Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 6176 2503273 2497670 2026-06-20T18:57:19Z Alaric 506 44932 /* Comarcas */ 2503273 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Província d'Espanha | dialècte = aranés }} Era '''província de Lhèida''' (en [[catalan]]: ''província de Lleida''; en [[espanhòl]]: ''provincia de Lérida'') ei ua division administrativa [[Espanha|espanhòla]] de dusau nivèu dens la comunitat autonòma de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. En aquera província, es lengues oficiaus son lo [[catalan]], l'[[espanhòl]] e l'[[occitan]] [[aranés]], d'acòrd damb er Estatut d'autonomia de Catalonha. Era capitau n'es [[Lhèida]]. Es Servicis Estatics Espanhòus li conferisson eth còdi postau e estatistic '''25'''. ==Comarcas== Eras comarcas que son : * era [[Auta Ribagorça]] * er [[Aut Urgèl]] * era [[Bassa Cerdanha|Baisha Cerdanha]] (mitat [[oèst|occidentala]]) * eras [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]] * [[Noguera]] * eth [[Palhars Jusan]] * eth [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]] * eth [[Plan d'Urgèl]] * [[Segarra]] * [[Segrià|Segrian]] * [[Solsonés]] * er [[Urgèl (comarca)|Urgèl]] * era [[Val d'Aran]] Tanben era província qu'enclutz [[Gósol]], municipi de la comarca de [[Berguedan]]. == Referéncies == {{Referéncias}} {{Províncias d'Espanha}} {{OcDivDep}} [[Categoria:Lhèida (província)]] [[Categoria:Catalonha]] [[Categoria:Província d'Espanha]] 0xpe6xmezigwrg44uzi03zv85tr1mme 0 7775 2503230 1977711 2026-06-20T14:16:42Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr AUG_A1_508mm_04.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (No ticket permission since 20 May 2026) 2503230 wikitext text/x-wiki {{Annadas}} ''Aquesta pagina concernís l'an '''{{PAGENAME}}''' del [[calendièr gregorian]].'' __TOC__ == Eveniments == === Occitània === * === França === * === Euròpa === ==== [[Polonha]] ==== Ja afeblit per de crisis financieras e economicas recurrentas, lo govèrn comunista foguèt encara afeblida per l'eleccion a la [[papa]]utat dau cardenau polonés [[Joan Pau II]] que venguèt un simbòl e una autoritat morala importanta de l'oposicion intèrna au [[comunisme]]. === [[Africa]] === ==== [[Etiopia]] ==== Perseguida e fin de la [[Guèrra d'Ogaden]] còntra [[Somalia]]. D'efèct, gràcias a l'importància de l'ajuda dau blòt [[URSS|sovietic]] (liurasons d'armaments, còrs expedicionaris [[cuba]]n e [[Iemèn dau Sud|sud-iemetina]]... etc.) e de la demografia dau país (40 milions d'abitants còntra 4), l'armada etiopiana aquistèt una superiotat clara entre novembre de [[1977]] e genier de 1978. Lo 23 de genier, la còntra-ofensiva deis Etiopians e dei Cubans acomencèt. Lo 12 de febrier, lei sètges de Harar e de Dire Dawa foguèron romputs e lo 5 de març, la vila de Jijiga foguèt reconquistada. Lei darriereis unitats somalianas se retirèron dau territòri etiopian e la guèrra s'acabèt lo 23 de març. Aquela victòria e sostèn important de part dau blòt de l'Èst permetèron a [[Mengistu Haile Mariam]] d'assegurar definitivament sa posicion a la tèsta dau Derg. === [[Oceania]] === ==== [[Illas Salamon]] ==== Independéncia dau país lo 7 de julhet. ==== [[Tuvalu]] ==== Independéncia dau país lo 1{{èr}} d'octòbre. === Arts === * === Sciéncias e tecnicas === ==== Armament ==== [[File:Norwegian F16A over Balkans.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[F-16 Fighting Falcon]] en [[1999]].]] Dins lo domeni de l'aviacion militara, intrada en servici de l'[[aeronau|avion]] de combat multiròtle [[USA|estatsunidenc]] [[F-16 Fighting Falcon]]. Per sa concepcion, leis engenhaires [[USA|estatsunidencs]] inventèron ges de tecnologia novèla mai utilizèron lo retorn d'experiéncia aquistat sus leis avions precedents. Obtenguèron ansin un avion fòrça eficaç amb un còst relativament limitat que foguèt comandat per mai d'un país e venguèt una referéncia. Dins lo domeni de l'armament dau fantassin, intrada en servici dei fusius d'assaut « bullpup » [[FAMAS]] e [[Steyr AUG]], premiereis armas modèrnas qu'adoptan aquela concepcion compacta inventada en [[1936]]. Permet de realizar de fusius pus compactes que leis armas de tipe tradicionau coma, per exemple, lei [[AK-47]] e sei derivats. === Economia === * == [[:Categoria:Naissença en {{PAGENAME}}|Naissenças]] == * [[25 de genièr]] - [[Charlene Wittstock]], nadaira sudafricana e princesa de Mónegue * [[9 de setembre]] - [[Céline Bara]], actritz de cinèma pornografic francesa * [[27 de setembre]] - [[Ani Lorak]], cantaira ucraïniana * [[8 d'octobre]] - [[Alison Balsom]], trompetista anglesa * [[27 d'octobre]] - [[Vanessa-Mae]], violonista classica de Singapor * [[30 de novembre]] - [[Gael García Bernal]], actor mexican * [[2 de decembre]] - [[Nelly Furtado]], cantaira canadiana == [[:Categoria:Decès en {{PAGENAME}}|Decèsses]] == * [[18 de genièr]] - [[John Lyng]], primièr ministre de Norvègia (n. [[1905]]) * [[11 de febrièr]] - [[Harry Martinson]], escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. [[1904]]) * [[15 de febrièr]] - [[Federico Chávez Careaga]], president de Paraguai (n. [[1882]]) * [[19 de març]] - [[Gaston Julia]], matematician francés (n. [[1893]]) * [[21 de març]] - [[Cearbhall Ó Dálaigh]], president d'Irlanda (n. [[1911]]) * [[16 d'abril]] - [[Philibert Tsiranana]], president de Madagascar (n. [[1912]]) * [[9 de mai]] - [[Aldo Moro]], ex-primièr ministre d'[[Itàlia]] (n. [[1916]]) * [[14 de mai]] - [[Robert Menzies]], primièr ministre d'Austràlia (n. [[1894]]) * [[7 de junh]] - [[Ronald George Wreyford Norrish]], quimista britanic, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (n. [[1897]]) * [[6 d'agost]] – Papa [[Pau VI]] (n. [[1897]]) * [[22 d'agost]] - [[Jomo Kenyatta]], primièr ministre e president de [[Kenya]] (n. [[1894]]) * [[7 de setembre]] - [[Keith Moon]], musician britanic ([[The Who]]) (n. [[1946]]) * [[10 de setembre]] - [[Ronnie Peterson]], pilòt suedés de [[Formula 1]] (n. [[1944]]) * [[26 de setembre]] - [[Karl Manne Georg Siegbahn]], fisician suedés, Prèmi Nobel (n. [[1886]]) * [[28 de setembre]] – Papa [[Joan Pau I]] (n. [[1912]]) * [[9 d'octobre]] - [[Jacques Brel]], actor e cantaire bèlga (n. [[1928]]) * [[8 de novembre]] – [[Norman Rockwell]], artista american (n. [[1894]]) * [[15 de novembre]] – [[Margaret Mead]], antropologa americana (n. [[1901]]) * [[20 de novembre]] - [[Giorgio de Chirico]], pintor italian (n. [[1888]]) * [[8 de decembre]] – [[Golda Meir]], primièra ministra d'[[Israèl]] (n. [[1898]]) * [[10 de decembre]] - [[Emilio Portes Gil]], president de Mexic (n. [[1880]]) * [[11 de decembre]] - [[Vincent du Vigneaud]], quimista american, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (n. [[1901]]) * [[27 de decembre]] - [[Houari Boumédiènne]], president d'[[Argeria]] (n. [[1932]]) * 27 de decembre - [[Alexandre Deulofeu]] politic e filosòf catalan (n. [[1903]]) * [[Raúl Alberto Lastiri]], president d'[[Argentina]] (n. [[1915]]) * [[Andrieu Mols]], poèta audenc (n. [[1910]]) == [[Prèmi Nobel]] == * [[Prèmi Nobel de Fisica]] : [[Piotr Leonidovich Kapitza]], [[Arno Allan Penzias]], [[Robert Woodrow Wilson]] * [[Prèmi Nobel de Quimia]] : [[Peter D. Mitchell]] * [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] : [[Werner Arber]], [[Daniel Nathans]], [[Hamilton O. Smith]] * [[Prèmi Nobel de Literatura]] : [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Prèmi Nobel de la Patz]] : [[Anouar el-Sadate]] e [[Menachem Begin]] * [[Prèmi Nobel d'Economia]] : [[Herbert Simon]] __NOTOC__ __NOTOC__ {{commons|1978}} [[Categoria:{{PAGENAME}}|*]] [[Categoria:Ans 1970]] 49ku2yfirusdyrqej9d709fqswds05v 0 12319 2503235 2488964 2026-06-20T14:19:04Z Toku 7678 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2488964|2488964]] de [[Special:Contributions/~2025-38493-88|~2025-38493-88]] ([[User talk:~2025-38493-88|discussion]]) 2503235 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} Lo '''catarisme''' es un movement [[religions|religiós]] [[cristianisme|crestian]] que se desvolopèt en [[Occitània]] e dins lo nòrd d'[[Itàlia]] entre lei [[sègle XI|sègles XI]] e [[Sègle XIV|XIV]]. Probablament eissit de la [[gnòsi]] e dau [[paulicianisme]], aviá una vision [[dualisme|dualista]] de l'[[Univèrs]]. Segon sa teologia, leis [[amna]]s e lo monde espirituau èran la creacion d'un principi bòn qu'ofrissiá lo sauvament de l'amna etèrna dau cresent. En revènge, lo monde materiau èra eissit de la volontat d'un principi marrit e corruptor. Leis amnas seguissián de cicles de reïncarnacion fins a obtenir lor sauvament. Per aquò, lo fidèu deviá èsser batejat e seguir un mòde de vida inspirat per lo [[Nòu Testament]] e lei premierei comunautats crestianas. La corrupcion dau [[clergat]] superior [[Occitània|occitan]] favorizèt la difusion dau catarisme au sen dei mitans alfabetizats ([[noblesa|nobles]], [[borgesiá|borgés]], [[artesanat|artesans]], etc.). Pasmens, foguèt rapidament considerat coma una [[eretgia]] per leis autoritats [[catolicisme|catolicas]]. Dins lo corrent dau [[sègle XII]], plusors condamnacions foguèron emesas per la papautat amb un succès limitat. Au començament dau [[sègle XIII]], lo papa [[Innocenci III]] decidèt donc de convocar una [[crosada]] per restablir l'òrdre. Dicha [[Crosada deis Albigés]], la guèrra durèt mai de 25 ans, mai permetèt ais autoritats catolicas d'establir d'inquisitors dins la region. D'expedicions militaras pus tardivas, coma lo [[sètge de Montsegur (1244)|sètge de Montsegur]] en [[1244]], completèron lo succès catolics en redusissent lei bastions militars encara susceptibles de protegir lei catars. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIII, la màger part dei comunautats cataras occitanas foguèron decimadas ò s'exilièron en [[Itàlia]]. Dins aquò, foguèron a son torn reprimidas e, après [[1276]], lo catarisme subrevisquèt unicament au sen de comunautats isoladas. Totjorn recercat per l'Inquisicion, lei darriers catars dispareguèron a la fin dau [[sègle XIII]] ò au començament dau [[sègle XIV]]. == Istòria == === L'aparicion dau catarisme === ==== Leis originas dau catarisme ==== Lo catarisme es probablament eissit de la tradicion [[gnòsi|gnostica]] e [[maniqueïsme|maniquèa]] dau [[cristianisme]]. Considerada coma una [[eretgia]], èra ben implantada dins lei províncias orientalas de l'[[Empèri Roman]]. I entraïnèt la formacion de divèrsei corrents [[religion|religiós]] coma lo [[paulicianisme]] [[Empèri Bizantin|bizantin]] dei sègles VIII e IX ò lo [[bogomilisme]] [[Bulgaria|bulgar]] dei [[sègle X|sègles X]] e [[sègle XI|XI]]<ref>Lo [[bogomilisme]] auriá subreviscut en [[Bòsnia]] fins au sègle XV.</ref>. Èran caracterizats per una vision [[dualisme|dualista]] de l'[[Univèrs]] e lo catarisme n'es probablament un derivat. L'ipotèsi [[istòria|istorica]] depinta un liame entre lo [[bogomilisme]] e lo catarisme segon un procès de migracion progressiu deis [[eretgia]]s dualistas vèrs l'[[Euròpa Occidentala]]. Pasmens, aquela teoria es desenant contestada. En plaça, se supausa l'existéncia d'un liame pus dirècte entre lo [[paulicianisme]] e lo catarisme. D'efiech, durant l'[[Edat Mejana]], i aviá de liames importants entre l'Occident e l'[[Empèri Bizantin]], çò que permetiá la difusion d'idèas. D'autra part, lei Glèisas Cataras dau sègle XII establiguèron aisament de relacions amb lei dualistas bizantins, çò que suggerís una filiacion pus dirècta. Vèrs [[1000]], plusors comunautats [[eretgia|ereticas]] professant una fe [[dualisme|dualista]] ò [[maniqueïsme|maniquèa]] son conegudas en [[Euròpa Occidentala]]. Lor nom varia segon lei regions mai lei documents establits durant leis enquistas còntra aquelei movements mòstran de similituds importantas amb lo futur catarisme. Pasmens, una repression eficaça entraïnèt l'anientament d'aquelei comunautats. ==== La persisténcia d'una eretgia dualista en Occitània ==== En [[Occitània]], leis eretgias [[dualisme|dualistas]] subrevisquèron a la repression generala, çò que permetèt l'aparicion dau catarisme. Lei causas d'aquela resisténcia son mau conegudas mai existís plusors ipotèsis : * lei populacions [[Occitània|occitanas]] èran pus tolerantas au nivèu religiós en causa d'una tradicion de coabitacion anciana amb d'autrei confessions coma l'[[arianisme]], lo [[judaïsme]] e, dins una mendra mesura, l'[[islam]]. * lo [[clergat]] occitan, riche e fòrça corromput, s'interessava gaire a la lucha còntra leis eretgias localas, especialament dins l'archidiocèsi de Narbona * lei predicaires catars avián un certan prestigi au sen de la populacion en causa de sa pietat que contrastava amb la corrupcion deis evesques. Dins lo corrent dau [[sègle XII]], lo catarisme se desvolopèt fòrça au sen de l'[[aristocracia]] e dei classas urbanas educadas ([[artesanat|artesans]], marchands, oficiers... etc.). Aquò permetèt ai fidèus de trobar de sòus per crear d'ostaus e d'obradors reservats ai comunautats cataras e d'obtenir de proteccions. D'efiech, a aquela epòca, leis alianças entre familhas èran fòrça importantas per assegurar sa posicion. Considerada coma pus importanta que lo respècte estricte dau [[catolicisme]], aquela solidaritat empediguèt lei senhors d'organizar una repression vertadiera. Ansin, lo catarisme poguèt pauc a pauc se difusar. === L'organizacion e lo desvolopament de la Glèisa Catara === Dins lo corrent dau [[sègle XII]], lo desvolopament continú dau catarisme necessitèt la mesa en plaça d'una organizacion especifica. Lo modèl de la [[Glèisa Catolica]] foguèt imitat amb la creacion de [[diocèsi]]s. A son apogèu, en [[1226]], lo catarisme occitan ne'n comptèt cinc. En revènge, sa difusion dins la populacion demorèt limitada (2-5% de la populacion totala). Dins lei regions pus favorablas coma [[Fanjaus]], un taus de 30 a 50% es possible mai aquò èra fòrça rar. La rason principala d'aqueu fenomèn es probablament l'elitisme dau catarisme que necessitava una educacion avançada segon lei critèris dau periòde. En particular, lei païsans s'interessèron gaire a la religion novèla. === L'eliminacion dau catarisme occitan === ==== Lei premierei reaccions de la papautat ==== En [[1119]], lo papa [[Calixte II]] ([[1119]]-[[1124]]) reagiguèt a l'expansion dau catarisme en [[Occitània]] amb la reünion d'un [[concili]] a [[Tolosa]]. I denoncièt leis eretics que condamnavan lei [[sacrament]]s dau batejament, de l'[[Eucaristia]] ò dau [[maridatge]]. Ordonèt tanben au [[Comtat de Tolosa|còmte de Tolosa]] de sevir còntra elei. D'autrei rites catars foguèron durament condamnats per [[Roma]] coma lo [[juni]] dich « endura » que foguèt assimilat a una forma de [[suicidi]]. Lo [[segond concili de Latran]], en [[1139]], contunièt de s'inquietar de la preséncia d'una eretgia dins lei regions de [[Tolosa]] e d'[[Albi]]. Notèt tanben son implantacion dins la [[noblesa]], la [[borgesiá]] e mai lo [[clergat]] locau. Pasmens, i aguèt ges de reaccion de part deis autoritats. En [[1163]], lo concili de Tors condamnèt donc tornarmai l'[[eretgia]] presenta dins la region [[Tolosa|tolosenca]]. Quatre ans pus tard, lo [[sinòde de Sant Felitz de Lauragués]] mostrèt la poissança de la Glèisa Catara amb la reünion de sièis personalitats cataras sota la direccion d'un dignitari d'una Glèisa dualista de [[Constantinòble]]. L'entrevista permetèt de fixar lei limits entre lei diferents [[diocèsi]]s d'[[Albi]], de [[Tolosa]], d'[[Agen]] e de [[Carcassona]]. A la fin dau sègle XII, lo poder pontificau autorizèt a d'òrdres mendicants d'organizar de campanhas de predicacion per s'opausar au catarisme. Aquò menèt a la fondacion de l'òrdre dei [[Òrdre dels Predicaires|dominicans]]. Son estrategia èra de contrar dirèctament lei predicators catars. D'efiech, la diferéncia entre la rigor morala dei catars e la corrupcion dau clergat superior occitan èra un factor important de la difusion de l'[[eretgia]]. Pasmens, maugrat quauquei succès, lei [[Òrdre dels Predicaires|dominicans]] èran tròp isolats per menar una accion eficaça. ==== La Crosada ==== [[Fichièr:Occitània - Crosada deis Albigés.png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Crosada deis Albigés]].]] {{veire|Crosada deis Albigés}} Elegit papa en [[1198]], [[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]) decidèt d'adoptar de mesuras pus violentas per eliminar lo catarisme. Son projècte principau foguèt d'organizar una accion armada còntra leis eretics. Premier, demandèt l'ajuda de la [[noblesa]] occitana. Pasmens, la màger part dei senhors occitans refusèron d'arrestar de membres de sa familha. Ansin, [[Innocenci III]] assaièt de trobar de soudats dins d'autrei regions. Dins aquò, se turtèt a l'oposicion dau rèi [[Felip II de França|Felip II]] ([[1180]]-[[1223]]) que voliá pas permetre a la papautat d'intervenir dins leis afaires intèrnes de son reiaume. Enebiguèt donc a sa noblesa de participar a la crosada en formacion, çò que condamnèt lo projècte. En plaça, lo papa mandèt donc de legats encargats d'obligar lei senhors locaus d'intervenir. Se turtèron a un refús novèu e de tensions vivas apareguèron. En [[1208]], lo legat [[Pèire de Castèlnòu]] foguèt [[assassinat]] per un chivalier dau còmte [[Ramon VI de Tolosa]]. L'escàndol obliguèt [[Felip II de França|Felip II]] d'acceptar l'organizacion d'una crosada còntra lei catars. Rapidament, lo projècte se transformèt en guèrra de conquista e lo conflicte durèt de [[1209]] a [[1229]]. S'acabèt per l'annexion de [[Lengadòc]] per [[França]] e per la preparacion d'aquela de [[Tolosa]] qu'aguèt luòc en [[1271]]. Per lei catars, aqueu periòde foguèt marcat per una repression limitada. D'efiech, durant lei premiereis annadas de la [[guèrra]], lei crosats chaplèron lei comunautats de plusors vilas e [[castèl|castèus]]. Dins aquò, aquela repression