Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 292 2503367 2240517 2026-06-21T23:10:34Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Jürgen Habermas]]: † 2026 2503367 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} ==Eveniments== * [[1815]] - [[Batalha de Waterloo]]: derrota de [[Napoleon Bonaparte]] * [[1953]] - [[Egipte]] deven [[republica]] == Naissenças == * [[1332]] - [[Joan V Paleològ]], emperaire bizantin (m. [[1391]]) * [[1566]] - Rei [[Jacme Ièr d'Anglatèrra]] (m. [[1625]]) * [[1771]] - [[Justo Figuerola]], president de Peró (m. [[1854]]) * [[1845]] - [[Charles Louis Alphonse Laveran]], mètge francés, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] (m. [[1922]]) * [[1868]] – [[Miklós Horthy]], regent d'Ongria (m. [[1957]]) * [[1883]] - [[Baltasar Brum]], president d'Uruguai (m. [[1933]]) * [[1884]] - [[Édouard Daladier]], primièr ministre de França (m. [[1970]]) * [[1902]] - [[Barbara McClintock]], geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1992]]) * [[1916]] - [[Julio César Turbay Ayala]], president de Colómbia (m. [[2005]]) * [[1918]] - [[Franco Modigliani]], economista italian, Prèmi Nobel (m. [[2003]]) * 1918 - [[Jerome Karle]], quimista american, Prèmi Nobel (m. [[2013]]) * [[1920]] - [[Mario Beccaria]], politician italian (m. [[2003]]) * [[1929]] - [[Jürgen Habermas]], filosòf alemand (m. [[2026]]) * [[1931]] - [[Fernando Henrique Cardoso]], president de [[Brasil]] * [[1932]] - [[Dudley R. Herschbach]], quimista american, Prèmi Nobel * [[1936]] - [[Ronald Venetiaan]], president de Surinam * 1936 - [[Denny Hulme]], pilòt de corsa automobila neozelandés (m. [[1992]]) * [[1942]] - [[Paul McCartney]], musician de rock britanic, èx-membre del grop [[The Beatles]] * 1942 - [[Thabo Mbeki]], president de [[Sudafrica]] * 1942 - [[Roger Ebert]], critic de cinèma american (m. [[2013]]) * [[1944]] - [[Salvador Sánchez Cerén]], president de Lo Salvador * [[1946]] - [[Maria Bethânia]], cantaira brasilièra * [[1947]] - [[George Cosmas Adyebo]], primièr ministre d'Oganda (m. [[2000]]) * [[1949]] - [[Lech Kaczyński]], president de Polonha (m. [[2010]]) * 1949 - [[Jarosław Kaczyński]], primièr ministre de Polonha, fraire de Lech Kaczyński * 1949 - [[Han Duck-soo]], primièr ministre de la Corèa del Sud * [[1952]] – [[Isabella Rossellini]], actritz italiana * [[1954]] - [[Magnus Uggla]], musician suedés de [[rock]] * [[1968]] - [[Ana Duato]], actritz espanhòla de television * [[1973]] - [[Julie Depardieu]], actritz francesa * [[1980]] - [[Serguèi Kirdiàpkin]], atlèta rus * [[1984]] - [[Janne Happonen]], saltaire amb esquís finlandés * [[1986]] - [[Richard Gasquet]], jogaire de tennis francés ==Decèsses== * [[1907]] - [[Anfós Ròca-Ferrièr]], escrivan occitan (n. [[1844]]) * [[1917]] - [[Titu Maiorescu]], primièr ministre de Romania (n. [[1840]]) * [[1928]] - [[Roald Amundsen]], explorator norvegian (n. [[1872]]) * [[1936]] - [[Maxim Gorki]] (nask. Alexei Maximovich Peshkov), escrivan rus (n. [[1868]]) * [[1937]] - [[Gaston Doumergue]], president e primièr ministre de França (n. [[1863]]) * [[1941]] - [[Cecilio Báez]], president de Paraguai (n. [[1862]]) * [[1958]] - [[Nereu Ramos]], president de Brasil (n. [[1888]]) * [[1971]] - [[Paul Karrer]], quimista soís, Prèmi Nobel (n. [[1889]]) * [[1972]] - [[Friedrich Baethgen]], istorian alemand (n. [[1890]]) * [[1974]] - [[Gueorgui Júkov]], marescal sovietic (n. [[1896]]) * [[1996]] - [[Gino Bramieri]], actor italian (n. [[1928]]) * [[2010]] - [[José Saramago]], escrivan portugués, Prèmi Nobel (n. [[1922]]) * [[2011]] - [[Frederick Chiluba]], president de Zambia (n. [[1943]]) ---- Vejatz tanben: * [[17 de junh]] | [[19 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] h3r3adps75hi1mjtp4evoe5267s4g5e 0 300 2503369 2219294 2026-06-21T23:43:12Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Tanya Lopert]] 2503369 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{junh}} == Eveniments == * [[1953]] - Als [[Estats Units]], [[Ethel e Julius Rosenberg]] son assassinats sus la [[cadièra electrica]]. * [[1961]] - [[Kowait]] se fa independent del [[Reialme Unit]]. * [[Juneteenth|Fèsta de Juneteenth]] als [[Estats Units]]. == Naissenças == * [[1623]] - [[Blaise Pascal]], matematician francés (m. [[1662]]) * [[1764]] - [[José Gervasio Artigas]], eròi uruguaian (m. [[1850]]) * [[1872]] - [[Juho Vennola]], primièr ministre de Finlàndia (m. [[1938]]) * [[1897]] - [[Moe Howard]], actor de [[comèdia]]s del [[cinèma]] american (m. [[1975]]) * 1897 - [[Cyril Norman Hinshelwood]], quimista britanic, Prèmi Nobel (m. [[1967]]) * [[1906]] - [[Ernst Boris Chain]], bioquimista alemand, Prèmi Nobel de fisiologia o medecina (m. [[1979]]) * [[1910]] - [[Paul John Flory]], quimista american, Prèmi Nobel (m. [[1985]]) * [[1922]] - [[Aage Niels Bohr]], fisician danés, Prèmi Nobel (m. [[2009]]) * [[1923]] - [[Andrés Rodríguez Pedotti]], president de Paraguai (m. [[1997]]) * [[1935]] - [[Rodrigo Borja Cevallos]], president d'Eqüator * [[1941]] - [[Václav Klaus]], president de la Republica Chèca * [[1942]] - [[Tanya Lopert]], actritz francesa * [[1944]] - [[Chico Buarque]], cantaire e compositor brasilièr * [[1945]] - [[Aung San Suu Kyi]], politic birmana, [[Prèmi Nobel de la Patz]] * 1945 - [[Radovan Karadžić]], òme politic serbe * [[1947]] - [[Salman Rushdie]], escrivan indian-britanic * [[1962]] - [[Paula Abdul]], cantaira americana * [[1986]] - [[Diego Hypólito]], gimnasta brasilièr == Decèsses == * [[1884]] - [[Juan Bautista Alberd]], òme politic argentin (n. [[1810]]) * [[1993]] - [[William Golding]], escrivan britanic, Prèmi Nobel (n. [[1911]]) ---- Veire tanben : * [[18 de junh]] | [[20 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ndu86so7go3k4wj7azze8rdop82nbdh 0 29864 2503357 2490351 2026-06-21T12:43:32Z ~2026-36027-17 64057 /* */ 2503357 wikitext text/x-wiki <!--redigit en lengadocian-->{{Infobox Lenga |enoccitan=Suedés |lenga=svenska |imatge=Svenska språkets utbredning.png |país=[[Suècia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]]|regions=[[Euròpa]] |mòstra='''Artikel 1.'''<br><br> Alla människor är födda fria och har lika värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla gentemot varandra i en anda av broderskap. |personas=aperaquí 13,2 milions |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas germanicas]] |fam3=[[Lengas escandinavas]] |fam4=Lengas escandinavas orientalas |escritura=[[Alfabet latin]] |status={{Suècia}}<br>{{Finlàndia}} * [[Åland]] |academia=<div> *Språkrådet (Suècia) *Institutet för de inhemska språken (Finlàndia) </div>| iso-1=sv |iso-2=swe |iso-3=swe }} Lo '''suedés''' o '''suèc'''<ref>{{Dicodòc|Suédois}}</ref><ref>{{Ref-web|editor=Centre de terminologia–Generalitat de Catalonha|òbra=Diccionari de las lengas del mond|an=2015|títol=Suèc|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/130/fitxa/MTUyOTYxMw%3D%3D}}</ref> (autonim: ''svenska'' {{AFI|[ˈsvɛ̂nːska]|Sv-svenska.ogg}})<ref>{{Ref-libre|títol=Vad skall jag se i Värmland och Dalsland.|url=https://search.library.wisc.edu/catalog/999783140602121|editorial=Svenska turistföreningens förlag, [1963]|data=1963|luòc=Estocòlme|cognòm=Svenska turistföreningen}}</ref> es una [[lenga germanica]] del nòrd d'[[Euròpa]], amb 9 milions de locutors. La màger part son en [[Suècia]], mas tanben i a de locutors en [[Finlàndia]] (ont es cooficial amb lo [[finés]]), que 300 000 personas dins las zònas costièras e dins las illas [[Åland]]. Tradicionalament èra tanben parlat sus la còsta occidentala d'[[Estònia]] fins a l'inici del {{s|XX}}. Lo suedés es una de las [[lenga escandinava|lengas escandinavas]] orientalas. Una caracteristica importanta del suedés es un reng vocalic fòrça complet, amb 17 sons possibles. == Lexic == * Suedés : ''svensk'' * Adieu : ''hej'' (hey) * Adieu-siatz : ''hej då'' (hey-dò) o ''adjö'' (ayeu) * Se vos plai : ''tack'' (tahck) * Mercé : ''tack'' (takk) * Òc/Tiò : ''ja'' (ya) * Non : ''nej'' (ney) == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Suedés|de Suècia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga germanica|Suedes]] [[Categoria:Lenga suedesa|*]] [[Categoria:Lenga escandinava|Suedes]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Suedés]] 5tww6zplxth5qwq85qeazhrpwshods5 2503362 2503357 2026-06-21T12:48:33Z ~2026-36027-17 64057 /* */ 2503362 wikitext text/x-wiki <!--redigit en lengadocian-->{{Infobox Lenga |enoccitan=Suedés |lenga=svenska |imatge=Svenska språkets utbredning.png |país=[[Suècia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]]|regions=[[Euròpa]] |mòstra='''Artikel 1.'''<br><br> Alla människor är födda fria och har lika värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla gentemot varandra i en anda av broderskap. |personas=aperaquí 13,2 milions |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas germanicas]] |fam3=[[Lengas escandinavas]] |fam4=Lengas escandinavas orientalas |escritura=[[Alfabet latin]] |status={{Suècia}}<br>{{Finlàndia}} * [[Åland]] |academia=<div> *Språkrådet (Suècia) *Institutet för de inhemska språken (Finlàndia) </div>| iso-1=sv |iso-2=swe |iso-3=swe }} Lo '''suedés''' o '''suèc'''<ref>{{Dicodòc|Suédois}}</ref><ref>{{Ref-web|editor=Centre de terminologia–Generalitat de Catalonha|òbra=Diccionari de las lengas del mond|an=2015|títol=Suèc|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/130/fitxa/MTUyOTYxMw%3D%3D}}</ref> (autonim: ''svenska'' {{AFI|[ˈsvɛ̂nːska]|Sv-svenska.ogg}})<ref>{{Ref-libre|títol=Vad skall jag se i Värmland och Dalsland.|url=https://search.library.wisc.edu/catalog/999783140602121|editorial=Svenska turistföreningens förlag, [1963]|data=1963|luòc=Estocòlme|cognòm=Svenska turistföreningen}}</ref> es una [[lenga germanica]] del nòrd d'[[Euròpa]], amb 9 milions de locutors. La màger part viven en [[Suècia]], mas aital en [[Finlàndia]] (ont es cooficial amb lo [[finés]]), que 300 000 personas dins las zònas costièras e dins las illas [[Åland]]. Tradicionalament èra tanben parlat sus la còsta nòrd-occidentala d'[[Estònia]] fins a la premièra meitat del {{s|XX}}.<ref>{{Ref-libre |títol=The Estonians. The Long Road to Independence |lenga=en |nom1=Gunter |cognòm1=Faure |nom2=Teresa |cognòm2=Mensing |an=2012 |pagina=13}}</ref> Lo suedés es una de las [[lenga escandinava|lengas escandinavas]] orientalas. Una caracteristica importanta del suedés es un reng vocalic fòrça complet, amb 17 sons possibles. == Lexic == * Suedés : ''svensk'' * Adieu : ''hej'' (hey) * Adieu-siatz : ''hej då'' (hey-dò) o ''adjö'' (ayeu) * Se vos plai : ''tack'' (tahck) * Mercé : ''tack'' (takk) * Òc/Tiò : ''ja'' (ya) * Non : ''nej'' (ney) == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Suedés|de Suècia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga germanica|Suedes]] [[Categoria:Lenga suedesa|*]] [[Categoria:Lenga escandinava|Suedes]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Suedés]] 5hiw5f22pfujcllj6ka0ijplvo5ftkr 2503363 2503362 2026-06-21T12:49:08Z ~2026-36027-17 64057 /* */ 2503363 wikitext text/x-wiki <!--redigit en lengadocian-->{{Infobox Lenga |enoccitan=Suedés |lenga=svenska |imatge=Svenska språkets utbredning.png |país=[[Suècia]], [[Finlàndia]], [[Estònia]]|regions=[[Euròpa]] |mòstra='''Artikel 1.'''<br><br> Alla människor är födda fria och har lika värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla gentemot varandra i en anda av broderskap. |personas=aperaquí 13,2 milions |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas germanicas]] |fam3=[[Lengas escandinavas]] |fam4=Lengas escandinavas orientalas |escritura=[[Alfabet latin]] |status={{Suècia}}<br>{{Finlàndia}} * [[Åland]] |academia=<div> *Språkrådet (Suècia) *Institutet för de inhemska språken (Finlàndia) </div>| iso-1=sv |iso-2=swe |iso-3=swe }} Lo '''suedés''' o '''suèc'''<ref>{{Dicodòc|Suédois}}</ref><ref>{{Ref-web|editor=Centre de terminologia–Generalitat de Catalonha|òbra=Diccionari de las lengas del mond|an=2015|títol=Suèc|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/130/fitxa/MTUyOTYxMw%3D%3D}}</ref> (autonim: ''svenska'' {{AFI|[ˈsvɛ̂nːska]|Sv-svenska.ogg}})<ref>{{Ref-libre|títol=Vad skall jag se i Värmland och Dalsland.|url=https://search.library.wisc.edu/catalog/999783140602121|editorial=Svenska turistföreningens förlag, [1963]|data=1963|luòc=Estocòlme|cognòm=Svenska turistföreningen}}</ref> es una [[lenga germanica]] del nòrd d'[[Euròpa]], amb 9 milions de locutors. La màger part viven en [[Suècia]], mas aital en [[Finlàndia]] (ont es cooficial amb lo [[finés]]), que 300 000 personas dins las zònas costièras e dins las illas [[Åland]]. Tradicionalament èra tanben parlat sus la còsta nòrd-occidentala d'[[Estònia]] fins a la premièra meitat del {{s|XX}}.