Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2960 2504544 2504417 2026-07-15T17:03:33Z Marceau Delacroix 64037 2504544 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = ''República Federativa do Brasil'' | devisa = ''Ordem e Progresso''<br>«Òrdre e Progrès» | imne_naiconal = ''Hino Nacional Brasileiro''<br>«Imne Nacional Brasilièr» | imatge_mapa = Brazil (orthographic projection).svg | lengas oficialas = [[Portugués]]<ref>{{Ref-publicacion|url=https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition|pagina=148|volum=Vol. 1 (2a ed.)|isbn=978-1-4129-9261-9|oclc=970592418|autor=Philander, S. George|an=2012}}</ref> | lengas regionalas = | capitala = [[Brasília]] | longitud = -15.783333 | latitud = -47.866667 | mai_granda_vila = [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] | coordenadas mai granda = {{coord|23|32|51|S|46|38|10|W}} | tipe_govèrn = [[Republica]] [[Federalisme|federala]] [[President|presidencialista]] | cap_títol1 = President | cap_títol2 = Vicepresident | cap1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | cap2 = [[Geraldo Alckmin]] | grops_etnics = {{Bes | 45,3% [[Pardo]]s | 43,5% [[Blanc (uman)|Blancs]] | 10,2% [[Negre (uman)|Negres]] | 0,6% [[Pòbles indigènas d'America|Indigènas]] | 0,4% [[Asiatic (uman)|Asiatics]] }} | grops_etnics_ref = <ref>{{Ref-web |títol=Censo 2022: Pela 1ª vez, Brasil se declara mais pardo que branco; populações preta e indígena também crescem |url=https://g1.globo.com/economia/censo/noticia/2023/12/22/censo-2022-cor-ou-raca.ghtml |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | grops_etnics_an = 2022 | religion = {{Lista en arbre| *79% [[Cristianisme]] **51% [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] **28% [[Protestantisme]] *16% [[Ateïsme|Descresença]] *3% [[Espiritisme]] *2% autras religions }} | religion_ref = <ref>{{Ref-web |títol=022 Report on International Religious Freedom: Brazil |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-BRAZIL-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |autor=United States Department of State |url-archiu=https://web.archive.org/web/20240312161743/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/brazil/#:~:text=Religious%20Demography,-The%20U.S.%20government&text=Datafolha's%202022%20electoral%20polls%20also,do%20not%20specify%20a%20religion. |data-archiu=12 de març de 2024 |consulta=2 de genièr de 2024}}</ref> | religion_an = 2022 | superfícia_totala = 8510417.771 | superfícia_reng = 5 | percentatge_aiga = 0.65 | populacion_totala = 202768562 | populacion_annada = 2014 | populacion_reng = 5 | densitat = 23.8 | tipe_independéncia = | país_independéncia = Reialme de Portugal, Brasil e los Algarves | data_independéncia = 7 de setembre de 1822 | gentilici = Brasilièr, Brasilièra<ref>{{Ref-web |url=https://www.jornalet.com/opinion/16692/brasil-brasilier-brasiliera |títol=Brasil, brasilièr, brasilièra |nom=Domergue |cognòm=Sumien |òbra=Jornalet |data=24 de junh de 2013 |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | IDH = 0.744 | IDH_annada = 2013 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 79 | còde_país = BR | fus_orari = UTC−05:00 a UTC−02:00 | domeni_internet = [[.br]] | indicatiu_telefonic = 55 | organizacions_internacionalas = | nòtas = }} '''Brasil''' (en [[portugués]]: ''o Brasil'' {{AFI|[bɾaˈziw]}}),<ref name=":0">{{P-CLO|p=122}}</ref> oficialament la '''Republica Federala de Brasil''' (en portugués: ''República Federativa do Brasil'', {{AFI|[ʁeˈpublikɐ fedeɾaˈtʃivɐ du bɾaˈziw]|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|afi}}),<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|url-archiu=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|títol=Constituição da República Federativa do Brasil de 1988|an=1988|autor=Govèrn de Brasil|data-archiu=8 de decembre de 2011|consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud]]. La capitala n'es [[Brasília]], fondada en 1960, mentre que la ciutat mai granda es [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Lo gentilici es '''brasilièr''', '''brasilièra''' (var. brasilèir, -èira, brasilèr, -èra, brasier, -iera).<ref name=":0" /> Amb una superfícia de {{unitat|8510417.771|km²}},<ref>{{Ref-web|url=https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|títol=Malha Municipal Digital e Áreas Territoriais|autor=Institut Brasilièr de Geografia e Estatistica|an=2022|url-archiu=https://web.archive.org/web/20230518062619/https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|data-archiu=18 de mai de 2023}}</ref> e lo cinquen país mai grand del mond, aprèp [[Russia]], [[Canadà]], los [[Estats Units d'America]] e [[China]]. Confronta al nòrd [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e la [[Guaiana francesa]], al nòrd-oèst [[Colómbia]], a l'oèst [[Bolívia]] e [[Peró]], al sud [[Uruguai]], al sud-oèst [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Limita a l'èst amb l'[[ocean Atlantic]], Brasil possedís una linha de còsta de {{unitat|7491|km}}.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.com/books/edition/Fronti%C3%A8res/kRhEEAAAQBAJ?hl=oc&gbpv=0|títol=Frontières|isbn=9782340043992|nom=Philippe|cognòm=Sierra|editor=Éllipse|capítol=Entre politiques publiques de développement et difficile contrôle des frontières}}</ref> [[Chile]] e [[Eqüator]] son los unics païses que non partejan cap de frontièras amb Brasil. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: [[Penedos de São Pedro e São Paulo]], [[Fernando de Noronha]], e [[Trindade (illa)|Trindade]] e [[Martim Vaz (illa)|Martim Vaz]] e las pichòtas illas coralianas sonadas [[Atol das Rocas]]. == Istòria == === Lo començament de la colonizacion === L'[[istòria]] de Brasil avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]] es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]]. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en [[1500]]. Dirigida per lo [[Portugal|Portugués]] [[Pedro Alvares Cabral]], descurbiguèt la region de Santa Cruz. En [[1514]], tot lo [[litorau]] èra reconegut. Lo [[tractat de Tordesillas]] signat en [[1494]] permetèt a [[Portugal|Portugau]] d'i establir sa [[sobeiranetat]]. Lo nom « Brasil » vèn d'un [[aubre]] tinctoriau [[roge]] qu'interessèt de marchands portugués e [[França|francés]]. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau [[litorau]] onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de [[Portugal|Portugau]] mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi [[Joan III de Portugal|Joan III]] ([[1521]]-[[1557]]) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en [[1532]] per [[Martim Afonso de Sousa]] dins la region de [[Santos]]. [[Recife|Pernambuc]] foguèt fondada cinc ans pus tard per [[Duarte Coelho]]<ref>En revènge, 13 autrei temptativas d'installar de colonias permanentas mau capitèron durant aqueu periòde.</ref>. La produccion de [[sucre]] s'i desvolopèt rapidament e [[Recife|Pernambuc]] aguèt ansin de relacions frequentas amb la [[metropòli]]. En [[1548]], un governador generau foguèt nomat. S'installèt en [[1549]] dins la region de Bahia onte fondèt una [[capitala]] dicha [[Salvador (Bahia)|Salvador]]. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats. === Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes » === Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei [[Portugal|Portugués]]. Pasmens, aquela [[colonialisme|colonizacion]] aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo [[litorau]] [[sucre|sucrier]] èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'[[esclavatge]] s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei ''bandeirantes''. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil. ==== La question indiana ==== Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de [[metal|metau]], leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'[[aubre]]s tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de [[cana de sucre]], çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma [[esclavatge|esclaus]]. En [[1548]], la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions [[jesuista]]s per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de [[malautiá]]s importadas d'[[Euròpa]]. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus [[africa]]ns. ==== L'utilizacion d'esclaus africans ==== Leis esclaus [[africa]]ns comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs [[1570]], aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí {{formatnum:50000}} esclaus foguèron desbarcats dins la [[colonialisme|colonia]] [[Portugal|portuguesa]] durant lo periòde [[1570]]-[[1600]]. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron {{formatnum:560000}} Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions. La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en [[1700]], la populacion servila de Brasil èra estimada a solament {{formatnum:160000}} personas que la màger part èra nascuda en [[Africa]]. Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei [[selva|seuvas]] dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas ''quilombos'' ò ''mocambos''<ref>Lo tèrme ''quilombos'' es un tèrme portugués èra utilizada per designar lei comunautats pus importantas. Lo tèrme ''mocambos'' èra d'origina indigèna e designava puslèu una escondalha.</ref>, se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo ''quilombos'' de [[Palmares]] que durèt de [[1605]] a [[1694]], formèt una economia independenta e agantèt una populacion de {{formatnum:30000}} abitants a son apogèu. ==== L'ocupacion olandesa ==== Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei [[colonialisme|colonialas]] brasilieras foguèt ocupada per leis [[Províncias Unidas|Olandés]]. D'efèct, après l'union de [[Portugal|Portugau]] e d'[[Espanha]] en [[1580]], leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En [[1621]], creèron la [[Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas]] que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En [[1630]], prenguèt [[Recife]]. Au començament deis annadas 1640, ocupava {{formatnum:1800}} km de [[litorau]]. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de [[sucre]] foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei [[Províncias Unidas]]) e la libertat religiosa assegurada. Portugau retrobèt son [[independéncia]] en [[1640]]. La reconquista de Brasil acomencèt en [[1644]]. Tre [[1648]], leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau [[pòrt]] de [[Recife]]. Ne gardèron lo contraròtle fins a [[1654]]. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de [[cana de sucre]] dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'[[aur]] de [[Minas Gerais]]. ==== Lei ''bandeirantes'' ==== Lei ''bandeirantes'' son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron ''bandeirantes'' e indigèns. Sa basa principala èra [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] que foguèt fondada en [[1560]] per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de [[Santos]]. Lei ''bandeirantes'' aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai [[Guaraní]] de la region de [[Paraná]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei ''bandeirantes''. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei ''bandeirantes''. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus [[Minas Gerais]], [[Goias]] e [[Mato Grosso]]. ==== L'avançada dei colons en Sertão ==== En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la [[cana de sucre]]. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris [[agricultura|agricòla]]s. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge. ==== L'Estado de Maranhão ==== Dins lo [[nòrd]] de Brasil, de colons arribèron en [[1620]] sus l'illa de [[Maranhão]]. Tre [[1621]], i fondèron una colonia amb [[São Luis]] coma [[capitala]]. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas amb Portugau qu'amb [[Recife]], aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a [[1772]]. Lei colons i desvolopèron de culturas de [[tabac]] e de [[coton]]. Mens rentablas que lo [[sucre]], aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus [[africa]]ns. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei [[jesuista]]s assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d'''aldeias'' per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias ([[vairòla]]) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En [[1661]], una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas. ==== L'exploracion de la Seuva Amazonica ==== Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. D'efèct, en [[1637]], dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de [[Quito]]. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per [[Pedro Teixeira]], que realizèt lo camin invèrs. En [[1639]], [[Pedro Teixeira|Teixeira]] fondèt [[Tabatinga]] per marcar lo limit entre lei domenis portugués e [[Espanha|espanhòu]]. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ([[cacau]], [[fusta]], [[espècia (cosina)|espècias]]... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons. ==== Lo desvolopament demografic de Brasil ==== [[File:Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png|thumb|Colonizacion de Brazil vèrs 1690.]] Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, [[Salvador (Brasil)|Salvador]] agantava {{formatnum:40000}} abitants en [[1700]] e [[Recife]] {{formatnum:10000}} abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII amb la creacion d'una cort de [[justícia]]. === La ronçada vèrs l'aur === ==== La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants ==== En [[1698]], de ''bandeirantes'' descurbiguèron de jaciments d'[[aur]] fòrça important dins la region de [[Minas Gerais]]. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en [[Mato Grosso]] e en [[Goias]]. Brasil venguèt un important productor d'[[aur]] fins ais annadas 1750. ==== La creissença demografica ==== Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'[[aur]]. Organizèron de capitanariás novèlas ([[Minas Gerais]] en [[1720]], [[Goias]] en [[1744]] e [[Mato Grosso]] en [[1748]]) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En [[1734]], un sistèma similar foguèt creat per menar la region [[diamant]]ifèra dau [[nòrd]]-[[oèst]] de [[Minas Gerais]]. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras. La descubèrta d'[[aur]] entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre [[1700]] e [[1760]], aperaquí {{formatnum:500000}} Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra ({{formatnum:150000}} esclaus negres en Minas Gerais en [[1776]]). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras. ==== L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras ==== La descubèrta dei minas de [[Minas Gerais]] aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau [[litorau]]. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament amb leis autrei regions brasilièras. Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en [[1708]]-[[1709]] per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau [[riu]] [[São Francisco]], de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de [[Bahia]]. Enterin, s'afirmèt la poissança de [[Rio de Janeiro]] que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La [[capitala]] i foguèt transferida en [[1763]]. ==== L'expansion portuguesa vèrs lo sud ==== Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de [[São Paulo]] èran pauc colonizats maugrat l'establiment en [[1680]] d'un pòste portugués, dich [[Colonia do Sacramento]], a l'origina de l'[[Uruguai]] actuau. Après son expulsion de [[Minas Gerais]], lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes amb lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre [[1737]], un camin permetiá d'anar de [[São Paulo]] a [[São Pedro de Rio Grande do Sul]]. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes amb leis [[Espanha|Espanhòus]] e amb lei reduccions jesuistas de [[Paraguai]]. === La fin dau periòde portugués === ==== La transicion economica ==== A partir deis annadas 1750, la produccion d'[[aur]] acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de [[sucre]] aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo [[tabac]], lo [[ris]] e lo [[coton]] dins lo [[nòrd]], lo [[cacau]] dins la region de Para e lo [[cafè]] dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta. Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions [[ocean]]icas e aumentèt d'un biais important. De [[1770]] a [[1808]], passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Amb 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç. ==== La societat coloniala ==== [[File:Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png|thumb|Colonizacion de Brasil vèrs 1790.]] Coma dins totei lei [[colonialisme|colonias]] [[Euròpa|europèas]], la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (''senhores de engenho''). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei [[judaïsme|jusieus]] convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla. La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la [[cana de sucre]]. Dins la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]], lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de [[coton]] qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en [[1800]]). Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis. ==== Lo mantement de liames importants amb Portugau ==== A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants amb sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats. === Lo periòde imperiau === ==== L'independéncia ==== En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e [[Portugal|Portugau]] a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'[[independéncia]] de la colonia en [[1822]]. Son començament foguèt l'exili a [[Rio de Janeiro]] dau prince [[Joan VI de Portugal|Joan]] — lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per [[França]] e [[Espanha]] dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una [[capitala]] vertadiera amb l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En [[1815]], Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ». Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo [[nòrd]]. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a [[Rio de Janeiro]] e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En [[1817]], l'oligarquia de [[Pernambuc]] proclamèt la [[republica]]. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças. Obligat de s'entornar en Portugau en [[1821]] en causa d'una revolucion liberala, [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] donèt la regéncia de Brasil a son fiu [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]]. En genier de [[1822]], lei Cortes liberaus de [[Lisbona]] ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]] refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil. ==== Lo rèine de Pèire I{{èr}} ==== Lo rèine de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] durèt de [[1822]] a [[1831]]. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'[[Empèri Espanhòl|Empèri Espanhòu]]. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus. La formacion dau regime durèt de [[1822]] a [[1824]]. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una [[constitucion]] foguèt redigida en [[1824]] per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo [[govèrn]] e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]], aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'[[oligarquia]]. Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En [[1824]], una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion [[republica]]na en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en [[1826]], la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a [[1850]]). L'abandon d'[[Uruguai]] foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en [[1831]], d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau. ==== La regéncia de Pèire II ==== En [[1831]], l'emperaire [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] èra un enfant de cinc ans e una [[regéncia]] foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En [[1834]], lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país. Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'[[aristocracia]]. Lei pus importantas se debanèron en [[Pernambuc]] ([[1832]]-[[1835]]), dins la region de [[Belém]] ([[1835]]-[[1836]], {{formatnum:30000}} mòrts) e en Maranhão ([[1838]]-[[1841]]). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma [[Salvador (Brasil)|Salvador]] ([[1837]]-[[1838]]) ò lo [[Rio Grande do Sul]] ([[1836]]-[[1842]]). ==== Lo rèine de Pèire II fins a 1870 ==== [[File:Brasil - Evolucion territòriala.png|thumb|Evolucion territòriala de Brasil après l'independéncia.]] Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en [[1840]]) e una recentralizacion dau poder imperiau amb la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de [[São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo [[govèrn]]. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau ''caudillo'' [[Argentina|argentin]] [[Juan Manuel de Rosas]] en [[1852]] ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la [[Guèrra de Paraguai|Guèrra de la Tripla Aliança]] ([[1865]]-[[1870]]) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós. Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'[[esclavatge]]. En [[1823]], i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, {{formatnum:700000}} esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre [[1823]] e [[1850]]. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en [[1826]] per contentar lei Britanics, la [[lei|lèi]] èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de [[cafè]] necessitavan totjorn mai de man d'òbra. La situacion cambièt en [[1850]]. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra [[Paraguai]]. ==== L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri ==== Après [[1870]], [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en [[1889]]. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de [[Paraguai]] voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia. Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En [[1871]], una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas amb lei liberaus. En [[1887]], l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion. Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En [[1889]], la volontat de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei [[republica]]ns. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca]] proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ». === La « Republica Vielha » === ==== L'establiment de la republica ==== Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] e lei [[republica]]ns moderats establiguèron un regime [[federalisme|federau]] inspirat per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en [[1890]] e adoptèron una constitucion en [[1891]]. Cada província venguèt un estat federat amb la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions. Vengut autoritari, [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo [[manescau]] [[Floriano Peixoto]]. Capitèt de restablir la patz dins lo país. ==== Lo periòde « café com leite » ==== En [[1894]], [[Marais Barros]] foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè amb de lach » en [[occitan]]) que permetèt de dirigir lo país fins a [[1930]]. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per [[Manuel de Campos Sales]] ([[1898]]-[[1902]]), lo president federau passava d'acòrds amb lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs ''coroneis'' qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud. Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau<ref>Aquela dominacion es a l'origina dau tèrme « cafè amb de lach » car lei productors de cafè èran nombrós dins l'Estat de São Paulo e lei norriguiers de bovins nombrós dins aqueu de Minas Gerais.</ref>. Lo [[Rio Grande do Sud]] venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros. ==== L'imigracion ==== Dins lo corrent dau sègle XIX, l'[[agricultura]] brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas ([[sucre]] e [[coton]]). Lei remplacèt per lo [[cacau]] e, subretot, lo [[cafè]] (aperaquí 50% deis exportacions en [[1870]]). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'[[Euròpa]]. De [[1890]] a [[1930]], aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país<ref>Lei país d'origina principaus èran Portugau ({{formatnum:1000000}}), Itàlia ({{formatnum:1000000}}), Espanha ({{formatnum:500000}}) e Alemanha ({{formatnum:100000}}). Se fau tanben nòtar l'arribada de {{formatnum:100000}} Japonés entre [[1925]] e [[1933]].</ref>. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron. ==== L'emergéncia de contestacions intèrnas ==== Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis [[industria]]s brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre [[1917]], se debanèt la premiera [[grèva generala]] deis obriers de la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'[[oficier]]s es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. En [[1922]], una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de {{formatnum:25000}} km en Brasil avans de s'enfugir en [[Bolívia]]. Son cap, [[Luis Carlos Prestes]], venguèt una figura dau progressisme brasilier. ==== La fin de la « Republica Vielha » ==== En [[1930]], una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]] e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president [[Washington Luis]], un Paulista, de [[Julio Prestes]], un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de [[Minas Gerais]] refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança amb lei captaus dau [[Rio Grande do Sul]] e de [[Paraiba]]. Aquela aliança designèt [[Gertulio Vargas]] coma candidat. L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. [[Julio Prestes|Julio Prestes]] ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de [[João Pessoa]], candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, [[Gertulio Vargas]] capitèt d'ocupar [[Rio de Janeiro|Rio]] e [[Washington Luis]] li laissèt lo poder. === Lo periòde de Getulio Vargas === {{veire|Varguisme}} [[Getulio Vargas]] dirigiguèt Brasil de [[1930]] a [[1954]] (franc dau periòde [[1945]]-[[1950]]) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de [[1930]] a [[1937]], dictator dau regime mai ò mens faissista de l'''Estado Novo'' de [[1937]] a [[1945]] e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de [[1950]] a [[1954]]. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha [[varguisme]]. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI. ==== La presa dau poder ==== De [[1930]] a [[1937]], [[Getulio Vargas]] establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo [[faissisme]] [[Euròpa|europèu]]. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar. Ansin, en [[1930]], [[Getulio Vargas|Vargas]] acomencèt de dirigir lo país amb lei ''tenentes'', un grop de militars ostils au regime precedent. En [[1932]], lei liberaus reclamèron una restauracion de la « [[democracia]] liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En [[1933]], una assemblada constituenta foguèt elegida e lei ''tenentes'' i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En [[1934]], permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en [[1933]]). [[Getulio Vargas|Vargas]] foguèt tornat elegir president en [[1935]] per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de [[cafè]] que s'èra afondrat après la [[crisi economica de 1929]] (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Plinio Salgado]]. En decembre de [[1935]], una insureccion militara [[comunisme|comunista]] foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per [[Luis Carlos Prestes]]. La repression permetèt a [[Getulio Vargas]] d'afirmar son poder amb de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'[[estat de sètge]] fins a [[1937]]. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de [[1937]] e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder. ==== L'''Estado Novo'' ==== La dictatura de [[Getulio Vargas]] es dicha ''Estado Novo'' en referéncia au regime corporatista d'[[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugal|Portugau]]. [[Getulio Vargas|Vargas]] i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion [[faissisme|faissista]], aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo [[proletariat]] rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits. L'''Estado Novo'' favorizèt donc la modernizacion dau país amb la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'[[industria]] e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de [[Getulio Vargas|Vargas]] se raprochèt dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e de l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] mai se preocupèt de gardar de relacions bònas amb [[Washington]]. Ansin, après l'intrada en guèrra deis [[USA|Estats Units]], Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de {{formatnum:40000}} òmes foguèt mandat en [[Euròpa]] e combateguèt en [[Itàlia]]. ==== La fin de l'''Estado Novo'' ==== A partir de [[1944]], [[Getulio Vargas|Vargas]] perdiguèt lo sostèn de plusors [[generau]]s e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de [[1945]], foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de [[partit politic|partits politics]]. Lei tres pus importants foguèron lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|Partit Sociau-Democrata]] (PSD) que gropava lei partisans de [[Getulio Vargas|Vargas]], lo [[Partit Trabalhista Brasilier]] (PTB) qu'èra pròche dei [[sindicat]]s e pas tròp alunchat dau poder e l'[[Union Democratica Nacionala]] (UDN) que gropava leis oposicions liberalas. Per leis eleccions presidencialas, [[Getulio Vargas|Vargas]] chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, [[Eurico Dutra]], abandonèt sei posicions [[faissisme|faissistas]] e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en [[1935]] e obtenguèt lo sostèn de [[Luis Carlos Prestes]]. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo candidat de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], [[Eduardo Gomes]], trobèron un acòrd per reversar [[Getulio Vargas|Vargas]] en octòbre de [[1945]]. [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]] ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en [[1946]]. Lo [[federalisme]] e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de [[Eurico Dutra|Dutra]]. Tre [[1946]], sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta. Aquò permetèt a [[Getulio Vargas]] d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de [[1950]]. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat amb d'investiments publics importants e la creacion de [[Petrobras]] per gerir la produccion nacionala d'[[idrocarbur]]s. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] e de [[Carlos Lacerda]]. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en [[1954]] per un conselhier dau president. Somat de demissionar, [[Getulio Vargas|Vargas]] refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost. === Lo Brasil contemporanèu === ==== La presidéncia de Juscelino Kubitschek ==== Après lo lòng periòde de [[Getulio Vargas]], son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi [[conservatisme|conservador]] assegurat per lo vice-president [[João Fernandes Campos Café Filho|Café Filho]], [[Juscelino Kubitschek]] ([[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]]) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim. Dins aquò, [[Juscelino Kubitschek]] deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo [[generau]] [[Henrique Teixeira Lott]], coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'[[energia]], dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'[[industria]], sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la [[capitala]] de [[Rio de Janeiro]] a [[Brasilia]] e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn amb leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt amb lo [[FMI]] en [[1959]]. ==== Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart ==== En octòbre de [[1960]], [[Janio Quadros]], un Paulista de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de [[Juscelino Kubitschek|Kubitschek]], la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas amb leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de [[1961]]. [[Janio Quadros|Quadros]] foguèt remplaçat per son vice-president [[João Goulart]], pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder amb l'impausicion de plusors reformas [[constitucion]]alas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de [[João Goulart|Goulart]], lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa. Incapable de dirigir lo país, [[João Goulart|Goulart]] adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en [[1963]] mai inquietèt l'oligarquia e leis [[USA|Estats Units]]. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la [[CIA]] e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de [[1964]]. ==== Lo regime militar ==== Lei militars dirigiguèron Brasil de [[1964]] a [[1985]]. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas [[comunisme|comunistas]]. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a [[1974]] avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime. En abriu de [[1964]], lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la [[premsa]]. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'[[Aliança Renovatritz Nacionala]] (Aréna, pro-governamentala) e dau [[Movemement Democratic Brasilier]] (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en [[1967]]. Entre [[1968]] e [[1972]], plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas. En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De [[1968]] a [[1974]], aquela politica conoguèt un succès flamejaire amb de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de [[1974]], aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de [[1980]], lo [[caumatge]], l'[[inflacion]] e lo deute public aumentèron tornarmai. En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en [[1978]]-[[1979]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre [[1979]], lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo [[Partit dei Trabalhaires]]. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo [[Partit Democratic Sociau]] (PDS) e lo MDB lo [[Partit dau Movement Democratic Brasilier]] (PMDB). Après de resultats encoratjants en [[1982]], l'oposicion capitèt de se regropar en [[1983]]. En [[1984]], lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau [[Partit Democratic Sociau|PDS]] menada per [[José Sarney]] que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de [[1985]], acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat. ==== Lo retorn de la democracia ==== Leis eleccions presidencialas de genier de [[1985]] foguèron ganhadas per un ancian ministre de [[Getulio Vargas]], [[Tancredo Neves]], que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president [[José Sarney]] que s'ocupèt de restablir la democracia. Una [[constitucion]] novèla, adoptada en [[1988]], reafirmèt lo [[federalisme]] e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion. ==== Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso ==== De [[1990]] a [[2002]], Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public. Lo premier foguèt [[Fernando Collor de Mello]] que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'[[inflacion]]. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau [[caumatge]]. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en [[1992]]. Son vice-president, [[Itamar Franco]], li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En [[1994]], foguèt batut per lo sociau-democrata [[Fernando Henrique Cardoso]]. Pasmens, sensa majoritat establa, [[Fernando Henrique Cardoso|Cardoso]] deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris. ==== La presidéncia de Lula ==== En [[2002]], lo candidat dau [[Partit dei Trabalhaires]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]], foguèt elegit a la presidéncia amb 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en [[1989]], en [[1994]] e en [[1998]] per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] deguèt adoptar una politica prudenta. Fins a [[2003]], lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau [[FMI]]. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de [[2004]]. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en [[2006]] sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion. ==== Brasil dempuei 2010 ==== En [[2010]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] laissèt lo poder a sa cap de gabinet, [[Dilma Rousseff]], que foguèt aisament elegida a la presidéncia amb 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la [[crisi economica de 2008]] minèron son autoritat. En [[2014]], foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus ([[afaire Petrobras]]), es en cors de destitucion. == Politica == {{Veire|Lista dels presidents de Brasil}} Segon la [[Constitucion]] de [[1988]], Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de [[1988]] dona d{{'}}amples poders al govèrn federal, e lo [[Lista dels presidents de Brasil|president]] e lo vicepresident<ref>http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/</ref> son elegits amassa per [[vòte popular]] per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu{{'}}es a l{{'}}encòp [[cap d'Estat|cap d{{'}}Estat]] e [[cap de govèrn]], e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl [[Estats Units d'America|nòrd-american]]. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per [[Luiz Inácio Lula da Silva]],<ref>http://www.presidencia.gov.br/presidente/</ref> la primièra femna president del país. Lo vicepresident es [[Geraldo Alckmin]]. De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del [[poder legislatiu]], dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,<ref>http://www2.camara.gov.br/conheca</ref> que sos membres an mandat de quatre ans,<ref>http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html</ref> e lo Senat Federal,<ref>http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp</ref> que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S{{'}}elegisson actualament 81 senadors (tres per cada [[Estats de Brasil|estat]] e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l{{'}}escrutinh uninominal majoritari. Finalament, i a lo [[poder judiciari]], que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d{{'}}interpretar la Constitucion Federala,<ref>https://web.archive.org/web/20110107102633/http://www.constitution.org/cons/brazil.htm</ref> e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions. <gallery mode="packed"> Palácio da Alvorada, Presidential residence, 1957.jpg|Lo '''Palácio da Alvorada''', residéncia oficiala dau president. Brazilian National Congress.jpg|Lo '''Congresso Nacional''', lo parlament bicameral de Brasil. Supremo Brasil.jpg|Lo '''Supremo Tribunal Federal''', lo cort major de Brasil. </gallery> == Geografia == {{veire|Estats de Brasil}} [[Fichièr:Brazil in South America (relief) (-mini map).svg|thumb|Carta de Brasil.]] La [[geografia]] es divèrsa, amb païsatges [[clima semiàrid|semiàrids]], [[montanha|montanhoses]], [[clima tropical|tropicals]], subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid [[clima eqüatorial]]. Contrastan tanben lo clima mai doç de la [[Region Sud (Brasil)|Region Sud]] amb son [[clima subtropical]] e [[gelada]]s frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del [[Pantanal]] en [[Mato Grosso do Sul]] e [[Mato Grosso]], un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l{{'}}[[UNESCO]] coma resèrva de la [[biosfèra]]; l{{'}}[[illa del Bananal]], al [[riu Araguaia]], la pus granda illa fluviala del mond; l{{'}}[[illa de Marajó]], la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las [[illas Anavilhanas]], l{{'}}[[archipèla]] fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo [[fluvi]] d{{'}}[[Amazonas]], qu{{'}}es lo pus grand en volum d{{'}}aiga e lo pus long del mond.<ref>http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm</ref>{{,}}<ref>http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html</ref> '''Ciutats mai grandas''' - (abitants en [[2005]]) * [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] - (10 927 985) * [[Rio de Janeiro (ciutat)|Rio de Janeiro]] - (6 094 183) * [[Salvador (Brasil)|Salvador]] - (2 673 560) * [[Belo Horizonte]] - (2 375 329) * [[Fortaleza]] - (2 374 944) * [[Brasília]] - (2 333 108) * [[Curitiba]] - (1 757 904) {{-}} == Economia == Brasiu possedìs la principau economia d'America de Sud. La majoritat de l’industria se concentra à S., sustot dins las provìncias de Sant-Paul, Parana e Minas. Lo Nòrd-Èst e l’Amazone son mens desvolopats, quitament se aver recebut d'inversions. Un programa d'estabilizacion foguèt realizat en 1990-2002 per mestrejar l'inflacion. Lo païs es un productor màger de cana de sucre (sustot pau produccion de biocombustible) e lo sossòu fornìs de fèrre, manganesa, petròli e diamants. Lo sector deus servicis se desvolopa gràcias au torisme e tecnologias novèlas (competèncias avançadas dins lo domeni medicau e lo clonatge de bèstias). Exportacions : equipaments de transport, minerau de fèrre, sòja, cauçaduras, cafè, automobilas... Per redusir la dependència deu petròli importat, lo govèrn federau a desvolopat la production d'energia idroelectrica (grands paissièras) ò nucleara (Estat de Rio de Janeiro). {{Veire|Economia de Brasil}} == Cultura == [[Fichièr:Roda de capoeira1.jpg|thumb|right|[[Brasilièrs]] practicant la [[capoeira]].]] A causa de las siás dimensions [[continent]]alas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas [[etnia]]s que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de [[colonizacion]] [[Portugal|portuguesa]], la [[cultura de Brasil]] es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l{{'}}unitat de Brasil: son d{{'}}etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga<ref>{{en}} [[Gilberto Freyre|Freyre, Gilberto]]. [https://web.archive.org/web/20080411100849/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 L{{'}}experiéncia afrobrasilièra - l{{'}}influéncia africana en la cultura brasilièra]. [[UNESCO]], mai–junh de 1986. Obtengut lo [[16 d'agost|16 d{{'}}agost]], [[2007]].</ref> (es a dire portugués) e, gaireben totes, son [[cristianisme|crestians]], amb ampla predominança de [[catolicisme|catolics]]. Aquela egalitat lingüistica e [[religion|religiosa]] es un fach rar per un país immens coma Brasil. E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d{{'}}autres grops etnics daissèron d{{'}}influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles [[indigèna]]s, los [[Africa|africans]], los d{{'}}[[Itàlia|italians]] e los d{{'}}[[Alemanha|alemands]]. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la [[musica]], de la [[cosina]], del [[folclòre]], dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d{{'}}aqueles pòbles: los estats del [[Region Nòrd de Brasil|Nòrd]] an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del [[Region Nòrd-èst de Brasil|Nòrd-èst]] an una cultura fòrça africanizada. Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo [[Region sud de Brasil|Sud]] del país las influéncias de l{{'}}immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l{{'}}aparéncia fisica de las personas. D{{'}}autras etnias, coma los [[arabi]]s, [[Espanha|espanhòls]], [[Polonha|poloneses]] e [[Japon|japoneses]] contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d{{'}}un biais pus limitat. === Patrimòni istoric === {{ortografia}} [[Fichièr:Ouro Preto November 2009-11.jpg|thumb|[[Ouro Preto]] es un [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] segon l{{'}}[[UNESCO]].]] L{{'}}interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l{{'}}institucion en [[1934]] de l{{'}}« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel [[Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional]] (IPHAN), que possedís ja mai de {{formatnum:20000}} bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, {{formatnum:12517}} ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d{{'}}un milion d{{'}}objèctes arrolados, en comprenent l{{'}}acervo museológico, près de {{formatnum:250000}} volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística.<ref>[http://www.cultura.gov.br/web/?p=719 Ministèri de la Cultura.]</ref> Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del [[Recôncavo Baiano]] e l{{'}}art grafic e pintura corporala dels indians [[Wajapi]] de l{{'}}Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] per l{{'}}[[UNESCO]]. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d{{'}}instàncias pròprias de preservacion e l{{'}}interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans. Encara amb l{{'}}intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l{{'}}escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d{{'}}un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.<ref>de Almeida, Luiz Fernando. ''O Brasil e os Desafios do Patrimônio'' (''Brasil i los Desafiaments del Patrimòni''). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.</ref> Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d{{'}}[[America]], en essent risi mai que mai en relíquias d{{'}}art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l{{'}}estat de [[Minas Gerais]] ([[Ouro Preto]], [[Diamantina]], [[São João del Rei]], [[Sabará]], [[Congonhas]], etc.) e en de centres istorics de [[Recife]], [[São Luís (Brasil)|São Luís]], [[Salvador (Bahia)|Salvador]], [[Olinda]], [[Santos]], entre d{{'}}autras vilas. Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d{{'}}importantas bastissas d{{'}}[[arquitectura eclectica]], de la transicion entre los sègles {{s|XIX}} e {{s|XX}}, e de [[Arquitectura modèrna en Brasil|arquitectura modernista]], ont [[Brasilia]], lo sieu exemple màger, es l{{'}}unica vila modèrna del mond reconeguda per l{{'}}UNESCO coma Patrimòni Cultural de l{{'}}Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament. I a tanben diversitat dins d{{'}}ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l{{'}}estat del [[Piauí]]: [[Parque Nacional da Ressèga de la Capivara|Serra da Capivara]]. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo [[Parque Nacional da Ressèga da Capivara]], en lo [[Piauí]]. Localizat dins un airal de {{unitat|130000|ha}} lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En [[1991]], foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l{{'}}Unesco. La [[Ressèga da Capivara]] es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l{{'}}Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del [[Ibama]] local, qu{{'}}a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l{{'}}Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh [[fossil]] uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond. === Espòrt === [[Fichièr:Abertura_Jogos_Panamericanos_1_13072007.jpg|thumb|Cerimônia De Dubertura dels [[de Jòcs de Pan-american de 2007]].]] Lo [[fotbòl]] es l{{'}}espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d{{'}}espòrts radicales, entre unes autres. Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d{{'}}ample escalièr: lo país organizèt a [[Copa del Mond FIFA de 1950]] e foguèt causit per aculhir a [[Copa del Mond FIFA de 2014]]. [[São Paulo]] organizèt los [[de Jòcs de Pan-american de 1963]] e lo [[Rio de Janeiro]] recebèt los [[de Jòcs de Pan-american de 2007]]. Brasil ensaja a l{{'}}ora d{{'}}ara pel quatren còp lo drech de recebre los [[de Jòcs Olimpics d{{'}}Estiu de 2016]]. {{-}} === Lenga oficiala === [[Fichièr:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=3|Païses e de regions ont la lenga portuguesa es parlada lo possedís status oficiala.]] La lenga oficiala de Brasil es lo [[lenga portuguesa|portugués]], idiòma parlat e escrit per l{{'}}immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d{{'}}ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l{{'}}unic país de [[lenga portuguesa]] de las [[Americas]]. L{{'}}idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l{{'}}utilizat en [[Portugau]] e dins los autres païses [[lusofòn]]s. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l{{'}}ample dels ans, lo [[portugués brasilièr]] e lo [[portugués europèu]] ne l{{'}}evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l{{'}}ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau. I a encara divèrsas [[Portugués brasilièr|variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr]], que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala. Lo [[LIBRAS|lengatge brasilièr de senhals]] es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país. === Lengas indigènas e d{{'}}immigrants === S{{'}}estima qu{{'}}a l{{'}}epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l{{'}}ora d{{'}}ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat d{{'}}aquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu{{'}}una granda part d{{'}}aqueles idiòmas son en risc seriós d{{'}}escandilhament. Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu{{'}}adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma [[lenga generala]]. Malgrat aiçò, al sègle {{s|XVIII}}, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d{{'}}aquela lenga comuna. Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l{{'}}accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l{{'}}ora d{{'}}ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo [[Região Norte don Brasil|Nòrd]] e [[Região Centri-Oeste don Brasil|Centri-Oèst]]. Las lengas pus parladas son del tronc [[Tupi-guarani]]. De mai de las desenas de lengas autoctònas, de [[dialècte]]s d{{'}}origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del [[Sud de Brasil|Brasil meridional]], sustot lo [[hunsrückisch]] e lo [[talian]] (o [[vènet|vènet brasilièr]]), d{{'}}originas [[Lenga alemanda|alemanda]] e [[Lenga italiana|italiana]], respectivament.<ref>DW-World.de, ''[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1174391,00.html L{{'}}alemand lusitano del Sud de Brasil]''</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110915175634/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/europeias/talian.htm Lo Talian.]</ref> == Referéncias == {{referéncias}} == Ligams extèrnes == * [http://www.brasil.gov.br Govèrn de Brasil], en portugués. * [http://www.turismo.gov.br/ Ministèri de Torisme de Brasil] en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Portal Brasil}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Brasil|*]] m7w031w8xy0qdaz5ijfl1tckhw3pg5x 0 21208 2504545 2504538 2026-07-15T18:31:04Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2504545 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox vila occitana d'Aran |nom=Naut Aran |escut=Escut-naut-aran.png |nom2= |cp=25598 |ine=250254 |terçon=[[Arties e Garòs (Terçon)|Arties e Garòs]], [[Pujòlo]] |cònsol=César Ruiz-Canela Nieto ([[Convergéncia Democratica Aranesa|CDA]])<ref>[http://municat.gencat.cat/upload/descarregues/ajuntaments_2011.xls Lista des alcades suth site Municat]</ref> |mandat=2011-2015 |latitud=42.709167 |longitud=0.902778 |alt mej=1276 |alt mini= |alt maxi= |gentilici= |km²=248,89 |sens={{popes25|025}} |data-sens={{popes25|0}} |dens={{ #expr: ({{popes25|025}}/248.89) round 2 }} |afrairament=[[Santenh]] ([[Arièja (departament)|Arièja]]) ||panorama=SALARDÚ_-_VAL_D'ARAN_-_IB-466.JPG|lengeda_panorama=Salardú, capdulh deth municipi.|imatge=Localització d'Alt Aran respecte de la Vall d'Aran.svg}} '''Naut Aran''' ei un [[municipi]] dera [[Val d'Aran]]. Constituït en [[1968]] damb era fusion des tèrmes d'Arties, Salardú, Gessa, Tredòs e Bagergue ei eth municipi mès vast dera val<ref>Ministerio de Administraciones Públicas. Secretaría General Técnica, [https://web.archive.org/web/20150122210846/http://www.seap.minhap.es/dms/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/registro_eell/publicaciones/parrafo/02/01-Variaciones-20desde-201842.pdf ''Variaciones de los municipios de España desde 1842''], 2008</ref>. [[Fichièr:Salardú_-_Església_de_Sant_Andreu.jpg|vinheta|283x283px|Glèisa de St. Andrieu (Salardú).]] {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Salardú=== Era prononciacion ei [salar'dy]. Er etime es ''*salaro-dūnum'', de ''dūnum'' « castèth » e ''salar'' « trueita ». Salardú a un gran renom per era pesca d'era trueita, benlèu eth lòc mèi coneishut deths Pirenèus entà la pesca d'aqueth peish <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VII, p. 10, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=10&columna=b&linia=33&terme=SALARDÚ</ref>. </br> Ni Pierre-Yves Lambert (''La langue gauloise''), nimèi [[Xavier Delamarre]] (''Dictionnaire de la langue gauloise'') non citan ''salar'' « trueita ». Delamarre explica ''salāro-dūnon'' per « era hortalessa de ''Salāros'' (nom atestat d'òme) <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 226 e 321</ref>. ===Arties=== Era prononciacion ei [ar'ti.es]. A comparar dambe [[Artana]]. Era etimologia (ibèrobasca) ei pas en relacion dambe ''arte'' « entremiei », qui ei ua pòstposicion. Ei associada a un diu aquitan, ''Artahe'' / ''Artehe'' / ''Arteie'', documentat en [[Comenge]], benlèu tanben ligat a ''arte'', « euse ». Mèi exactament seriá ''*Arténa'' > ''Artia''. Que siá damb era basa ''ēna'' o ''īna'', era etimologia ibèro-aquitana ei segura <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 258-259, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=258&columna=b&linia=31&terme=ARTIES</ref>. ===Garòs=== Garòs ei a comparar dambe [[Gallur]] ([[Aragon]]) e [[Galoze]] ([[Comunautat Forala de Navarra|Navarra]]) Er etime es bascoïde : ''Gallotze'' > ''Gallosse'' > ''Garòs'' (''-ll-'' etimologica mia a ''-r-'' en gascon). Era rasic ei ''gall(or)'' (variantas ''gaílor'', ''gaílur'') « pitèr, som » e correspon ara situacion en altitud de Garòs. I a un omonime : [[Garòs (Bearn)]], de site comparable <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. IV, p. 321, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=321&columna=a&linia=19&terme=GARÒS</ref>. ===Gessa=== Ven deth nom deth gip (plastre) en aranés e catalan occidental. Era prononciacion es ['ʒesa]. Ara montanha de Gessa, i a granas plastrères, que ara vath de Boí nomentan ''gessa'' (deth plurau latin ''gypsa'') <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. IV, p. 349, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=IV&pagina=349&columna=a&linia=59&terme=GESSA</ref>. ===Tredòs=== Era prononciacion ei [tre'dòs] (de mau léger). Eras fòrmas ancianas son ''Tresdos'' en 1265, 1212, 1313, ''Trados'' en 1278, ''Trasdos'' en 1298, ''Tredors'' en 1313. A [[Prats de Molló i la Presta|Prats de Molló]], ''tredossa'' o ''tardossa'', al femenin, ei ua espècia de doèla de pòrta. ''Trasdors'' de ''trans dorsum'' pr'amor que travèrsa eth circuit extèrne (''dors'') deth cerc dera pòrta. I a autes sens « çò que's pòrta a l'espatla » : occitan ancian ''tresdossa''; era trasdossa d'un pònt « era arcada que lo supòrta »; ''trasdossa'' « gròssa carga » en un tèxte de [[Moissac]] (Lagrèze-Fossat), etc. Ath vilatge, eth sens seriá benlèu de defensa contra eths vents, pr'amor que Tredòs ei expausat ath nòrd <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VII, p. 341, https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=341&columna=a&linia=1&terme=TREDÒS</ref>. ===Unha=== Era prononciacion ei ['yɲa]. Ei atestat ''Unya'' en 1408. I a tanben ua aiga, ''Unhòla''. Ei en rapòrt damb eth celtic ''onno'' « flumen », deth glossari d'Endlicher. Per ''Unha'' e ''Unhòla'', cau pensar a ua basa ''Onnia''. Eth cambiament de ''o'' en ''u'' ei normau en ''Unhòla'' davant palatala, pas tant per ''Unha'' (pr'aquò, en [[aranés]] [e sovent en occitan] ''pŭgnum'', ''cŭneum'' > ''punh'', ''cunh''). I a nombrosi celtismes en la vath <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. VII, p. 388-389 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=VII&pagina=388&columna=b&linia=24&terme=unhai</ref>. ===Bagergue=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniae'', Vol. II, p. 305-307 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=305&terme=BAGERGUE&columna=b&linia=41</ref>. ==Istòria== Eth municipi correspon aths dus terçons de Pujòlo e Arties e Garòs. Es creat per lo regim franquista eth 1968, per fusion des municipis de [[Arties]], [[Bagergue]], [[Gessa]], [[Salardú]] e [[Tredòs]].<ref name=nautaran>“Decreto 3290/1967, de 21 de diciembre por el que se aprueba la fusión de los Municipios de Artiés, Salardú, Gessa, Tredós y Bajerque, de la provincia de Lérida”. ''Boletín Oficial del Estado''. n°14. 16 de genèr de 1968. p. 631. [https://www.boe.es/boe/dias/1968/01/16/pdfs/A00631-00631.pdf Legir en linha].</ref> == Administracion == Eth caplòc ei era vila de [[Salardú]]. Eth municipi compren cinc entitats municipaus descentralizades: * [[Arties e Garòs (Municipi)|Arties e Garòs]] ([[Arties e Garòs (Terçon)|terçon]] deth madeish nom) * [[Bagergue]] * [[Gessa]] * [[Tredòs]] * [[Unha]] (tots en eth [[terçon]] de [[Pujòlo]]) == Demografia == Era poblacion ei de {{formatnum:{{popes25|025}}}} abitants ({{popes25|0}}). {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica ![[1900]] !! [[1930]] !! [[1950]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[2000]] !! [[{{popes25|0}}]] |- | align=center|1169|| align=center|1079|| align=center|1173|| align=center|881|| align=center|1129|| align=center|1146|| align=center|1480 ||align=center|{{popes25|025}} |} Poblacion des vilatges: * [[Arties]] : 476 * [[Bagergue]] : 88 * [[Garòs]] : 158 * [[Gessa]] : 137 * [[Montgarri]] : 3 * [[Salardú]] : 452 * [[Tredòs]] : 154 * [[Unha]] : 96 * [[Vaquèira]] : 149 ==Politica== Eleccions de 2015:[[File:Naut Aran Còssos 2015.svg|thumb|right|120px|Naut Aran 2015<br/>CDA:6 UA:3]] {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 578 | 60,78 % | 6 |- | [[Unitat d'Aran]] | 325 | 34,17 % | 3 |- | [[Partit Popular]] | 29 | 3,05 % | 0 |} Eleccions de 2011: {| class="wikitable" |- ! Partit ! Vòtes ! Percentatge ! Regidors |- | [[Convergéncia Democratica Aranesa]] | 599 | 60,87 % | 6 |- | [[Unitat d'Aran]] | 297 | 30,18 % | 3 |- | [[Partit Popular]] | 61 | 6,20 % | 0 |} ==Referéncies== <references/> == Ligams extèrnes == * [http://www.nautaran.org Siti oficiau deth municipi] en catalan o en castelhan unicament {{Municipi aranés}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Municipi aranés]] 1gtgs9z27rc38t4yxon0ikjuer6c2cm 0 124591 2504546 2502567 2026-07-16T00:42:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alp''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Alp=== La prononciacion es ['Alp]. Las fòrmas ancianas son ''parochia Albi'' en 839, ''in valle Albi'' en 983, ''in villa de Albi'' en 989, ''Alb'' en 1012, ''villa Albii'' en 1069, ''Alb'' en 1077, 1078, ''Alp'' en 1163, ''Alp'' en 1359. Es un nom aparentat a [[Isòvol|Alf]]. Alf es a 4 km d'Alp, aqueste a l'esquèrra de [[Segre]], aquel a la riba dreta. Evòcan doás fortalesas acaradas. Son d'evolucions divergentas d'una meteissa basa indoeuropèa ALBHI : preceltic sorotaptic ([[cultura dels camps d'urnas]]) Alfi oposat a celtic Albi (ondada pus recenta, del sègle V) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 167 https://web.archive.org/web/20260421224523/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2330</ref>. ===La Molina=== Ven del latin vulgar ''(domus) molina'', l'ostal de las mòlas. Designa de seguerias (rèssas) mogudas per fòrça d'aiga o de fòc de lenha <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26695</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} gckpmgwmsc38yilj7io8io73804q875 0 124643 2504550 2503256 2026-07-16T07:00:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504550 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Das''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Das=== La prononciacion es ['das]. Las fòrmas ancianas son ''Adacz'' al sègle X ?, ''in villa Adatio'' en 965, ''Adaz'' en 966, ''Adaç'' en 983, ''Adacio'' (divèrsas mencions del sègle XI), ''Adas'' en 1104, ''Adaç'' al sègle XII, ''Adas'' en 1359, ''Torre de Das'' en 1632 e 1735, etc. Ven d'una basa ''Atatç-''. La terminason va ambe la de ''Alàs'', ''Anàs'', ''Turbiàs'', ''Sagàs'', ''Salàs'', ''Escás'', etc, e supausan una sorda final ''-asse'' o ''-atçe'' (o benlèu la postposicion basca ''-atze'' « darrèr »). La rasic es ''ata'', ''ate'', « pòrta, pòrt », çò que correspond a la situacion de Das, sus un camin de transit <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 13-14 https://web.archive.org/web/20240301194937/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16334</ref>. ===Mosoll=== [[imatge:Santa_Maria_de_Mosoll,_al_terme_de_Das,_Cerdanya_-_panoramio.jpg|thumb|250px|left|Glèisa Santa Maria de Mosoll]] Lo nom es atestat ''Moroll'' en 1044. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La fòrma pus generala es ''Mesull'', ''Meüll''. La segonda sillaba deriva aicí de ''-ŭllu-'', e non pas de ''-ūllu-'', coma dins los autres cases <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. Notem l'assimilacion vocalica aparenta aboriva ''e-o'' > ''o-o''. En general, quand i a doás anomalias dins un toponime, una explica l'autra. Mès cossí ? Benlèu ''*mesull'' > ''*mosull'' > ''mosoll'' (assimilacion). O autrament. ===Sanavastre=== La prononciacion es [sənə'bastrə]. Las fòrmas ancianas son ''Sanauaster'' en 839, ''Senavastre'' en 1011, ''Sanauastra'' en 1037, ''Sanavastre'' en 1040, 1042, 1043, 1044, 1079, 1108, 1108-1180, 1178, ''Sanavastro'' en 1064, ''Sanavaster'' en 1359. Coma [[Sanaüja]], lo primièr element es lo basc ''çani'' « vigilant, garda, gaita » e lo segond element es lo basc ''bazter'' « marge, limit, terren contigú ». Lo sens general es « lo canton de la garda (tor de garda, castèl ». ''Senavastre'' de 1011 es la metatèsi de l'etimologic ''sanev-'' > ''senav-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 33-34 https://web.archive.org/web/20211202010728/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42804</ref>. ===Tartera=== La prononciacion es [tər'terə]. Las fòrmas ancianas son ''Tartera'' en 839, 956, al sègle XII, en 1184, 1359, 1363, ''Tartarea'' en 966, 1012, 1222, ''Tarteria'' en 1011. Lo sens (p. 244) es « caòs de ròcas, clapàs, clapièr » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 244-245 https://web.archive.org/web/20251107190012/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36715</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 1sjz64r0rfg25iqt14cros5t8zmzg5l 0 125908 2504549 2502903 2026-07-16T03:01:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504549 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://web.archive.org/web/20210804221135/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Riu (de Santa Maria)=== Lo nom es atestat ''Riu de Pedra'' e en 1359 ''Riu de Pera''. I a just un riu pichon, mès n'i a pas dins d'autres ''Riu''s. I a en toponimia catalana de noms germanics en ''-rîk'' al genitiu. ''Riu'' pòt èsser format del nom ''Arrik'', ''Haririk''. ''Riu'' pòt èsser ''villa Arrīcī'' > ''villa Riu''. Justament a Bellver, i a un ''Cortariu'' < ''Corte Arici'' (de ''Haririk''). I a pas de pròva çaquelà per manca de fòrmas ancianas en ''-riz'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 399 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35077</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://web.archive.org/web/20241010180452/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref>. ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://web.archive.org/web/20210920080631/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensan es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== La prononciacion es [taʎ'tɛndrə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltennar'' en 839, ''Taltendre'' al sègle XIII e en 1359, 1260, 1270, 1277, 1285 e 1286, ''Tattendre'' (per ''Talt-'') al sègle XII, Una sola fòrma en ''Tallt-'' al sègle XIII. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un mot a associar ambe ''Talltorta'', del municipi de [[Bolvir]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de ''Tal-ten-te'', ''Tal-tol-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait), per l'autre « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir ». Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla. Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. ===Ordèn=== Popularament, l'apèlan ''Talltendre de Dalt'', mès coneisson [ur'dɛn]. Las fòrmas ancianas son ''Orden'' en 839, 1058, 1359, 1628, ''Ordeil'' en 1073 (error ?). Nom ibèrobasc (sufixe ''-en''). Lo protobasc aviá doás menas de ''-n'' finala, dont una equival a ''nn'' romanica. L'origina pus probabla seriá ''ordo-en'', format ambe ''ordo'' « planièr, lis », per exemple ''bide ordoa'' « camin planièr », ''ordoki'' « terren planièr », roncalés ''ordokia'' « plana pichona ». Ordèn es sus un replan de montanha <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29336</ref>. ===Nèfol=== ''Nèfol'' es l'eretièr de ''nimphulum'', benlèu dins un sens prèp de ''Nymphaeum'' « lòc consacrat a las divessas aqüaticas » <ref name = bellver>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 166-167 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28381</ref>. ===Coborriu (de Bellver)=== I a tres noms semblables, en ''Caborriu'' o ''Coborriu''. La prononciacion es [kubu'rriw] o [kubə'rriw]. Las fòrmas ancianas son ''Caputrivo'' en 1137, ''Caborriu'' en 1137, ''de Caborrivo'' en 1171, ''Caputreo'' al sègle XIII, ''Coboriu de Telo'' al sègle XIII, ''Caborriu'' en 1278 e 1359. I a un paronime ''Caborreu'' que designa un pòrt d'Andòrra. Son de lòcs a costat d'una aiga. Las fòrmas pus ancianas presentan clarament ''Cap-'' o ''Cab-''. L'origina pòt dificilament èsser ''caput rīvu'' per explicar las variantas en ''Caborreu'' (''rīvu'' > ''riu''). Benlèu ''caput reci'' « cap de rèc », de sens practicament equivalent <ref name = bellver/>. ===Vilella=== Lo nom es atestat ''Vilella'' en 1359, ''Vile(l)la'' en 1265, 1294, 1301, 1628<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47123</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 5jkq80pajsnoy5dx1xolaxi8qffqi4w 0 131805 2504539 2377236 2026-07-15T15:17:57Z JackyM59 60827 Photograph update 2504539 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Lilium'' | Lilium longiflorum.jpg | ''[[Lilium longiflorum]]'' }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Liliidae}} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Liliaceae}} {{Taxobox taxon | vegetal | genre | Lilium | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox fin}} Los '''liris''' son un ensems de plantas [[erbacèa]]s de la familha des [[Liliaceae]] apartenent al genre ''Lilium''. ==Reparticion, abitats == Aquelas plantas de [[cabòça]] son a l'origina presentas dins las zonas temperada de l'emisfèra nòrd. Se trapa sobretot en [[Euròpa]], mas tanben en [[Asia]], d'[[Índia]] fins a [[Japon]] e a las [[Filipinas]]. Lor airal d'espandiment cobrís tanben los [[Estats Units d'America]] e lo sud de [[Canadà]]. Las espècias del genre ''Lilium'' son abitualament adaptadas dins los mitans [[selva|forestièrs]], sovent montanhós, o mai rarament dins los mitans aclarits ([[pradas]]). D'unas venon dins de zonas umidas. Una sola espècia (''Lilium arboricola'') viu en [[epifit]]a. Fòrça varietats son cultivadas e ornan los [[òrt]]s pel mond entièr. ==Descripcion == Lors grandas flors de sièis [[tepal]]s (3 petals e 3 sepals identics), sovent perfumadas, pòdon portar de colors vivas, blancas, jaunas o rojas, amb a vegadas de motius colorats. ==Biologia, florason== La florason se faguèt en [[estiu]], l'[[ivèrn]] constituissent un periòde d'inactivitat per la planta. [[Fichièr:Fleurs de Lys -Liliaceae.jpg|vinheta|Petals amb pollèn]] Gaireben totas las espècias de liris perdon las fuèlhas pendent la sason freja, mas ''Lilium candidum'' garda une rosèta de pichona fuèlhas a la basa pendent gaireben tot l'an. Las [[cabòça]]s son d'organs de serva, an pas de rusca protectritz. Las flors apareisson al tèrme d'una camba verticala unica. ==Eraldica, simbolica...== La [[flor de liris]], en realitat una flor de [[Iris pseudacorus|cotèla]], jauna o aur, es lo simbòl de la familha reiala en [[França]]. Lo liris de las pradas (''Lilium philadelphicum'' L. var. ''andinum'') es lo simbòl floral de la província de [[Saskatchewan]] e èra tanben fins a 1999 l'emblèma floral de [[Quebèc]]; lo liris fa totjorn partida de la bandièra quebequés. La [[Saskatchewan]] e lo [[Quebèc]] son doas províncias de [[Canadà]]. Lo [[liris bosniac]] (''Lilium bosniacum'') es lo simbòl dels abitants de [[Bòsnia (region)|Bòsnia]]. Èra sus l'anciana bandièra nacionala de [[Bòsnia e Ercegovina]] de 1992 a 1998. Le liris es un simbòl de la Verge Maria, e un simbòl de puretat.<ref>https://web.archive.org/web/20121214015858/http://www.berry-passion.com/symbolisme_et_patrimoine.htm</ref> == Lista de la espècias == <div style='-moz-column-count:3; -moz-column-gap:10px;'> *''[[Lilium amabile]]'' *''[[Lilium bosniacum]]'' *''[[Lilium bulbiferum]]'' *''[[Lilium callosum]]'' *''[[Lilium candidum]]'' *''[[Lilium carniolicum]]'' *''[[Lilium chalcedonicum]]'' *''[[Lilium concolor]]'' *''[[Lilium davidii]]'' *''[[Lilium distichum]]'' *''[[Lilium hansonii]]'' *''[[Lilium lancifolium]]'' *''[[Lilium leichtlinii]]'' *''[[Lilium longiflorum]]'' *''[[Lilium martagon]]'' *''[[Lilium medeoloides]]'' *''[[Lilium philadelphicum]]'' *''[[Lilium pomponium]]'' *''[[Lilium pyrenaicum]]'' *''[[Lilium regale]]'' *''[[Lilium rhodopaeum]]'' *''[[Lilium superbum]]'' *''[[Lilium tsingtauense]]'' *''[[Lilium xanthellum]]'' *''[[Lilium zairii]]'' </div> ==Referéncias== <references/> == Annèxes == ===Bibliografia=== * {{en}}Reznickova, S.A.; Aelst, A.C. van; Willemse, M.T.M. ; 1980 ; ''Investigation of [[exine]] and [[orbicule]] formation in the Lilium anther by scanning electron microscopy '' ; Acta Bot. Neerl. 29 (2/3) (1980) 157-164 ; Laboratorium voor Plantencelbiologie (Laboratory of Plant Cell Biology) === Ligams extèrnes === {{commons|Lilium|Liris}} * [http://rhslilygroup.org Royal Horticultural Society Lily Group] {{Portal|botanica}} [[Categoria:Flora (nom vernacular)]] 2fr2psmf2vwu2inbt09f3n08u9romq5 0 163806 2504547 2501010 2026-07-16T01:46:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504547 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Arno Peters-Projektion.JPG|vinheta|Projeccion Gall-Peters, autor Penarc]] [[Fichièr:Peters projection, date line in Bering strait.svg|esquèrra|sens_quadre|[[:en:Florence_meridian|Las termièras esquèrra e dreta de la mapa de Peters que son dens l'estreit de Bering, atau Russia tota qu'ei amuishada suu costat que cau. Greenwich gran cercle Estreit de Bering gran cercle (traucant Floréncia en Italia, véder Florence meridian)/ Verd: Longitud de Greenwich e la vielha linha de cambiament de data. Roi: Longitud de Floréncia e la linha de Peters de cambiament de data. autor Watchduck]] |alt=Las termièras esquèrra e dreta de la mapa de Peters que son dens l'estreit de Bering, atau Russia tota qu'ei amuishada suu costat que cau. Greenwich gran cercle Estreit de Bering gran cercle (traucant Floréncia en Italia, véder Florence meridian)/ Verd: Longitud de Greenwich e la vielha linha de cambiament de data. Roi: Longitud de Floréncia e la linha de Peters de cambiament de data. autor Watchduck]] '''Arno Peters''' (Mai 22, 1916 – Deceme 2, 2002) qu'a desvolopat ua mapamonde dita la "Mapa deu Monde de Peters". Aquesta mapa qu'ei basada sus la [[Projeccion frontala|projeccion]] cartografica dita uei de [[:en:Gall–Peters_projection|Gall–Peters]]. Arno Peters qu'ei un [[istorian]] e [[geografa]] alemand vadut a [[Berlin]] lo 22 de mai de [[1916]]. Que comencè la soa carrièra a [[Hollywood]] a la fin deus ans [[1930]] en estudiar la realizacion, l'[[industria]] e l'art cinematografics en [[America]]. Un còp doctor de l'universitat Friedrich-Wilhelm en 1942, Peters que comença los sons recèrcs en ua istòria deu monde sincronoptica. == Joenessa == Arno Peters que's passa lo joenèr a Berlin, en [[Alemanha]] dab lo hrair, Werner e los pairs Lucy e Bruno. Que recebèvan sovent convidats estrangèrs e qu'ei atau qui coneishó l'activisme sociau pr'amor deu ròtle deus pairs en la movença sindicau<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20181015025459/http://www.odt.org/album.htm</ref>. Lo pair qu'estó incarcerat un temps brac peu regim [[Nazi]] a la fin de la Dusau Guèrra mondiau. Peters que si hasè dab astre au licèu autant com ciclista que com nadaire<ref name=":0" />. Que practiquè d'alhors la natacion e la plonjada dinc a 85 ans tot dòi abans la soa mort. Un còp tornat en Alemanha, arron estudis de [[cinèma]] a [[Hollywood]], que podó Peters melhorar lo procèssus de produccion cinematografic alemand e en [[1940]] que sortí lo film, "Immer Nur Du" ("Juste tu tostemps "), ua comedia musicau modèrna. Qu'èra, aus 25 ans, lo cineasta mei joen d'Alemanha. == Apòrts == En [[1942]] Peters<ref>http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12390402m]Notícia d'autoritat BnF</ref> qu'obtienó un doctorat, dab ua tèsi sus la [[propaganda]] politica a la Friedrich-Wilhelm University (uei Humboldt University de [[Berlin]]), en istòria e jornalisme. Aquesta idea que'u viengó d'abòrd a l'universitat on l'expausè largament en la tèsi titolada ''Film as a Means of Public Leadership''. Que passè un gran temps de la soa vita a l'universitat, en estudiar l'istòria mondiau de mòda sincronoptica: qui s'interèssa egaument a totas las parts deu planeta. Aquestes estudis que'u hasón concéber la soa cronologia d'ua istòria mondiau sincronoptica. Ua istòria qui considèra que consacra un espaci e un [[temps]] egaus e simultanèus a totas las parts e totas las votz deu monde, encamarlant lo temps istoric de 1000 ab. J.