durèt gaire car lei crosats deguèron concentrar sei fòrças còntra lei senhors occitans desirós de protegir sei tèrras. ==== L'Inquisicion e la repression dau catarisme occitan ==== Tre la fin dau sègle XII, la papautat aviá organizat una inquisicion « episcopala » que permetiá ais evesques locaus de reprimir lo catarisme. Pasmens, en l'abséncia de reaccions vertadieras de part deis autoritats localas, aguèt inicialament pauc d'efiechs. Per la completar, una [[Inquisicion]] plaçada dirèctament sota leis òrdres dau papa foguèt creada. Obtenguèt de poders per identificar leis eretics, prononciar de condamnacions e de repenténcias e interrogar lei suspèctes, organizèt de viatges de recèrca dins lei parçans occitans. Leis eretics qu'acceptèron de se liurar dirèctament recebèron generalament de penas leugieras. En revènge, per aquelei que resistiguèron, leis inquisitors podián ordonar de penas importantas coma la preson a vida ò lo lenhier. Maugrat de resisténcias importantas, leis inquisitors identifiquèron pauc a pauc l'estructura de la Glèisa Catara e enregistrèron de succès importants. En particular, trebolèron lei desplaçaments dei dignitaris catars encargats d'inspectar lei comunautats de fidèus. Lo catarisme podiá resistir gràcias a la tenguda de [[fortalesa]]s e au sostèn dei [[faidit]]s que refusavan la dominacion francesa. Pasmens, en [[1244]], la [[sètge de Montsegur (1243-1244)|casuda de Montsegur]] entraïnèt l'execucion de la màger part dei caps catars. Après aquela desfacha, lei catars aguèron de dificultats per trobar de sostas en [[Occitània]]. Lentament, l'[[Inquisicion]] descurbiguèt lei rets principalas permetent d'escondre lei « perfèctes ». Òr, l'eliminacion dei « perfèctes » empediguèt la Glèisa Catara de restaurar seis efectius. Ansin, lei fidèus abandonèron pauc a pauc la [[religion]] ò abandonèron la region per anar s'installar en [[Itàlia]]. Lo darrier perfècte conegut en [[Occitània]] foguèt [[Guilhèm de Belibasta]], cremat en [[1321]]. === Lo catarisme italian === Lo [[sinòde de Sant Felitz de Lauragués]] veguèt la participacion d'un cap de la Glèisa Catara de [[Lombardia]] (es a dire d'[[Itàlia]]). Aquelei relacions contunièron durant lo sègle XIII e permetèron a plusors catars occitans d'escapar a l'[[Inquisicion]]. D'efiech, en [[Itàlia]], lo conflicte entre l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]] e la [[papa]]utat aviá engendrat de tensions que permetèron l'installacion de comunautats cataras dins la region de [[Cremona]], de [[Sirmione]] e de [[Milan]]. Foguèron protegidas per lo refús de mai d'una vila italiana de reconoisser de poders temporaus au papa, compres per organizar la caça ais eretics. Durant plusors decennis, lei catars italians e occitans entretenguèron de relacions e, en [[1244]], lo tesaur de [[Montsegur]] foguèt probablament evacuat vèrs [[Itàlia]]. De còps, leis agents deis inquisitors arrestèron de perfèctes en viatge entre lei dos país. Pasmens, amb la disparicion progressiva de la Glèisa Catara d'Occitània e l'aumentacion de la susvelhança, lo nòrd d'[[Itàlia]] venguèt pauc a pauc l'unic territòri assostant de comunautats cataras. Pus radicala, la Glèisa Italiana adoptèt una vision pus [[dualisme|dualista]] dau catarisme coma o mòstra lo ''Libre dei dos principis''. Dins aquò, après la desfacha dei tropas imperialas a la [[batalha de Benevento]] en [[1266]], la papautat tornèt restaurar son influéncia dins la region de [[Milan]]. En [[1269]], plusors desenaus de catars foguèron cremats dins la vila. Puei, en [[1276]], [[Sirmione]] foguèt presa per [[Mastino della Scala]], un noble desirós de melhorar sei relacions amb [[Roma]]. 166 perfèctes i foguèron capturats e cremats dos ans pus tard per l'[[Inquisicion]]. Aquò entraïnèt la disparicion de la màger part de la Glèisa Catara. Quauquei comunautats isoladas subrevisquèron benlèu fins au sègle XIV mai aquò es mau segur. == Basas teologicas == === Lei tèxtes catars === {{veire|Tèxtes catars}} Lei tèxtes depintant la [[teologia]] e la [[liturgia]] cataras son relativament nombrós. N'existís tres tipes. Lo premier es compausat dei documents escrichs per leis autoritats [[catolicisme|catolicas]], principalament durant leis enquistas e lei procès d'[[eretgia|eretics]]. Se compausan principalament de renduts còmpte e de verbaus. Dins aquò, lei noms, lei professions e lei discussions entre inquisitors, testimònis e acusats son una importanta fònt d'informacions sus la [[sociologia]] e lei crèires catars. Lo foncionament dei comunautats religiosas e de la Glèisa Catara aparéisson tanben dins certanei documents. Encara pus interessant, d'inquisitors redigiguèron d'obratges, prefigurant la [[sociologia]] modèrna, destinadas a sintetizar lei conoissenças sus l'[[eretgia]] e son implantacion dins la [[societat]] [[Occitània|occitana]]. Destinats a facilitar la traca e la mesa en acusacion dei catars, constituïsson una fònt centrala per comprendre la [[teologia]] e la [[liturgia]] dau catarisme occitan, mai son sovent orientats vèrs lei ponchs qu'interessavan leis inquisitors dins lo quadre de lor trabalh. Lo segond tipe de documents, pus reduchs, es fach dei libres redigits dirèctament per de catars. En [[2021]], sèt èran coneguts mai lor valor es inegala. Lei dos pus importants son una [[Bíblia]] catara dau [[sègle XIII]] e lo ''[[Libre dei dos principis]]'' escrich per [[Joan de Lugio]] († vèrs [[1260]]) en [[Itàlia]]. Es un obratge de [[teologia]] que teoriza una vision [[dualisme|dualista]] radicala, probablament desvolopada per lo catarisme tardiu. Lo rèsta es principalament compausat de libres liturgics. Enfin, lo tresen ensemble de traças escrichas laissadas per lo catarisme son lei [[cronica]]s dau periòde. Permèton d'establir certaneis eveniments coma lo [[sinòde de Sant Felitz de Lauragués]] ò lei debats durant certanei confrontacions teologicas entre [[catolicisme|catolics]] e catars. Quauquei documents d'aqueu tipe donan de descripcions de la vida vidanta dei catars, element rarament present dins leis autrei grops de fònts. === Una cosmologia dualista === Lo catarisme es probablament eissit de la [[gnòsi]] e de sei visions [[dualisme|dualistas]]. Pasmens, se fau destriar dos periòdes distints regardant aquela concepcion dualista. Lo premier correspond au desvolopament e a l'apogèu de la Glèisa Catara Occitana, avans son afondrament au [[sètge de Montsegur (1243-1244)|sètge de Montsegur]]. Son origina sembla un problema amb la concepcion catolic d'un « Dieu bòn e omnipotent ». D'efiech, per lei premiers catars, aquò èra incompatible amb la persisténcia dau Mau dins lo monde. Segon elei, [[Dieu]] èra donc bòn mai pas omnipotent : * l'[[arma]] e l'[[esperit]] èran lei manifestacions de la creacion divina. * lo monde materiau, supòrt dau Mau, èra l'òbra d'un principi negatiu qu'aviá pervertit la creacion. Probablament identificat a l'existéncia d'un èsser dich « Demiürge », lo principi negatiu ocupava inicialament un reng inferior a [[Dieu]]. Pasmens, venguèt pauc a pauc son egau dins lei formas pus tardivas dau catarisme, especialament aquelei presentas en [[Itàlia]] après la [[Crosada deis Albigés|Crosada]]. === Lo sauvament de l'arma e sa reïncarnacion === Coma leis autrei brancas dau [[cristianisme]], lei catars prepausavan un sauvament de l'arma etèrna dau fidèu. Per aquò, èra necessari de rompre amb lo mond materiau e d'adoptar una vida de crestian confòrma ai prescripcions de la [[Bíblia]]. Un sacrament dich ''[[consolament]]'' permetiá de marcar aquela transicion. Lo fidèu l'aguent recebut es sovent designat per lo tèrme « perfècte ». Pasmens, aqueu [[mot]] foguèt en realitat adoptat per l'[[Inquisicion]] per definir leis individús totalament intrats dins l'[[eretgia]]. Predomina donc lei documents sus lo catarisme, mai foguèt pas utilizat per lei catars elei meteissei. Entre elei, utilizavan probablament lo tèrme « crestian » per se designar. « Bòn crestian » èra tanben utilizat dins de formulas liturgicas. Après lo ''[[consolament]]'', se lo fidèu respectava lei principis biblics, son [[arma]] èra sauvada per [[Dieu]]. Dins lo cas contrari ò en l'abséncia de ''[[consolament]]'', l'arma èra tornarmai dirigida vèrs lo monde materiau segon un cicle de [[reïncarnacion]]. Per aquelei rasons, lei catars refusèron lei sacraments catolics : * lo [[batejament]] deis enfants èra impossible car lo ''[[consolament]]'' demandava una volontat clara e conscienta, es a dire adulta, de seguir lei principis biblics. * l'[[Eucaristia]], lo culte dei sants ò dei relicas èran refusats car lei causas materialas èran consideradas coma marridas. * lo [[maridatge]] èra refusat car lo [[sèxe]] èra una causa marrida, a l'origina dau pecat d'[[Adam]] e [[Èva]]. == Rites e celebracions == === Culte === ==== Luòcs de culte ==== Lo catarisme sembla pas aver de luòcs de culte determinats, compres durant lei periòdes anteriors a la [[Crosada]]. En plaça, lei fidèus formavan de grops per parlar de [[religion]]. Aquelei ceremònias avián luòc dins d'endrechs variats coma leis obradors dei comunautats ò d'[[ostal|ostaus]] de particulars. D'efiech, lei perfèctes èran sovent invitats per de fidèus aguent pas recebut lo ''[[consolament]]'' per recebre lo ''[[melhorament]]'' ò confessar sei pecats. ==== Foncions religiosas ==== Lo catarisme teniá una Glèisa organizada a l'entorn d'[[evescat]]s independents. Cada evescat èra dirigit per un [[evesque (catarisme)|evesque]] qu'èra assistit per un « fiu major » et un « fiu menor ». A sa disparicion ò sa retirada, lo fiu major veniá evesque e èra remplaçat per lo fiu menor. Un fiu menor novèu èra alora nomat. Aquelei responsables èran chausits entre lei diagues que dirigissián d'ensembles de comunautats de perfèctes. Aquelei comunautats èran l'unitat de basa de l'organizacion territòriala de la Glèisa Catara. Dirigidas per un Ancian, èran organizadas a l'entorn d'un ostau e d'un obrador destinat ai perfèctes. La preséncia d'un obrador èra importanta car lo trabalh èra obligatòri. Après lo començament de la [[Crosada]], lo respècte d'aqueu ponch venguèt pus complèx mai lei perfèctes demorèron sovent artesans. Lei [[sèxe (biologia)|sèxes]] èran separats mai de missions mixtas èran de còps organizadas, especialament dins lo quadre de la predicacion. D'efiech, la predicacion èra una activitat importanta per lei perfèctes. Lei [[femna]]s avián lo drech de fondar de comunautats e de venir Anciana. En revènge, i a ges de traça d'una [[femna]] nomada ai pòstes d'evesque ò de fiu. === Rites e celebracions === ==== Lo ''consolament'' ==== {{veire|Consolament}} Lo ''[[consolament]]'' èra lo rite que permetiá a un cresent de venir perfècte e d'esperar lo sauvament de son [[arma]] a sa [[mòrt]]. Lo debanament de la ceremònia èra inspirat per lei rites dau cristianisme primitiu sensa utilizar seis elements materiaus ([[aiga]], [[òli]], etc.) qu'èran vists coma de creacions marridas<ref name="Nelli 1972 pp. 237-238">'''[[francés|(fr)]]''' René Nelli, ''Les Cathares : L'éternel combat'', París, Grasset, coll. « Histoire des personnages mystérieux et des sociétés secrètes », 1972, pp . 237-238.</ref>. Dins fòrça documents ancians ò recents, doas formas de ''[[consolament]]'' son destriadas mai lo debanament dei ceremònias èra identic : * lo batejament que permetiá a un cresent de venir perfècte. Lo perfècte deviá alora adoptar lei règlas de vida dei comunautats cataras. * lo batejament dei morents que permetiá a un cresent de sauvar son amna e d'obtenir la remission de sei pecats. Deviá alora adoptar lo mòde de vida dei perfèctes fins a sa mòrt. En quauquei cas, generalament aqueu de malauts grèvament tocats, lo batejat podiá subreviure. Deviá alora normalament integrar una comunautat de perfèctes mai aquò èra pas sistematic. Dins totei lei cas, lo ''[[consolament]]'' necessitava una acceptacion conscienta e volontària de part dau cresent. Per aquela rason, lo batejament d'enfant ò de defuntats èra pas practicat per lei catars. Pasmens, durant la Crosada, se desvolopèt d'acòrdis prealables permetent de donar lo ''[[consolament]]'' a un agonizant inconscient. ==== Lo ''melhorament'' ==== {{veire|Melhorament}} Lo ''[[melhorament]]'' èra probablament l'unic rite realizat per lei fidèus aguent pas recebut lo ''[[consolament]]''. Èra una mena de salutacion ò d'adoracion dau Ben e de l'Esperit Sant representats per lo perfècte. Exprimissiá tanben la volontat dau cresent d'èsser melhorat per Dieu e de venir un jorn un perfècte. ==== Règlas de vida principala ==== Dins lo catarisme, i aviá una diferéncia importanta entre lei cresents batejats e lei cresents non batejats. Lei premiers devián seguir un ensemble de règlas eissidas dau [[Nòu Testament]] e de quauquei passatges de l'[[Ancian Testament]]. L'objectiu èra de viure segon lo modèl deis apòstols e dei premierei comunautats [[cristianisme|crestianas]]. Èran refusats lei sacraments e lei practicas instaurats per la Glèisa Catolica coma lo batejament deis enfants, l'[[Eucaristia]], lo [[maridatge]] e la mediacion dei sants. La messòrga èra estrictament condamnada e l'abstinéncia sexuala èra la règla en causa dau caractèr negatiu de la carn. Lei cresents batejats devián tanben trabalhar e participar a la propagacion de la fe. Au sen dei comunautats de perfèctes catars, la [[proprietat]] semblava egalament comuna<ref>Pasmens, aqueu principi èra present dins lei [[monastèri]]s catolics onte lei monges èran pas dirèctament proprietaris dei bens de la comunautat.</ref>. Enfin, fau nòtar lo [[vegetarisme]] dei cresents batejats. Per lei cresents non batejats, i aviá pauc de règlas. Pasmens, coma lo catarisme s'èra desvolopat en reaccion ais abús e a la corrupcion dau [[clergat]] [[catolicisme|catolic]], lei fidèus observavan generalament de règlas de moralitat estrictas. Una particularitat d'aquelei règlas, segon lei critèris de l'epòca, regardava leis activitats sexualas. Èran consideradas coma un obstacle a l'accession de l'amna vèrs un nivèu superior, mai èran pas l'objècte de condamnacions teologicas. De mai, coma lo maridatge èra pas reconegut coma un sacrament, lei catars fasián pauc de diferéncias entre maridatge e concubinatge. == Difusion e corrents principaus == Lo catarisme demorèt totjorn una religion minoritària, compres dins lei regions consideradas coma « cataras » dins lei discors actuaus. L'excepcion unica es probablament la region de [[Fanjaus]] onte la mitat de la populacion se convertiguèt. En revènge, lo catarisme èra ben implantat dins lei mitans sociaus alfabetizats coma la [[noblesa]], lei captaus e, mai que mai, leis [[Artesanat|artesans]]. Sa zòna principala de difusion foguèt la region situada entre [[Tolosa]] e la [[mar Mediterranèa]] entre lei sègles XI e XIII. Lo nòrd d'[[Itàlia]] assostèt tanben de comunautats cataras non negligiblas entre lei [[sègle XII|sègles XII]] e [[Sègle XIII|XIII]]. Lei corrents principaus dau catarisme son mau coneguts. Lo ponch principau de divergéncia sembla d'èsser lo ròtle donat au principi marrit. Dins lei movements catars primitius, èra generalament inferior au principi divin. Ansin, lo catarisme [[Occitània|occitan]] se situava dins una posicion intermediària entre [[monoteïsme]] e [[dualisme]]. En revènge, lei catars italians adoptèron una posicion clarament dualista en considerant lei dos principis coma egaus en poissança. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bogomilisme]]. * [[Cristianisme]]. * [[Crosada deis Albigés]]. * [[Dualisme]]. * [[Eretgia]]. * [[Gnòsi]]. * [[Sètge de Montsegur|Montsegur (sètge de 1244)]]. * [[Occitània]]. * [[Paulicianisme]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9djv6qw041jrn9fkl68c5pmp5wdbhau 0 21134 2503309 2494399 2026-06-20T20:23:16Z Raymond Trencavel 26125 2503309 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> [[Fichièr:Goulamas'k - Fête de la musique prématurée 2015.JPG|Lo grop Goulamas'K en concèrt en 2015]] '''Goulamas'k''' qu'ei un grop de musica [[ska]] [[rock]] [[occitan]] creat en 1999 damb basa entre [[Tolosa]] e [[Marselha]], en còr dera [[garriga]] de [[Besièrs]]. Son majoritariament originaris deth petit vilatge [[Puègserguièr]], que se tròbe a 18 quilomètres de [[Besièrs]] e [[Ròcabrun]] laguens dera val der [[Òrb]]. Canten en [[occitan]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[anglés]] e [[francés]]. ==Istòria deth grop== *Eth grop neish ara fin des annades 1990(99), en Puègserguièr. Se hen conéisher en concèrt ena cava coperativa en moment dera hèsta dera musica der an 1997. *2000: Prumèr CD, un 4 títols enregistrats en dirècte en Someire en moment d'un hestivau de musica ska. *Estiu 2003: Es Goulamas'k participen ena concentracion altermondialista sus eth escenari deth Larzac on se podec enténer a José Bové e a Guy Bedos. *Iuèrn 2004: Es Goulamas'k participen ena Caravana Occitana e realizen un torn damb artistes occitans, coma Miquèu Montanaro, en Lengadòc, damb arturada obligada en Puègserguier. Durant eth concèrt de Puègserguier, es espectadors pugen sus er escenari dera Casa dera Vila tà hèr era hèsta damb es artistes dera Caravana Occitana. *Composicion deth grop en 2005 Gardarem la Tèrra: Filou ath cant; Fred, cant e guitarra; Renaud, bateria e còrs; Manu, baish e còrs; Machino, guitarrista e còrs; Pierre ara trompeta e Stéphane ath saxo. Despús d'un movement de musicians laguens deth grop, eth grop en 2010 ei compausat de: Yadou ath trombon/ gralha catalana/ sac de gemec / cant e còrs; Angel ara bateria; Sly baish e còrs; Kdel guitarra e còrs; Jean-Luc ara trompeta e ath Bouzouki e Fred ath cant/ gralhe catalana e autbòi deth Lengadòc e non cau cap desbrembar es que son ath darrèr: Claudie mànager/administratiu e enlumenat; Fredosz sonorizacion e d'auti trabalhs de son; Nathalie damb es disfraci e arts plastiques; Ged encargat de difusion. ==Influéncies== Es Goulamas'k prepausen "un ròck acolorit e bolegant". Eth grop a creat un vertadèr mescladís de totes es musiques: ròck, ska, farandola, “peña”, flamenco, hard-rock, punk... Era musica des Goulamas'k mos pòrte a un ritme ska damb un tòc mès afectat peth solei deth país, que non pas en es isles britaniques. Eth grop ei includit laguens deth grop de grops musicaus occitans coma pòden èster Fabulous Trobadors o Massilia Sound System, era sua musica inspire ua energia mès ritmica qu'es autes, proplèu deth ska-rock e igualment deth ska-punk. N'ei cap extranh de veir espectadors d'un concèrt des Goulamas-k dançar un pogo o tanben hèr bèth “stage-diving per part des musicians. Ua musica mès "violenta" donc, mens ragga qu'es Massilia, e damb tèxtes fòrça reivindicatius. Es Goulamas'k arrefusen era burocràcia parisina, centralista, e son opausats ara França jacobina, damb ua idèa de federacion des regions, tostemp tenguent en compde es cultures locaus, mès sense refusar un mescladís etnic. Es letres de Goulamas'k, coma non podie èster de cap auta manèra son radicalment antifascistes, antiracistes e hènt ua crida ara tolerància e eth respècte pes auti. Goulamas'k non desbremben cap es sues arraïtzes e hèn apologia dera sua cultura: lo papet (laguens de lo Paissèl), eth vin roge deth Lengadòc (laguens de Lo Mòl, lo vin e la vinha en Òc son ligats coma los òmes a la tèrra), era garriga on canten es cigales (laguens Coinçat, Coinçat dins un país entre Tolosa e Marselha al mièg de la garriga al còr d'Occitània<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=g1K4oah-luY Parpalhon Blau]: "Pas cap d'articles abans lo nom dels païses, levat se pòrta una informacion contextuala"</ref>), ei Piquetalen, darrèr dera montanha de “Sant-Cristophe” en Puègserguier on eth grop s'amasse soent, e tanben era chichomèia. Es tèxtes deth grop son cantats en diuèrses lengues: er occitan, lengua mairau tostemp fòrça presenta e matritz deth grop, ei era mès utilizada en escèna; es Goulamas'k canten tanben en françés, en catalan e en castelhan. ==Hèsta dera musica prematura== [[Fichièr:Goulamas'k - Fête de la musique prématurée 2015.JPG|alt= Goulamas'k ara hèsta de la musica prematura en 2015.