<ref>{{Ref-libre |títol=The Estonians. The Long Road to Independence |lenga=en |nom1=Gunter |cognòm1=Faure |nom2=Teresa |cognòm2=Mensing |an=2012 |pagina=13 |isbn=9781105530036}}</ref> Lo suedés es una de las [[lenga escandinava|lengas escandinavas]] orientalas. Una caracteristica importanta del suedés es un reng vocalic fòrça complet, amb 17 sons possibles. == Lexic == * Suedés : ''svensk'' * Adieu : ''hej'' (hey) * Adieu-siatz : ''hej då'' (hey-dò) o ''adjö'' (ayeu) * Se vos plai : ''tack'' (tahck) * Mercé : ''tack'' (takk) * Òc/Tiò : ''ja'' (ya) * Non : ''nej'' (ney) == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Suedés|de Suècia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga germanica|Suedes]] [[Categoria:Lenga suedesa|*]] [[Categoria:Lenga escandinava|Suedes]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Suedés]] pmvy8arm96umdhj0mp49lceabdmwzc9 0 37619 2503355 2503349 2026-06-21T12:32:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503355 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 4xl2ta4ofw3pfl3ab5h82jlis7ucut6 2503356 2503355 2026-06-21T12:32:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503356 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7m6daa7esb2zt1b8wimnvtrdaplyin5 2503358 2503356 2026-06-21T12:44:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503358 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m), una montanha situada en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] ciz9jnm8knyewph2lx1jpest22tbq80 2503359 2503358 2026-06-21T12:46:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503359 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m), una montanha situada en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins los Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst, especialament dins las regions onte l'orogenesi es maximala. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 2t2xn9lsai4dfkls0wr4rny4w7v4du9 2503360 2503359 2026-06-21T12:46:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503360 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m), una montanha situada en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins los Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 3kxbqwcfol94i806j6m3jauqhdn0wvx 2503361 2503360 2026-06-21T12:48:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503361 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== [[Fichièr:Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png|thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion deis Andes.]] {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. Travèrsa 7 país ([[Veneçuèla]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]], [[Bolívia]], [[Chile]] e [[Argentina]]). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'[[Altiplano]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », ''Journal of Geophysical Research: Solid Earth'', vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.</ref>. Sa cima mai nauta es [[Aconcagua]] ({{formatnum:6962}} m<ref>De fons mencionan egalament {{formatnum:6961}} m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.</ref>), una montanha situada en [[Argentina]] qu'es pereu la [[montanha]] mai nauta de la [[planeta]] en defòra dau sistema [[Imalaia|imalaian]]. Pasmens, chau nòtar que lei cimas de mai de {{formatnum:5000}} o de {{formatnum:6000}} m son frequentas dins los Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] narwm5lqn1o3qpwkxsgquxlerc52mas 0 38328 2503364 2269277 2026-06-21T15:43:29Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2503364 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Blason ville Ollioules.JPG|thumb|200px|left|Cap de la mairia d'Oliulas ambé l'escut de la vila]] {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Oliulas | nom2 = ''Ollioules'' | imatge = Façade principale de l'église Saint-Laurent.JPG | descripcion = La faciada principala de la glèisa de Sant Laurenç d'Oliulas. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Ollioules (83).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolon|Tolon]] | canton = [[Canton d'Oliulas|Oliulas]] ([[capluòc]] puèi burèu centralizator) | intercom = [[Metropòli de Tolon Provença Mediterranèa]] | insee = 83090 | cp = 83190 | cònsol = Robèrt Beneventi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = oliulenc, oliulenca | latitud = 43.133 | longitud = 5.850 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 520 | ectaras = 1989 | km² = 19.89 |}} '''Oliulas''' (''Ollioules'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Fai partida de la [[Metropòli de Tolon Provença Mediterranèa]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 83090.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == Lo site protoistoric (ca sègle -IV) dei Cortinas, a Oliulas, es un dei abitats mai ancians dins la region [[Tolon]]enca. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=83090 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= setembre de [[1998]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Robert Beneventi |Partit= divèrs drecha puèi [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= cap d'entrepresa, conselhier regionau (2010-2021), conselhièr departamentau (2021-)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin=setembre de 1998 (demission)|Identitat=René Arnoux |Partit= [[UDF]]-CDS |Qualitat= artesan plombier}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Guy Durbec|Partit=[[PS]] |Qualitat= quadre dei trabalh publics, senator (1978-1981), deputat (1981-1986), conselhier generau (1979-1985) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat= Marius Trotobas filh|Partit=[[SFIO]] |Qualitat= gestionari}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=83090 |1793=1814 |1800=2591 |1806=2878 |1821=3096 |1831=3132 |1836=3026 |1841=3012 |1846=3142 |1851=3258 |1856=3305 |1861=3360 |1866=3348 |1872=3357 |1876=3456 |1881=3480 |1886=3708 |1891=3816 |1896=3966 |1901=4006 |1906=4060 |1911=4201 |1921=4173 |1926=4573 |1931=4749 |1936=5326 |1946=5562 |1954=5891 |1962=6959 |1968=7803 |1975=8786 |1982=9242 |1990=10398 |1999=12198 |2006=13400 |2007= |2008= |2009= |cassini=25550 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|090}} abitants. == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas ambé la comuna == ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] fsa9dcu8k9nc66smqmu2a7hmeomh8f3 0 45753 2503368 1776785 2026-06-21T23:16:07Z Dostojewskij 20932 Categoria:Decès en 2013 2503368 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} {{Infobox Identitat |carta = usa | nom = Jerome Karle | nomdebateg =Jerome Karfunkel | imatge = Jerome Karle.jpg | legenda = | profession = [[Quimia|Quimista]] |tematica = nobel | datadenaissença = [[18 de junh]] de [[1918]] | luòcdenaissença = [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]], [[Estats Units]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = {{Estats Units}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Quimia]] l'an [[1985]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Jerome Karle''' (n. '''Jerome Karfunkel''' en [[1918]]) es un [[quimia|quimista]] [[Estats Units d'America|american]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Quimia]] en [[1985]]. ==Biografia== Nasquèt lo [[18 de junh]] de [[1918]] dins la vila de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]. Estudièt [[quimia]] e [[fisica]] al'universitat de Nòva York (ciutat)|Nòva York]], ont se graduèt lo [[1937]], e agrandiguèt posteriorament d'estudis a l'universitat de Harvard, ont realizèt un mastèr lo [[1938]], e fin finala al'universitat de Michigan, ont se doctorèt lo [[1944]]. ==Recèrca scientifica== S'impliquèt inicialament en lo [[Projècte Manhattan]] per la fabricacion de la [[bomba atomica]] al bòrd de la siá esposa, Isabella Karle, en essent aquela una de las paucas femnas implicadas en lo projècte. Especialista en [[cristallografia de rais X]], en essent director d'investigacion del Laboratòri d'Investigacion Naval de [[Washington DC]] inicièt la siá collaboracion amb lo matematic [[Herbert A. Hauptman]] En la recèrca de [[estructura cristallina|estructuras cristallinas]] molecularas de [[atòm|atòms leugièrs]] per l'analisi dels correspondents [[espèctre]]s de [[difraccion]] de [[rais X]] dels [[neutrons]] e dels [[electron]]s mejançant metòdes matematics nòus. Los resultats d'aqueles estudis contribuiguèron de manièra decisiva al melhor coneissença de tèmas de [[quimia inorganica]] coma la determinacion de rais [[ion|ionics]] e [[nuclèu atomic|atomic]] de atòms metallics, las estructuras de complèxes inorganics e los compòsts intermetalics. {{Prèmi Nobel de Quimia}} {{DEFAULTSORT:Karle, Jerome}} {{commonscat|Jerome Karle}} [[Categoria:Quimista american]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Quimia]] [[Categoria:Prèmi Nobel american]] [[Categoria:Naissença en 1918]] [[Categoria:Decès en 2013]] rmy3xt8osglb099rlvi9rbgwp6n11v6 0 73750 2503370 1985799 2026-06-22T02:34:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503370 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Diwan lorient herrieu1.JPG|thumb|250px|L'escola Diwan ''Loeiz Herrieu'' a Lorient]] '''Diwan''' ("grelh" en [[breton]]) es un grop d'escòlas associativas, laïcas, gratuïtas e dobèrtas a totes, creadas en [[1977]], que fan son ensenhament amb un sistèma d'immersion lingüistica en [[breton]]. Las escòlas Diwan forman, amassa amb la [[Calandreta]], la [[Bressola]], las [[Seaska]] e las escòlas [[ABCM-Zweisprachigkeit]], una confederacion d'escòlas bilingas dins l'estat francés. == Origina e reconeissença== En 1977 se dobriguèron las doas primièras escòlas Diwan a [[Quimper|Kemper]] e [[Bro Leon]], amb sèt enfants, en s'inspirar de las [[ikastola]]k bascas e de las [[ysgolion meithrin]] galesas, amb l'ensenhament totalment en [[breton]] e de caire alternatiu. L'abril del [[1979]] ja hi havia 11 escolas amb 100 infants, i el 1980 s'obriren les primeres escoles primàries; la primera escola pública es va obrir a Saint Rivoal el 1982 i la primera catòlica a [[Gwened]] el 1990. D'aquesta manera, el 1983 ''Diwan'' dispausava de 19 escòla mairalas, de 4 escòlas primàrias, amb mai de 300 escolans. Se calculava que 21 centres de mai èran bloquejades a tota Bretanha amb d'excusas de caire administratiu e economic. En 1991 èran ja 822 escolans dins 22 escòlas. En 1988 foguèt creat a [[Brest]] un institut trilingue de [[bachelierat]]. Puèi cap a 1983 las ''diwan'' foguèron reconegudas pel Ministeri d'Educacion francés e integradas tre 1985 dins lo sistèma educatiu public, e a l'encòp recebèron qualques subvencions oficialas dels organismes regionals. Pr'aquò, lo 5 de mai de [[1990]] los professors de Diwan faguèron una manifestacion a [[Roazhon]] perquè sonque una quarta part d'eles èra pagada pel ministèri. En julh del meteis an capitèron que els alara 51 mèstres ''diwan'' foguèssen remunerats per l'Estat francés, però no els considera foncionaris ni se pren en carga la formacion. == Organizacion == Cap a 1994 Diwan, dirigit en aquel temps per J.P. Couteller, dispausava dins totes cinc departaments bretons de 24 centres que tenián 175 ensenhaires e 1.100 escolans. D'aquestes centres 23 son d'escòlas mairalas e primària e sonque un es una escòla segondària (d'11 a 15 ans) a Brest. Se forman entre 7 e 8 ensenhaires cada an, e se'ls requereix la titulació oficial de magisteri e mai doas annadas de formacion en breton. Son d'escòlas laïcas e dobèrtas a totes. S'i emplega lo sistèma quebequés d'immersion lingüistica e existisson de contactes amb d'autras entitats educativas del [[País de Galas]], del [[País Basc]], de [[Quebèc]] e de [[Catalonha]]. == Diwan e las lengas == Quand los enfants arriban als sèt ans se fa l'introduccion del [[francés]] coma lenga segonda, e als 11 apareis l'anglés coma tresena lenga e finalament quand fan 13 ans s'intègra una quatrena lenga, generalament l'([[alemand]] o l'[[espanhòl]]). Las escòlas recebon qualques subvencions dels departaments, del Conselh Regional de Bretanha, e mai de la Comission Europèa. Se calcula que cada an lo nombre d'inscriches aumenta d'entre 15 e 16 %, e doncas en 1997 i aviá 26 centres que comptavan 752 escolans en mairala, 651 en primària, 268 en collègi e 56 en licèu'', valent a dire un total de 1753 escolans. == Situacion geografica == Las escòlas Diwan èran situadas dins las localitats seguentas: * Bro Leon, a Brest (2), Porzhall, Lanniliz (2), Lesneven, Ar Releg, Kastell-Paol; * Bro Dreger, a Lannuon, Gwengamp e Pempoull; * Bro Kernev, a Kemper (2), a Bannaleg, Tregon; * Bro Gwened, An Oriant e Gwened (2); * [[Penteur|Bro Sant Brieg]], a Sant Brieg; * Bro-Roazhon: una a [[Rennes|Roazhon]] e una autra a [[Dinan]] * Bro-Naoned: a [[Nantas|Naoned]], Sant-Nazer (Saint Nazaire) i Gwenrann (Guérande). == Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20151227210543/http://www.diwan.bzh/ Pagina oficiala] [[Categoria:Breton]] [[Categoria:Entitats educativas]] lojrt4qya9ep23ogc42wnpbzt0k8p74 0 82470 2503372 2492780 2026-06-22T05:02:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503372 wikitext text/x-wiki {{Infobox Conflicte militar |carta = pt |legenda = "[[Corpus de Sang]]" d'[[Antoni Estruch i Bros]] ([[1907]]) |data = [[1640]] - [[1659]]. |luòc = [[Catalonha]]. |casus = Revòlta de [[Corpus de Sang]] del 7 de junh de [[1640]]. |eissida = [[Tractat dels Pirenèus]] |comandant1 = [[Fichièr:Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg|20px]] Pedro Fajardo de Zúñiga y Requesens<br /> [[Fichièr:Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg|20px]] Joan Josep d'Àustria |combatents1 = [[Fichièr:Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg|20px]] [[Reialme d'Espanha]] <br /> |combatents2 = [[Fichièr:Flag of Catalonia.svg|20px]] [[Principat