-C. dinc a [[1952]] ap. J.-C. Ua istòria apitada sus l'idea que totas las civilizacions e país e son en relacions e influéncias simultanèas. Peters que tribalhè hòrt sus la soa mapa deu monde autanlèu en [[1967]], e non ne'n parlè pas dinc a la conferéncia de premsa de Bonn en mai de [[1973]]<ref>Monmonier, Mark (2004). Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection. University of Chicago Press. p. 147. ISBN 0226534316.</ref>. En [[1974]] Peters que fondè l'''Institute for Universal History'' a Bremen, Alemanha, dont èra director. Qu'estó distinguit com professor onorari per l'Universitat de Bremen e que tribalhè a Bremen dinc a la soa mort lo 2 de deceme de 2002<ref>https://web.archive.org/web/20161119070034/http://www.yusthaus.com/petersmap/History/Obituary.html</ref>. Ua esbaucha de la soa mapamonde qu'estó publicada en [[1952]]<ref>http://newint.org/features/2003/01/05/arno/</ref>. En la mestior qu'a contribuit a amuishar, Peters, lo biais eurocentric, nòrd emisferic e etnocentric de la màger part de las mapas despuish los cartografas davancèrs e [[:en:Mercator|Gerardus Mercator]] (un flamenc que hasèva meilèu ua mapa per la navigacion). Mauaisit qu'ei solide e jamei satisfasent de representar la tèrra o tot còs celèste sus ua susfàcia plana. La projeccion de dadas geograficas deu modèle ellipsoïde de la Tèrra de cap a un sistèma de coordonadas planas qu'a tostemps com consequéncia la desformacion de las areas, de las fòrmas, de las distàncias e d'autas proprietats. En causir tau o tau projeccion l'utilizator que pòt preservar dadas que l'impòrtan mes per fòrça au detriment d'autas<ref>9 Projections cartographiques et systèmes de références [Mapyear.org/files/wom/09&#x20;IMY&#x20;WoM&#x20;fr.pdf mapyear.org/files/wom/09_IMY_WoM_fr.pdf]</ref>. Aquesta causida dens las projeccions cartograficas qu'ei màgerment, au finau, l'expression de causida politicas. Pr'amor non trobava nada mapa satisfasenta, Peters que desvolopè la soa. En 1974 que sorteish la Mapa deu monde de Peters, qui pretend a la representacion mei precisa deu planeta. Qu'estó ua partvirada dens lo biais de pensar lo monde e hòrt d'organismes non governamentaus tèrç mondistas que l'utilizaràn d'ara enlà. Aquesta mapa que creè d'auta part ua controvèrsia. La projeccion de mapa que Peters a dit aver desvolopat, qu'èra estada mei o mensh presentada jà un sègle mei abans<ref>Pareishuda peu prumèr còp en [[1856]], publicada en lo "Polish Geographical Magazine" e presentada en 1885 a l'associacion britanica per l'avançament de la sciéncia.</ref> peu Reverend [[:en:James_Gall|James Gall]], [[escocés]] qui s'inspirava eth medish de tribalhs anteriors (deu soïsses Lambert per exemple). A maugrat Peters e reïvindiquèsse la mapa com la "de Peters", la soa projeccion non èra prumèra qui pause lo principi d'ua representacion mei justa au par de la realitat. Uei que parlan de la projeccion [[:en:Gall–Peters_projection|Gall-Peters]]. La projeccion que desvolopè que da en efèit ua representacion talha-exacta de las tèrras emergidas. Que permet que tienen tots los continents e país ua egau representacion. Que torna plaçar l'equator au miei e que cambia significativament la vision socializada e globalizanta d'un monde europèocentrat. La projeccion de Peters qu'essaja de s'afranquir de l'imatge eurocentric deu monde, capabla de representar las latitudas hautas dinc aus 90º. Las destorçudas minoras que's tròban en las latitudas mejanas, on viven la màger part de la gent. Aquesta projeccion que permet de representar la superficia reau de las tèrras, mes fòrmas e distàncias que'n son modificadas. Qu'existeish ua version modificada de la mapa, dont son mensh desformadas los contorns. Mei de 80 milions de mapas de Peters que's son venudas de per lo monde pr'amor que constituiva ua responsa que cercavan la gent. Las mapas apeadas sus la projeccion Peters que son promovudas per l'[[UNESCO]], e que son largament utilizadas en las escòlas britanicas<ref>Higgins, Hannah B. ''The Grid Book''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2009. <nowiki>ISBN 9780262512404</nowiki> p.94. "Embroiled in controversy from the start, the map is nonetheless widely used in the British school system and is promoted by the United Nations Educational and Scientific Cultural Organization (UNESCO) because of its ability to communicate visually the actual relative sizes of the various regions of the planet."</ref>. En 1989 Peters que publiquè ''The Peters Atlas of the World'', qui d'aqueth temps, èra lo sol atlàs a representar totas las zònas sus ua medisha escala proporcionada a las lors areas reaus. Que podem citar tanben la "Carte du Monde: l'Homme et le développement"<ref>http://www.worldcat.org/title/carte-du-monde-lhomme-et-le-developpement-la-projection-de-canters/oclc/637862289</ref> apeada en [[1997]] sus la projeccion deu professor de [[cartografia]] de [[Brussèlas]] Frank Canters<ref>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Canters_Polyconic_Map.png</ref>. == Véder tanben == [https://en.wikipedia.org/wiki/Florence_meridian Meridian 11°15' Èst] == Bibliografia == * Arno Peters, ''Histoire mondiale synchronoptique'', 1962<ref>[http://www.livre-rare-book.com/search/current.seam;jsessionid=D09B4C45759400502B200A6AD20805E1?maximumPrice=0.0&keywords=&firstResult=0&faceted=true&ISBN=&century=ALL&quicksearch=&l=fr&bookType=ALL&reference=&matchTypeList=ALL&author=&title=histoire+mondiale+synchronoptique&description=&minimumPrice=0.0&sorting=RELEVANCE&minimumYear=0&ageFilter=ALL&keycodes=&maximumYear=0&actionMethod=search%2Fcurrent.xhtml%3AsearchEngine.initSearch Ligam permanent per ''Histoire mondiale synchronoptique'']</ref>. * [https://web.archive.org/web/20100401234353/http://www.petersmap.com/ Peters maps] * [[viaf:22644948/|Fichier d'autorité international virtuel]] * [http://www.isni.org/isni/0000000107979010 International Standard Name Identifier]  * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12390402m Bibliothèque nationale de France] [http://data.bnf.fr/12390402/arno_peters/ dadas] * [http://www.idref.fr/032990030 Système universitaire de documentation]  * [http://id.loc.gov/authorities/names/n82242247.html Bibliothèque du Congrès]  * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D123434300 Gemeinsame Normdatei]  * [https://web.archive.org/web/20181231144556/http://catalogo.bne.es/uhtbin/authoritybrowse.cgi?action=display&authority_id=XX842346 Bibliothèque nationale d'Espagne]  * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n82-242247/ WorldCat] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == * [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1478-0542.2010.00693.x/abstract Stephan Müller: Equal Representation of Time and Space][[doi:10.1111/j.1478-0542.2010.00693.x|, in: History Compass, vol. 8 (2010) no. 7, p. 718–729.]] : Arno Peters’ Universal History. * [http://www.heliheyn.de/Cont_E.html Informacions sus l'atlàs de Peters] * [https://newint.org/features/2003/01/05/arno/ New Internationalist Magazine obituary] * [https://web.archive.org/web/20161118102013/http://ideas.time.com/2013/11/21/a-history-of-the-world-in-twelve-maps/slide/arno-peters-world-map-1973/ Time Magazine commentary] * [https://web.archive.org/web/20181015025459/http://www.odt.org/album.htm Arno Peters Foto Álbum] (en anglés) [[Categoria:1916]] [[Categoria:2002]] [[Categoria:Cartografia]] [[Categoria:Berlin]] [[Categoria:Geograf]] [[Categoria:Istorian]] [[Categoria:Alemanha]] [[Categoria:Estats Units d'America]] [[Categoria:Hollywood]] [[Categoria:Cinèma]] 7jp7le9v0d0grbrxhqoy3l73mlwxc2t 0 185178 2504548 2502052 2026-07-16T01:57:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2504548 wikitext text/x-wiki {| class="infobox infobox_v2" | colspan="2" class="entete defaut" style="background-color:#D8BFD8;color:black;" |Ascension |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Fichièr:Giotto - Scrovegni - -38- - Ascension.jpg|vinheta|L'Ascension per [[Giotto di Bondone|Giotto]]]] |- | colspan="2" | ---- |- ! scope="row" |Nom oficiau |Solemnitat de l'Ascension dau Senhor |- ! scope="row" |Observada per |[[Glèisa Catolica Romana|catolics]], [[Protestantisme|protestants]], [[Ortodoxia|ortodòxes]] |- ! scope="row" |Tipe |Celebracion religiosa |- ! scope="row" |Significacion |Commemoracion de l’ascension de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus-Crist]] |- ! scope="row" |Data |Quaranten jorn a partir de [[Pascas]]<ref>Quarante jours À PARTIR de Pâques, et donc, trente-neuf APRÈS Pâques.</ref>. |- ! scope="row" |Data precedenta |13&nbsp;mai 2021 |- ! scope="row" |Data coranta |26&nbsp;mai 2022 |- ! scope="row" |Data seguenta |18&nbsp;mai 2023 |- ! scope="row" |Observancias |[[:ca:Missa|Messa]] |- ! scope="row" |Legada a |[[Pascas]] |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #D8BFD8 solid; font-size: 80%; background:inherit; text-align: right;" |<span class="plainlinks" style="float:left;">[//fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Ascension_(f%C3%AAte)&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">modifier</span>]</span>&nbsp;[[Fichier:Info_Simple.svg|ligam=Modèle:Infobox_Célébration|12x12px|Consultez la documentation du modèle]] |} L''''Ascension''' es una fèsta [[Cristianisme|crestiana]] que celebra lo quaranten jorn a partir de [[Pascas]]. Marca la darrièra amassada de Jèsus amb sei discípols après sa resurreccion e son elevacion au cèu. Exprimís un nòu mòde de preséncia dau Crist, quau non es plus visible dins lo monde terrèstre, mas demora present dins lei sagraments. Anóncia egalament la venguda dau Sant-Esperit dètz jorns mai tard e la formacion de la Glèisa a l'escasença de la fèsta de la Pentacòsta. Prefigura enfin per lei crestians la vida etèrna. L'Ascension es un element essenciau de la fe crestiana : es mencionada explicitament, tant dins lo Simbòl deis apostòls que dins lo Simbòl de Nicèa-Constantinòble e doncas partejada per lei catolics, lei ortodòxes (l'Ascension del Sénher es una de lei Dotze grandas fèstas), lei protestants e lei fidèls de lei Glèisas antecalcedonianas. Lo dijòus de l'Ascension es jorn feriat dins fòrça païses dau monde e celebrat cada annada entre lo 30 d'abril e lo 3 de junh per lo [[Calendièr gregorian|calendari gregorian]]. Per lei catolics e lei protestants, en 2022, l'Ascension es lo dijòus 26 de mai e en {{Data|{{CURRENTYEAR}}}} aurà luòc lo 18 de mai . Per lei ortodòxes, es respectivament lo 2 de junh e lo 25 de mai. == Origina e etimologia dau tèrme == Lo mot ''ascension'' ven dau substantiu latin ascensio (« accion de montar ») qual ven el meteis dau vèrb ascendere (de ''ad-scendere''), qui significa « montar, gravir ». En grèc, lo tèrme utilizat per descriure aqueu eveniment es ἀνάληψις (''analèpsis''), un derivat de ἀναλαμβάνω (''analambanô'', de ἀνα- ''ana-'' « de bas naut » e λαμβάνω « sasir, préner »), pòt doncas èsser tradusit per « la presa ». Lo vèrb en question es utilizat 20 còps dins lo Nòu Testament e 146 còps dins l'Ancian Testament.