|thumb|Goulamas'k ara hèsta dera musica prematura en 2015.]] Eth grop (damb era associacion Patatr'Oc) ei tanben enes origens dera Hèsta dera musica prematura que a lòc cada an cap ara fin deth mes de mai en Puègserguier. Petita rectificacion: era associacion Patatr'Oc le kri des cigales siguec creada en 1994 en Puègserguier, en aguesta epòca eth grop non se didie encara Goulamas-k, senon Goulamas damb Mosca, J-kris, Seb, Jérémy e Fred, era K arribèc en 1999. E dempús deth 1994 es diuèrsi musicians an tostemp ajudat ara associacion laguens des sues activitats culturaus. Aguesta hèsta ei dubèrta a joeni artistes deth país e tanben de dehòra, que compartissen es madeishi gusti musicaus o defenen es madeishi valors altermondialistes. En aguesta hèsta auem podut veir grops coma: [[Stevo's Teen]], [[Fermin Muguruza]] deth País Basc, [[les Suprêmes Dindes]], [[Obrint Pas]] de Valéncia, [[La Talvera]], [[Mauresca Fracàs Dub]], Pablo Quedad artista de ferralha, [[la Varda]] e tanben [[L'Art à Tatouille]]. Era edicion deth 26 de mai de 2007 amassèc entre d'auti a [[Dead Spike]] e [[Tusta Bueta]]. Eth 24 de mai de 2008, eth programa presentaue a Toubabou, Prémium, Kroska, Zamal (reggae-fusion), Goulamas'k e Camarada Kalashnikov (punk-rock de Barcelona). Era edicion deth 2009 auec lòc eth 23 de mai, damb Sulfateurs Occitan (balèti), Faits Divers, DJ Mout, Kroska, Goulamas'k et Papa Style & Baldas (raggamuffin), damb Pablo Quedad. Es membres deth grop an tanben fondat ua fanfara que cree ua polida farandola sus es carrèrs en manifestacions festiues o de carnavals: era Fanfara des Goulamas on es musicians jòguen vestits d'insèctes. Era naua generacion a montat un espectacle de son, hèr e huec: Los Diables de la Garriga damb era ajuda de Christelle comedianta e musiciana dera Cie Système D; Pablo Quedad escultor sus hèr; Romain membre ex-circ Carapace et Malabar. ==Discografia== *'''[[Appellation de toutes origines non contrôlées]]''' (2000) CD enregistrat en public en hestivau des Skalopards Anonymes, en Someire laguens deth Gard, integrant 4 títols. *'''[[Le Kri des Cigales]]''' (2002) CD originau damb era collaboracion des Skalopards Anonymes, e distribuit per Mosaïc Musique. *'''[[Gardarem la Tèrra (Album)]]''' (2005) CD 13 títols (damb un bonus vidèo "Goulamas'k dans tous ses états"), label Patatr'Oc, distribuit per Mosaïc Musique. *'''[[Fai Petar !]]''' (2007) CD 12 títols, enregistrament live en 2006 en Brassac, Carcassona e en estudi de l'Usine à Soufre. Distribuït per Mosaic Music. *'''[[Nerviós Trobador]]''' (2008) CD 5 títols. *'''[[Avis de tempèsta]]''' (2010) CD 13 títols (10 inèdits e 3 lives). Label Brennus Music, distribuït per Musea. *'''[[Ràbia e poësia - En concert !]]''' (2014) CD 19 títols, enregistrament live en 2013. Label Brennus Music, distribuït per Musea. *'''[[Resisténcia]]''' (2016) CD 8 títols, Digipack, autoproduït. * '''[[Luna Roja]]''' (2021) CD 9 títols, autoproduït. * [[Sempre Aquí]] (2024) CD 10 títols, autoproduït. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [http://www.goulamas-k.com/ Site officiel] [[categoria:Grop de musica occitan|Goulamas'k]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] 7ot84qlpn3dwsj3pmtaq3wz6ar4lvkp 2503310 2503309 2026-06-20T20:23:39Z Raymond Trencavel 26125 2503310 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> [[Fichièr:Goulamas'k - Fête de la musique prématurée 2015.JPG|200px|thumb|right|Lo grop Goulamas'K en concèrt en 2015]] '''Goulamas'k''' qu'ei un grop de musica [[ska]] [[rock]] [[occitan]] creat en 1999 damb basa entre [[Tolosa]] e [[Marselha]], en còr dera [[garriga]] de [[Besièrs]]. Son majoritariament originaris deth petit vilatge [[Puègserguièr]], que se tròbe a 18 quilomètres de [[Besièrs]] e [[Ròcabrun]] laguens dera val der [[Òrb]]. Canten en [[occitan]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[anglés]] e [[francés]]. ==Istòria deth grop== *Eth grop neish ara fin des annades 1990(99), en Puègserguièr. Se hen conéisher en concèrt ena cava coperativa en moment dera hèsta dera musica der an 1997. *2000: Prumèr CD, un 4 títols enregistrats en dirècte en Someire en moment d'un hestivau de musica ska. *Estiu 2003: Es Goulamas'k participen ena concentracion altermondialista sus eth escenari deth Larzac on se podec enténer a José Bové e a Guy Bedos. *Iuèrn 2004: Es Goulamas'k participen ena Caravana Occitana e realizen un torn damb artistes occitans, coma Miquèu Montanaro, en Lengadòc, damb arturada obligada en Puègserguier. Durant eth concèrt de Puègserguier, es espectadors pugen sus er escenari dera Casa dera Vila tà hèr era hèsta damb es artistes dera Caravana Occitana. *Composicion deth grop en 2005 Gardarem la Tèrra: Filou ath cant; Fred, cant e guitarra; Renaud, bateria e còrs; Manu, baish e còrs; Machino, guitarrista e còrs; Pierre ara trompeta e Stéphane ath saxo. Despús d'un movement de musicians laguens deth grop, eth grop en 2010 ei compausat de: Yadou ath trombon/ gralha catalana/ sac de gemec / cant e còrs; Angel ara bateria; Sly baish e còrs; Kdel guitarra e còrs; Jean-Luc ara trompeta e ath Bouzouki e Fred ath cant/ gralhe catalana e autbòi deth Lengadòc e non cau cap desbrembar es que son ath darrèr: Claudie mànager/administratiu e enlumenat; Fredosz sonorizacion e d'auti trabalhs de son; Nathalie damb es disfraci e arts plastiques; Ged encargat de difusion. ==Influéncies== Es Goulamas'k prepausen "un ròck acolorit e bolegant". Eth grop a creat un vertadèr mescladís de totes es musiques: ròck, ska, farandola, “peña”, flamenco, hard-rock, punk... Era musica des Goulamas'k mos pòrte a un ritme ska damb un tòc mès afectat peth solei deth país, que non pas en es isles britaniques. Eth grop ei includit laguens deth grop de grops musicaus occitans coma pòden èster Fabulous Trobadors o Massilia Sound System, era sua musica inspire ua energia mès ritmica qu'es autes, proplèu deth ska-rock e igualment deth ska-punk. N'ei cap extranh de veir espectadors d'un concèrt des Goulamas-k dançar un pogo o tanben hèr bèth “stage-diving per part des musicians. Ua musica mès "violenta" donc, mens ragga qu'es Massilia, e damb tèxtes fòrça reivindicatius. Es Goulamas'k arrefusen era burocràcia parisina, centralista, e son opausats ara França jacobina, damb ua idèa de federacion des regions, tostemp tenguent en compde es cultures locaus, mès sense refusar un mescladís etnic. Es letres de Goulamas'k, coma non podie èster de cap auta manèra son radicalment antifascistes, antiracistes e hènt ua crida ara tolerància e eth respècte pes auti. Goulamas'k non desbremben cap es sues arraïtzes e hèn apologia dera sua cultura: lo papet (laguens de lo Paissèl), eth vin roge deth Lengadòc (laguens de Lo Mòl, lo vin e la vinha en Òc son ligats coma los òmes a la tèrra), era garriga on canten es cigales (laguens Coinçat, Coinçat dins un país entre Tolosa e Marselha al mièg de la garriga al còr d'Occitània<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=g1K4oah-luY Parpalhon Blau]: "Pas cap d'articles abans lo nom dels païses, levat se pòrta una informacion contextuala"</ref>), ei Piquetalen, darrèr dera montanha de “Sant-Cristophe” en Puègserguier on eth grop s'amasse soent, e tanben era chichomèia. Es tèxtes deth grop son cantats en diuèrses lengues: er occitan, lengua mairau tostemp fòrça presenta e matritz deth grop, ei era mès utilizada en escèna; es Goulamas'k canten tanben en françés, en catalan e en castelhan. ==Hèsta dera musica prematura== [[Fichièr:Goulamas'k - Fête de la musique prématurée 2015.JPG|alt= Goulamas'k ara hèsta de la musica prematura en 2015.|thumb|Goulamas'k ara hèsta dera musica prematura en 2015.]] Eth grop (damb era associacion Patatr'Oc) ei tanben enes origens dera Hèsta dera musica prematura que a lòc cada an cap ara fin deth mes de mai en Puègserguier. Petita rectificacion: era associacion Patatr'Oc le kri des cigales siguec creada en 1994 en Puègserguier, en aguesta epòca eth grop non se didie encara Goulamas-k, senon Goulamas damb Mosca, J-kris, Seb, Jérémy e Fred, era K arribèc en 1999. E dempús deth 1994 es diuèrsi musicians an tostemp ajudat ara associacion laguens des sues activitats culturaus. Aguesta hèsta ei dubèrta a joeni artistes deth país e tanben de dehòra, que compartissen es madeishi gusti musicaus o defenen es madeishi valors altermondialistes. En aguesta hèsta auem podut veir grops coma: [[Stevo's Teen]], [[Fermin Muguruza]] deth País Basc, [[les Suprêmes Dindes]], [[Obrint Pas]] de Valéncia, [[La Talvera]], [[Mauresca Fracàs Dub]], Pablo Quedad artista de ferralha, [[la Varda]] e tanben [[L'Art à Tatouille]]. Era edicion deth 26 de mai de 2007 amassèc entre d'auti a [[Dead Spike]] e [[Tusta Bueta]]. Eth 24 de mai de 2008, eth programa presentaue a Toubabou, Prémium, Kroska, Zamal (reggae-fusion), Goulamas'k e Camarada Kalashnikov (punk-rock de Barcelona). Era edicion deth 2009 auec lòc eth 23 de mai, damb Sulfateurs Occitan (balèti), Faits Divers, DJ Mout, Kroska, Goulamas'k et Papa Style & Baldas (raggamuffin), damb Pablo Quedad. Es membres deth grop an tanben fondat ua fanfara que cree ua polida farandola sus es carrèrs en manifestacions festiues o de carnavals: era Fanfara des Goulamas on es musicians jòguen vestits d'insèctes. Era naua generacion a montat un espectacle de son, hèr e huec: Los Diables de la Garriga damb era ajuda de Christelle comedianta e musiciana dera Cie Système D; Pablo Quedad escultor sus hèr; Romain membre ex-circ Carapace et Malabar. ==Discografia== *'''[[Appellation de toutes origines non contrôlées]]''' (2000) CD enregistrat en public en hestivau des Skalopards Anonymes, en Someire laguens deth Gard, integrant 4 títols. *'''[[Le Kri des Cigales]]''' (2002) CD originau damb era collaboracion des Skalopards Anonymes, e distribuit per Mosaïc Musique. *'''[[Gardarem la Tèrra (Album)]]''' (2005) CD 13 títols (damb un bonus vidèo "Goulamas'k dans tous ses états"), label Patatr'Oc, distribuit per Mosaïc Musique. *'''[[Fai Petar !]]''' (2007) CD 12 títols, enregistrament live en 2006 en Brassac, Carcassona e en estudi de l'Usine à Soufre. Distribuït per Mosaic Music. *'''[[Nerviós Trobador]]''' (2008) CD 5 títols. *'''[[Avis de tempèsta]]''' (2010) CD 13 títols (10 inèdits e 3 lives). Label Brennus Music, distribuït per Musea. *'''[[Ràbia e poësia - En concert !]]''' (2014) CD 19 títols, enregistrament live en 2013. Label Brennus Music, distribuït per Musea. *'''[[Resisténcia]]''' (2016) CD 8 títols, Digipack, autoproduït. * '''[[Luna Roja]]''' (2021) CD 9 títols, autoproduït. * [[Sempre Aquí]] (2024) CD 10 títols, autoproduït. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [http://www.goulamas-k.com/ Site officiel] [[categoria:Grop de musica occitan|Goulamas'k]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] a8eikc9ramtan5h9e3qav8mn5mxphci 0 37619 2503349 2503195 2026-06-21T08:47:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503349 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 0q9ytqmvoaccgxf4b45u76hm3ha5zrd 2 66581 2503350 2502853 2026-06-21T08:51:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia */ 2503350 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Aira]] – [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Isaac Newton|Newton (Isaac)]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Latin]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] 9uhan9hvt26dywe4gbb6ytps82rfg6f 0 70729 2503211 2503210 2026-06-20T12:01:21Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503211 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> s64mqcwlsfpjg5qutdevl953gbt57vt 2503212 2503211 2026-06-20T12:04:10Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503212 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> pmjhvn30yyhnrdx3g2pf1us2fa8n86z 2503213 2503212 2026-06-20T12:04:41Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2503213 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> rgi9ihxi3jpi14suk1yu0vqo3uzx7au 2503214 2503213 2026-06-20T12:08:08Z Toku 7678 /* Istòria de la nocion */ 2503214 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> ls189l7horhm0rkoujvxhcjp8gdsp8t 2503215 2503214 2026-06-20T12:15:18Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503215 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> c3udhllitb4qrsvveb46ayppio800dh 2503216 2503215 2026-06-20T12:27:33Z Toku 7678 /* L'escolastica */ 2503216 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> lnmkaxceaqgt5pdf3dlg3ctx7se1zfe 2503217 2503216 2026-06-20T12:28:04Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2503217 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 32e8tca0cmon0wvdc77hgrq9njaoogg 2503218 2503217 2026-06-20T12:59:48Z Toku 7678 /* L'escolastica */ 2503218 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « sèrf arbitri ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gzx7bc5sz1fjyg9wddb7w2s0lhl7tlp 2503219 2503218 2026-06-20T13:00:22Z Toku 7678 /* La Reforma */ 2503219 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> hce2gq2shyhrdjvwk2d8qgkjacbab5t 2503221 2503219 2026-06-20T13:14:16Z Toku 7678 /* La Reforma */ 2503221 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1eg6ufc33sis49clquqn8yvg1vsderq 2503222 2503221 2026-06-20T13:17:05Z Toku 7678 /* L'epòca modèrna */ 2503222 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> bc2hdmsep7treivwx3gvednutr96pnt 2503225 2503222 2026-06-20T13:42:16Z Toku 7678 /* L'epòca modèrna */ 2503225 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jy2k7okyayce9jx2lfdpyhuac6vurif 2503226 2503225 2026-06-20T14:03:31Z Toku 7678 /* L'epòca modèrna */ 2503226 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''' H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 57cgvsqxdxc24zil8jje8j6n4rca8qm 2503227 2503226 2026-06-20T14:06:59Z Toku 7678 /* L'epòca contemporanèa */ 2503227 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''' H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> j20e3b7qo10f3dnp2av9ulpdvd4eiqt 2503228 2503227 2026-06-20T14:13:17Z Toku 7678 /* L'epòca contemporanèa */ 2503228 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''' H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 3udovprh5q0rxv131hkdrk2oc0vgtr3 2503229 2503228 2026-06-20T14:14:12Z Toku 7678 /* L'epòca contemporanèa */ 2503229 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 88tlqu6mbdckist9snv4lvo10vbqwb6 2503233 2503229 2026-06-20T14:17:00Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503233 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> tei98400ammbtmb956uq82pxju5vaq2 2503234 2503233 2026-06-20T14:17:32Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503234 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nufoomt3e14obq2sxcfp0hw5caoawgc 2503236 2503234 2026-06-20T14:20:33Z Toku 7678 /* Las posicions principalas */ 2503236 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo determinisme. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 72rg5bhhagu48ap9g8wq1626h2o0pkr 2503237 2503236 2026-06-20T14:22:36Z Toku 7678 /* Las posicions principalas */ 2503237 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> rjngv5o13nkea7g0c960t4psvves1aj 2503238 2503237 2026-06-20T14:29:41Z Toku 7678 /* Las posicions principalas */ 2503238 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 76cvequldv2a1zoko6n6xuaeb2xfgdy 2503239 2503238 2026-06-20T14:35:06Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503239 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> j0glomuaet1fbrlumu3yedn4ri4j4zw 2503240 2503239 2026-06-20T14:40:26Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503240 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de volar autra causa. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8blw468lbvnpsip6z0c5wciylb14bne 2503241 2503240 2026-06-20T14:51:31Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503241 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de volar autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 69z3003u0vloph08inlqqoygk3d1ymd 2503242 2503241 2026-06-20T14:57:33Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503242 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de volar autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> im67zzg49u6m4zt20qojjnetq3layq4 2503243 2503242 2026-06-20T14:58:07Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503243 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jz8hwg6to6812pa8x6trwbmos31g1td 2503244 2503243 2026-06-20T15:00:45Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503244 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''' Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nrf2qdsnrerq0232va8ho04zsx041k4 2503245 2503244 2026-06-20T15:02:17Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503245 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> e1c8t70r5i9u6rdzp3gs07w5x9try4c 2503246 2503245 2026-06-20T15:06:01Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503246 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ab4yw87k5a0aha7wr8okm2ao6yx17m4 2503247 2503246 2026-06-20T15:08:07Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503247 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref>[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ah5g0nnsrt14cgp6k76gu7snoe7bly6 2503248 2503247 2026-06-20T15:21:33Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503248 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref>[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === Lo '''determinisme dur''' afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « demòni » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> pgty0cmbxsqw11esezs2magr20o7c3f 2503249 2503248 2026-06-20T15:23:15Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503249 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref>[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === Lo '''determinisme dur''' afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> otl8rxop4xb6n1zgdk3d8ll7myet2kl 2503250 2503249 2026-06-20T15:23:44Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503250 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref>[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 6ltqy0m0bdsyiyq7jc347imcf3o88tt 2503251 2503250 2026-06-20T15:24:17Z Toku 7678 /* L'incompatibilisme e lo compatibilisme */ 2503251 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8kclbz4xwnfplyarjzkn4s27djo6bhx 2503252 2503251 2026-06-20T15:24:26Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503252 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> qlvu6iaxheqylf5dj6dy0qp2rzeuexb 2503253 2503252 2026-06-20T15:38:59Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503253 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> tiglxb9vq3z6kbct3n2lc283lnh9vrk 2503254 2503253 2026-06-20T15:42:47Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503254 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> geq3ts7aeaglckulqp8b3wg2zta36ft 2503255 2503254 2026-06-20T15:48:30Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503255 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> isqybbqs4lwkbi7i45ngmbz3o2oldf7 2503257 2503255 2026-06-20T16:28:50Z Toku 7678 /* Lo determinisme dur */ 2503257 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic]] Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments. Pasmens, aquela posicion deu explicar cossí una accion pòt èsser liura sens èsser simplament lo produch de l'azard, çò qu'es una de las dificultats màgers que rescòntra. En efièch, se l'accion es pas determinada per çò qu'es l'agent, sembla arribar a l'azard, mas s'es determinada per çò qu'es l'agent, torna la question de saber se l'agent a causit d'èsser tal qu'es. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> b5ph0tnu036z36mn63a7wv8mtjoxk3x 2503258 2503257 2026-06-20T16:29:02Z Toku 7678 /* Lo libertarisme metafisic */ 2503258 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments. Pasmens, aquela posicion deu explicar cossí una accion pòt èsser liura sens èsser simplament lo produch de l'azard, çò qu'es una de las dificultats màgers que rescòntra. En efièch, se l'accion es pas determinada per çò qu'es l'agent, sembla arribar a l'azard, mas s'es determinada per çò qu'es l'agent, torna la question de saber se l'agent a causit d'èsser tal qu'es. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8pgf6w5wc0mxpnlqtjec16l0hb7gg6g 2503259 2503258 2026-06-20T16:34:43Z Toku 7678 2503259 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref naem="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref naem="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion deu explicar cossí una accion pòt èsser liura sens èsser simplament lo produch de l'azard, çò qu'es una de las dificultats màgers que rescòntra. En efièch, se l'accion es pas determinada per çò qu'es l'agent, sembla arribar a l'azard, mas s'es determinada per çò qu'es l'agent, torna la question de saber se l'agent a causit d'èsser tal qu'es. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 3hertyq2vaq1txy4ujkfoxa4uu63xhz 2503260 2503259 2026-06-20T16:36:28Z Toku 7678 2503260 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref naem="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion deu explicar cossí una accion pòt èsser liura sens èsser simplament lo produch de l'azard, çò qu'es una de las dificultats màgers que rescòntra. En efièch, se l'accion es pas determinada per çò qu'es l'agent, sembla arribar a l'azard, mas s'es determinada per çò qu'es l'agent, torna la question de saber se l'agent a causit d'èsser tal qu'es. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jck4kia29ad7ctpea9prxz2bqvvh31p 2503261 2503260 2026-06-20T16:36:41Z Toku 7678 /* Lo libertarisme metafisic */ 2503261 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion deu explicar cossí una accion pòt èsser liura sens èsser simplament lo produch de l'azard, çò qu'es una de las dificultats màgers que rescòntra. En efièch, se l'accion es pas determinada per çò qu'es l'agent, sembla arribar a l'azard, mas s'es determinada per çò qu'es l'agent, torna la question de saber se l'agent a causit d'èsser tal qu'es. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0tcd2vsit13prpbtw9gml802jc6bkif 2503262 2503261 2026-06-20T16:38:46Z Toku 7678 /* Lo libertarisme metafisic */ 2503262 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9yu36fr8t4ngptk59fajavmoju5qa1s 2503263 2503262 2026-06-20T16:40:11Z Toku 7678 2503263 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8b32iuoey11nhsx5s9d3r714gfw6szx 2503264 2503263 2026-06-20T16:40:21Z Toku 7678 /* Lo libertarisme metafisic */ 2503264 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0js1aobyhju89t58r4aclujkmzd7ws9 2503265 2503264 2026-06-20T17:07:33Z Toku 7678 /* Lo libertarisme metafisic */ 2503265 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 3zzonymk06lgbgad0z8afm7hhahf09j 2503266 2503265 2026-06-20T17:13:06Z Toku 7678 /* Lo dilèma estandard */ 2503266 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ii3os936zp9dhx6gkuoea9hvww2t93h 2503267 2503266 2026-06-20T17:19:34Z Toku 7678 /* Lo dilèma estandard */ 2503267 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> jyo3npqbbpo4ose26uhapg9p2ue961s 2503268 2503267 2026-06-20T17:25:15Z Toku 7678 /* Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas */ 2503268 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> bqfn1fqw0e3y9tr1g0e4c4fxb8vdz1k 2503269 2503268 2026-06-20T17:35:00Z Toku 7678 /* Liure arbitri e sciéncia */ 2503269 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> e6gbcinn18mb3mi6avnhc4jwznofrze 2503270 2503269 2026-06-20T17:58:33Z Toku 7678 /* Liure arbitri e sciéncia */ 2503270 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1990, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4w22mh1q1iiy9h6f36mxqyv0r8prvr4 2503271 2503270 2026-06-20T18:01:49Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503271 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>). D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0qceq5mryccqvcj2y4fvfx3xf7cf4xo 2503272 2503271 2026-06-20T18:03:33Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503272 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> hy6cckyujr3q77ma4d57qk9jkca7032 2503274 2503272 2026-06-20T18:58:41Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503274 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> bnxibha397idmowt3vqouvjfm8ku55p 2503275 2503274 2026-06-20T18:59:38Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503275 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1nn4h16ay18tg4lsvdjx4j2sd0sqr69 2503277 2503275 2026-06-20T19:11:12Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503277 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9lznwhxvs902fookz5lg94fxuph1pff 2503278 2503277 2026-06-20T19:11:31Z Toku 7678 /* La fisica */ 2503278 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> rkvjjsknhnpkjmq4kcfmh304obd3rny 2503279 2503278 2026-06-20T19:16:24Z Toku 7678 /* La fisica */ 2503279 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 26z22kns8r0o5a4fgj46wjcfvnvw9ly 2503282 2503279 2026-06-20T19:24:26Z Toku 7678 /* Las neurosciéncias */ 2503282 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> rmm75ai70ly48zcrpb941an5nfj23s4 2503283 2503282 2026-06-20T19:26:36Z Toku 7678 /* La fisica */ 2503283 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|(en)]]''' Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> dfrfkz5trqfgjuhqt8foewqodzsle7h 2503284 2503283 2026-06-20T19:26:56Z Toku 7678 /* La fisica */ 2503284 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> s6vdpqe9ce7q5fouz498qepx75lbjst 2503285 2503284 2026-06-20T19:33:13Z Toku 7678 /* Psicologia e factors d'influéncia */ 2503285 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> kdz25ix7w4w9kxaustyfnd1em8vuvyd 2503286 2503285 2026-06-20T19:35:12Z Toku 7678 /* Annèxas */ 2503286 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> q8gr23s4r25a66gzmr5j4uaeaqpllqx 2503287 2503286 2026-06-20T19:40:12Z Toku 7678 /* Enjòcs morals e juridics */ 2503287 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> k1h7esvyyd9f8etz3ipymtzpi4x70u8 2503288 2503287 2026-06-20T19:42:39Z Toku 7678 /* Responsabilitat morala e penala */ 2503288 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena — castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion — dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la societat regardada. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> cpb1cwlr6fzhp0nzqclwuyg0rfq73bn 2503289 2503288 2026-06-20T19:42:56Z Toku 7678 /* Responsabilitat morala e penala */ 2503289 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la societat regardada. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 5nvmgc67378qgqzhrhd8gwmiwmbhgz3 2503290 2503289 2026-06-20T19:43:31Z Toku 7678 /* Responsabilitat morala e penala */ 2503290 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> i8e01jgl80se9n501j8gxs6isfcup5w 2503291 2503290 2026-06-20T19:46:47Z Toku 7678 /* Responsabilitat morala e penala */ 2503291 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9z9oq693164219gduvns8zwkikyidjg 2503293 2503291 2026-06-20T19:48:22Z Toku 7678 /* Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri */ 2503293 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> cnfobde9gtgh1cr6xfwxn9jfazf48jb 2503294 2503293 2026-06-20T19:50:07Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503294 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> g9rnwebxa6ap143cctxa1qz74vo7294 2503295 2503294 2026-06-20T19:50:22Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503295 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament. Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> djf4t7ucezcj7uviaxpvjk24spf4xcu 2503299 2503295 2026-06-20T19:55:21Z Toku 7678 /* Enjòcs morals e juridics */ 2503299 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref>[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament<ref>[[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012.</ref> Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> mo3qlc05hjb8xh92zg6vpx1lhqi331e 2503301 2503299 2026-06-20T19:56:23Z Toku 7678 2503301 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament<ref>[[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012.</ref> Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> k0gmph3yq257l7h1wrwgtm6iznamljr 2503302 2503301 2026-06-20T19:57:09Z Toku 7678 /* Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri */ 2503302 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament<ref>[[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012.</ref> Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> pyc0hv7u57o6a2zmptw12wxs42217mz 2503308 2503302 2026-06-20T20:10:42Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2503308 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament<ref>[[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012.</ref> Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === ==== Obratges generals e de referéncia ==== * [[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996. * [[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001. * [[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983. * [[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986. ==== Antiquitat ==== * [[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and Freedom in Stoic Philosophy'', Oxford University Press, 1998. * [[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus Discover the Free-Will Problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338. * [[anglés|'''(en)''']] Susan Sauvé Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011. ==== Teologia e Edat Mejana ==== * [[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006. * [[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les Virtuoses et la multitude. Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Grenòble, Millon, coll. « Nomina », 2005. * [[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005. * [[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, segonda seria, n° 66, 1940, p. 145-161. * [[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, p. 142-152. ==== Epòca modèrna ==== * [[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, ''The Ethics'', R. H. M. Elwes (trad. e dir.), Digireads.com Publishing, 2008. * [[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the Compatibilist Account of Free Will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, p. 49-58. * [[francés|'''(fr)''']] Éléonore Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Philosophies », 1999. * [[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2, 2015, p. 233-245. ==== Epòca contemporanèa e debats actuals ==== * [[anglés|'''(en)''']] Harry G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, p. 829-839. * [[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964. * [[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002. * [[anglés|'''(en)''']] Helen Steward, « Frankfurt Cases, Alternative Possibilities and Agency as a Two-Way Power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, p. 1167-1184. * [[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, ''A Theory of Determinism'', Clarendon Press, 1990. * [[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging Retributive Justice'', Cambridge University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012. * [[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon de Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Courcier, 1825. ==== Liure arbitri e sciéncias ==== * [[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will'', Imprint Academic, 1999. * [[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind Time: The Temporal Factor in Consciousness'', Harvard University Press, coll. « Perspectives in Cognitive Neuroscience », 2004. * [[alemand|'''(de)''']] Hans H. Kornhuber e Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale », ''Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1, 1965, p. 1-17. * [[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human Volition: Towards a Neuroscience of Will », ''Nature Reviews Neuroscience'', vol. 9, n° 12, 2008, p. 934-946. * [[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009. * [[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014. * [[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984. * [[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011. ==== Perspectivas non-occidentalas ==== * [[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007. * [[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''Hinduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> k8k2sex3n6fgfc1ix3ig341h6saefz5 2503311 2503308 2026-06-20T20:23:48Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503311 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[cristianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina de la [[cosmogonia]] [[dualisme|dualista]] del [[catarisme]] e de sos movements precursors ([[bogomilisme]]...