de Catalonha]] <br /> [[Fichièr:Royal Standard of the King of France.svg|20px]] [[Reialme de França]] <br /> |comandant2 = [[Fichièr:Flag of Catalonia.svg|20px]] Francesc de Tamarit i de Rifà<br />[[Fichièr:Flag of Catalonia.svg|20px]] Josep Margarit i de Biure <br /> [[Fichièr:Royal Standard of the King of France.svg|20px]] Philippe de La Mothe-Houdancourt <br /> [[Fichièr:Royal Standard of the King of France.svg|20px]] Jean Armand de Maillé-Brézé |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = * [[1640]]. Revolucion ppopulara contra los soldats de renda. [[Corpus de Sang]] ([[7 de junh]]). Revolucion politica. Començament de la '''Guèrra dels Segadors'''. [[Pacte de Ceret]]. * [[1640]]. Revòlta e independéncia de [[Portugal]]. * [[1640]] -[[1641]]. Campanha espanhòla. Ocupacion de [[Tortosa]], [[Batalha de Cambrils]], ocupacion de [[Tarragona]] e [[Batalha de Martorell]]. * [[1641]]. [[Pacte de la Péronne]]. [[Loís XIII]] se proclamat [[comte de Barcelona]]. * [[1641]]. [[Batalha de Montjuïc (1641)|Batalha de Montjuïc]]. Retirada espanhòla de [[Tarragona]] * [[1641]]. Fracàs del [[Sètge de Tarragona (1641)|Sètge de Tarragona]]. Batalhas de [[Batalha de Constantí|Constantí]], [[Batalha del Catllar|El Catllar]], [[Batalha navala de Tarragona|Navala de Tarragona]] e [[Segonda batalha navala de Tarragona|2a Navala de Tarragona]] * [[1642]]. Ocupacion francesa de [[Colliure]], [[Perpinhan]] e [[Salses]]. Atacas infructuosas espanhòlas dins la [[Batalha de Lhèida (1642)|Lhèida]] e francés al [[Sètge de Tortosa (1642)|Tortosa]]. * [[1643]]. Loís XIV es proclamat comte de Barcelona. * [[1644]]. [[Sètge de Lhèida (1644)|Sètge de Lhèida]] e ocupacion castelhana de Lhèida. * [[1644]]. [[Assalt de Tarragona (1644)|Assalt de Tarragona]] e fracàs de l'ataca francesa. * [[1645]]. [[Sètge de Roses (1645)|Sètge de Roses]] e ocupacion francesa. * [[1646]]. [[Sètge de Lhèida (1646)|Sètge de Lhèida]] e victòria espanhòla aprèp la [[Batalha de Santa Cecilia (1646)|Santa Cecilia]] que lèva lo sètge. * [[1647]]. [[Sètge de Lhèida (1647)|Sètge de Lhèida]] e fracàs francés. Presa d'Àger per Condé. * [[1648]]. [[Sètge de Tortosa (1648)|Sètge de Tortosa]] e ocupacion francesa. * [[1649]]. Campanha espanhòla: [[Lhèida]], [[Vimbodí]], [[monestir de Poblet|Poblet]], [[Cabra del Camp]], [[Montblanc]], [[Valls]], [[Constantí]], [[Tarragona]], [[Torredembarra]], [[Vilanova i la Geltrú]], [[Sitges]], [[batalha de Vilafranca]], [[batalha de Montblanc]]. * [[1648]]-[[1653]]. [[Guèrra de la Fronda]]. Retirada de bona part de las tropas francesas per lutar dins la guèrra civila francesa. * [[1650]]. Reconquesta castelhana de Tortosa i Flix. * [[1651]]. Las tropas castelhanas debutan lo [[Sètge de Barcelona (1652)|sètge de Barcelona]]. * [[1652]]. Las tropas castelhanas [[Sètge de Barcelona (1652)|ocupan Barcelona]]. * [[1653]]. Reconquesta francesa de Castelló d'Empúries. Sètge e batalha de Girona. * [[1654]]. Reconquesta francesa de Puigcerdà, La Seu d'Urgèl e Berga. * [[1655]]. Reconquesta francesa d'Hostalric. Victòrias castelhanas de Solsona e Berga. * [[1656]]. Començament de las negociacions de Pau entre França e Castelha. * [[1657]]. Batalha de Castellfollit. victòria espanhòla. * [[1658]]. [[Batalha de Camprodon]]. * [[1659]]. Fin de las ostilitats (9 de mai). [[Tractat dels Pirenèus]] (7 de novembre). |nòtas = }} La '''Guèrra dels Segaires''' (var. '''Guèrra deus Segadors / Guerra dei Meissonaires''') es un afrontament que se debanèt dins una bona part del [[Principat de Catalonha]] entre los ans [[1640]] e [[1652]], e que aguèt coma consequéncia la signatura del [[Tractat dels Pirenèus]] en [[1659]] entre [[Espanha]] e [[França]]. == Las causas == Dins los estats monarquics absolutistas e lo regim senhoral sus que se basavan, esclatèt un ensemble de revòltas païsanas dins l'Euròpa del [[sègle XVII]]. Catalonha patiguèt dins los seus diferents païses de la preséncia de las tropas castelhanas pendent las guèrras entre [[França]] e [[Espanha]] nomenadas la [[Guèrra de Trenta Ans]] ([[1618]] - [[1648]]). Las tropas castelhanas e italianas qu'èran dintrada en Catalonha per combatre los franceses dins lo [[Rosselhon]] causèron fòrça mals dins lo campèstre, se comportant dins unas ocasions coma una armada d'ocupacion. Un autre fach provocant foguèt la crisi de las relacions politicas entre las institucions catalanas del Principat ([[Generalitat]] e [[Consell de Cent]]) e la monarquia ispanica, a causa de las seunas pretensions fiscalas per finançar las guèrras ont èra implicat. Lo [[Comte-duc d'Olivares]], primièr ministre e favorit de [[Felip IV d'Espanha|Felip IV de Castelha e III d'Aragon]], essent obligat de cercar nòus recorses financièrs per la corona per persègre la politica expansionista de l'[[Ostal d'Àustria]] en Euròpa, prepausèt en [[1626]] un programa destinat a obtenir dels reialmes non castelhans de la monarquia la meteissa contribucion, en òmes e argent. Aquo se nomenèt l'[[Union d'armas]], que portèt atempta al regim constitucional catalan e entraïnant los catalans dins las guèrras exterioras ispanicas. En [[1638]], lo canonge de [[La Seu d'Urgèl]] [[Pau Claris]], conegut per la seuna lucha contra los evesques non catalans que totjorn collaboravan amb la corona, foguèt elegit deputat pel [[braç]] eclesiestic e [[Presidents de la Generalitat de Catalonha|president de la Generalitat]], alara que [[Francesc de Tamarit]] foguèt elegit deputat pel braç militar e [[Josep Miquel Quintana]] pel braç popular. Vèrs [[1639]], Ambedoas causas provoquèron una identificacion e solidaritat entre los païsans amb una actitud de desfisança politica contra las autoritats e formant pauc a pauc una doctrina politica d'insurreccion e una ideologia populara de revòlta. Mas la granda aristocracia catalana e una partida de la borgesiá urbana cada còp mai importanta prenguèron de posicions mai moderadas envèrs la monarquia. Lo meteis an, la casuda d'[[Òpol]] e [[Salses]] dins las mans dels franceses e capitadas per de cònsols non catalans, que se rendièron, benlèu, per corrupcion, accentuèt la tension entre la cort e lo Principat. pasmens que la campanha de Rosselhon acabèt mai tard amb [[Sètge de Salses (1639)|retorn de Salses]] en [[28 de gener]] de [[1640]]. Lo rei, cretant de novèlas atacas franceses, ordonèt que l'armada mercenària demorèsse dins lo país, fach que produguèt grèus incidents dins de pichons vilatges campèstres coma [[Sant Esteve de Palautordera]], [[Riudarenes]], [[Santa Coloma de Farners]], [[Palafrugell]], etc. == Debanament del conflicte == A la prima de [[1640]], [[Francesc de Tamarit]] foguèt empresonat per l'autoritat reiala, acusat de balhar pas, pasmens son emplec, las fruchadas e las rendas. Los païsans revoltats dintrèron dins [[Barcelona]] lo [[22 de mai]], benlèu amb la complicitat de las autoritats catalanas, e relarguèron<ref>{{ca}}Josep Massot i Muntaner, Salvador Pueyo, Oriol Martorell, in Els segadors: himne nacional de Catalunya [http://books.google.es/books?id=cwZVweeoDBQC&pg=PA19&dq=22+de+maig+Francesc+de+Tamarit&hl=ca&ei=MTahTZ_JNc7j4waN4YSwAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDgQ6AEwBA#v=onepage&q=22%20de%20maig%20Francesc%20de%20Tamarit&f=false] ed: L'Abadia de Montserrat, 1993 p.19</ref> [[Francesc Joan de Vergós i de Sorribes]] e [[Lleonard Serra]]. === Lo Corpus de Sang === Lo [[7 de junh]] (jorn de la fèsta de [[Corpus Christi]]) del meteis an, dempuèi alara nomenat [[Còrpus de Sang]], '''La Revòlta dels Segadors''' debutèt a [[Sant Andreu de Palomar]] en 1640, quand, mobilizats per las campanas, las gents de Sant Celoni de Blanes e los païsans de la Catalonha interiòra que debalavan per la sèga, decidiguèron totes de marchar contra las fòrças del Conde-Duque de Olivares, per que Catalonha demòre astrada e que se termine la guèrra contra los franceses e perque saquejavan las populacions e violavan los dreches fondamentals dels seus abitants. Prenguèron per bandera aquela del Sant Crist de la Parròquia de Sant Andreu del Palomar e gandiguèron Barcelona, de gropes de segadors tornèron dintrar dins la vila e emana una mutinariá, ont foguèt assassinat (aquò es pas fòrça clar) lo [[comte de Santa Coloma]], [[baron de Queralt]] e vicerei de Catalonha [[Dalmau III de Queralt]]. Aquo foguèt la debuta del conflicte que venguèt una vetadièra revòlta sociala. Succediguèt lo precedent vicerei [[Enric III d'Empúries]] qu'èra de fòrça mala santat, e pel tresen còp prestèt lo jurament per venir vicerei de Catalonha lo matin del [[19 de junh]] de [[1640]]. Aprèp aver arrestat los dos comandants mai impopulars de l'armada castelhana, sa malautiá s'agravèt e moriguèt lo [[22 de julhet]]. Catalonha se trobèt encara sens vicerei, e los deputats venguèron los sols possedent l'autoritat dins un territòri agitat per la revolucion. Fòrças reünions se debanèron entre los conselhièrs de Barcelona e los segadors revoltats dins la parròquia de Sant Andreu de Palomar. Lo 7 de setembre de 1640, los representants de la [[Generalitat de Catalonha]] [[Francesc de Tamarit]], [[Ramon de Guimerà]]<ref>{{ca}}"GEC" Gran Enciclopèdia Catalana, vol. 9 (entrada "Du Plessis-Besançon, Bernard")</ref> e [[Francesc de Vilaplana]]<ref> id "GEC"</ref> signèron lo [[Pacte de Ceret]] amb [[Bernard Du Plessis-Besançon]], delegat pel [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Cardenal Richelieu]] representant [[Loís XIII de França]], de quin Catalonha recebèt l'ajuda militara, se separant de la Monarquia Ispanica e constituent la republica liura jos l'aparament del rei de França. === L'invasion castelhana === Lo governador general del [[Rosselhon]], [[Juan de Garay Otañez]] fracassèt dins sa temptativa d'ocupar militarament la lista entre [[Illa (Rosselhon)|Illa]] e [[Millars (Rosselhon)|Millars]]<ref>{{ca}}Manel Güell, ''[https://web.archive.org/web/20110818221710/http://www.raco.cat/index.php/Aplec/article/view/76919/176657 Juan de Garay, capità general de l’exèrcit de Catalunya (1649-1650)]''</ref>, e retenir los representants franceses<ref>{{ca}}Josep Sanabre Sanromá, ''La acción de Francia en Cataluña en la pugna por la hegemonia de Europa (1640-1659)'' p.101 i 108. Barcelona, 1956</ref> per evitar l'arribada de prodèls al Principat. En setembre, l'armada de [[Felip IV d'Espanha]] capitada per [[Pedro Fajardo de Zúñiga y Requesens|Pedro Fajardo]], lo marqués de Los Vélez, ocupèt [[Tortosa]], qu'aviá una guarnison castelhana al [[Castèl de la Suda]], amb una armada de {{formatnum:23000}} enfants, 3000 cavalièrs e 24 canons<ref>{{ca}}"FXH HMC" F. Xavier Hernández, ''Història militar de Catalunya''</ref> e que venguèt lo pòrt de despart de tropa e las municions per Itàlia e Rosselhon.<ref> id IDR</ref> Avançant cap a [[Barcelona]] e aprèp las batalhas del pas de Balaguer ([[10 de decembre]]) e de Cambrils, lo [[24 de decembre]] prenguèt la vila de [[Tarragona]], que [[Roger de Bossost]], baron d'Espenan, se rendèt sens combatre, fugissent cap a [[França]] alara que deviá defendre Martorell. L'ocupacion seguenta foguèt una repression fòrça dura contra lo pòble revoltat. === Proclamacion de la Republica === Lo [[16 de genièr]] de [[1641]], davant l'alarmanta penetracion de l'armada castelhana aprèp la derrota de la [[batalha de Martorell]], [[Pau Claris]] capitant la [[Generalitat de Catalonha]], fin finala proclamèt la [[Republica Catalana]], ara amb l'adesion de la borgesia urbana patissent de la pression fiscala, convenent una aligança politicomilitara amb França. === Catalonha francesa === [[Fichièr:Secessió de Catalunya.jpg|thumb|right|300px|Imatge allegoric de la secession de Catalonha e integracion en França]] Amb las tropas castelhanas ja a [[Sants]], per obtenir ajuda necessària, en vertut de las disposicions del Conselh de Guèrra que s'èra constituit dins la vila de Barcelona e que entre autres [[Francesc de Tamarit]] e [[Joan Pere Fontanella]] èran partits, Catalonha se placèt fin finala sota l'obediéncia de [[Loís XIII de França]] lo [[23 de genièr]] de [[1641]] e la Generalitat obtinguèt una important victòria militara a la [[batalha de Montjuïc]] ([[26 de genièr]] de [[1641]]) obligant l'armada castelhana del [[Pedro Fajardo de Zúñiga y Requesens|marqués de Los Vélez]] de se retirar a [[Tarragona]] e foguèt remplaçat coma vicerei per [[Federico Colonna]].<ref>{{es}} Asasve [Relación de Virreyes y Capitanes Generales de Cataluña (siglos XV al XXI]</ref> Qualques jorns aprèp la victòria de Barcelona, lo [[14 de febrièr]] arribèt l'ajuda de l'armada francesa de tèrra de [[Philippe de La Mothe-Houdancourt]] e l'armada de [[Jean Armand de Maillé-Brézé]]. Lo [[25 de febrièr]] se formèt lo Batalhon del Principat<ref>L'impòst del batalhon [https://web.archive.org/web/20091019235926/http://geocities.com/Athens/Crete/3806/impost.htm]</ref>, armada regulara que lutèt al costat de l'armada francesa, amb 5000 soldats d'[[infanteria]] dirigits per [[Josep Sacosta]] e 500 de cavalleria comandats per [[Josep d'Ardena]], que se paguèron amb l'impòst del batalhon.