<ref>{{Ligam web|langue=grec / anglais|auteur1=/|titre=Αναλαμβάνω|url=https://lexicon.katabiblon.com/index.php?lemma=αναλαμβάνω|site=https://lexicon.katabiblon.com|périodique=|date=|consulté le=28 mai 2020}}</ref> == Lei sorsas neotestamentarias == [[Fichièr:Reidersche_Tafel_c_400_AD.jpg|drecha|vinheta|Ascension de Jèsus, evòri, v. 400, musèu nacionau de Bavièra, anciana colleccion Martin von Reider ([[Munic]]).]] === Lei quatre Evangèlis canonics === Dos evangèlis mencionan lo « raubament al cèu » de Jèsus. [[Evangèli segon Marc|Aqueu de Marc]] lo plaça justa après l'episòdi de la Resurreccion. Jèsus apareis ais apostòls e lei envia en mission, lor donant lo poder de realizar de miracles en son nom. Sulcòp après que Jèsus es montat al cèu, sens que siá fach referéncia a la Pentacosta, lei apostòls se ne van presicar a travèrs dau monde. Aquel episòdi constituís la fin de l'Evangèli segon Luc e la debuta dels Actes deis Apostòls. Aquelei dos tèxtes son l'òbra d'un meteis autor, çò qu'a menat dels cercaires a postular que los dos documents ne constituissián originalament qu'un sol. Daniel Marguerat ennauta a aquel prepaus que la scission d'un long tèxt en doas parts distintas representa una practica correnta dins l'Antiquitat. Pasmens, remarca-, l'emplaçament de la cesura deu pas res a l'azard : lei dos tèxtes s'articulan a l'entorn de l'Ascension, qui « significa a l'encòp l'apogèu de la distincion de Jèsus e l'instauracion de son abséncia ». L'autor fach doncas dos còps lo meteis raconte afin « de ne prepausar una dobla lectura : Lc 24:50-53 considèra l'Ascension coma la conclusion de l'activitat de Jèsus, mentre que Ac 1:6-11 la concep coma una dubertura au temps dau testimoniatge » L'Evangèli segon Matèu, contemporanèu d'aquel de Luc, menciona pas l'Ascension. Pertocant [[Evangèli segon Joan|aqueu de Joan]], sembla anonciar aquela ascension — mas non la descrich pas : durant la darrièra Cène Jèsus evoca mantun còp « Vau cap au Paire ». Tot parièr, durant l'aparicion a [[Maria Magdalena|Maria de Magdalena]] après la Resurreccion, la met en garda : « Me tòca pas, que soi pas encara montat cap au Paire. Mas va trobar mei fraires e diga-lor : "monti cap a mon Paire e vòstre Paire, cap a mon Dieu e vòstre Dieu" » === Lo doble apròchi de Luc === L'episòdi de l'Ascension dins l'evangèli lucanian, après la descripcion dau cicle de lei divèrsas aparicions pascalas dau Ressuscitat, marca lo tèrme de l'accion terrèstre de Jèsus. Aquela conclusion es implicada de manièra positiva, Jèsus benesissiá sei discípols quau aculhisson aquela partença dins la jòia. La separacion ela meteisa es pas dau fach de Jèsus : aqueste es l'objècte d'una accion facha per Dieu, coma ne testimónian lei vèrbs au passiu utilizats dins lei diferents passatges lucanians.<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> Dins leis Actes, lei cresents son desenant sols mas « nantis d'una mission »<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> dins l'espèra d retorn de Jèsus. Aital, dins lei racontes lucanians metent en scèna lo Ressuscitat, aquesta opèra pas de miracles — quau son puslèu lo fach de testimònis inspirats per lo Nom de Jèsus. == Significacion == [[Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|vinheta|Folio deis ''Evangèlis de Rabula'' presentant una miniatura de l'Ascension, 586.]] === L'elevacion au cèu === L'Ascension designa lo moment ont Jèsus es estat elevat au cèu, après èsser estat crucificat e après èsser ressuscitat. Presenta dins lo [[Nòu Testament]], l'Ascension significa montar ai cèus, rejónher lo domeni divin. Per lo [[cristianisme]], lo tèrme concernís unicament l'Ascension de Jèsus-Crist, l'Assompcion designant aquela de Verge Maria. Es possible que l'autor de l'Evangèli segon Luc e deis Actes deis Apostòls s'inspira d'una tradicion populara fasent un parallèla amb leis assompcions respectivas de [[Moïses]], de Enoc o de [[Isaïas (profèta)|Isaïe]], o encara amb d'autres racontes edifiants metent en scèna l'elevacion de personatges illustres de la mitologia greco-romana, coma [[Romul e Rème|Romul]], [[Eracles]] o [[Medèa]], quitament dei ''apoteòsi'' d'emperadors romans, dins un ''encaminament'' e un raconte qui espargen a istòricisar lo fenomèn d'elevacion de Jèsus.<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> === Quaranta jorns === Lo nombre {{Nombre amb unitat|40}} es recurrent dins la Bíblia : descriu lo nombre de jorns durant lo qual la pluèja es tombada durant lo deluvi de [[Noè]], o que [[Moïses]] passe sul [[mont Sinai]] abans de recebre las taulas de la lei. O encara lo nombre d'annadas que passa Israèl dins lo desèrt a la sortida d'Egipte, e tant lo nombre de jorns au bolís de los quals [[Niniva|Niniae]] serà destrucha dins la profecia de Jonas. Dins lei [[evangèlis sinoptics]], la temptacion dau Crist au desèrt dura egalament quaranta jorns. Tot parièr que lei 40 jorns de Pascas a l'Ascension fan resson ai {{Nombre amb unitat|40}} jorns de la carema crestiana. Aquela durada simboliza doncas un temps d'espèra, d'espròva o d'aprenentatge. === Lo luòc de l'Ascension === Segon Luc, l'Ascension se produsís a Betania, probable Betania-per-dessús-de-lo-Jordan, ont Jean lo Batiste cristianava dins lo Jourdan. A pas confondre amb lo vilatge de Betania ont vivián los amics de Jèsus, [[Marta de Betània|Marta]], Maria e Lazare, e ont Jèsus a ressuscitat Lazare. Un autre evangèli (Matèu 28 : 16) indica d'efièch qu'es en Galilèa que Jèsus deviá veire sei discípols abans de montar al cèu. La Betania de Lazare se tròba tròp alunhada de Galilèa per que Jèsus aja retrobat lei discípols a aquel endrech. Una tradicion la situa pasmens a la cima dau [[Mont dels Olius|mont deis Olivièrs]] (tot pròche dau temple de Jerusalèm) ont una glèisa es estada edificada a l'entorn de la pèira quau amagaré la darrièra estampada dau pè de Jèsus sus tèrra abans son ascension cap ai cèu,.<ref>[https://web.archive.org/web/20101111100452/http://www.etudes-francaises.net/jerusalem/ayyubide.htm#ascension Mosquée de l’Ascension].</ref><ref>[http://www.biblelieux.com/mont_des_oliviers.htm Le Dôme de l'Ascension].</ref> === Sens crestian de la fèsta === L'Ascension marca dins la teologia crestiana la fin de la preséncia fisica de Jèsus sus la Tèrra, après sa mòrt e sa Resurreccion. Ela simboliza en aquel sens un nòu mòde de preséncia dau Crist « a l'encòp tota interiora, universala e fòra dau temps ». Malgrat qu'essent pas mai present fisicament dins lo monde, l'es encara per sei sagraments, particularament l'Eucaristia.<ref>[http://nominis.cef.fr/contenus/saint/11424/Ascension.html Ascension].</ref> D'autra banda, Jèsus abandona pas lei òmes pr'amor que lor envia son Esperit sant 10 jorns mai tard durant la Pentacosta —  l'Evangèli —, e intercedisca sens cèsse en lor favor près de Dieu lo Paire (He 9, 25) (Jn 14, 1-4). L'Ascension prefigura enfin la vida etèrna a la quala cada òme es destinat. La celebracion de l'Ascension es atestada a la fin dau sègle IV, de còps que i a celebrada simultanèament amb la Pentacòsta fins au sègle V. A partir de 511, la fèsta de l'Ascension foguèt precedida en Euròpa per lei tres jorns dei Rogacions, quau venguèron facultatius dins lo culte catolic après Vatican II. [[Fichièr:Canaletto_(Giovanni_Antonio_Canal),_Italian_(active_Venice,_Rome,_and_England)_-_The_Bucintoro_at_the_Molo_on_Ascension_Day_-_Google_Art_Project.jpg|vinheta|''Lo Bucentaure al Môle lo jorn de l'Ascension'', per [[Canaletto]] (v. 1745), Philadelphia Museum of Art<ref>[https://web.archive.org/web/20200520082701/https://www.philamuseum.org/collections/permanent/102908.html Musée de Philadelphie]</ref>.]] La celebracion de l'Ascension a [[Venècia]] s'acompanhava fins al  {{S-|XVIII|e}} de la sortida dau celèbre batèl dels [[Dòge de Venècia|Doges]] lo Bucentaure e foguèt representada mantun còp per lo pintre [[Canaletto]]. == Calendari == L'Ascension es celebrada al quaranten jorn a partir de Pascas, s'agís d'una fèsta mobila dont la data es foncion dau calcul de la data de Pascas e es doncas generalament diferenta entre lo calendari liturgic catolic e lo calendari liturgic ortodòxe. Es la darrièra de lei cinc fèstas cardenalas de l'annada liturgica catolica. A totjorn luòc un [[dijòus]] (çò qu'en fach ''ipso facto'' lo 40n jorn a partir dau dimenge de Pascas), entre lo 30 d'abril e lo 3 junh incluses per lei Glèisas occidentalas e entre lo 13 de mai e lo 16 de junh per lei Glèisas ortodòxas. Lo Dijòus de l'Ascension es jorn férié dins fòrça païses (en Euròpa : [[Alemanha]], [[Àustria]], [[Belgica]], Danemarc, [[Finlàndia]], [[França]], [[Islàndia]], [[Liechtenstein]], [[Luxemborg (estat)|Luxemborg]], [[Mónegue|principat de Monegue]], [[Norvègia]], [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]], [[Suècia]], [[Soïssa]], [[Vatican]] ; en Africa : [[Benin]], [[Burundi]], [[Burkina Faso]], [[Cameron]], [[Còsta d'Evòri]], [[Madagascar]], [[Namibia]], [[Senegal]], [[Gabon]], [[Tògo]] ; en America : [[Colómbia]], [[Haití (estat)|Haití]] ; en Asia e Oceania : [[Indonesia]], [[Vanuatu]] e [[Wallis e Futuna]]). Cèrts païses, coma Itàlia, Espanha, Polonha, Portugal o lo Reiaume Unit, la celèbran lo dimenge seguent. == Galariá == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Òbras d'art sus lo tèma"> Fichièr:Folio 184r - The Ascension.jpg|'''''Les Très Riches Heures du duc de Berry''''' Fichièr:Vignon, Claude, Ascension du Christ.jpg|Ascension du Christ, Claude Vignon Fichièr:LeMansAscension 1.jpg|Vitrail de l'Ascension, Cathédrale Saint-Julien du Mans Fichièr:Noel-coypel-the-resurrection-of-christ-1700.jpg|La Resurreccion dau Crist, Noël Coypel, 1700 </gallery> == Glèisas == [[Fichièr:5035-20080122-jerusalem-mt-olives-ascension-edicule.jpg|vinheta|Glèisa de l'Ascension a Jerusalèm.]] Fòrça glèisas dins diferents païses son dedicadas a l'Ascension. Veire Glèisa de l'Ascension  e la categoria   Glèisa dedicada a l'Ascension . == Musica == * Louis-Nicolas Clérambault : ''Motet per l'ascension'', opus 74. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === {{Referéncias}} === Referéncias === {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Ascension of Jesus Christ}} [[Catégorie:Catégorie Commons avec lien local différent sur Wikidata]] === Bibliografia ===  : document utilisé comme source pour la rédaction de cet article. * Daniel Marguerat, ''Introduccion al Nòu Testament'' : son istòria, son escritura, sa teologia, éd. Labor e Fides/Le Monde de la Bíblia, 2008 ( ).{{ISBN|978-2-8309-1289-0}} * Daniel Marguerat, ''Auba del cristianisme'', éd. Bayard/Labor e Fides, 2008. * === Articles connèxes === * Representacion artistica de Jèsus Crist * Concili de Maiança (813) === Ligams extèrns === * {{Autoritats}} * {{Dictionnaires}} [[Categoria:Jèsus Crist]] [[Categoria:Calendièr crestian]] 6ca6r4fx17ndddz104meclaptepu1l1 0 201343 2504540 2026-07-15T16:31:11Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Roméo Praly''' es un cantaire [[Pop (musica)|pop]] [[francés]], tanben autor e compositor. En [[Occitània]], es conegut per son tube ''Petite conne'' en 2002. {{ORDENA:Praly, Roméo}} » 2504540 wikitext text/x-wiki '''Roméo Praly''' es un cantaire [[Pop (musica)|pop]] [[francés]], tanben autor e compositor. En [[Occitània]], es conegut per son tube ''Petite conne'' en 2002. {{ORDENA:Praly, Roméo}} gymjlp9aihj1s9tzw5d36ukrhgyx2f4 2504541 2504540 2026-07-15T16:32:36Z Raymond Trencavel 26125 2504541 wikitext text/x-wiki '''Roméo Praly''', o de còps simplament '''Roméo'', es un cantaire [[Pop (musica)|pop]] [[francés]], tanben autor e compositor. En [[Occitània]], es conegut per son tube ''Petite conne'' en 2002. {{ORDENA:Praly, Roméo}} smdwup7eccvofaot2ujadp223t7s5r5 2504542 2504541 2026-07-15T16:32:49Z Raymond Trencavel 26125 2504542 wikitext text/x-wiki '''Roméo Praly''', o de còps simplament '''Roméo''', es un cantaire [[Pop (musica)|pop]] [[francés]], tanben autor e compositor. En [[Occitània]], es conegut per son tube ''Petite conne'' en 2002. {{ORDENA:Praly, Roméo}} cfx4st5a0kzjkw2ic208hexpy5n6rg5 2504543 2504542 2026-07-15T16:33:42Z Raymond Trencavel 26125 2504543 wikitext text/x-wiki '''Roméo Praly''', o de còps simplament '''Roméo''', es un cantaire [[Pop (musica)|pop]] [[francés]], tanben autor e compositor. En [[Occitània]], es conegut per son tube ''Petite conne'' en 2002. {{ORDENA:Praly, Roméo}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 2ahpj5j2jnsyjp6ejigl9ziko4kzeol