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb [[Pelagi]] (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.</ref>. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de [[Dieu]] demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles. === L'escolastica === Durant l'[[Edat Mejana]], los [[teologia|teologians]] [[escolastica|escolastics]] aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de [[Dieu]]. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels [[temps]], dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans. [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un [[ben]]. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de [[Dieu]] e la responsabilitat individuala de l'òme<ref>[[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, Segonda seria, n° 66,‎ 1940, pp. 145-161.</ref>. === La Reforma === Del temps de la [[Reforma|Reforma]] [[Protestantisme|protestanta]], lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre [[Erasme]] (1469-1536) e [[Martin Luther]] (1483-1546)<ref>[[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.</ref>. [[Erasme]], pensaire màger de l'[[umanisme]], se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « [[De servo arbitrio|sèrf arbitri]] ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel [[pecat original]], pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de [[Dieu]]. Aquela disputa marquèt prigondament la [[teologia]] protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del [[catolicisme]], en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat. === L'epòca modèrna === A partir del sègle XVII, lo debat se desplacèt cap a un quadre mai [[filosofia|filosofic]] e [[sciéncia|scientific]], amb l'afortiment del [[determinisme]] dins las [[sciéncias naturalas|sciéncias de la natura]]. [[René Descartes|Descartes]] (1596-1650) faguèt de la libertat una caracteristica essenciala de la volontat umana. L'estendiá fins a la considerar coma çò que, dins l'òme, s'apròcha lo mai de [[Dieu]]. [[Baruch Spinoza|Spinoza]] (1632-1677), al contrari, neguèt l'existéncia del liure arbitri. Per el, los òmes se creson liures solament per çò qu'an consciéncia de lors accions mas ignòran las causas que los determinan. Aital, una pèira que tombariá, s'aviá una consciéncia, se creiriá liura de tombar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, « Part III: On the origin and nature of the emotions; Postulates (Proposition II, Note) », dins R. H. M. Elwes (trad. e dir.), ''The Ethics'', Digireads.com Publishing, 2008, p. 54.</ref>. [[Leibniz]] (1646-1716) prepausèt una posicion intermediària, ont las accions son determinadas per de rasons sens èsser per autant necessàrias al sens absolut : l'agent i es « inclinat sens èsser necessitat »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the compatibilist account of free will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, pp. 49-58.</ref>. Durant lo sègle XVIII, lo debat evolucionèt amb lo desvolopament pel [[filosofia|filosòf]] [[David Hume]] (1711-1776) d'una una de las primièras formas claras de ''compatibilisme''. En efièch, segon el, la libertat e la necessitat son pas contradictòrias, a condicion de plan definir los dos tèrmes. Èsser liure significa agir segon sas pròprias volontats, sens contrencha, çò qu'es plan compatible amb l'idèa que las volontats an de causas. De mai, Hume faguèt remarcar que, sens una cèrta regularitat dins las accions umanas, la responsabilitat auriá pas de sens : es justament que las accions d'una persona seguisson son caractèr que se la pòt tenir per responsabla<ref>[[francés|'''(fr)''']] E. Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, « Philosophies », 1999.</ref>. [[Kant]] (1724-1804), el, distinguèt l'òme coma fenomèn somés al determinisme natural e l'òme coma èsser moral que se deu pensar coma liure per que la [[morala|moralitat]] e lo [[dever]] ajan un sens. Per Kant, la libertat es pas quicòm que se pòsca provar per l'experiéncia, mas una condicion necessària de la vida morala<ref>[[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2,‎ 2015, pp. 233-245.</ref>. === L'epòca contemporanèa === Als sègles XX e XXI, lo debat sul liure arbitri se renovelèt fòrça dins la [[filosofia analitica]]. Los [[filosofia|filosòfs]] i analisèron amb precision las nocions de poder agir autrament e de responsabilitat. Aital, lo filosòf [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Harry Frankfurt]] (1929-2023) prepausèt los « [[casses de Frankfurt]] », un ensemble d'[[experiéncia de pensada|experiéncias de pensada]] prepausadas dins los ans 1960 per contestar lo principi de las possibilitats alternativas. Dins los scenaris d'aquelas experiéncias, Frankfurt plaça un dispositiu que pòt forçar un agent de causir una accion. Pasmens, aqueu dispositiu interven unicament se l'agent vòl causir una autra possibilitat. Lo filosòf pausa alara la question de la responsabilitat individuala de l'agent. Segon el, es responsable de son agent en despièch de l'impossibilitat teorica de far una autra causida<ref>[[anglés|'''(en)''']] H. G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, pp. 829-839.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] H. Steward, « Frankfurt cases, alternative possibilities and agency as a two-way power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, pp. 1167-1184.</ref>. Aqueles trabalhs noiriguèron los debats actuals entre compatibilistas e incompatibilistas. La reflexion contemporanèa s'esfòrça tanben de destriar los diferents sens de la libertat e de la responsabilitat, e de precisar las condicions exactas que devon èsser complidas per qu'una accion siá imputabla a son autor. Aqueles debats, sovent tecnics, constituísson lo còr de la reflexion presentada dins la seccion seguenta. == Las posicions principalas == La reflexion contemporanèa sul liure arbitri s'organiza a l'entorn d'unas posicions ben definidas. La linha de partiment principala concernís la question de saber se lo liure arbitri es compatible o non amb lo [[determinisme]]. === L'incompatibilisme e lo compatibilisme === {{veire|Compatibilisme|Incompatibilisme}} L'[[incompatibilisme]] es la tèsi segon la quala lo liure arbitri e lo [[determinisme]] se pòdon pas conciliar. En efièch, se tot es determinat d'avança, alara i a pas de liure arbitri vertadièr. Los incompatibilistas se devon doncas decidir : o ben refusan lo liure arbitri (es lo determinisme dur<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref>), o ben refusan lo determinisme (es lo libertarisme<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref><ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref>). De l'autre costat, lo [[compatibilisme]] sosten que lo liure arbitri e lo determinisme pòdon coexistir. Per los compatibilistas, èsser liure significa pas èsser indeterminat, mas agir segon las sieunas volontats, sens contrencha. Una accion es liura quand emana de l'agent el meteis, quitament s'aquela accion a de causas. Aquela posicion, ja defenduda per [[David Hume|Hume]], es plan espandida demest los filosòfs actuals. Per illustrar aquela idèa, los compatibilistas opausan sovent doas situacions : la d'una persona que fa quicòm jos la menaça d'una [[arma (guèrra)|arma]], e la d'una persona qu'agís segon son desir pròpri. Dins los dos cases, l'accion pòt èsser determinada per de causas, mas dins lo primièr, la causa es una contrencha extèrna qu'impausa una accion contrària a la volontat de l'agent, alara que dins lo segond, l'accion emana de la volontat de l'agent el meteis. Per los compatibilistas, sola la segonda accion es liura, e aquela diferéncia sufís per fondar la responsabilitat, sens qu'aja besonh de supausar una libertat absoluda fàcia a tota causa. L'objeccion principala dels incompatibilistas repròcha als compatibilistas de cambiar lo sens del [[mot]] « libertat ». Segon eles, èsser liure de far çò que se vòl es pas pro se l'agent es pas liure de voler autra causa<ref>[[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983.</ref>. Lo debat entre las doas posicions es pas encara acabat e demòra un dels mai vius de la filosofia contemporanèa. === Lo determinisme dur === {{veire|Determinisme dur}} Lo determinisme dur afortís a l'encòp que lo [[determinisme]] es verai e qu'es incompatible amb lo liure arbitri. En consequéncia, per el, lo liure arbitri existís pas. Segon aquela posicion, lo sentiment qu'avèm d'èsser liures es una illusion : cada una de nòstras decisions es lo resultat necessari de l'estat anterior del mond e de las leis de la natura<ref name="Pereboom 2001">[[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, A Theory of Determinism, Clarendon Press, 1990.</ref>. Un imatge classic d'aquela tèsi es lo del « [[Demòni de Laplace|demòni]] » imaginat pel matematician [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]] (1749-1827) : una [[intelligéncia]] que coneisseriá la posicion e la [[velocitat]] de totas las particulas de l'[[Univèrs]] a un moment donat poiriá, en principi, prevéser tot l'avenidor, comprés cada decision umana<ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon Laplace, ''Essai philosophiques sur les probabilités'', Courcier, 1825, p. 4.</ref>. Dins aquela perspectiva, çò qu'apelam una causida liura es pas qu'un element dins una cadena de causas e d'efèctes qu'auriam pas lo poder de rompre. Los partisans del determinisme dur ne tiran sovent la conclusion que cal repensar las nocions de merit, de culpabilitat e de castig. Se degun pòt pas vertadièrament agir autrament que çò que fa, alara blaimar o lausar quauqu'un per sas accions perd una part de son sens<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'unes pensaires contemporanèus, sens necessàriament reprene tot l'aparelh del determinisme classic, defendon una posicion vesina en negant l'existéncia del liure arbitri a partir de las donadas de las [[sciéncia|sciéncias]]. === Lo libertarisme metafisic === {{veire|Libertarisme metafisic}} Lo [[libertarisme metafisic]] – que cal pas confondre amb lo [[libertarisme|corrent politic del meteis nom]] – sosten que lo liure arbitri existís vertadièrament, e qu'en consequéncia lo determinisme deu èsser fals, almens per çò que concernís las decisions [[Homo sapiens|umanas]]. Per los libertaristas, l'agent es la causa vertadièra de sas accions, d'un biais que se redutz pas entièrament a las causas anterioras. Demest los libertaristas, mai d'una varianta existís. D'unes meton l'accent sus l'idèa qu'al moment de la decision, mantun avenidor demòra realament possible, e que l'agent ne tria un<ref name="Kane 1996">[[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996.</ref>. D'autres desvolopan la nocion d'una « causalitat de l'agent », segon la quala la persona, en tant qu'èsser, es una sorga d'accion que se pòt pas reduire a una simpla cadena d'eveniments<ref name="Chisholm 1964">[[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002.</ref>. Pasmens, aquela posicion foguèt sovent criticada per la dificultat qu'auriá d'explicar cossí una accion pòt èsser vertadièrament liura sens èsser ni estrictament determinada per de causas anterioras ni lo simple resultat de l'azard. === Lo dilèma estandard === Una de las criticas centralas del debat sus l'existéncia del liure arbitri es sovent presentada jos la forma d'un dilèma. D'un costat, se nòstras decisions son determinadas, semblan pas vertadièrament liuras, per çò que son fixadas per avança per de causas qu'escapan a nosautres. D'autre costat, se nòstras decisions son indeterminadas, semblan deure quicòm a l'azard, e una accion qu'arribariá per azard sembla pas mai liura ni mai imputabla a l'agent que s'èra forçada. Atal, tant lo determinisme coma l'indeterminisme semblan menaçar lo liure arbitri. Aquel argument, sovent apelat lo « dilèma estandard », es al centre de las discussions modèrnas, e cadun dels grands corrents s'esfòrça d'i respondre a sa manièra. Lo compatibilisme refusa la primièra branca, en sostenent que lo determinisme menaça pas la libertat plan compresa. Lo libertarisme refusa l'idèa que l'indeterminisme se redutz forçadament a l'azard, e desvolopa una nocion de causalitat de l'agent que voldriá escapar a l'alternativa. Lo determinisme dur, el, accèpta la conclusion del dilèma e ne conclutz que lo liure arbitri, al sens fòrt, existís simplament pas. La discussion entre aquelas responsas constituís una bona part de la filosofia contemporanèa del liure arbitri. === Autras tradicions e perspectivas non-occidentalas === La question de la libertat de l'accion umana se pausa pas solament dins la [[filosofia occidentala]]. Dins mantuna tradicion de pensada [[asia|asiaticas]], coma l'[[indoïsme]], lo [[bodisme]] o lo [[jaïnisme]], la nocion de ''[[karma]]'' liga cada accion a de consequéncias, dins un quadre ont s'articulan lo determinisme moral e una forma de responsabilitat de l'individú. L'interpretacion exacta d'aquelas nocions e lor rapòrt amb lo concèpte occidental de liure arbitri fan l'objècte de discussions entre los especialistas, e cal èsser prudent abans de las assimilar tròp rapidament a las categorias occidentalas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''HInduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014.</ref>. == Liure arbitri e sciéncia == A l'epòca contemporanèa, la question del liure arbitri es pas mai solament [[filosofia|filosofica]] e [[teologia|teologica]]. Questiona tanben mantuna [[sciéncia]], en particular las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. Aquò permetèt de renovelar lo debat sens pasmens lo conclure. === Las neurosciéncias === A partir dels ans 1970, las [[experiéncia|experiéncias]] del [[Neurofisiologia|neurofisiologista]] [[Benjamin Libet]] (1916-2007) suscitèron fòrça discussions. En efièch, Libet mostrèt que se pòt mesurar, dins lo [[cervèl]], una activitat preparatòria (lo « potenciau de preparacion ») que precedís lo moment ont lo subjècte declara aver pres consciéncia de sa decision d'agir<ref>En realitat, aquel potenciau foguèt observat tre los ans 1960 en [[Alemanha]] (Hans H. Kornhuber et Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale »,'' Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1,‎ 1965, pp. 1–17.</ref>)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The volitional brain: Towards a neuroscience of free will'', Imprint Academic, 1999.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind time: The temporal factor in consciousness, Perspectives in Cognitive Neuroscience'', Harvard University Press, 2004.</ref>. D'unes ne tirèron la conclusion que la decision se prendriá dins lo cervèl abans que ne prenguèssem consciéncia, çò que metriá en dobte lo liure arbitri. Pasmens, aquela interpretacion es fòrça contestada<ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human volition: towards a neuroscience of will », ''Nature Reviews Neuroscience'', n° 9-12, 2008 , pp . 934-946.</ref>. Fòrça [[sciéncia|scientifics]] e [[Filosofia|filosòfs]] faguèron remarcar que las experiéncias de Libet concernisson de gèstes simples e arbitraris (coma plegar un [[det]] a un moment causit), e non pas de decisions complèxas e pensadas que son al còr de la nocion de liure arbitri. D'autres an questionat l'interpretacion del « potencial de preparacion » el meteis, en suggerissent que reflectís benlèu pas una decision ja presa, mas una simpla preparacion o una fluctuacion de l'activitat cerebrala. Enfin, mantun filosòf compatibilista fa observar que lo fach que las decisions ajan de basas cerebralas es pas en contradiccion amb la libertat, que repausa pas sus l'idèa d'una volontat sens cap de fondament fisic. Lo debat sus la portada exacta d'aquelas experiéncias demòra doncas largament dobèrt<ref>Libet el meteis abandonèt pas totalament l'idèa de libre arbitri. Pasmens, la limitèt a una possibilitat de l'individú d'una decision ja presa.</ref>. === La fisica === La fisica modèrna a tanben una influéncia sul debat. La [[mecanica classica|fisica classica]] donèt longtemps l'imatge d'un univèrs entièrament determinista, ont l'estat present del mond fixariá tot l'avenidor. Al contrari, la [[mecanica quantica]], al contrari, introduguèt una forma d'indeterminisme al nivèl mai fondamental de la [[matèria]]. Pasmens, aquela descobèrta sufís pas a establir l'existéncia del liure arbitri. En efèch, coma o senhala lo dilème estandard, l'azard solet provesís pas la libertat. Una decision que dependriá d'eveniments aleatòris, coma lo resultat d'un get de [[dat|dats]], seriá pas mai liura ni mai imputabla a l'agent. Atal, l'indeterminisme quantic desplaça lo problèma mai que lo resòlv que remplaçar la necessitat per l'azard sufís pas per restituir a l'agent lo poder sus sas accions<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984.</ref>. De mai, es pas establit qu'aqueles fenomèns quantics, que se manifèstan a l'escala mai pichona de la matèria, ajan un efèct significatiu al nivèl del foncionament del [[cervèl]]. === Psicologia e factors d'influéncia === Las sciéncias umanas, coma la [[psicologia]] o la [[sociologia]], an mostrat fins a quin punt nòstras decisions son influenciadas per de factors nombroses coma l'[[educacion]], l'[[societat|environament social]], las [[emocion|emocions]], los biaisses cognitius o encara de [[genetica|predisposicions]] [[biologia|biologicas]]. Per exemple, d'[[experiéncia|experiéncias]] de psicologia an mostrat que nòstras causidas pòdon èsser orientadas per de factors que ne sèm pas conscients<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011.