<ref>{{ca}}Carles Millàs i Castellví, Materials n.9 cap:Una aplicació de la fiscalitat en la Guerra dels Segadors: el tribut del batalló al Papiol i a Sant Andreu de la Barca[https://web.archive.org/web/20151024123151/http://www.llobregat.info/centre/recerca/materials9.pdf] ed: Centre d’Estudis Comarcals del Baix Llobregat, 2003 p.85-96</ref> Lo [[27 de febrièr]] moriguèt [[Pau Claris]]. Per assegurar que l'adesion amb la corona francesa se faga en preservant los dreches e leis catalanas, se preparèt un document amb de condicions, lo [[Pacte de la Péronne]], signat pel rei de França quand èran president [[Bernat de Cardona i de Raset|Bernat de Cardona]], en 1641. === Lo sètge de Tarragona === La [[Sètge de Tarragona (1641)|campanha de Tarragona]] comencèt en abril de 1641 e s'establiguèt lo sètge lo 4 de mai, e lo blocatge de la vila per la mar venguèt efectiu lo [[5 de mai]]. Se tapèt l'interior per [[Constantí]] e [[Salou]], mas lo sètge foguèt levat quand pendent la [[Segonda batalha navala de Tarragona]], una granda flòta espanhòla capitanejada per [[García Álvarez de Toledo y Mendoza]] provesiguèt la vila, derrotant la flòta francesa d'[[Henri d'Escoubleau de Sourdis]]. === Las campanhas militaras === Los castelhans envièron doas colomnas en [[1642]], la primièra de {{formatnum:20000}} òmes dempuèi [[Fraga]] [[Batalha de Lhèida (1642)|atacant Lhèida]] e la segonda de 4500 òmes dempuèi [[Tarragona]] cap al [[Rosselhon]],<ref>{{ar}}Gran enciclopedia aragonesa [http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=6629]</ref> essent interceptadas e derrotadas a la [[batalha de Montmeló]] e la [[batalha de la Granada]]. Los espanhòls retirèran bona part de l'armada que se trobava a [[Roses]] per via maritima<ref>{{es}} id: IDR ingenierosdelrey.com</ref> e França capitèt, pendent l'estiu de 1642, l'ocupacion de [[Sètge de Cotlliure|Cotlliure]], [[Sètge de Perpinhan (1642)|Perpinhan]] e de [[Sètge de Salses (1642)|Salses]] e coma aquo aguèron lo contraròtle dels comtats de [[Rosselhon]] e de [[Cerdanha]], e las tropas situadas al sud ataquèron [[setge de Montsó (1643)|Montsó]] e [[Tamarit de Llitera]]. L'an seguent, demorèron dins las mans espanhòlas solament Tarragona, [[Tortosa]] e [[Roses]]. Lo [[Rosselhon]] caiguèt completament dins las mans francocatalanas, e d'aqueste biais los objectius de [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Richelieu]] e [[Loís XIII de França]] de contrarotlar los comtats nòrdcatalans èran satisfaches. L'atencion donada pel [[Jules Mazarin|Cardenal Mazarin]] a las campanhas d'Itàlia provoquèt un certan desinterès francés, e en perdent la batalha de Lhèida, que se rendèt lo 31 de julhet e lo seguent jurament a las Constitucions per Felip IV a Lhèida en agost, las posicions pro-espanhòlas prevalguèron. E mai, lo [[4 de decembre]] de [[1642]], moriguèt Richelieu, e lo [[14 de mai]] de [[1643]], Loís XIII, li succediguèt lo sèu filh [[Loís XIV de França]], conegut coma lo ''rei solelh'', fins a [[1652]]. En [[1644]] Felip IV capitèt a recuperar Lhèida e mantenir Tarragona de l'assaut francocatalan provocant la substitucion de La Mothe per [[Henri Harcourt de Lorena]], que fin finala en 1648 contrataquèt e obtenguèt de resultats notables, doncas a partir de [[1645]] los franceses ocupèron Roses, e recupèron tèrras al sud, liberant [[Agramunt]], [[Cervera]] e [[Mollerussa]], sense poder traversar [[Segre]], envadiguèron [[Empordan]], e assetgèron [[Girona]], prenguèron [[Valés]], e ocupèron temporariament [[Cadaqués]], [[Castelló d'Empúries]], [[Solsona]] e [[Berga]]. Lo [[6 de genièr]] de [[1647]] se creèt divèrses regiments catalans regulars, dins l'infanteria o la cavalariá. Tortosa se mantinguèt sota sobeiranetat castelhana fins a 1648, quand foguèt conquistada pels franceses, que s'i mantinguèron fins a 1650. La [[Guèrra de la Fronda]] aflaquèt las possibilitats militaras francesas en Catalonha, amb la retirada de una granda partida de la tropa francesa e provoquèt l'avançada de las tropas castelhanas. L'armada espanhòla faguèt sètge a Barcelona, e ja a la mitat de 1653 se faguèt la primièra contra-ataca seriosa francesa amb lo sètge a Girona. L'an seguent l'iniciativa passèt de nòu als franceses quand s'acabèt la Fronda en 1653 en Guiana francesa. Pendent la majòra partida de la guèrra, lo tèrme entre las doas sobeiranitats seguissiá mai o mens [[Llobregat]] amont, copant cap a Igualada e Cervera e la Seu d'Urgèl, totas tres del costat francés. Qualques incursions faguèron oscillar aquel tèrme. Amb lo [[Tractat dels Pirenèus]], França renoncièt al Principat de [[Catalonha]] mas gardant [[Rosselhon]], [[Conflent]] e una partida de [[Cerdanha]]. Catalonha conservèt las seunas institucions e las seunas constitucions, mas França los aboliguèt dins totes los seus territòris. === La fin de la guèrra === [[Fichièr:Tratado_Pirineos_1659.jpg|300px|right|thumb|'''Tractat dels Pirenèus''']] Lo conflicte s'espandiguèt mas enlà de la [[Tractats de Vestfàlia|Patz de Vestfàlia]] ([[1648]]). Mas pendent la guèrra, los meteisses conflictes que se debanèron amb los castelhans se repetiguèron amb los franceses. Las tropas francesas tanben provoquèron mals e dintrèron en luta amb la poblacion rurala. Del meteis biais, l'administracion politica francesa en Catalonha, aguèt afontaments greus amb los organismes politics e eclesiastics catalans perque respectèron pas las constitucions. La campanha espanhòla de [[1649]] partiguèt de [[Lhèida]] amb 6000 òmes e 3000 cavalièrs capitat per [[Juan de Garay Otañez]], avancèron dempuèi [[Lhèida]], passant per [[Vimbodí]], [[monestir de Poblet|Poblet]], [[Cabra del Camp]], [[Montblanc (Catalonha)|Montblanc]], [[Valls]], [[Constantí]], [[Tarragona]], ont recebèron renfòrç, [[Torredembarra]], [[Vilanova i la Geltrú]] e [[Sitges]], alà daissant tropas, e tornèron cap a Lhèida, abandonèt la còsta e ganhèt la [[batalha de Vilafranca]] lo [[17 d'octobre]] e [[batalha de Montblanc|Montblanc]] lo [[14 de novembre]]. En [[1650]] l'ajuda que en primièr avián donat los franceses se fracasssèt davant l'armada espanhòla, [[Francisco de Orozco]], lo marqués de Mortara, avançava encara dempuèi Lhèida e faguèt lo sètge de [[Barcelona]] en agost de [[1651]]. En [[1652]] Barcelona, aprèp un an e alara que patiguèt de la [[pèsta]], tombèt dins las mans de l'armada de Felip IV capitada per [[Joan Josep d'Àustria]]. D'aquela mena èra la fin de conflicte e les autoritats catalanas demorèron sota l'obediéncia del rei castelhan. === Las temptativas per recuperar lo territòri === Las tropas francesas se mantenguèron encara en [[Catalonha]] pendent sèt ans fins a la signatura del [[Tractat dels Pirenèus]] en [[1659]], e en [[1653]] lo general francés [[Philippe de La Mothe-Houdancourt]]<ref> id "FXH HMC"</ref> amb los catalans ligats per [[Josep Margarit i de Biure]], un total de catòrze mila òmes e quatre mila cavals<ref>{{es}}"ML HGE" Modesto Lafuente, ''Historia general de España'' [http://books.google.es/books?id=7rQLAAAAYAAJ&pg=PA441&lpg=PA441&dq=castellfollit+mortara&source=web&ots=-JsMo6AxCk&sig=ePdJDf2WCbv_mNAuYF5ZOzpHWJ8&hl=ca#PPA438,M1] </ref> entrèron per [[El Pertús]]. La [[conferéncia de Ceret]] e lo [[tractat de Llívia]] ([[1660]]) formèron la frontièra entre las duas coronas. == Consequéncias == Lo resultat final foguèt marrit pels interèsses de Catalonha, que foguèt envasida, e mai de la pèrda del territòri en favor de França. Mai tard, lo rei de França, violant lo tractat dels Pirenèus, enebiguèt lo [[catalan]] e las cartas precedentas dins la zona del Rosselhon. Felip IV de son costat signèt obediéncia a las leis catalanas. == Cronologia == * [[1618]]. Començament de la [[Guèrra de Trenta Ans]] . * [[1626]]. Dissolucion de las [[Corts de Barcelona]]. Oposicion a la [[Union d'armas]]. * [[1635]]. Començament de las ostilitats entre França e Castelha. * [[1637]]. Fracàs castelhan a la [[Batalha de Leucata|Leucata]]. * [[1639]]. Los franceses ocupan [[Salses]] e [[Òpol]] * [[1640]]. Reconquesta castelhano-catalana de [[Salses]]. * [[1640]]. Revolucion ppopulara contra los soldats de renda. [[Corpus de Sang]] ([[7 de junh]]). Revolucion politica. Començament de la '''Guèrra dels Segadors'''. [[Pacte de Ceret]]. * [[1640]]. Revòlta e independéncia de [[Portugal]]. * [[1640]] -[[1641]]. Campanha espanhòla. Ocupacion de [[Tortosa]], [[Batalha de Cambrils]], ocupacion de [[Tarragona]] e [[Batalha de Martorell]]. * [[1641]]. [[Pacte de la Péronne]]. [[Loís XIII]] se proclamat [[comte de Barcelona]]. * [[1641]]. [[Batalha de Montjuïc (1641)|Batalha de Montjuïc]]. Retirada espanhòla de [[Tarragona]] * [[1641]]. Fracàs del [[Sètge de Tarragona (1641)|Sètge de Tarragona]]. Batalhas de [[Batalha de Constantí|Constantí]], [[Batalha del Catllar|El Catllar]], [[Batalha navala de Tarragona|Navala de Tarragona]] e [[Segonda batalha navala de Tarragona|2a Navala de Tarragona]] * [[1642]]. Ocupacion francesa de [[Montsó]], [[Perpinhan]] e [[Salses]]. Atacas infructuosas espanhòlas dins la [[Batalha de Lhèida (1642)|Lhèida]] e francés al [[Sètge de Tortosa (1642)|Tortosa]]. * [[1643]]. Loís XIV es proclamat comte de Barcelona. * [[1644]]. [[Sètge de Lhèida (1644)|Sètge de Lhèida]] e ocupacion castelhana de Lhèida. * [[1644]]. [[Assaut de Tarragona (1644)|Assaut de Tarragona]] e fracàs de l'ataca francesa. * [[1645]]. [[Sètge de Roses (1645)|Sètge de Roses]] e ocupacion francesa. * [[1646]]. [[Sètge de Lhèida (1646)|Sètge de Lhèida]] e victòria espanhòla aprèp la [[Batalha de Santa Cecília (1646)|Santa Cecilia]] que lèva lo sètge. * [[1647]]. [[Sètge de Lhèida (1647)|Sètge de Lhèida]] e fracàs francés. Presa d'Àger per Condé. * [[1648]]. [[Sètge de Tortosa (1648)|Sètge de Tortosa]] e ocupacion francesa. * [[1649]]. Campanha espanhòla: [[Lhèida]], [[Vimbodí]], [[monestir de Poblet|Poblet]], [[Cabra del Camp]], [[Montblanc]], [[Valls]], [[Constantí]], [[Tarragona]], [[Torredembarra]], [[Vilanova i la Geltrú]], [[Sitges]], [[batalha de Vilafranca]], [[batalha de Montblanc]]. * [[1648]]-[[1653]]. [[Guèrra de la Fronda]]. Retirada de bona part de las tropas francesas per lutar dins la guèrra civila francesa. * [[1650]]. Reconquesta castelhana de Tortosa i Flix. * [[1651]]. Las tropas castelhanas debutan lo [[Sètge de Barcelona (1652)|sètge de Barcelona]]. * [[1652]]. Las tropas castelhanas [[Sètge de Barcelona (1652)|ocupan Barcelona]]. * [[1653]]. Reconquesta francesa de Castelló d'Empúries. Sètge e batalha de Girona. * [[1654]]. Reconquesta francesa de Puigcerdà, La Seu d'Urgèl e Berga. * [[1655]]. Reconquesta francesa d'Hostalric. Victòrias castelhanas de Solsona e Berga. * [[1656]]. Començament de las negociacions de Pau entre França e Castelha. * [[1657]]. Batalha de Castellfollit. victòria espanhòla. * [[1658]]. [[Batalha de Camprodon]]. * [[1659]]. Fin de las ostilitats (9 de mai). [[Tractat dels Pirenèus]] (7 de novembre). == Referéncias == <References/> == Bibliografia == * {{ca}}[[Ferran Valls i Taberner]] i [[Ferran Soldevila]], ''Història de Catalunya'' * {{ca}}Joan-F. Cabestany i [[Enric Bagué i Garriga|Enric Bagué]], ''Història de Catalunya'' ISBN 84-390-0125-8 * {{ca}}Francesc Xavier Hernàndez Cardona, Història militar de Catalunya. Vol III: La defensa de la terra, ed: Rafael Dalmau * {{ca}}J.H. Elliott, ''La Revolta catalana 1598-1640'': ''un estudi sobre la decadència d'Espanya'' traducció catalana de Josep Vallverdú. Barcelona: Vicens-Vives, 1966. * {{ca}}J.H. Elliott, ''La revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya'', Publ. Universitat de Valencia, 2006 ISBN 84-370-6344-2 [http://books.google.es/books?id=rz7uMbdTVxoC&pg=PA3&hl=ca&source=gbs_selected_pages&cad=0_1&sig=hLeRq2Ra8MM51ZJbn3dICakihnM#PPP1,M1] * {{es}} Francisco Manuel de Melo, Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempos de Felipe IV [http://books.google.com/books?id=ozNfqGuujHUC&printsec=frontcover&dq=Historia+de+los+movimientos,+separaci%C3%B3n+y+guerra+de+Catalu%C3%B1a&hl=ca&ei=NxQoTZPuHseAswaYkrnEAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false], ed: Editorial MAXTOR * {{es}} Fernando Sánchez Marcos, ''Cataluña y el gobierno central tras la guerra de los segadores, 1652-1679'' [http://books.google.es/books?id=F1seTBCjUvIC&pg=PA9&lpg=PA9&dq=espona+1655&source=web&ots=tdVetVwa6f&sig=GX-14UTh0TD7OSi3VzhuhwI7QYc&hl=ca&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#PPA40,M1] * {{fr}} Bussy-Rabutin ''Mémoires de Bussy-Rabutin'' . * {{es}} Rubí de Marimón, Ramón (2003). Relación del lebantamiento de Cataluña 1640–1642. Barcelona: Fundació Pere Coromines. ISBN 84-7256-808-3. == Vejatz tanben == * [[Els Segadors]] - Imne nacional de Catalonha * [[Guèrra de Trenta Ans]] * [[Tractat dels Pirenèus]] == Ligams extèrnes == * {{ca}}[https://web.archive.org/web/20081121095215/http://www.tvcatalunya.com/historiesdecatalunya/cronologia/cron103448347.htm Istòrias de Catalonhaa: La Guèrra dels Segadors] * [https://web.archive.org/web/20040211024114/http://www.geocities.com/versioantiga/guerra.html Els segadors en mp3] * {{ca}}[https://web.archive.org/web/20080514002710/http://www.mhcat.net/oferta_museal/exposici_permanent/a_la_perif_ria_de_l_imperi/la_guerra_dels_segadors La Guèrra dels Segadors] al [[Musèu d'istòria de Catalonha]] * {{es}} [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=1193 ''Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempo de Felipe IV''] Francisco Manuel de Melo (1608-1666) * {{es}} [http://es.wikisource.org/wiki/La_rebeli%C3%B3n_de_Barcelona_ni_es_por_el_g%C3%BCevo_ni_es_por_el_fuero «''La rebelión de Barcelona ni es por el güevo ni es por el fuero''»] panflet citat a Wikisource. * {{es}} [https://web.archive.org/web/20090227152535/http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=26158 ''Armas de papel. Quevedo y sus contemporáneos ante la guerra de Cataluña''] Estudi detallat * {{ca}} Àngela Serrano, ''Josep Margarit, un patriota català a la revolta dels Segadors'' [https://web.archive.org/web/20110818221716/http://www.raco.cat/index.php/Manuscrits/article/viewFile/23150/92397] [[Categoria:Guèrra]] mplt4jekgk40ixlytgy50yvktmoh2k6 0 114127 2503371 1939168 2026-06-22T04:03:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503371 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Late model Ford Model T.jpg|thumb|right|270px|Ford T]] La '''Ford Model T''' ès una automobila producha per la companhiá [[Ford Motor Company]] d'[[Henry Ford]] de [[1908]] a [[1927]]. Aquel modèl fogèt la primèra automobila de l'istòria a èsser fabricada en massa sus una cadena de montatge. L'introduccion d'aquela tecnica de fabricacion de la Ford T donèt luòc a una revolucion qu'afectèt fòrça lo domeni industral. Una de las consequéncias de la Ford T foguèt la popularizacion de l'aquisicion de las veituras, lo concèpte de veitura populara. Al total se fabriquèt mai de {{formatnum:15000000}} Ford T. La Ford T foguèt dessenhada per [[Henry Ford]], e vegèt jorn lo 1{{èr}} d'octobre de [[1908]], amb un motor de quatre cilindres e de {{unitat|20|cv}} de poténcia atenguent una velocitat maximala de {{unitat|71|km/h}}, amb un pes de {{unitat|1200|kg}} e consument un litre d'esséncia per {{unitat|5|km}}. Lo modèl T inclusiá de novetats que d'autres veïculs de la concurréncia prepausavan pas coma lo volant situat al costat esquèrra, de granda utilitat per facilitar la dintrada e sortida dels ocupants e d'autras avançadas tecnicas coma l'ensems del blòt motor, amb carter e virabiquí coplats, utilizant un aliatge leugièr e resistent d'acièr de vanadi. Aquel modèl se caracterizava perque fòrça espartenc, caracteristica pròpria dels veïculs d'Henry Ford e sa politica de produccion: la cadena de montatge, amb que poguèt baissar lo prètz inicial de 850 dolars fins a 260, fasent del modèl lo favorit de la societat trabalhadora industriala. ==Transmission== Lo modèl T èra de traccion de ròdas arrièras. La [[bóstia de velocitats]] èra de tipe trin a plat, amb doas velocitats en davant e una enrè. Los cambis de velocitat se fasián amb tres pedalas e un palfèr situat a l'esquèrra del conductor. Lo volant èra a l'esquèrra. L'accelerador consistissiá en un palfèr situat al volant. *Los cambis de velocitat implicavan d'accions pauc abitualas.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150210040908/http://www.modeltcentral.com/transmission_animation.html Detalhs de la transmission del ''Ford Model T.'' Animacion interactiva]</ref> La pedala esquèrra servissiá per accionar la marcha. Amb lo fren a man en posicion intermediària o tot cap en davant, e la pedala esquèrra apijada de contunh, se causís la primièra velocitat en davant. *Se lo palfèr de fren es mantengut en la posicion intermediària lo veïcul demorava al punt mòrt. Tanben demorava al punt mòrt se lo palfèr de l'esquèrra èra plaçat al vertical. *Se lo palfèr de l'esquèrra se desplaçava cap en davant e lo conductor daissava d'apijar la pedala esquèrra, s'accionava la segonda velocitat (totjorn lo fren de man mantengut "tot en davant"). *En segonda velocitat lo veïcul se desplaçava sens que lo conductor aguèsse d'apijar la pedala. *I aviá pas de pedala d'embragatge (coma los actuals). *La pedala al mièg s'utilizava per accionar la marcha enrè. *La pedala de drecha accionava lo "fren motor". *Lo palfèr d'esquèrra, en mai d'actuar sus la transmission, servissiá coma fren de man (fren d'estacionament) la plaça tota cap enrè. Tanben servissiá de fren d'urgéncia. ==Referéncias== <References/> {{commonscat|Ford Model T}} ==Vejatz tanben== * [[Fordisme]] [[Categoria:Ford]] oz7l3ba9axvuxly1cv9u8efz9tkezep 0 114632 2503374 2461765 2026-06-22T11:10:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503374 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan |carta=es | nom = Pedro Calderón de la Barca | nom de naissença = | imatge = Pedro Calderón de la Barca 01.jpg | activitat = [[Militar]], [[Poèta]], [[dramaturg]] | data de naissença = [[17 de genièr]] de [[1600]] | luòc de naissença = [[Madrid]] | data de decès = [[25 de mai]] de [[1681]] | luòc de decès = [[Madrid]] | lenga = [[Castelhan]] }} [[Fichièr:Monumento a Calderón de la Barca (Madrid) 01.jpg|thumb|220px|Monument a Calderón, Plaça de Santa Anna de [[Madrid]], per [[Joan Figueras i Vila]] ([[1878]]).]] '''Pedro Calderón de la Barca''' ([[Madrid]], [[17 de genièr]] de [[1600]] – [[Madrid]], [[25 de mai]] de [[1681]]) es un autor de la [[literatura espanhòla]] del [[Sègle d'aur espanhòl]], concretament al [[Barròc]]. Èra capelan e autor d'òbras de teatre, inclutz de [[tragèdia]], comèdia e dramas liturgics. Se faguèt remarcar coma a soldat al servici del Duc del Infantado a la [[Guèrra de Trenta Ans]] pendent lo [[sèti d'Hont Arràbia]] de [[1638]] e a la [[Guèrra dels Segaires]]. Ferit pendent la [[Batalha de Lhèida (1642)|Batalha de Lhèida]] [[1642]], obtenguèt la licéncia absoluda en 1642 e una pension a vida. == òbras famosas == * ''[[La vida es sueño]]'' * ''El alcalde de Zalamea'' * ''El médico de su honra'' * ''La dama duende'' * ''El gran teatro del mundo'' == Tèmas == Los tèmas de Calderón son aqueles tipics del barròc e dins un ambiant de pessimisme existencial. Se demanda çò qu'es la realitat, sobretot pren en compte las desillusions de la societat, perque tota la vida sembla un [[sòmi]]. L'individú es asfixiat pels convencionalismes e las envejas, que lo daissan èsser liure nimai mantenir sos principis, entre aqueles se destaca l'[[onor]]. La religion ocupa un ròtle central: defend una pietat autentica e respectuosa amb los dògmes del catolicisme. L'amor apareis coma lo motor de l'accion pels personatges, caracterizat per un de trachs de son personnatge que s'apròcha de l'[[arquetipe]]. == Estil == Calderón centra tota l'òbra a l'entorn d'un dilèma existencial que patís un personatge. Escriu en [[vèrs]] e amb fòrça monològs simbòlics. Sa recèrca formala lo plaça dins lo cultisme, amb una lengua plena de metafòras, referéncias literàrias e musicalitat. S'inspira de [[Lope de Vega]] dins la concepcion de l'accion dramatica e l'escenografia (a que dona importància). Lo compositor alemand [[Carl Schadewitz]] (1887-1947), metèt en musica qualques òbra de Calderón de la Barca. == Ligams extèrnes == * {{es}}[https://web.archive.org/web/20090227152535/http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=26158 sus cervantesvirtual] {{commons|Pedro Calderón de la Barca}} == Vejatz tanben == * [[Sègle d'aur espanhòl]]. {{literatura}} [[Categoria:Autor espanhòu deu sègle XVII]] [[Categoria:Naissença en 1600]] [[Categoria:Decès en 1681]] 9av9d7g4jq442oe3r5xfm8iozz0lzbc 0 124651 2503365 2503348 2026-06-21T20:01:56Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2503365 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fontanals de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Queixans=== La prononciacion es [kə'ʃans]. Las fòrmas ancianas son ''Kezanos'' en 839, ''de ipsos chexanos'' en 929, ''Chexanos'' en 1011, ''Chexas'' en 1075, ''Chexans'' en 1104, 1318, ''Chexans'' en 1260, 1267, 1280, ''Caxans'' en 1359, ''Quexans'' en 1282, 1522, 1632. L'etime es ''*Cassianu'', format del nom latin d'òme ''Cassius'' ambe'l sufixe ''-anu'', donc la propietat de Cassius <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 313-314 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33201</ref>. ===Urtx=== Foguèt una localitat plan importanta (i agèt un vescomtat d'Urg). La prononciacion es [urtʃ] o [urʃ]. La grafia tradicionala èra ''Urg'', puèi après assordiment de ''g'', ''Urtg'', puèi ''Urtx''. Absenta de l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgèl, mès presenta dins lo ''Capbreu'' del sègle X, ''Urg''. Las fòrmas seguentas son ''Urg'' en 966, 1073, 1079, al sègle XII, en 1180-85, 1185, 1359, al sègle XVII, ''ville Urgensis'' en 1138, ''Urgss... Urg'' en 1183, ''Urgio'' al sègle XIII, en 1276, 1280, 1297, etc. Se supausa que ''Urgell'' es un diminutiu d'''Urg''. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 152-156 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45418</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} q12oeu9cttn2kwkznspo77tgy3mgg3w 2503366 2503365 2026-06-21T22:07:19Z Alaric 506 44932 2503366 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fontanals de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Queixans=== La prononciacion es [kə'ʃans]. Las fòrmas ancianas son ''Kezanos'' en 839, ''de ipsos chexanos'' en 929, ''Chexanos'' en 1011, ''Chexas'' en 1075, ''Chexans'' en 1104, 1318, ''Chexans'' en 1260, 1267, 1280, ''Caxans'' en 1359, ''Quexans'' en 1282, 1522, 1632. L'etime es ''*Cassianu'', format del nom latin d'òme ''Cassius'' ambe'l sufixe ''-anu'', donc la propietat de Cassius. Signat J.G. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 313-314 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33201</ref>. ===Urtx=== Foguèt una localitat plan importanta (i agèt un vescomtat d'Urg). La prononciacion es [urtʃ] o [urʃ]. La grafia tradicionala èra ''Urg'', puèi après assordiment de ''g'', ''Urtg'', puèi ''Urtx''. Absenta de l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgèl, mès presenta dins lo ''Capbreu'' del sègle X, ''Urg''. Las fòrmas seguentas son ''Urg'' en 966, 1073, 1079, al sègle XII, en 1180-85, 1185, 1359, al sègle XVII, ''ville Urgensis'' en 1138, ''Urgss... Urg'' en 1183, ''Urgio'' al sègle XIII, en 1276, 1280, 1297, etc. Se supausa que ''Urgell'' es un diminutiu d'''Urg''. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 152-156 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45418</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 0kmp9qh1w4up3yfj7fwjwg1io2415u9 0 160067 2503373 2474126 2026-06-22T08:49:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503373 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} [[File:Thomas_Keene_in_Macbeth_1884_Wikipedia_crop.png|vinheta|312x312px|Aficha vèrs 1884 de la produccion americana de ''Macbeth'', amb Thomas W. Keene.]] '''''Macbeth''''' <span class="nowrap"><span class="IPA nopopups">/<span title="'m' in 'my'">m</span><span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə</span><span title="'k' in 'kind'">k</span><span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ</span><span title="'b' in 'buy'">b</span><span title="/ɛ/ short 'e' in 'bed'">ɛ</span><span title="/θ/ 'th' in 'thigh'">θ</span>/</span></span><span class="nowrap"></span> (títol complet en [[anglés]] '''''The Tragedy of Macbeth''''') es una tragèdia escricha per [[William Shakespeare]]. Se desbanant subretot es [[Escòcia]], la pèça dramatiza lo damatge dels efièchs fisics e psicologics de l'ambicion politica sus aqueles que cercan lo poder pas que per se meteis. La pèça seriá estat escricha entre 1599 e 1606. La primièra performança d'aquela supausada pèça de Shakespeare data d'Abril de 1611, quand Simon Forman conta l'aver vista al ''Globe Theatre''. Foguèt publicada pel primièr còp dins l'In Folio de 1623. Lo mai probable es que seriá estat escricha jol reialme de [[Jaume Stuart]], que foguèt coronat ''James VI'' d'Escòcia abans de succedir al tròn anglés jol nom de ''James I'' en 1603. Jaume VI/I èra un protector de la companhiá d'actors de Shakespeare, e de totas las pèças de Shakespeare escrichas jol regne de James, ''Macbeth'' rebat melhor las relacions entre l'escrivan e lo sobeiran. ''Macbeth'' es la pèça de Shakespeare mai corta, e conta l'istòria d'un general esocés brave nomenat Macbeth que recep la profecia d'un trió de devinairas qu'un jorn vendrà rei d'Escòcia. Consumat per l'ambicion e fissat a agir per son esposa, Macbeth tua lo Rei Duncan e pren lo tròn escocés per se. Es tafurat per la culpabilitat e la paranòia, e lèu ven un sobeiran tiranic qu'es buta a encara mai de murtres per s'aparar de l'ostilitat e de la suspicion. Lo banh de sang e la seguenta guèrra civila menan Macbeth e Dama Macbeth dins los reialmes de la folia, e de la mòrt. La font de Shakespeare per la tragèdia es los personatges de Macbeth, rei d'Escòcia, Macduff, e Duncan dins ''Holinshed's Chronicles'' (1587), una istòria d'Anglatèrra, Escòcia, e Irlanda plan coneguda de Shakespeare e dels contemporanèus, pasmens se los eveniments de la pèça diferisson pro de l'istòria vertadièra de Macbeth. Dins los estudis recents, los eveniments de la tragèdia son associats puslèu a l'execucion d'Henry Garnet segon la semblança amb la conspiracion de las polvera en 1605.