</ref>. Aqueles trabalhs questionan pas necessàriament l'existéncia del liure arbitri, mas mòstran que la libertat umana s'exercís dins un quadre de contrenchas e d'influéncias multiplas, e jamai dins un void absolut. Per d'unes, aquò convida pas a abandonar la nocion de libertat, mas a la concebre coma una nocion de grases, qu'una persona pòt desvolopar per la coneissença d'ela meteissa e la reflexion. == Enjòcs morals e juridics == La question del liure arbitri a de consequéncias practicas importantas, en particular sul terren de la [[morala]] e del [[drech]]. === Responsabilitat morala e penala === La nocion de [[responsabilitat]] repausa largament sus l'idèa que l'agent es l'autor de sas accions e qu'auriá pogut agir autrament<ref>[[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012.</ref> Aquò val tant per la responsabilitat morala coma per la responsabilitat penala, sus la quala se fonda lo [[drech penal]]. Los [[justícia|sistèmas juridics]] fan generalament la diferéncia entre los actes comeses liurament e los actes comeses jos contrencha o en abséncia de discerniment, çò que supausa una forma de liure arbitri. Pasmens, lo drech reconeis de circonstàncias qu'atenuan o suprimisson la responsabilitat : la menaça, la contrencha fisica, o encara los problèmas mentals que privan l'individú de son discerniment. Dins aqueles cases, se considèra que la persona aviá pas la libertat necessària per èsser tenguda plenament responsabla de sos actes. Aquela practica mòstra que la nocion de responsabilitat es prigondament ligada a una idèa, almens implicita, de libertat de l'agent. Las teorias de la pena – castig meritat, dissuasion, proteccion de la societat o reeducacion – dependon en partida de la concepcion del liure arbitri e de la responsabilitat al sen de la [[societat]] regardada. === Las consequéncias d'una abséncia de liure arbitri === Se s'acceptava que lo liure arbitri existís pas, mantuna nocion familiara deuriá èsser repensada. D'unes pensan que las idèas de merit, de culpabilitat e de castig perdrián tota justificacion, e que caldriá remplaçar la logica de la punicion per una logica de prevencion e de tractament : s'un criminal es pas vertadièrament responsable de sos actes, lo punir per el meteis auriá pas mai de sens, e solas comptarián la proteccion de la societat e la possibilitat de cambiar son comportament<ref name="Caruso & Pereboom 2019">[[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging rRetributive Justice'', Cambridge University Press, 2019.</ref>. D'autres considèran al contrari que se pòt mantenir una practica de la responsabilitat sus de basas compatibilistas, sens supausar un liure arbitri al sens fòrt. Lo fach que las nòstras accions ajan de causas empacha pas de distinguir las personas qu'agisson segon lor volontat d'aquelas que son contrenchas. D'autres enfin avertisson contra los efèctes possibles, sus la societat, de la difusion de l'idèa que lo liure arbitri existís pas. En efièch, se cadun se cresiá pas responsable de res, aquò poiriá afeblir lo sens [[morala|moral]]. Aquel debat a de prolongaments concrèts dins la reflexion sus la [[justícia]], lo [[drech penal]] e l'[[educacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Destin]] * [[Determinisme]] * [[Drech]] * [[Drech penal]] * [[Educacion]] * [[Justícia]] * [[Libertat]] * [[Mecanica quantica]] * [[Morala]] * [[Responsabilitat]] * [[Responsabilitat morala]] * [[Volontat]] </div> === Bibliografia === ==== Obratges generals e de referéncia ==== * [[anglés|'''(en)''']] Robert Kane, ''The Significance of Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1996. * [[anglés|'''(en)''']] Derk Pereboom, ''Living without Free Will'', Cambridge University Press, 2001. * [[anglés|'''(en)''']] Peter van Inwagen, ''An Essay on Free Will'', Oxford, Oxford University Press, 1983. * [[anglés|'''(en)''']] Galen Strawson, ''Freedom and Belief'', Clarendon Press, 1986. ==== Antiquitat ==== * [[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and Freedom in Stoic Philosophy'', Oxford University Press, 1998. * [[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus Discover the Free-Will Problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338. * [[anglés|'''(en)''']] Susan Sauvé Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011. ==== Teologia e Edat Mejana ==== * [[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006. * [[francés|'''(fr)''']] Jean-Marie Salamito, ''Les Virtuoses et la multitude. Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens'', Grenòble, Millon, coll. « Nomina », 2005. * [[francés|'''(fr)''']] Étienne Gilson, ''Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin'', Éditions Vrin, 6{{a}} reedicion, 2005. * [[francés|'''(fr)''']] Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », ''Revue néo-scolastique de philosophie'', t. 43, segonda seria, n° 66, 1940, p. 145-161. * [[alemand|'''(de)''']] Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), ''Luther Handbuch'', Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, p. 142-152. ==== Epòca modèrna ==== * [[anglés|'''(en)''']] Benedict de Spinoza, ''The Ethics'', R. H. M. Elwes (trad. e dir.), Digireads.com Publishing, 2008. * [[anglés|'''(en)''']] C. Borst, « Leibniz and the Compatibilist Account of Free Will », ''Studia Leibnitiana'', vol. 24, n° 1, 1992, p. 49-58. * [[francés|'''(fr)''']] Éléonore Le Jallé, ''Hume et la régulation morale'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Philosophies », 1999. * [[francés|'''(fr)''']] Claude Piché, « Le rigorisme kantien et la thèse du mal radical », ''Laval théologique et philosophique'', vol. 71, n° 2, 2015, p. 233-245. ==== Epòca contemporanèa e debats actuals ==== * [[anglés|'''(en)''']] Harry G. Frankfurt, « Alternate Possibilities and Moral Responsibility », ''The Journal of Philosophy'', vol. 66, n° 23, 1969, p. 829-839. * [[anglés|'''(en)''']] Roderick Chisholm, ''Human Freedom and the Self'', The Lindley Lecture, Department of Philosophy, University of Kansas, 1964. * [[anglés|'''(en)''']] Timothy O'Connor, ''Persons and Causes: The Metaphysics of Free Will'', Oxford University Press, 2002. * [[anglés|'''(en)''']] Helen Steward, « Frankfurt Cases, Alternative Possibilities and Agency as a Two-Way Power », ''Inquiry'', vol. 65, n° 9, 2022, p. 1167-1184. * [[anglés|'''(en)''']] Ted Honderich, ''A Theory of Determinism'', Clarendon Press, 1990. * [[anglés|'''(en)''']] Gregg D. Caruso e Derk Pereboom, ''Free Will Skepticism in Law and Society. Challenging Retributive Justice'', Cambridge University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] John Martin Fischer e Mark Ravizza, ''Responsibility and Control. A Theory of Moral Responsibility'', Cambridge University Press, 2012. * [[francés|'''(fr)''']] Pierre-Simon de Laplace, ''Essai philosophique sur les probabilités'', Courcier, 1825. ==== Liure arbitri e sciéncias ==== * [[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, Anthony Freeman e J. K. B. Sutherland (dir.), ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will'', Imprint Academic, 1999. * [[anglés|'''(en)''']] Benjamin Libet, ''Mind Time: The Temporal Factor in Consciousness'', Harvard University Press, coll. « Perspectives in Cognitive Neuroscience », 2004. * [[alemand|'''(de)''']] Hans H. Kornhuber e Lüder Deecke, « Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale », ''Pflügers Archiv für die gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere'', vol. 284, n° 1, 1965, p. 1-17. * [[anglés|'''(en)''']] Patrick Haggard, « Human Volition: Towards a Neuroscience of Will », ''Nature Reviews Neuroscience'', vol. 9, n° 12, 2008, p. 934-946. * [[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Effective Intentions: The Power of Conscious Will'', Oxford University Press, 2009. * [[anglés|'''(en)''']] Alfred Mele, ''Free: Why Science Hasn't Disproved Free Will'', Oxford University Press, 2014. * [[anglés|'''(en)''']] Daniel Dennett, ''Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting'', Clarendon Press, 1984. * [[anglés|'''(en)''']] Daniel Kahneman, ''Thinking, Fast and Slow'', Farrar, Straus and Giroux, 2011. ==== Perspectivas non-occidentalas ==== * [[anglés|'''(en)''']] Jonardon Ganeri, ''The Concealed Art of the Soul: Theories of Self and Practices of Truth in Indian Ethics and Epistemology'', Clarendon Press, 2007. * [[anglés|'''(en)''']] Christopher G. Framarin, ''Hinduism and Environmental Ethics: Law, Literature, and Philosophy'', Londres, Routledge, 2014. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 58yty73a779p7x6g6mqpmmjpfi94ex0 0 121984 2503292 2430815 2026-06-20T19:47:56Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2503292 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Solsonés<ref>{{Ref-web|url=https://dibaaps.diba.cat/vnis/temp/CIDO_dogc_2006_06_20060601_DOGC_20060601_011_012.pdf|títol=Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya núm. 4646|url_accès=pdf|data=1r de julhet de 2006}}</ref>''' (''Solsonès'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Biosca]]|185}} {{entcat|[[Castellar de la Ribera]]|131}} {{entcat|[[Clariana de Cardener]]|160}} {{entcat|[[La Coma i la Pedra]]|277}} {{entcat|[[Guixers]]|125}} {{entcat|[[Lladurs]]|186}} {{entcat|[[Llobera]]|201}} {{entcat|[[La Molsosa]]|100}} {{entcat|[[Navès]]|292}} {{entcat|[[Odèn]]|231}} {{entcat|[[Olius]]|990}} {{entcat|[[Pinell de Solsonès]]|198}} {{entcat|[[Pinós]]|274}} {{entcat|[[Riner]]|269}} {{entcat|[[Sant Llorenç de Morunys]]|983}} {{entcat|[[Solsona]]|9.717}} {{entcat|[[Torà (Segarra)|Torà]]|1.190}} |} [[La Molsosa]] passèt en 1990 de l'[[Anoia]] al Solsonés. En 2023, [[Biosca]] e [[Torà (Segarra)|Torà]] quitèron la [[Segarra]] e passèron al Solsonés. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}}{{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Solsonés]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] junq30asiefy8e9rad507uaj9tj16n2 0 121995 2503326 2410437 2026-06-21T04:28:58Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2503326 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Urgèl''' (''Urgell'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]]. Es pas qu'una part pichona de l'ancian estat del meteis nom (lo [[comtat d'Urgèl]]). {{capentcat|}} {{entcat|[[Agramunt]]|5.653}} {{entcat|[[Anglesola]]|1.389}} {{entcat|[[Belianes]]|514}} {{entcat|[[Bellpuig]]|5.510}} {{entcat|[[Castellserà]]|993}} {{entcat|[[Ciutadilla]]|186}} {{entcat|[[La Fuliola]]|1.262}} {{entcat|[[Guimerà]]|250}} {{entcat|[[Maldà]]|239}} {{entcat|[[Nalec]]|91}} {{entcat|[[Els Omells de na Gaia]]|126}} {{entcat|[[Ossó de Sió]]|198}} {{entcat|[[Preixana]]|401}} {{entcat|[[Puigverd d'Agramunt]]|231}} {{entcat|[[Sant Martí de Riucorb]]|668}} {{entcat|[[Tàrrega]]|19.057}} {{entcat|[[Tornabous]]|832}} {{entcat|[[Vallbona de les Monges]]|223}} {{entcat|[[Verdú]]|876}} {{entcat|[[Vilagrassa]]|627}} |} ==Toponimia== '''Urgèl'''<ref>https://medievaloc.com/2021/10/07/jacme-i-durgelh-lo-fraire-rebel/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20221111062613/https://opinion.jornalet.com/vicent-marques-la-bona-taula/blog/4341/lensalada-de-lachissons-e-ii</ref><ref>https://blocs.xtec.cat/versionsonline/files/2015/04/OCCITAN.pdf</ref> o '''Urgelh''' (atestacions en [[aranés]]<ref>http://www.institutestudisaranesi.cat/page/27/?cat=0</ref><ref>https://sapiencia.eu/era-invasion-uganauda-dera-val-daran/</ref><ref>http://arannoticies.com/eth-conselh-generau-daran-edite-eth-libre-aran-me-fecit/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20221111062047/https://www.bisbaturgell.org/index.php/es/comunicacion/415-noticias/noticies-2021-urgell/arxiu-noticies-2013/5891-nota-del-bisbat-durgell-amb-motiu-de-les-inundacions-de-la-vall-daran-i-el-pallars-sobira-sp-1896360270</ref><ref>https://www.antifrau.cat/ar/fondacion-santa-espitau-seu-urgelh-abriu-2017</ref>, en [[lengadocian]] [mas escrit per d'autors catalanofòns]<ref>https://web.archive.org/web/20221111071624/https://opinion.jornalet.com/vicent-marques-la-bona-taula/blog/2596/las-ensaladas-demerluca-ii</ref><ref>https://www.jornalet.com/nova/13138/aran-reclama-la-liura-circulacion-amb-comenge</ref>, e en [[occitan ancian]] de [[Perigòrd]] e de [[Gasconha]]<ref>https://books.google.com/books?id=MTodunCYEJoC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=%22d%27Urgelh%22&source=bl&ots=BEFIMjukK-&sig=ACfU3U1l00FUzKY-iEZ5Efhgc-pJ9WvIBw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi9psv1vKX7AhUwkokEHW-VD7M4KBDoAXoECAYQAw#v=onepage&q=%22d'Urgelh%22&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books?id=V7m6iwesC3gC&pg=PA430&lpg=PA430&dq=%22Urgelh%22+AND+%22del%22&source=bl&ots=PMGmofGlls&sig=ACfU3U12r647Z1OCN4LDNRMaoi1AyGvSIg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPhP7nxaX7AhVbjYkEHZDhD4A4FBDoAXoECB0QAw#v=onepage&q=%22Urgelh%22&f=false</ref>), o benlèu tanben '''Urgèu''' o '''Orgelh'''<ref>https://www.inh.cat/articles/Reflexions-al-voltant-de-l-espai-occitanocatala</ref><ref>https://trobadors.iec.cat/veure_aparat.asp?id_obra=443</ref>. ''Urgèl''<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2287.jpg</ref> o ''Urgèu''<ref>https://blogdemagrand.blogspot.com/2017/07/</ref> en [[grafia mistralenca]]. {{ref}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Urgèl|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] l7h4sjah0vktqptxq3pwzhzbbe8ngvv 0 124643 2503256 2503172 2026-06-20T15:49:38Z Alaric 506 44932 toponimia seguida 2503256 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Das''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Das=== La prononciacion es ['das]. Las fòrmas ancianas son ''Adacz'' al sègle X ?, ''in villa Adatio'' en 965, ''Adaz'' en 966, ''Adaç'' en 983, ''Adacio'' (divèrsas mencions del sègle XI), ''Adas'' en 1104, ''Adaç'' al sègle XII, ''Adas'' en 1359, ''Torre de Das'' en 1632 e 1735, etc. Ven d'una basa ''Atatç-''. La terminason va ambe la de ''Alàs'', ''Anàs'', ''Turbiàs'', ''Sagàs'', ''Salàs'', ''Escás'', etc, e supausan una sorda final ''-asse'' o ''-atçe'' (o benlèu la postposicion basca ''-atze'' « darrèr »). La rasic es ''ata'', ''ate'', « pòrta, pòrt », çò que correspond a la situacion de Das, sus un camin de transit <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16334</ref>. ===Mosoll=== [[imatge:Santa_Maria_de_Mosoll,_al_terme_de_Das,_Cerdanya_-_panoramio.jpg|thumb|250px|left|Glèisa Santa Maria de Mosoll]] Lo nom es atestat ''Moroll'' en 1044. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La fòrma pus generala es ''Mesull'', ''Meüll''. La segonda sillaba deriva aicí de ''-ŭllu-'', e non pas de ''-ūllu-'', coma dins los autres cases <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. Notem l'assimilacion vocalica aparenta aboriva ''e-o'' > ''o-o''. En general, quand i a doás anomalias dins un toponime, una explica l'autra. Mès cossí ? Benlèu ''*mesull'' > ''*mosull'' > ''mosoll'' (assimilacion). O autrament. ===Sanavastre=== La prononciacion es [sənə'bastrə]. Las fòrmas ancianas son ''Sanauaster'' en 839, ''Senavastre'' en 1011, ''Sanauastra'' en 1037, ''Sanavastre'' en 1040, 1042, 1043, 1044, 1079, 1108, 1108-1180, 1178, ''Sanavastro'' en 1064, ''Sanavaster'' en 1359. Coma [[Sanaüja]], lo primièr element es lo basc ''çani'' « vigilant, garda, gaita » e lo segond element es lo basc ''bazter'' « marge, limit, terren contigú ». Lo sens general es « lo canton de la garda (tor de garda, castèl ». ''Senavastre'' de 1011 es la metatèsi de l'etimologic ''sanev-'' > ''senav-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 33-34 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42804</ref>. ===Tartera=== La prononciacion es [tər'terə]. Las fòrmas ancianas son ''Tartera'' en 839, 956, al sègle XII, en 1184, 1359, 1363, ''Tartarea'' en 966, 1012, 1222, ''Tarteria'' en 1011. Lo sens (p. 244) es « caòs de ròcas, clapàs, clapièr » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 244-245 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36715</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1ndz93g09gx7qyvnzupjh1wfy03nj9b 0 124651 2503348 2502499 2026-06-21T08:39:43Z Alaric 506 44932 2503348 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fontanals de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Queixans=== La prononciacion es [kə'ʃans]. Las fòrmas ancianas son ''Kezanos'' en 839, ''de ipsos chexanos'' en 929, ''Chexanos'' en 1011, ''Chexas'' en 1075, ''Chexans'' en 1104, 1318, ''Chexans'' en 1260, 1267, 1280, ''Caxans'' en 1359, ''Quexans'' en 1282, 1522, 1632. L'etime es *Cassianu'', format del nom latin d'òme ''Cassius'' ambe'l sufixe ''-anu'', donc la propietat de Cassius <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 313-314 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33201</ref>. ===Urtx=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 152-156 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45418</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} m9wnk2c274luzm96tpyryct7ywdac2c 0 125871 2503327 1862383 2026-06-21T06:58:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503327 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Agramunt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25} j0ekqovikwlvxa1liblso5rfstvlvqu 2503329 2503327 2026-06-21T07:03:42Z Alaric 506 44932 2503329 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Agramunt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} jfzt6gwi7s2kgjfobwrvtvckfd7ykzq 0 125892 2503328 1863165 2026-06-21T07:03:25Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503328 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Anglesola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} kxk3xe3k9am56lk9j2bfvtonmxkzfz9 0 125901 2503330 1864428 2026-06-21T07:05:52Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503330 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Belianes''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} frp3dwswm88zljghze00oy84r09q9c6 0 125906 2503331 1864443 2026-06-21T07:08:35Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503331 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellpuig''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4cwxv330ngg1ghclpd1bjxc4617l7h9 0 125911 2503296 1864765 2026-06-20T19:53:10Z Alaric 506 44932 2503296 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Biosca''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. En 2023, passèt de la [[Segarra]] a [[Solsonés]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 3agj0djevpo2hosujhqd5c0inlfrssd 0 125920 2503307 1866086 2026-06-20T20:10:27Z Alaric 506 44932 2503307 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellar de la Ribera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 6ivpeq9orwzp88603jvdre1i4sh8iho 0 125925 2503332 1866099 2026-06-21T07:10:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellserà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} fv5jiwvf7w80gb10731ucm3k6vw7o8r 0 125928 2503333 1866738 2026-06-21T07:11:30Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ciutadilla''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rqwlcj8uaox58jusothe6rvpxbu6ohe 0 125929 2503312 1866759 2026-06-20T21:14:26Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503312 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Clariana de Cardener''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ekujwm4j9fjwp1cxjctxbmkt28qt1ox 0 125931 2503313 1871603 2026-06-20T21:15:58Z Alaric 506 44932 2503313 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Coma i la Pedra''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} q1gf08wmz9k99a7418ef4cr7ljsf80x 0 125945 2503334 1871638 2026-06-21T07:12:43Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503334 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Fuliola''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ftl7racdbzgyufbvwydzo5cllh38tan 0 125955 2503335 1870003 2026-06-21T07:13:54Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503335 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Guimerà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} fg6s2vtb9ekaxtvbeo7z45l4pshfmh1 0 125958 2503314 1870017 2026-06-20T21:17:33Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Guixers''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} eqzj7quhp1vowcmj326jpwjp1h751im 0 125967 2503315 1872818 2026-06-20T21:19:09Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503315 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Lladurs''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h4ruo2le4y27vp497zc7nx7msboz5wa 0 125972 2503316 1872832 2026-06-20T21:20:44Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Llobera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} o5j1k1gy43vnl9ie4vo97eami75fd2r 0 125974 2503336 1873312 2026-06-21T07:14:54Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503336 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Maldà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} sd0bkiq22wjp6orbcsgpq7mc8l39h4z 0 125979 2503306 1871712 2026-06-20T20:06:51Z Alaric 506 44932 2503306 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Molsosa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. D'aquí a 1990, èra de la comarca d'[[Anòia]]. {{Entpopcat}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} gkkotikekqvautphnfejq6arrxz51yr 0 125985 2503337 1874581 2026-06-21T07:15:48Z Alaric 506 44932 2503337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Nalec''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} oj2zfd63tunm51q0pm6mxpnrfe7vt68 0 125986 2503317 1874704 2026-06-20T21:22:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Navès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} f68nt3rixjqgpo5zo5nbo2zqvhwshlt 0 125987 2503318 2014488 2026-06-20T21:25:17Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503318 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Odèn''' (''Odén'' en [[espanhòl]]) es un [[municipi]] [[Catalonha (comunautat autonòma)|catalan]] de [[Solsonés]]. Administrativament, fa part de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la Catalonha. Los abitants son dichs odenés. A Odèn s'i venguèron refugiar de catars fugiguent la persecucion. Al s. XVI foguèt parcialament repoblada per de mond venguts de l'autra part dels Pirenèus. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9926i8fy57ly31l7o7ggfbxlea38f8x 0 125989 2503319 1875069 2026-06-20T21:26:40Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503319 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Olius''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bf5vxl69hqb2do82pmux5qy5wjhmvi6 0 125992 2503338 1868174 2026-06-21T07:16:49Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Els Omells de na Gaia''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} btynwu9ged5h6mpyhdrbz8lx6f9m1vu 0 125994 2503339 1875244 2026-06-21T07:17:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ossó de Sió''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 6n8dg1makns818b9pkoba9p3apv7hw3 0 125997 2503320 1875972 2026-06-20T21:27:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pinell de Solsonès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1t34iy0qhi9cxaio5pfoeywvnew4dti 0 125998 2503321 1875997 2026-06-20T21:29:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503321 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pinós''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} crzys4h2kzpm07sw7ayatb31i9vvp1h 0 126006 2503340 1876359 2026-06-21T07:19:08Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Preixana''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} l0x24lpmsqkpkofkzqicenw8py3uxn7 0 126010 2503341 1876562 2026-06-21T07:20:13Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigverd d'Agramunt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} tjjb9reccsf486obgl1xq0fhsr2kv1c 0 126014 2503322 1877163 2026-06-20T21:30:46Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riner''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h79ls9syzrpkg0whrldn6mawl8n3bhn 0 126022 2503323 1877859 2026-06-20T21:31:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Llorenç de Morunys''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hpu2se3ool5kzm9fx1qd3uyr0hgsm6i 0 126023 2503342 1877866 2026-06-21T07:21:42Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Martí de Riucorb''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ayo8dhh4g1uusz7doorkh6tjlxxfclq 0 126032 2503324 2017582 2026-06-20T21:33:07Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503324 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Solsona - Plaça del Palau.JPG|thumb|250px|Plaça del Palais episcopal de Solsona]] {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Solsona''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} gt4oj73x6su90e4xwkapzpnk0lheuc8 0 126040 2503343 2491047 2026-06-21T07:24:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tàrrega''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ===Toponimia=== ===Tàrrega=== ===Lluçà=== ''Lluçà'' es lo derivat latin en ''-anum'' del nom latin d'òme ''Lūcius'' que designa un ''pagus'' o lo ''praedium'' (proprietat, ben de campanha) d'una persona d'aquel nom (signat J.F.C.) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23943</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 447vjocr031v4fcns825vijhkizy4nr 0 126046 2503305 1994360 2026-06-20T20:03:33Z Alaric 506 44932 2503305 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Solsonés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. En 2023, passèt de la [[Segarra]] a [[Solsonés]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} m8t6ezrc64vmvngf8tujwm9p07jvpqr 0 126048 2503344 1879243 2026-06-21T07:26:13Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tornabous''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} jg0jr2lpe1gnsid68dtjogwb1rvkodm 0 126060 2503345 1880003 2026-06-21T07:27:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallbona de les Monges''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ko04mf38afw9igfnhmuu3r0xmngz81g 0 126062 2503346 1880253 2026-06-21T07:28:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Verdú''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} otudfxik75w44ncc2rug4on1b2wmn4c 0 126063 2503347 1880367 2026-06-21T07:29:29Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503347 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilagrassa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} og62z33cbvj9zq56nlnqvbye49su3y4 0 149961 2503231 2449016 2026-06-20T14:16:46Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr AUG_A1_508mm_04.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (No ticket permission since 20 May 2026) 2503231 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:AK47.jpg|thumb|Fusiu d'assaut [[AK-47]].]] Lo '''fusiu d'assaut''' (var. '''fusilh d'assaut''') es un [[fusiu]] [[fusiu militar|militar]] polivalent permetent a un soudat de tirar d'un biais eficaç fins a 300 [[mètre]]s en mòde semiautomatic e fins a 30 mètres en mòde automatic. Apareguèt au sen de l'armada alemanda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e se generalizèt après lo conflicte. Uei, es l'[[arma (guèrra)|arma]] de basa dau [[infantariá|fantassin]] dins totei leis [[armada]]s modèrnas. == Istòria == === Dei premiereis idèas au premier fusiu d'assaut === ==== Lei premiers prototipes ==== De [[prototipe]]s d'[[arma de fuòc|armas de fuòc]] similars a un fusiu d'assaut modèrne son mencionats avans la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Lo pus conegut es probablament l'[[Avtomat Fedorova]], un fusiu automatic produch a {{formatnum:3200}} exemplaris de [[1915]] a [[1924]]. Prepausat a l'[[Fòrças armadas russas|armada russa]], utilizava ja una [[municion]] reducha de 6,5 mm que permetiá d'aver una cadéncia de tirs similaras a una [[mitralhièra]] amb lo pes d'un [[fusiu]]. Pasmens, e l'[[industria manufacturiera|industria]] [[Russia|russa]] èra pas capabla de produrre de quantitats importantas de municions de 6,5 mm. De mai, l'arma èra pesuca (5,2 kg) e son utilizacion se raprochèt finalament d'aquela d'un [[fusiu mitralhaire]] leugier. ==== Lo ''Sturmgewehr 44'' ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1979-118-55, Infanterist mit Sturmgewehr 44.jpg|thumb|right|Soudat alemand amb un [[StG 44]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>Es possible de veire dos defauts de l'arma sus la [[fotografia]] : l'abséncia de proteccion per la man au nivèu dau canon necessita de tenir l'arma per lo cargaire e la plaça importanta ocupada per lo cargaire empacha de tirar en posicion cochada.</ref>.]] {{veire|StG 44}} Lo premier fusiu d'assaut vertadier es lo ''[[Sturmgewehr 44]]'' [[Alemanha|alemand]] intrat en servici dins la ''[[Wehrmacht]]'' e la ''[[Waffen-SS]]'' en julhet de [[1944]]. Premiera de sa categoria, aquela [[arma (guèrra)|arma]] aviá de defauts coma un pes tròp important (5,2 kg), de problemas d'[[ergonomia]] (volum ocupat per lo cargaire, abséncia de proteccion per la man sus lo canon, etc.) e lei capacitats de produccion de sa [[7,92 × 33 mm|municion]] èra tròp limitadas. Pasmens, demostrèt son interès en combinant lei qualitats dau [[fusiu]] de combat tradicionau e dau [[pistolet mitralhaire]]. Leis [[oficièr|oficiers]] alemands demandèron donc sa generalizacion e {{formatnum:500000}} exemplaris foguèron fabricats, mai solament {{formatnum:300000}} donats ai tropas en causa de la manca de municions. === L'adopcion dau concèpte === ==== Per l'URSS ==== [[Fichièr:DF-SD-03-04442.jpg|thumb|right|Soudats egipcians equipats de fusius Kalashnikov durant un entraïnament.]] {{veire|AK-47}} En [[URSS]], l'interès dau fusiu d'assaut foguèt comprés avans la sortida dau [[StG 44]] alemand. D'efiech, tre mai de [[1943]], lei [[URSS|Sovietics]] avián trobat un prototipe de [[MP-43]] e decidit de crear una arma equivalenta. Aquò menèt au desvolopament de la cartocha de [[7.62×39mm]] e, après la guèrra, a la premiera version de la [[AK-47|Kalashnikov]] de [[Mikhail Kalashnikov]] ([[1919]]-[[2013]]). Relativament similar au [[StG 44]], aqueu fusiu corregissiá fòrça defauts de son predecessor tot en demorant simple de fabricacion e d'utilizacion. Ansin, l'[[Armada Roja]] l'adoptèt coma arma reglementària. Entre 70 e 110 milions de [[AK-47|Kalashnikov]], en comptant totei lei versions, son estats produchs dempuei [[1947]]. ==== Per lei país de l'OTAN ==== [[Fichièr:020410-M-9902V-029 - U.S. Marines MOUT practice at Camp Hansen in Okinawa, Japan.jpg|thumb|right|Soudats estatsunidencs armats de [[M16]] durant un entraïnament.]] {{veire|FAL|M16}} Dins lei país de l'[[OTAN]], lo procès d'adopcion dau fusiu d'assaut foguèt pas unifòrme car plusors visions diferentas èran presentas. Ansin, [[França]] adoptèt tardivament l'idèa, a la fin deis [[ans 1970]] solament. Dos armas aguèron un ròtle primordiau dins l'adopcion dau fusiu d'assaut. Lo premier es lo fusiu [[Belgica|bèlga]] [[FAL]] qu'utilizava la muncion de [[7,62 × 51 mm OTAN|7,62 mm OTAN]]. Dispausant d'un selector de tir, èra una arma polivalenta que conoguèt un important succès en equipant lei fòrças armadas d'au mens 70 [[Estat]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gérard Henrotin, ''Le FN FAL Expliqué'', H&L Publishing - HLebooks.com, 2004.</ref>. Lo segond foguèt l'[[AR-15]] [[USA|estatsunidenc]]. D'efiech, sa version militara, lo [[M16]], demostrèt l'interès d'una tala arma a l'armada estatsunidenca durant lei [[Guèrra de Vietnam|combats en Vietnam]]. De mai, aquela arma utilizava lo [[5,56 × 45 mm OTAN|5,56 mm OTAN]] que venguèt la nòrma dei fusius occidentaus. === La reduccion dei calibres === La poissança e l'eficacitat de la [[5,56 × 45 mm OTAN|5,56 mm OTAN]] impressionèron fòrça dins lei país de l'[[OTAN]]. Per un [[calibre]] e un pes reduch, aquela municion garda la capacitat d'infligir d'efiechs letaus considerables. Pasmens, simplifica la [[logistica]] e permet ai soudats de transportar mai de cartochas sus lo prat batalhier. A partir deis [[ans 1960]], lo calibre dei fusius d'assaut demeniguèt e passèt de 7,62 mm a de calibres inferiors a 5,6 mm. Au sen de l'[[OTAN]], per de questions d'estandardizacion, lo 5,56 mm foguèt adoptat per totei lei membres. Au sen dau blòt sovietic, una municion novèla foguèt concebuda, lo [[5,45 × 39 mm M74]]. Destinada a la version [[AK-74]] dau fusiu Kalashnikov, es un pauc mens eficaça que sa rivala mai se difusèt largament dins leis armadas equipadas de materiaus sovietics. === Lei fusius d'assaut dempuei leis ans 1970 === [[Fichièr:FELIN-openphotonet PICT6047.jpg|thumb|right|Soudat francés equipat d'un fusiu d'assaut de tipe ''[[bullpup]]'' amb un sistèma electronica de mira.]] {{veire|Bullpup}} Dempuei leis [[ans 1970]], lei fusius d'assaut an gardat un ròtle centrau dins lo combat d'[[infantariá]]. Ansin, demòran l'arma principala dei fantassins e divèrsei desvolopaments son estats observats. Lo premier es l'aparicion de l'arquitectura ''[[bullpup]]'' que consistís en una inversion de la posicion dau cargaire e de la ponhada. Aquò permet de crear d'armas pus compactas sensa redurre la longor dau canon (e donc la poissança ò la precision). Lo [[FAMAS]] [[França|francés]] ò lo [[Steyr AUG]] [[Àustria|austrian]] son d'exemples d'aqueu tipe d'armas. Una autra evolucion es la volontat d'integrar de sistèmas [[electronica|electronics]] au fusiu per aumentar lei capacitats dau fantassin (sistèma FELIN francés, etc.). Pasmens, a l'ora d'ara, aquelei sistèmas son sovent fòrça pesucs. Enfin, a la fin dau sègle XX, de tempativas per concebre una arma novèla integrant fusiu d'assaut e lançaire de [[granada (arma)|granada]] foguèron menadas dins mai d'un país. Dins aquò, capitèron mau en causa dau còst e dau pes d'aquelei fusius (7 kg per lo [[PAPOP]] francés, 6,8 kg per lo [[XM29 OICW]] estatsunidenc). == Caracteristicas == Lei fusius d'assaut son d'[[arma de fuòc|armas de fuòc]] leugieras utilizablas coma armament principau per un [[infantariá|fantassin]]. Per aquò, dèvon generalament aver una [[massa]] inferiora a 5 kg e una capacitat de tir precís fins a 300-400 [[mètre|m]]. Dèvon tanben permetre un tir automatic precís fins a 30-40 m. Un fusiu d'assaut comprèn donc : * un canon relativament lòng per assegurar la precision dau tir e per permetre l'utilizacion de municions relativament poderosas. * un mecanisme permetent de tirar de municion d'un calibre comprés entre 5 e 8 mm. Aquelei municions son mens poderosas qu'aquelei dei fusius de combat semiautomatics<ref>Per exemple, entre {{formatnum:1680}} e {{formatnum:1800}} J per lo 5,56 mm OTAN còntra {{formatnum:2756}} J per lo [[.30-06 Springfield]] dau [[M1 Garand]].</ref>. Pasmens, son pus poderosas qu'aquelei dei [[pistolet mitralhaire|pistolets mitralhaires]]. * un cargaire de 20 a 30 còps. * un selector de tir que permet generalament de chausir entre un tir semiautomatic, un tir automatic e una mitralhada de tres còps. * de sistèmas de mira eficaç fins a au mens 300-400 m. Fòrça fusius modèrnes permèton l'utilizacion de sistèmas optics per melhorar la precision ò la portada. * un sistèma destinat a lançar de [[granada (arma)|granada]]. Sus lei modèls ancians, aquelei granadas èran normalament tiradas per lo canon. Sus lei modèls recents, es sovent un modul suplementari fixat en dessota dau canon principau. <gallery> Fichièr:Stanag mags.jpg|{{center|Cargaires estandards de l'[[OTAN]] de 20 e 30 còps}} Fichièr:Caroline-pontet-p1000527.jpg|{{center|Selector de tir d'un [[SiG-550]]}} Fichièr:M4-M203.jpg|{{center|Fusiu d'assaut equipat d'un lançaire de granadas}} Fichièr:FAMAS-F1 firing APAV40.svg|{{center|Granada de fusiu dau [[FAMAS]]}} </gallery> == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Fusiu]]. * [[Infantariá]]. * [[Mitralhièra]]. === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' M. Popenker et al. ''Assault Rifle: the Development of the Modern Military Rifle and its Ammunition'', Wiltshire, The Crowood Press Ltd, 2004. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Fusilh]] 8r7xtcr5b11jotiggzyu3qw5kkcvonh 0 155321 2503351 2447718 2026-06-21T08:52:28Z Nicolas Eynaud 6858 2503351 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] La '''placa de Nazca''' es una [[placa tectonica]] de la [[litosfèra]] de la [[planeta]] [[Tèrra]]. Sa superfícia es de {{formatnum:0.39669}} [[estereoradian]]s. Mai sovent s'i associa las placas de l'[[Placa de l'illa de Pascas|illa de Pascas]], de las [[Placa de las Galápagos|Galápagos]] e de [[Placa Juan Fernández|Juan Fernandez]]. Lo nom de placa de Nazca ven de la província [[Peró|peruviana]] de [[Nazca (província)|Nazca]]. Cobrís una partiada de l'èst de l'[[ocean Pacific]] amb las [[illas Galápagos]] e l'[[illa de Pascas]]. Pòrta pas cap de partida [[continent]]ala e es donc compausada sonque de [[litosfèra oceanica]]. La placa de Nazca intra en contacte amb las placas [[Placa pacifica|pacifica]], de l'[[Placa de l'illa de Pascas|illa de Pascas]], [[Placa Juan Fernández|Juan Fernández]], [[Placa antartida|antartida]], [[Placa sudamericana|sudamericana]], de l'[[Placa de l'Altiplano|Altiplano]], dels [[Placa dels Andes del Nòrd|Andes del Nòrd]], de [[Placa de Panamà|Panamà]], de [[Placa de las Cocos|Cocos]] e de las [[Placa des Galápagos|Galápagos]]. Sas frontièras amb las autras placas son formadas de la [[fòssa de Peró e Chile]] sus la còsta pacifica d'America del Sud e de las [[Dorsala (geologia)|dorsalas]] de las [[dorsala de las Galápagos|Galápagos]], del [[dorsala del Pacific Èst|Pacific Èst]] e del [[dorsala de Chile|Chile]] dins l'ocean Pacific. Lo desplaçament de la placa de Nazca se fa cap al nòrd èst a una velocitat de 7,55 centimètres per an en mejana o encara a una velocitat de rotacion de {{formatnum:1.3599}}° per milion d'ans segon un pòl eulerian situat a 55°58' de [[latitud]] nòrd e 90°10' de [[longitud]] oèst (referencial: [[placa pacifica]]). A la tripla joncion de las placas de Nazca, [[Placa sudamericana|sudamericana]] e [[Placa antartida|antartida]] se realizèt un grand décrochement considerat coma la causa del [[seïsme]] nomenat lo [[Tèrratrem de 1960 de Valdivia|Grand Tèrratrem de Chile]] de [[escala de Richter|magnitud]] 9,5 en [[1960]]. La placa de Nazca (amb las placas de las [[Placa de Cocos|Cocos]], de [[Plaque Juan de Fuca|Juan de Fuca]], [[Placa Rivera|Rivera]], [[Placa Explorer|Explorer]] e [[Placa Gorda|Gorda]]) constituís un rèste de la [[placa Farallon]] que desapreguèt gaireben tota per [[subduccion]] jol continent american al [[Jurassic]]. == Fonts == * {{en}} [http://peterbird.name/publications/2003_PB2002/2001GC000252.pdf Peter Bird, ''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003] {{pdf}} * {{en}} [https://web.archive.org/web/20120211080200/http://hypertextbook.com/facts/ZhenHuang.shtml The Physics factbook - Velocitat de las placas tectonicas] {{DEFAULTSORT:Nazca, Placa de}} {{Paleta Placas Tectonicas}} niuizusvhsgtnm4zcu9r4ypxij72e1r 0 173455 2503232 2344960 2026-06-20T14:16:49Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr AUG_A1_508mm_04.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (No ticket permission since 20 May 2026) 2503232 wikitext text/x-wiki Lo tèrme '''''bullpup''''' es un [[anglicisme]] que designa una configuracion mecanica generala d'una [[arma de fuòc]] inventada en [[1901]]. Es destinada a redurre la longor totala de l'[[arma (guèrra)|arma]] sensa demenir aquela dau [[canon|canon]] gràcias a l'installacion dau mecanisme de tir e lo cargaire entre la ponhada e la cròça (qu'es generalament reducha). Un autre avantatge d'aquela configuracion es de melhorar l'equilibri de l'[[arma (guèrra)|arma]]. Aquò permet la concepcion d'armas de guèrra fòrça compactas amb una poissança de fuòc fòrça importanta. Pasmens, tèn de defaus non negligibles regardant la complexitat mecanica d'aqueleis armas e lo problema de l'ejeccion dei duelhas qu'es realizada a proximitat dau visatge dau tiraire (risc de bleçadura, impossibilitat per un senestrier d'utilizar l'arma d'un drechier). De mai, l'accès au cargaire es generalament mens simple que sus una arma tradicionala. Per aquelei rasons, lei fusius ''bullpup'' demorèron rars avans leis ans 1970 e son adopcion per [[Àustria]] [[Steyr AUG]]), [[França]] ([[FAMAS]]) e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] ([[L85]]). == Liames intèrnes == * [[Fusiu d'assaut]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 9ebgy2sg3l5bl4vqkpe63z4q0qounnn 0 200940 2503325 2497407 2026-06-21T01:17:27Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en Alemanha + Categoria:Naissença en 1929 + Categoria:Decès en 2026 2503325 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:JuergenHabermas retouched.jpg|thumb|right|Jürgen Habermas en [[2008]].]] '''Jürgen Habermas''' (18 de junh de [[1929]], [[Düsseldorf]] – 14 de març de [[2026]], [[Starnberg]]) es un [[filosofia|filosòf]] e [[sociologia|sociològ]] [[Alemanha|alemand]] de la segonda mitat dau sègle XX e de la premiera partida dau sègle XXI. Prepausèt una filosofia centrada sus lo dialòg, la rason e la participacion [[ciutadanatge|ciutadana]] destinada a reconciliar modernitat e [[democracia]] en mostrant que la comunicacion liura e argumentada es lo fondament d'una [[societat]] justa. Sa pensada s'organiza a l'entorn de la nocion centrala de comunicacion. Dins son òbra pus famosa, ''Teoria de l'Agir Comunicacionau'' ([[1981]]), destria doas formas d'accion que l'agir estrategic, orientat vèrs lo succès personau, e l'agir comunicacionau, fondat sus lo dialòg e la recèrca d'un acòrdi [[racionalisme|racionau]] entre individús. Considèra ansin que la racionalitat se limita pas a la [[sciéncia]] ò a la [[tecnica]], mai que se manifèsta tanben en la capacitat deis èssers umans de discutir liurament per arribar a un consensus. Desvolopèt egalament lo concèpte d'espaci public, definit coma un luòc de debat onte lei [[ciutadanatge|ciutadans]] pòdon escambiar d'arguments d'un biais critic e dins ''L'Espaci Public'' publicat en [[1962]], mostrèt coma la transformacion d'aquel espaci per lei mèdias e l'elèit [[economia|economic]] menaça lo bòn foncionament de la [[democracia]]. Habermas èra fòrça engatjat en [[politica]]. I defendiguèt una vision en rapòrt amb sa filosofia. Favorable a la [[democracia]], a la construccion europèa e a la promoccion dei [[drechs de l'Òme]], èra partisan d'una democracia deliberativa fondada sus decisions presas a partir de discussions racionalas e inclusivas menadas per lei ciutadans. == Liames intèrnes == * [[Comunicacion]]. * [[Democracia]]. * [[Dialòg]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Craig Calhoun (dir.), ''Habermas and the Public Sphere'', Cambridge, MIT Press, 1992. * '''[[anglés|(en)]]''' Thomas McCarthy, ''The Critical Theory of Jürgen Habermas'', Cambridge, MIT Press, 1978. * '''[[anglés|(en)]]''' Nick Crossley e John Michael Roberts, ''After Habermas: New Perspectives on the Public Sphere'', Basil Blackwell, 2004. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Habermas, Jürgen}} [[Categoria:Naissença en Alemanha]] [[Categoria:Naissença en 1929]] [[Categoria:Decès en 2026]] 17ipseqdv8uy7l7ufsi9al12b2c15be 0 201297 2503220 2026-06-20T13:08:11Z Cohen372 64045 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratg... » 2503220 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratge = | instrument = | tipe votz = | profession = cap d'orquèstra, pianista | site oficial = | lògo = | país origina = | annadas activas = | genre = | instrument = | labèl = | entoratge = | membres actuals = | èx membres = | site oficial = }} '''Matthias Manasi''', nascut lo [[26 de decembre]] de [[1969]] a [[Berlin]], es un cap d'orquèstra e pianista [[Alemanha|alemand]]<ref>[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia] sul sit de Naxos 25. august 2017 </ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligam extèrne == *[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884] Biografia en alemand sul sit de Naxos. {{portal musica}} {{commonscat|Matthias Manasi}} {{DEFAULTSORT:Manasi Matthias}} [[Categoria:Cap d'orquèstra]] [[Categoria:Pianista]] [[Categoria:Pianista classic]] [[Categoria:Naissença en 1969]] ge401gs4tnf739kh1l5dkyuu17m24n6 2503223 2503220 2026-06-20T13:17:23Z ~2026-36047-32 64046 Commons 2503223 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratge = | instrument = | tipe votz = | profession = cap d'orquèstra, pianista | site oficial = | lògo = | país origina = | annadas activas = | genre = | instrument = | labèl = | entoratge = | membres actuals = | èx membres = | site oficial = }} '''Matthias Manasi''', nascut lo [[26 de decembre]] de [[1969]] a [[Berlin]], es un cap d'orquèstra e pianista [[Alemanha|alemand]]<ref>[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia] sul sit de Naxos 25. august 2017 </ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligam extèrne == *[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884] Biografia en alemand sul sit de Naxos. {{portal musica}} {{Commons|Matthias Manasi}} {{DEFAULTSORT:Manasi, Matthias}} [[Categoria:Cap d'orquèstra]] [[Categoria:Pianista]] [[Categoria:Pianista classic]] [[Categoria:Naissença en 1969]] 6u2wbn8slz247t815uxij1ihfc836kv 2503276 2503223 2026-06-20T19:06:16Z Cohen372 64045 commonscat 2503276 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratge = | instrument = | tipe votz = | profession = cap d'orquèstra, pianista | site oficial = | lògo = | país origina = | annadas activas = | genre = | instrument = | labèl = | entoratge = | membres actuals = | èx membres = | site oficial = }} '''Matthias Manasi''', nascut lo [[26 de decembre]] de [[1969]] a [[Berlin]], es un cap d'orquèstra e pianista [[Alemanha|alemand]]<ref>[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia] sul sit de Naxos 25. august 2017 </ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligam extèrne == *[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884] Biografia en alemand sul sit de Naxos. {{portal musica}} {{commonscat|Matthias Manasi}} {{DEFAULTSORT:Manasi, Matthias}} [[Categoria:Cap d'orquèstra]] [[Categoria:Pianista]] [[Categoria:Pianista classic]] [[Categoria:Naissença en 1969]] 071j421k8d72dw3btfexz3mut1etjp8 2503280 2503276 2026-06-20T19:19:46Z Cohen372 64045 Radio România Muzical, Sit Oficial 2503280 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratge = | instrument = | tipe votz = | profession = cap d'orquèstra, pianista | site oficial = | lògo = | país origina = | annadas activas = | genre = | instrument = | labèl = | entoratge = | membres actuals = | èx membres = | site oficial = }} '''Matthias Manasi''', nascut lo [[26 de decembre]] de [[1969]] a [[Berlin]], es un cap d'orquèstra e pianista [[Alemanha|alemand]]<ref>[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia] sul sit de Naxos 25. august 2017 </ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == * [http://www.matthiasmanasi.com/ Sit Oficial de Matthias Manasi] * [https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884|titre=biographie| Biografia en anglès sul site de Naxos] * [https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1|titre=biographie| Matthias Manasi sus Radio România Muzical] {{portal musica}} {{commonscat|Matthias Manasi}} {{DEFAULTSORT:Manasi, Matthias}} [[Categoria:Cap d'orquèstra]] [[Categoria:Pianista]] [[Categoria:Pianista classic]] [[Categoria:Naissença en 1969]] 8i0iagmeldiv608fexfh454nx5vq9fx 2503281 2503280 2026-06-20T19:22:03Z Cohen372 64045 Radio România Muzical, Sit Oficial 2503281 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = classic ensemble | nom = Matthias Manasi | nom aliàs = | imatge = [[Imatge:Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg|200px|Matthias Manasi]] | legenda = | naissença = [[26 de decembre]] de [[1969]] | naissença luòc = [[Berlin]], {{Alemanha}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = | genre = | labèl = | entoratge = | instrument = | tipe votz = | profession = cap d'orquèstra, pianista | site oficial = | lògo = | país origina = | annadas activas = | genre = | instrument = | labèl = | entoratge = | membres actuals = | èx membres = | site oficial = }} '''Matthias Manasi''', nascut lo [[26 de decembre]] de [[1969]] a [[Berlin]], es un cap d'orquèstra e pianista [[Alemanha|alemand]]<ref>[https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia] sul sit de Naxos 25. august 2017 </ref> == Nòtas e referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == * [http://www.matthiasmanasi.com/ Sit Oficial de Matthias Manasi] * [https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Biografia en anglès sul site de Naxos] * [https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1 Matthias Manasi sus Radio România Muzical] {{portal musica}} {{commonscat|Matthias Manasi}} {{DEFAULTSORT:Manasi, Matthias}} [[Categoria:Cap d'orquèstra]] [[Categoria:Pianista]] [[Categoria:Pianista classic]] [[Categoria:Naissença en 1969]] cw3p4l2lpm9n663lghim9csz00s44qd 2 201298 2503224 2026-06-20T13:20:56Z Cohen372 64045 Creacion de la pagina amb « Cohen372 » 2503224 wikitext text/x-wiki Cohen372 qwswsg8xut57xenr53pzlbtdgijudm6 0 201299 2503297 2026-06-20T19:54:55Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015]] '''Loïc Nottet''' es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. » 2503297 wikitext text/x-wiki [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015]] '''Loïc Nottet''' es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. 960ugzytpvz0eheywlf7hbo2ifgpt36 2503298 2503297 2026-06-20T19:55:09Z Raymond Trencavel 26125 2503298 wikitext text/x-wiki [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015.]] '''Loïc Nottet''' es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. ejh914hxqu2go6sjp4r7rk3gqqej8ri 2503300 2503298 2026-06-20T19:56:21Z Raymond Trencavel 26125 2503300 wikitext text/x-wiki [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015.]] '''Loïc Nottet''' es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. {{ORDENA:Nottet, Loïc}} nezkqfh0pl0xa8nmegeyb2a15bu4gix 2503303 2503300 2026-06-20T19:58:27Z Raymond Trencavel 26125 2503303 wikitext text/x-wiki [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015.]] '''Loïc Nottet''', nascut lo 10 d'abril de 1996 a [[Charleroi]] ([[Valonia]]), es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. {{ORDENA:Nottet, Loïc}} [[Categoria:Cantaire bèlga]] [[Categoria:Naissença en 1950|François, Frédéric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|François, Frédéric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|François, Frédéric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|François, Frédéric]] 01q7a7s37v9jzw1ejg3n4v6p1br0lbm 2503304 2503303 2026-06-20T19:59:27Z Raymond Trencavel 26125 2503304 wikitext text/x-wiki [[Imatge:20150511 ESC 2015 Loïc Nottet 4315.jpg|200px|thumb|right|Loîc Nottet, aquí en 2015.]] '''Loïc Nottet''', nascut lo 10 d'abril de 1996 a [[Charleroi]] ([[Valonia]]), es un cantaire [[anglés|anglofòn]] [[Belgica|belga]], revelat fin 2016 en [[Occitània]] pel tube ''Million Eyes''. {{ORDENA:Nottet, Loïc}} [[Categoria:Cantaire bèlga]] [[Categoria:Naissença en 1996]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] kwjy58a0klaq43u4km36rpj2f468lbh 0 201300 2503352 2026-06-21T10:05:21Z ~2026-36063-06 64055 Creacion de la pagina amb « S'enten amb lo qualificatiu d''''òme de paratge''' (var. '''òmi de paratge''') un individú que gaudia de la noblesa de gentilesa o generosa e que non avia rebut lo privilègi de cavalariá. Tanben als [[Païses Catalans]] existia lo títol d'''home de paratge'' amb la meteissa significacion. » 2503352 wikitext text/x-wiki S'enten amb lo qualificatiu d''''òme de paratge''' (var. '''òmi de paratge''') un individú que gaudia de la noblesa de gentilesa o generosa e que non avia rebut lo privilègi de cavalariá. Tanben als [[Païses Catalans]] existia lo títol d'''home de paratge'' amb la meteissa significacion. 5uac0snhl829jsmvkizlw08tpdew5gm 2503353 2503352 2026-06-21T10:06:57Z ~2026-36063-06 64055 /* */ 2503353 wikitext text/x-wiki S'enten amb lo qualificatiu d''''òme de paratge''' (var. '''òmi de paratge''') un individú que gaudia de la noblesa de gentilesa o generosa e que non avia rebut lo privilègi de cavalariá. Tanben als [[Païses Catalans]] existia lo títol d'''home de paratge'' amb la meteissa significacion. == Bibliografia == * {{Ref-libre |títol=Bulletin archéologique et historique de la Société archéologique de Tarn-et-Garonne |autor=Société archéologique de Tarn-et-Garonne |volum=vols. 7-8}} 2yyctrjr3ggecjsjnw5onehtal8zfpw 2503354 2503353 2026-06-21T10:07:22Z ~2026-36063-06 64055 2503354 wikitext text/x-wiki S'enten amb lo qualificatiu d''''òme de paratge''' (var. '''òmi de paratge''') un individú que gaudia de la noblesa de gentilesa o generosa e que non avia rebut lo privilègi de cavalariá. Tanben als [[Païses Catalans]] existia lo títol d'''home de paratge'' amb la meteissa significacion. == Bibliografia == * {{Ref-libre |títol=Bulletin archéologique et historique de la Société archéologique de Tarn-et-Garonne |autor=Société archéologique de Tarn-et-Garonne |volum=vols. 7-8 |pagina=119}} 7xd2e1dc606a4sguvzr7fa5hexsftuf