<ref name="Harold Bloom p. 41">Harold Bloom. </ref> Dins lo mond del teatre, se crei qu'aquela pèça es maudita, e que se cal pas far mencion de son títol a nauta votz, la nomenant "la pèça escocesa". Pendent los sègles, la pèça faguèt lo nom de fòrça actors avent jogat los ròtles de Macbeth e Dama Macbeth. Foguèt adaptada al cinèma, a la television, dins d'opèras, novèlas e mai d'autres mèdias. == Personatges == {{colomnas|nombre=2| * [[Rei Duncan|Duncan]] – Rei d'[[Escòcia]] ** [[Malcolm (Macbeth)|Malcolm]] – filh ainat de Duncan ** [[Donalbain (Macbeth)|Donalbain]] – filh cabdet de Duncan * [[Macbeth (personatge)|Macbeth]] – un general de l'armada del rei Duncan; d'en primièr [[Thane]]<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de [[Glamis]], puèi Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de [[Cawdor]], e mai tard rei d'Escòcia * [[Dama Macbeth]] – Esposa de Macbeth, e mai tard reina d'Escòcia * [[Banquo]] – Amic de Macbeth e general de l'armada del rei Duncan ** [[Fleance]] – Filh de Banquo * [[Macduff (Macbeth)|Macduff]] – Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de [[Fife]] ** [[Lady Macduff]] – Esposa de Macduff ** [[Filh de Macduff]] * Ross, Lennox, Angus, Menteith, Caithness – Thanes<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> escoceses * [[Siward, Comte de Northumbria|Siward]] – general de la fòrças anglesas ** [[Jove Siward]] – Filh de Siward * Seyton – Armurièr de Macbeth * [[Hecate]] – Reina de las Devinairas * [[Tres Devinairas]] * Capitani – dins l'armada escosesa * Tres Murtrièrs – emplegats per Macbeth * Dos Murtrièrs – atacant Dama Macduff * Portièr – gardian de la pòrta de l'ostal de Macbeth * Doctor – Doctor de Dama Macbeth * Doctor – a la Cort anglesa * Dama – Serviciala de Dama Macbeth * Lòrd – opausat a Macbeth * Primièra Apareison – tèsta armurada * Segonda Apareisson – enfant sanguinós * Tresena Apareisson – enfant cornat * Ecargats, Messengièrs, Servicials, Soldats }} == Intriga == [[File:MacbethAndBanquo-Witches.jpg|vinheta|Macbeth e Banquo encontrant la devinairas pel primièr còp]] === Acte I === La pèça se dubrís en plan tronada e fólzers, e las Tres Devinairas decidisson que lor encontra venenta serà amb Macbeth. Dins la scèna seguenta, un sergent ferit rapòrta al Rei Duncan d'Escòcia de los sieus generals<span>—</span>Macbeth (Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Glamis) e Banquo<span>—acaban de desfar las fòrças aliadas de Norvègia e Irlanda</span>, qu'èran menats pels traïdors Macdonald e lo Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Cawdor. Macbeth, lo parent del Rei, es lausat per son coratge e sa valentiá militara. Dins la scèna seguenta, Macbeth e Banquo parlan del temps que fa e de la victòria. Coma ladran per l'èrm, las Tres Devenairas intran e los aculhisson amb de profecias. Alara que Banquo las afronta en primièr, s'adreçan a Macbeth, lo sonant "Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Glamis," "Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Cawdor," e que vendrà Rei. Macbeth es estabosit. Quand Banquo li demanda son astre, las devinairas respondan ambigüament, disent que serà mens Macbeth, mai content, amb mens de succés, pasmens mai. Serà lo paire d'un linhatge de rei quitament se el ne serà pas. Alara que les dos òmes s'interrògan suls dichs, desapareisson las devinairas, e un autre thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref>, Ross, arriba e informa Macbeth de son títol novèl aquerit: Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Cawdor, alara que lo precedent Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Cawdor foguèt executat per traïson. La primièra profecia es complida plenament, e Macbeth, d'en primièr dobtaire, sul còp apara las ambicions de venir rei. Lo rei Duncan aculhís e lausa Macbeth e Banquo, e declara que va passar la nuèch dins lo castèl de Macbeth a [[Inverness]]; e tanben nomena Malcolm coma son eritièr. Macbeth manda un messatge a son esposa, Dama Macbeth, contant las profecias de las devinairas. Dama Macbeth sofrís cap de biais l'incertitud e vòl que son espós tua Duncan que ne vendrà rei. Quand Macbeth arriba a Inverness, contradich la objeccions de son marrit atacant sa virilitat e capita a lo persudir de tuar lo rei la nuèch que ven. El e Dama Macbeth planifican de bandar los dos camarlencs que s'esbalausiscan; lo matin seguent blamairan los camarlencs pel murtre. Poiràn pas se defendre que se remembaràn pas de res. === Acte II === Alara que Duncan dormís, Macbeth l'escotèla, malgrat los dobtes e de signes de las fòrça susnaturalas, coma l'allucinacion d'una daga sanguinosa. Es tan saquejat que Dama Macbeth se deu metre al davant. En acòrdi amb son plan, empura lo sòn dels serivicials de Duncan que vengan assassins plaçan las dagas sanguinosas sus eles. D'ora lo matin seguent, Lennox, un nòble escocés, e Macduff, lo leial Thane<ref name="thane">Thane èra un títol nobiliari donat a un garda personal d'un lòrd dins lo reialme d'Escòcia pendent l'Edat Mejana, equivalent a una baroniá. </ref> de Fife, arriba. Un portièr dubrís la pòrta e Macbeth los mena a la cambra del rei, ont Macduff descobrís lo còs de Duncan. Macbeth tua los gardas per empachar que divulguen lor inocéncia, mas pretend qu'o faguèt de colèra causada per lor malafacha. Los filhs de Duncan  Malcolm e Donalbain fugisson cap a Anglatèrra e Irelanda, respectivament, per paur qu'aquel que tuèt Duncan tanben vòlga lor mòrt. La quita fugida dels eritièrs legitims los fan suspèctes e Macbeth assuma lo regne coma novèl Rei d'Escòcia qu'èra parent del rei mòrt. Banquo o revela al public, e alara es suspicios del novèl Rei Macbeth, se remembrant la profecia de la devinairas suls sieus descendents devent eritar del tròn; çò que lo fa mesfisant de Macbeth. [[Fichièr:Théodore Chassériau - Le Spectre de Banquo.jpg|esquèrra|vinheta|Théodore Chassériau (1819–1856), ''Macbeth vesent lo fantauma de Banquo,'' 1854]] === Acte III === Malgrat son succés, Macbeth, e totjorn segon la profesia, demora malaisit. Macbeth invita Banquo a una taulejada reiala, ont discobrís que Banquo e son jove filh, Fleance, demoraràn aquela nuèch. Per paur de la sospecha de Banquo, Macbeth s'organiza per los far assacinar, e paga tres òmes per lo tuar. Los assassins capitan a tuar Banquo, mas Fleance escapa. Macbeth ven furiós: crenh que son poder demore incertan tan qu'eritièr de Banquo serà en vida. Pendent la taulejada, Macbeth invita los lòrds e Dama Macbeth a una nuèch de bevendariá e regaudiment. Lo [[fantauma]] de Braquo intra e se sèi a la plaça de Macbeth. Macbeth delira de crenhença, esglasia los òstes, que lo fantauma es visble pas que d'el. Los autres panican al veire Macbeth s'enrabiant amb una cadièra vuèja, fins a que la Dama Macbeth deseperada lors conta que son espós es sonque tocat per una malautiá benigna e sens dangièr. Desaparéis lo fantauma e torna un autre còp, provocan la meteissa colèra incontrolabla e la paur de Macbeth. Alara, Dama Macbeth demanda als lòrds de partir, çò que fan. [[Fichièr:Macbeth_consulting_the_Vision_of_the_Armed_Head.jpg|vinheta|''Macbeth consultant tla Vision de la Tèsta Armurada per'' Johann Heinrich Füssli]] === Acte IV === Macbeth, trebolat, visita un còp mai la Tres Devinairas e lor demanda de li revelar la vertat de lors profecias. Per respondre a las questions, mandan d'apareissons d'òrre, cadunas donant de prediccions e autras profecias per apasimar las crenhenças de Macbeth. Primièra, esconjuran una tèsta armurada, que li dich de se mesfisar de Macduff (IV.i.72). Segonda, un enfant sanguinós li conta que pas deguns naissarà d'una femna qu'es capabla de li nòire. Tresena, un enfant cornat portant un arbre indica que Macbeth serà salv fins a que lo grand bòsc de Birnam puja lo puèg de Dunsinane. Macbeth es tranquilizat e rassegurat perque sap plan que totes los òmes naisson de femnas e que los bòscs se pòdon pas mòure. Macbeth tanben demanda se lo filh de Banquo regnarà sus l'Escòcia: las Devinairas enconjuran una procession d'uèit reis cornats, totes pareissent a Banquo, e lo darrirèr portant un miralh rebatent encara mai de reis. Macbeth realiza que totes de descendents de Banquo prendràn de reialmes dins fòrça tèrras. Fin finala las demandairas realizan una dança fòla e se van, Lennox intra e conta a Macbeth que Macduff fugiguèt es Anglatèrra. Macbeth ordona que se prenga lo castèl de Macduff, e, mai crudèl, manda d'assacins d'escotelar Macduff, e son esposa e son filh. Coma Macduff es pas mai dins lo castèl, totas las gents del castèl de Macduff son executadas, e tanben Dama Macduff e l'enfant. [[Fichièr:Johann Heinrich Füssli - Lady Macbeth.jpg|esquèrra|vinheta|''Dama Macbeth somnabula'' per Johann Heinrich Füssli]] === Acte V === Alara, Dama Macbeth se pren de culpabilitat pels crimes qu'ela e son espós cometèron. A la muèch, dins lo palai del rei a Dunsinane, un mètge e una dama parlan de l'estranha abituda de Dama Macbeth pel [[somnabulisme]]. Sul còp, Dama Macbeth s'estransís portant candèla. Deplorant los murtres de Duncan, Dama Macduff, e Banquo, ensaja de lavar las imaginàrias tacas de sang sus sa mans, en tot parlant de las causas terriblas que sap aver demandat a son espós de far. Se'n va, e lo mètge e la Dama contemplan sa davalada cap a la folia. Sa conviccion que pas res pòt lavar la sang de sas mans es un contrapunt ironic a çò qu'aviá delarat Macbeth mai d'ora ''"[a] little water clears us of this deed"''<ref group="Trad.">Un pauc d'aiga nos lava d'aquel acte.</ref> (II.ii.66). En Anglatèrra, Macduff es informat per Ross dels eveniment que son "castle is surprised; [his] wife and babes / Savagely slaughter'd" <ref group="Trad.">castèl es matat; [sas] femnas e nenas / Sauvatjament tombadas".</ref>(IV.iii.204&#x2013;5). Quand la novèla de l'execucion de sa familha li ven, Macduff es aclapat de dolor e jura venjança. Lo prince Malcolm, filh de Duncan, capitèt a levar una armada en Anglatèrra, e Macduff se jonh a el alara que cavala en Escócia per provocar las fòrças de Macbeth. L'invasion a lo sosten dels nòbles escoceses, que son estabosits e apaurits per las actitudas tiranicas e sanguinosas de Macbeth. Malcolm mena son armada, acompanhat de Macduff e dels angleses Siward, e los Comte de Northumberland, contra lo castèl de Dunsinane. Alara campats dins lo bòsc de Birnam, los soldats an per òrdre de culhir e portar de rams d'arbres per amagar lor nombre. Abans l'arribada dels sieus enemics Macbeth aviá aprés que Dama Macbeth s'èra suicidada, lo fasent s’afonsar dins un prigond e pessimista desper e donar son monològ "Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow" (V.v.17–28). Alara que sosca sus la brevetat e l'insignificança de sa vida, pasmens espèra los angleses e la fortifica Dunsinane. Es segur que las profecias de la Devinairas li asseguran l'invinsibilitat, mas es pres d'espavent al aprene que l'armada anglesa avança sus Dunsinane encobèrta de rams copats dels bòscs de Birnam, dins una aparenta realizacion d'una de las profecias. La batalha culmina amb la confrontacion de Macduff e Macbeth, que tua de Jove Siward dins lo combat. Las fòrça anglesas trespassant son armada e lo castèl. Macbeth se fa fòrt qu'a pas de rason de crénher Macduff, que poirà pas èsser tuat per quin que siá òme nascur d'una femna. Macduff declara que nasquèt per cesariana "from his mother's womb / Untimely ripp'd"<ref group="Trad.">"del ventre de sa femna / Abans ora escarnat".</ref> (V.8.15–16), e non par per una femna, complissent la segonda. Macbeth realiza tròp tard que faguèt una mespresa sus las paraulas de las Devinairas. Pasmens se realiza qu'es condemnat, contunha la lucha. Macduff lo tua e l'escapita, complissent la seguida de la profeciat. Macduff pòrta lo cap de Macbeth sus l'empont e Malcolm explica que l'òrdre es restaurat. Fin finala fa referéncia a Dama Macbeth, alara, revèla "'tis thought, by self and violent hands / Took off her life"<ref group="Trad.">"Se pensa, per las sieunas e violentas mans / levèt la sieuna vida".</ref> (V.ix.71–72), mas lo mòde de suscidi es pas desvelat. Malcolm, ara Rei d'Escòcia, declara d'intencions benvolentas pel país e invita tota las gents a assistir a son coronament a Scone. Pasmens es Fleance, e nom pas Malcolm, qu'es plaça sul tròn, la profecia de las Devinairas al subjècte de Banquo ("Thou shalt get kings"<ref group="Trad.">"de tu vendran de reis".</ref>) èra considerada pel public contemporanèu Shakespeare coma vertat: James VI d'Escòcia (mai tard [[Jaume Stuart|James Ièr D'Anglatèrra]]) èra supausat un descendent de Banquo.<ref>Muir, Kenneth, ed. (1984) [1951] ''Macbeth''. </ref> == fonts == [[Fichièr:1577_printing_of_Holinshed's_Chronicles.jpg|esquèrra|vinheta|La primièra edicion de las cronicas d'Anglatèrra, d'Escòcia e d'Irlanda de Raphael Holinshed, 1577.]] [[Fichièr:Macbeth_and_Banquo_encountering_the_witches_-_Holinshed_Chronicles.gif|drecha|vinheta|"Macbeth e Banquo encontrant las devinairas" de Holinshed's Chronicles (1577)<ref>Orgel (2002, 33)</ref>]] ''Macbeth'' foguèt comparat a l'''Antony and Cleopatra ''de Shakespeare. A l'encòp Antòni e Macbeth son de personatges cercant un mond nòu, quiti a sacrificar l'ancian. Ambedos son en lucha pel tròn e an un 'nemesis' a afrontar per aténher lo tròn. Per Antòni, lo nemesis es Octav; per Macbeth, es Banquo. Endacòm lo quita Macbeth ditz Antòni "under Banquo / My Genius is rebuk'd, as it is said / Mark Antony's was by Caesar.<ref group="Trad.">"Jos Banquo / Lo mieu Gèni es semonsat, coma ditz / Cossí Marc Antòni o foguèt per Cesar".</ref>" Fin finala, ambedos pèças contenon de poderosas e manipulatriças figura femne: Cleopatra e Dama Macbeth.<ref>Coursen (1997, 11–13)</ref> Shakespeare utilizèt d'istòrias de diferents contes de ''Holinshed's Chronicles'', una istòria populara de las illas britanicas plan coneguda per Shakespeare e sos contemporanèus. Dins ''Chronicles'', un òme nomenat Donwald vei de membres de sa familha assacinat pel sieus rei, lo rei Duff, que s'èra acomodat de devinairas. Après que foguèt butat per son esposa, el e quater dels sieus servicials tuan lo Rei dins lo sieus ostal. Dins ''Chronicles'', Macbeth es descriu luchant per portar lo reialme fàcia a l'inaptutud del rei Duncan. El e Banquo encontran tres devinairas, que fan exactament la meteissas profecias que dins las versions de Shakespeare. Macbeth e Banquo alara ensems complòtan lo murtre de Duncan, jos l'insisténcia de Dama Macbeth. Macbeth dura pendent un regne de detz ans abans d'èsser capvirat per Macduff e Malcolm. Lo parallels entre las doas versions son eveidents. Mas, d'especialistas coma penson que lo ''Rerum Scoticarum Historia'' de George Buchanan correspond mai a la version de Shakespeare.<ref>Coursen (1997, 15–21)</ref> Pas d'autra version de l'istòria dona Macbeth tuant lo rei dins lo quita castèl de Macbeth. Los savents veson aquel cambiament de Shakespeare coma un apond al costat escur del crime de Macbeth essent una violacion màger de l'espitalitat. De versions diferentas de l'istòria çò qu'es comun a l'epòca donan Duncan tuat dins una emboscada a [[Inverness]], e pas dins lo castèl. Shakespeare combina l'istòria de Donwald e del Rei Duff per donar un cmbiament significatiu de l'istòria.<ref>Coursen (1997, 17)</ref> Shakespeare fa un autre cambiament important. Dins ''Chronicles'', Banquo es un complice de Macbeth dins lo murtre del Rei Duncan, e jogant un ròtle important s'assegurant que Macbeth, e non pas Malcolm, prenga lo tròn dins lo còp d'estat que seguís.<ref name="note"><cite class="citation journal">Nagarajan, S. (1956). </cite></ref> A l'epòca de Shakespeare, se  pensava que Banquo èra un aujòl de [[Jaume Stuart]].<ref><cite class="citation journal">Palmer, J. Foster (1886). </cite></ref> (al sègle XIX foguèt establit que Banquo es pas un personatge istoric, los Stuarts son vertadierament de decendents d'una familha bretona que migrèt en Escócia pauc de temps après l'epòca de Macbeth.) Lo Banquo descich dins la fonts primièras es plan diferent del Banquo creat per Shakespeare. Las criticas prepausèron mai d'una rason per aquel cambiament. Primièra, descriure l'aujòldel rei coma assacin podiá èsser riscat. D'autres autors de l'epòca qu'escriguèron sus Banquo, coma Jean de Schelandre dins ''Stuartide'', tanben cambièron l'istòria descrivent Banquo coma un nòble, pas un murtièr, benlèu per las mèsmas rasons.<ref><cite class="citation journal">Maskell, D. W. (1971). </cite></ref> Segonda, Shakespeare auriá cambiat lo personatge de Banquo simplament qu'i aviá pas de necessitat dramatica d'un autre complice al murtre; pasmens, i aviá necessitat d'un contrastre dramatic a Macbeth—un ròtle que fòrça especialistas argüisson l'incarna Banquo.<ref name="note"><cite class="citation journal">Nagarajan, S. (1956). </cite></ref> D'autres savents mantenon qu'un argument solide es donat associant la tragèdia al Complòt de la polvera de 1605.<ref name="Harold Bloom p. 41">Harold Bloom. </ref> Coma o presenta Harold Bloom en 2008<ref name="Harold Bloom p. 41">Harold Bloom. </ref> == Data e tèxte == ''Macbeth'' se pòt pas datar amb precision, a causa de las diferéncias significavas entre las edicions ''in folio'' e ''in quarto'', es pasmens considerada coma contemporanèa de las autras tragèdias canonicas (''King Lear'', ''Hamlet'', e ''Othello'').<ref>[[:en:Macbeth#CITEREFWellsTaylorJowettMontgomery2005|Wells et al. 2005]]<span>, 909, 1153</span></ref> De savents datan l'escritura primièra de la pèça al començament de 1599.<ref name="Harold Bloom p. 41">Harold Bloom. </ref> Coma la pèça pauriá celebrar los aujòls del rei Jaume e l'accession al tròn dels Stuarts en 1603 (Lo quita Jaume pensava èsser lo descedent de Banquo),<ref><cite class="citation book">Braunmuller (1997). </cite></ref> d'autres savents penson qu'es pauc probable que la pèça siá compausada abans de 1603 e suggerisson que la marcha dels uèit reis—que las devinairas mòstran Macbeth dins la vision de l'Acte IV—es un omenatge al rei Jaume. Encara d'autras criticas penson que la pèça seriá escricha en 1606 après lo Complòt de la polvera per que son possiblas las allusions al complòt de 1605 e del procés seguent.<ref>Brooke (2008, 59–64)</ref> De fach, i a fòrça allusions e de pròvas possiblas del Complòt, e, alara, fòrça criticas s'acordan que "Macbeth" foguèt escrich en 1606.<ref name="Wills, Garry 1995">Wills, Garry. </ref><ref>Crawford, Robert. </ref><ref>Muir, Kenneth. </ref><ref>Taylor, Gary and Jowett, John. </ref> Las instruccions de Dama Macbetha son espós, "Look like the innocent flower, but be the serpent under't<ref group="Trad.">"paréis a l'inocenta flor, mas de sèrp sosjacenta".</ref>" (1.5.74&#x2013;5), seriá una allusion a una medalha batuda en 1605 per remembrar l'episòdi ont lo rei Jaume se salv d'una sèrp amagada entre liris e ròsas .<ref><cite class="citation book">Paul, Henry Neill (1950). </cite></ref> Subretot, lo discors del Portièr (2.3.1–21) ont aculhís un "equivocaire", un bordièr, e un sartre en infèrn (2.3.8&#x2013;13), foguèt supausat èsser una allusion al procés del 28 de Març de 1606 e l'execucion del 3 de Mai de 1606 dels jesuista Henry Garnet, que se fasiá nomenar "Bordièr", amb un "equivocaire" fasent referéncia a defensor de Garnet utilizant la [[restriccion mentala]]<ref group="Trad.">''equivocation'' en anglés.</ref> "equivocation".<ref><cite class="citation book">Kermode, Frank (1974). </cite></ref><ref>Braunmuller (1997) pp. 5–8.</ref> Lo portièr ditz que l'equivocaire "committed treason enough for God's sake<ref group="Trad.">cometèt pro de traïson al benefici de Dieu.</ref>" (2.3.9&#x2013;10), que subretot liga la restriccion mentala amb traïson dins la cresença Jesuista que la restriccion mentala es licita sonque- "per l'omor de Dieu", afermissent l'allusion a Garnet. Lo portièr contunha a dire que l'equivocaire "yet could not equivocate to heaven<ref group="Trad.">mas poirà pas parlar amb equivòcs al Cèl</ref>" (2.3.10&#x2013;11), rebaten l'umor negre circulant la velha l'execucion de Garnet<ref>Rogers, H. L. "An English Tailor and Father Garnet's Straw". </ref> Lo "sartre anglés" que lo portièr admet en infèrn (2.3.13), seriá una allusion a Hugh Griffin, un sartre intrerrogat per l'Arquevesca de Canterbury lo 27 de november e 3 de deecembre de 1607 pel ròtle que joguèt dins la "palha miracolosa" de Garnet, una infama espiga de blat qu'aviá banhat dins la sang de Garnet se cahant dins la forma d'un retrach pareissent a Garnet, que los catolics interpretan coma un miracle. Lo sartre Griffin ven celèbre e lo subjècte de verses publicats amb son retrach sus la pagina títol.<ref>Rogers (1965) pp. 45&#x2013;7.</ref> Quand Jaume ven rei d'Anglatèrra, un sentiment d'incertitud s'installa dins la nacion. Jaume èra un rei escocés lo filh de Maria reina dels escoces, un catolic leial e un traïdor anglés. Dins los mots del critica Jonathan Gil Harris, "Macbeth èra una pèça per una Anglatèrra postelisabetana England fàcia a çò que significariá d'aver un rei escocés. L'anglatèrra sembla en comparason benvolenta al respècte de mejancièr de nòrd empedegat dins dins un passat mamarquic saguinós e tuaire...Macbeth pòt se situar dins l'Escòcia medievala, mas es emplit de material d'interèst per l'Anglatèrra e los sobeirans d'Anglatèrra."<ref>Crawford, Robert. </ref> De criticas argüisson que lo contengut de la pèça es un messatge clar per Jaume, lo novèl rei escocés, rei d'Anglatèrra. Garry Wills dona la seguenta eveidéncia que "Macbeth" es una Pèça Polvera (un tipe de pèça emergissent sul còp seguent los eveniments del Complòt de las Polvèra).<ref name="Wills, Garry 1995">Wills, Garry. </ref> La pèça utiliza unes mots claus que lo public de l'epòca reconeisaràn coma d'allusion al Complòt. Dins son presic de 1605, Lancelot Andrewes comença, al subjècte del fracas dels Complotaires lo jorn del senhor "Que siá justa o fola, aürosa o trista (coma lo poèta Lo nomena) lo grand Diespiter, 'Lo Paire dels jorns' n'es de fach desls dos" Shakespeare comença la pèça utilizant los mots ''"fair"'' (just) e ''"foul" ''(fals) dins los primièrs discors de la devinairas a Macbeth<ref>Harris, Jonathan Gil. </ref>. E mai, la pèça pòt pas aver estat escricha après aquel epòca, a causa que venguèt la referéncia per d'autras òbras, coma lo ''Knight of the Burning Pestle'' de Francis Beaumont, que foguèt escrich en 1607-1608. Linhas 21-30 son d'allusions claras a la scèna ont lo fantauma de Banquo's visita e treva Macbeth a la taulejada: {| |- | ''In any place, but I will visit thee'' || En tot luòc, vendrai te vistar |- | ''With ghastly looks, and put into thy mind'' || Amb d'òrres agaches, e plaçar dins ton esperit |- | ''The great offences which thou didst to me:'' || Las grandas ofenças que podèt me far: |- | ''When thou art at thy table with thy friends,'' || Quand es a ta taula amb tos amics, |- | ''Merry in heart, and filled with swelling wine,'' || Lo còr content, e emplit de bofigant vin, |- | ''I<nowiki>'</nowiki>ll come in midst of all thy pride and mirth,'' || vendrai al mièg de ton ufan e jòia, |- | Invisible to all men but thyself || Invisible de totes los òmes mas pas de tu |- | And whisper such a sad tale in thine ear || E mormolharai una istòria tan trista a ton aurelha |- | Shall make thee let the cup fall from thy hand || Çò que farà cáser la copa de ta man |- | And stand as mute and pale as death itself.[1] || E te quilharà coma la mòrt palle e mut |- | # <span class="mw-cite-backlink">'''[[#cite_ref-1|^]]'''</span> <span class="reference-text">Beaumont, Francis. </span><span class="reference-text">The Knight of the Burning Pestle. ed. Hattaway, Michael. Ernest Benn, 1969. 100.</span> || |}   [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_Macbeth.jpg|esquèrra|vinheta|La primièra pagina de ''Macbeth'', estampat sul Segond Folio de 1632]] Los savents citan un divertiment vist pel rei Jaume a [[Oxford]] l'estiu de 1605 las caracteristicas de las tres "sibilas" coma sòrres; Kermode presuma que Shakespeare pòt aver entendut l'istòria e ne far allusion a las tres sòrres.<ref name="Kermode, 1308">Kermode, ''Riverside Shakespeare,'' p. 1308.</ref> pasmens, A. R. Braunmuller dins l'edicion de New Cambridge pensa los arguments per 1605–6 pauc concluent, e argüís sonque per una data primièra de 1603.<ref>Braunmuller (1997), pp. 5–8</ref> La pèça es pas considerada escricha après1607, mai que, coma nota Kermode, i a "d'allusions plan claras a la pèça en1607."<ref name="Kermode, 1308">Kermode, ''Riverside Shakespeare,'' p. 1308.</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="404"></span> ''Macbeth'' foguèt pel primièr còp estampada dins lo Primièr In Folio de 1623 e l'In Folio es la sola font del tèxte. Lo tèxte seguent foguèt fòrça modificat per una seguida de mans. La mai notabla es l'inclusion de doas cançons de la pèça ''The Witches'' Thomas Middleton (1615); Se pensa que Middleton inclusiguèt una scèna en mai al subjècte de las devinairas e d'Hecate, aquelas scènas venguèron fòrça popularas pel public. Aquelas revisions, que dempuèi l'edicion Clarendon de 1869 son inclusidas dins l'Acte III, scèna v, e una partida de l'Acte IV, scèna I, son sovent indicadas dins los tèxtes modèrnes.<ref>Brooke (2008, 57)</ref> Sus aquelas basas, fòrça savents rebutan las tres de las inclusions amb la divesa Hecate cama inautenticas. Quitament se sens lo materal d'Hecate, la pèça es fòrça mai corta, e alara lo tèxte de l'In Folio pòt deribar d'una òbra subta copada pel jòc de escenic. == Tèmas e motius == ''Macbeth'' es una anomalia per çò de las tragèdias de Shakespeare d'un punt de vista critica. Es corta: de mai de cent linhas mai corta ''qu'[[Othello]]'' e ''King Lear'', e gaireben de la mitat mens longa qu'''[[Hamlet]]''. Aquela brevitetat suggera a fòrça criticas que la version reculhida se basa sus un fons trencat, benlèu de notas d'una performança.<sup class="noprint Inline-Template " style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;"></sup> === Una tragèdia de caractèrs === Al mens dempuèi los analisis d'Alexander Pope e Samuel Johnson centrèron la question de l'ambicion de Macbeth, vist comunament coma lo trach dominant del personatge. Johnson afirma que Macbeth, plan estimat per sa valentia militària, es dins son ensems blaimat. Aquela opinion torna dins la literatura critica, e, segon Caroline Spurgeon, es partejada pel quita Shakespeare, que en aparéncia amb intencion degrada son eròi lo vestissent debiais inadaptat e dona a Macbeth un aire ridicul: Sa farda sembla o tròp granda o tròp pichona per el;– coma son ambition es tròp granda e sa personalitat tròp pichon per son novèl e illegitim ròtle de rei. Quand paréis coma "dressed in borrowed robes<ref group="Trad.">"abilhat de vestits manlevats.</ref>", après son títol novèl de Thane de Cawdor, profetizat per las devinairas, foguèt confirmat per Ross (I, 3, ll. 108–109), Banquo comenta: "New honours come upon him, / Like our strange garments, cleave not to their mould, / But with the aid of use"<ref group="Trad.">"d'onors novels venguèron a el, / Coma los nòstres vestits estranhs, s'adatpan pas al modèl, / Sonque amb l'ajuda de l'usatge.</ref>" (I, 3, ll. 145–146). E, fin finala, quand lo tirant tyrant es dins la baia de Dunsinane, Caithness lo vei coma un òme ensjant en van de ligar un vestit larg sus el amb una cencha : "He cannot buckle his distemper'd cause / Within the belt of rule<ref group="Trad.">"Pòt pas boclar sa causa destorbada / amb la cencha de la règla.</ref>" (V, 2, ll. 14–15), alara qu'Angus, dins un meteis nimisme, resuma çò que totes jamai pensèt dempuèi la pujada al poder de Macbeth: "now does he feel his title / Hang loose about him, like a giant's robe / upon a dwarfish thief<ref group="Trad.">"Ara sentís son títol / Penjant a l'entorn d'el, coma la ròba d'un gigant / sus un panaire nanet</ref>" (V, 2, ll. 18–20).<ref>Caroline Spurgeon, ''Shakespeare's Imagery and What It Tells Us''. In: John Wain (ed.</ref> Coma Richard III, mas sens l'atrach aparentement pervèrs, Macbeth pastinga dins la sang fins a la casuda inevitabla. Coma Kenneth Muir writes, "Macbeth a pas la predisposicion pel murtre; a simplament una ambicion demasiada que de realizar d'esperel lo murtre sembla èsser un mendre mal puslèu que lo fracaç d'aténher la corona." De criticas coma E. E. Stoll, explica qu'aquel caracter es un rebat de Seneca e de la tradicion medievala. Lo public de Shakespeare, segon aquel vejaire, espèra que los paucvals son pas planament marrits, e segon l'estil de Seneca, luènh de s'empachar los personatges marrits los revendican. Pasmens per d'autras criticas, foguèt malaisit de resòlvre lo motiu de Macbeth. Robert Bridges, per exemple, percep un paradòxe: un personatge capable d'expimir, abans l'orror persuasiva del murtre de Duncan, seriá estat incapable de cometre un crime. Per fòrça criticas, las motivacions de Macbeth al primièr acte aparéis fòsc e incapable. John Dover Wilson fa l'ipotèsi que lo tèxte original de Shakespeare a de scènas suplementàrias extra ont esposa e espós parlan de lors plans. aquela interpretacion es pas vertadierament provabla; pasmens, lo ròtle motivant de l'ambicion per Macbeth es reconegut de biais universal. Las accions diabolicas motivadas per aquela ambitcion sembla lo prene dins un cicle venent totjorn mai diabolic, coma lo quita Macbeth o reconéis: "I am in blood/Stepp'd in so far that, should I wade no more,/Returning were as tedious as go o'er.<ref group="Trad.">"Soi dins la sang/Tan banhat que, ne pòdi pas pus pastingar,/Tornar èra tan fastigós coma contunhar</ref>" Tabalhant sus la traduccion russa de Shakespeare, [[Boris Pasternak]] compara Macbeth a Raskolnikov, lo protagonista de ''Crime e Castig'' de [[Fiodor Dostoievskii|Fyodor Dostoevsky]]. Pasternak argüís que "ni Macbeth ni Raskolnikov tampauc nasquèt criminal o marrit per natura. Ambedos venon criminals per de realizacion copablas, per deduccions de las premissas falsas." Contunha a arguir que Dama Macbeth es "feminina";... una d'aquelas esposas activas, cochosas" que ven per son espós "executritz, mai resolguda e consequenta qu'el meteis." Segon Pasternak, fa pas qu'ajudar Macbeth a espelir los sieus vòts, quitament al prejudici d'ela.<ref>Boris Pasternak, ''I Remember: Sketch for an Autobiography''. </ref> === Coma tragèdia de l'òrdre moral === Las consequéncias desatrosas de l'ambicion de Macbeth se limitan pas a el. Gaireben dempuèi lo moment del murtre, la pèça descriu l'Escòcia coma un tèrra secotida pels capviraments de l'òrdre natural. Shakespeare benlèu fa referéncia a la [[granda cadena de la vida]], pasmens se los imatges de la pèça confuses son gaireben pas pro especifics per permetre d'establir una lectura intellectuala detalhada. Benlèu ensajèt de far un omenatge a la cresença de Jaume a la [[monarquia de drech devin]], pasmens se aquel ipotèsi, descricha mai longament per Henry N. Paul, es pas acceptada universalement. Coma dins [[Juli Cesar]], tanben, la perturbacions de l'esfèra politicala rebaton fins a èsser amplificat pels eveniments del mond material. D'entre los capviraments mai recurents de l'òrdre natural i a lo sòm. L'afirmacion de Macbeth que cometèt un "murtre al sòm" rebat lo somnambulisme de Dama Macbeth. Lo manlèu màger de Macbeth considerat mai sovent coma venent de la tragèdia medievala es lo tractament dins la pèça de l'òrdre moral. Glynne Wickham liga la pèça, mejans lo Portièr, a un [[Mistèri (pèça)|mistèri]] a la [[davalada als enfèrns]]. Howard Felperin argüís que la pèça a una posicion mai complèxa fàcia a la "tragèdia cretiana ortodòxa" qu'es mai sovent admés; mòstra la parentat entre la pèça e l'Eròdes lo Grand del drama luturgic medieval. Lo tèma de l'androginia es sovent vist coma un aspècte particular del tèma del desòrdre. L'inversion dels genres normatius es mai sovent associat a las devenairas e amb Dama Macbeth al biais qu'aparéis a l'acte primièr. Quin que siá lo gra de simpatia de Shakespeare per de talas inversions, la pèça s'acaba amb lo retorn a las valors normativa dels gendes. De criticas psicoanaliticas feministas, coma Janet Adelman, faguèron lo ligam del tracatment de la pèça suls sèxes dels ròtles coma lo tèma màger de l'òrdre natural capvirat. Segon aquel vejaire, Macbeth es castigat per aver violat l'òrdre moral cambiant los cicles de la natura (que se figura feme); de la quita nature (incarnat pel movement de Birnam Wood) es partida del retorn a l'òrdre moral. === Coma tragèdia poetica === De criticas dels començaments del sègle XX èran en reaccion contra çò que vesián coma un excessiva dependéncia de l'estudi dels personatges dins la critica de la pèça. Aquela dependéncia, mai estrechament associat a [[A.C. Bradley|Andrew Cecil Bradley]], es clara dempuèi Mary Cowden Clarke, que sovent precisa, s'es extravagant, cossí comptant las mestressas femnas de la vida de Shakespeare abans que siá autor. Suggerís, per exemple, l'enfant de Dama Macbeth fa referéncia al primièr acte morís pendent una accion militara insensada. === La Mascaria e lo Maligne === [[Fichièr:Macbeth_and_Banquo_with_the_witches_JHF.jpg|vinheta|''Macbeth e Banquo amb las devinairas'' by Henry Fuseli]] Dins la pèça, las Tres Devinairas representan l'escur, lo caòs, e lo conflicte, alara que jògan d'agents e de testimòni.<ref name="Kliman14">Kliman, 14.</ref> Lor preséncia transmet la traïson e catastròfa imminenta. A l'epòca de Shakespeare, los mascs èran vists coma la pièger que los rebèls, "lo mai conegut traïdor e rebèl que se pòsca èsser."<ref name="Perkins"><cite class="citation book">Perkins, William (1618). </cite></ref> I a pas sonque los traïdors politics, mas tanben de traïdos esperituals. Fòrça de la confusion que nais d'eles ven que son capable de passar la frontièras entre la realitat e lo supernatural. Son prigondament enrasigadas dins ambedos monds qu'es impossible de saber se contraròtlan lo destin, o se ne son simplament d'agents. Provòca la logica, sens èsser subjècte de las règlas del mond real.<ref><cite class="citation journal">Coddon, Karin S. (1989). </cite></ref> Lo verses de las Devinairas al primièr acte: "Fair is foul, and foul is fair: Hover through the fog and filthy air<ref group="Trad.">Lo just es lo fals, e lo fals es lo just: passar per la nèbla e l'aire brut</ref>" se dich sovent que dona lo ton al rèste de la pèça establissent la confusion. Vertat que la pèça es emplit de situacions ont lo maligne es presetat coma bon, alara que lo bon es rendut marrit. Lo vèrs "Double, double toil and trouble," exprima clarament lor resolucion: cercan pas que trebolum pels mortals lors entorns.<ref name="tempt"><cite class="citation journal">Frye, Roland Mushat (1987). </cite></ref> Lo discors de la Devinairas sembla fòrça a aquel de Medusa dins la pèça d'Anthony Munday ''Fidele and Fortunio'' publicada en 1584, e Shakespeare benlèu se n'inspirèt. Puslèu que de demandar directament a Macbeth que tua lo rei Duncan, la devinairas utilizan una forma subtila de temptacion disent a Macbeth qu'es destinat a venir rei. Plaçant aquela pensada a la ment, lo guidant efectivament dins la dralha de la sieuna destruccion. Aquela mena de temptacion es utlizada a l'epòca de Shakespeare. Primièr, argüisson, una pensada es plaça dins la ment de l'òme, puèi la persona the person tanben se pòt pèrdre dins aquela pensada coma la rubutar. Macbeth se luira a ela, alara que Banquo rebuta.<ref name="tempt"><cite class="citation journal">Frye, Roland Mushat (1987). </cite></ref> Segon J. A. Bryant Jr., Macbeth tanben Macbeth utiliza de parallèls Biblicals, subretot entre lo murtre de Duncan e lo murtre del [[Jèsus Crist|Crist]]: ''"Quin que siá lo biais que se vei, que siá istòria o tragèdia, Macbeth es tipicament crestian. Se pòt simplament far lo compte de las allusions Biblicas coma Richmond Noble o faguèt; se pòt anar al delà e estudiar lo parallels entre l'istòria de Shakespeare e las istòrias de l'Ancian Testament de Saul e Jezebèl coma Jane H. Jack o faguèt; o encara examinar amb W. C. Curry la progressiva corrupcion de Macbeth al vejaire de la teologia medievala."'' == Supersticion e "La pèça escocesa" == Alara que fòrça dirián uèi que lo malastre a l'entorn de las produccions de las pèças son pas qu'escasença, actors e autres gents del teatre considèran qu'es malastruc de far mencion a ''Macbeth'' dins un teatre, e a vegada s'i referissson de biais indirècte, per exemple "la pèça escocesa",<ref name="faires">Robert Faires, "[http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/story?oid=oid%3A78882 The curse of the play]", ''Austin Chronicle,'' 13 October 2000.</ref> o "MacBee", per se referir als personatges títols, "Senhor e Dama M", o "Los reis escoses". Se dich que Shakespeare (o los correctors) utilizèt de sòrts de mascs vertadièrs dins lo tèxte, que se disèron contrariadas las mascas e obligadas a maldire la pèça.<ref><cite class="citation web">Tritsch, Dina (April 1984). </cite></ref> Atal, al dire lo nom de la pèça dins un teatre e promet lo fracaç a la produccion, e benlèu causar de damatges fisics o la mòrt del membre del despartiment. I a d'accidents, misfortunes e malaür quitament de mòrts jogant lo ròtle de ''Macbeth''.<ref name="faires"/> Un incident singular que se prèsta d'esperel a la supersticion es Astor Place Riot. La causa de la bagarra es lo conflicte entre doas performanças de ''Macbeth,'' es sovent atribuit a malediccion.<ref><cite class="citation web">Dunning, Brian (7 September 2010). </cite></ref> Diferentas metòdes existisson d'avalir la malediccion, segon l'actor. Una, atribuïda a Michael York, es de sortir sul còp de l'edifici ont es assemblat l'empont amb la persona que prononcièt lo nom, passar a l'entorn tres còps, escopir per lors espatles esquèrra, disent una obscenitat esperant èsser invitat a tornar intrar.<ref>''Babylon 5&nbsp;– The Scripts of J. Michael Straczynski, Volume 6'' by J. Michael Straczynski, Synthetic Labs Publishing (2006).</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="617"></span>Un autre "ritual" popular es de quitar la pèça, picant a la pòrta tres còps, èsser invitar a intrar, e citar un vèrs d'''[[Hamlet]]''. Un autre es de recitar de verses de ''The Merchant of Venice'', pèsant aver un jòc astrat.<ref name="Garber"><cite class="citation book">Garber, Marjorie B. (2008). </cite></ref> D'autras fonts ''[[A Midsummer Night's Dream]]'' es tanben una pèça astruca. == Notas e referéncias== === Citacions === {{colomnas|nombre=2| <references/> }} === Traduccions === <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [http://ahds.ac.uk/ahdscoll/docroot/shakespeare/performanceslist.do?playId=11017/ Performances and Photographs from London and Stratford performances of ''Macbeth'' 1960–2000] – From the Designing Shakespeare resource * [https://web.archive.org/web/20080120211936/http://bardolatry.com/macbeth-on-film/ ''Macbeth'' on Film] * [https://web.archive.org/web/20110212160503/http://video.pbs.org/video/1604122998/ PBS Video] directed by Rupert Goold starring Sir [[Patrick Stewart]] * [https://web.archive.org/web/20150225020715/http://theshakespeareproject.com/macbeth/macbeth-1-1.html Annotated Text at The Shakespeare Project] – annotated HTML version of ''Macbeth.'' * [http://shakespeare-navigators.com/macbeth/SceneTextIndex.html ''Macbeth'' Navigator] – searchable, annotated HTML version of ''Macbeth.'' * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://web.archive.org/web/20160304090547/https://librivox.org/search?title=Macbeth&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Macbeth'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [http://www.shakespeare-online.com/plays/macbeth_1_1.html ''Macbeth'' Analysis and Textual Notes] * [http://www.shakespeare-navigators.com/macbeth/SelectedBiblio.html Annotated Bibliography of ''Macbeth'' Criticism] * [http://www.nybooks.com/articles/20073 ''Shakespeare and the Uses of Power''] by Steven Greenblatt {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] 0dxu76nelzyqfgtvyz7bj9jfegaddqi