Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 4892 2505031 2504968 2026-07-24T09:50:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau HMS Beagle */ 2505031 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de Henslow, Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars qu'enebissiá la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 8ddc3kji16y4nj9grgqj7tqs7n5mfd8 2505032 2505031 2026-07-24T09:51:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505032 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de Henslow, Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] lfvlfla5a6uhg9vjie90os74yy3sdh0 2505033 2505032 2026-07-24T09:54:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505033 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de Henslow, Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] dvjs7q76hdmsxook4nqlzlardf7p9hp 2505034 2505033 2026-07-24T09:56:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505034 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ereyvki97s0r66dg8su22lnuaeaznix 2505035 2505034 2026-07-24T10:11:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505035 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra de Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] kee7fpu72jmji5v16kk1rxd3swe6lrh 2505037 2505035 2026-07-24T10:19:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505037 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 0ghskt0l8ohby1kfiiki6itdh1wl9pd 2505039 2505037 2026-07-24T10:44:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505039 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] n9p38z4u1mdksnxa6y67yl1zd8fgq3u 2505040 2505039 2026-07-24T10:50:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505040 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu durant lei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'illas volcanicas.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] qa0k6l7p59hbb9iaow0sp0j9rbas5ff 2505041 2505040 2026-07-24T10:51:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505041 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'illas volcanicas.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] pub1juj61yo4f1jdygqieyv4ev4nuba 2505042 2505041 2026-07-24T10:52:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505042 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'illas volcanicas.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ps0v2cc8agyunivrijjvhfluv12ga9b 2505043 2505042 2026-07-24T11:24:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505043 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus importanta de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'ornitològ [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 10sq7qmy98gys093deomlffn59pmmg9 0 6779 2504998 2413851 2026-07-23T13:26:38Z Alaric 506 44932 2504998 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa |dialècte= aranés }} '''Sabadell''' ei eth co-caplòc dera comarca de [[Valés Occidental|Valés Occidentau]] juntament damb [[Terrassa]], dens la província [[Espanha|espanhòla]] de Barcelona, en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Ei situada a 20&nbsp;km de Barcelona, gaireben ar òrle deth flum [[Ripoll]]. Eth municipi ei eth mès important centre dera indústria textila dera [[lana]] d'Espanha, tanben sedença d'entrepreses ena indústria metallurgica. {{entpopcat}} == Toponimia == Eras fòrmes ancianes son ''Sauesello'', en 955, ''Sabadello'', en 978, ''Sabatellum'', en 1024, ''Sabbatelli en 1140 <ref>https://web.archive.org/web/20040826061207/http://dcvb.iecat.net/ , a ''Sabadell''</ref>. Una teoria explica eth toponim de Sabadell per un ancian mercat deth dissabte supausat, tot com per [[El Vendrell]] per un mercat deth diuendres (mès eth nòm d'aquesta darrèra vila pòt aver son origina dens ''Venerellus'', deth latin'' Venere'', «[[Vènus (mitologia)|Vènus]]»<ref>{{Obratge |nom=Ramon |cognòm=Amigó Anglès |títol=Espigoladures onomàstiques |url=http://books.google.cat/books?id=d74hAkUEeWwC&pg=PA35&dq=venere+vendrell&hl=ca&ei=rLaiToqeB87E8QPv-MjlBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=venere%20vendrell&f=false |editor=L'Abadia de Montserrat |an=2005 |pagina=35 |isbn=8484157172 }}</ref>). En realitat, es dus Sabadèl, '' Sabadell'' catalan, [[Sembadel|Sembadèl]] (o ara -dèu), [[Samadèth]], tot aiçò sembla de formar una seria coërenta, quitament s'ei toponimistes penan a explicar-os (mès i a de nòms galleses en ''Sap-''). Era proposicion de [[Ernèst Negre|Negre]] per ''[[Sabadèl de la Tronquièra]]'' e per ''[[Sabadèl]] del Causse'', citada per Basalgas, ''Sabodellus'', sembla una badinada s'ei pas una error (auriá donat regularament ''*Savosèl'') e una autra explicacion per una rasic idronomica preceltica, ''sabb-'', + ''-at'' + ''-ellum'' <ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 120</ref>, ei d'aitant mès arbitrària que Sabadèl de la Tronquièra es sus una sèrra. ''Sabadell'' s'explicariá benlèu, tot com ''[[Llinars del Vallès|Collsabadell]]'', per un nòm d'òme ''Sabbatellum'', confirmat, per un nòm personau de femna, ''Sabatella'', en 985 <ref>https://web.archive.org/web/20040826061207/http://dcvb.iecat.net/ , a ''Sabadell''</ref> (probablament sense rapòrt damb dissabte). == Nòtes e referéncies == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} jp9icqz6v8kwibtsxrn1w6c4hoefc83 0 18113 2504974 1857512 2026-07-23T13:06:42Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504974 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Barberà del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Penedés|Naut Penedés]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]], una vila mejana de {{formatnum:30000}} estatjants, a uèch quilomètres de la capitala catalana, [[Barcelona]]. La construccion pus anciana de tota la vila es la glèisa apelada ''la Romànica'', del [[sègle XI]]. Aprèp, vèrs l'an 1960, amb l'arribada d'immigrants del sud d'[[Espanha]], la vila s'espandiguèt fins qu'arribèt a sos limits amb las autras vilas vesinas, [[Sabadell]], [[Cerdanyola del Vallès]] e [[Badia del Vallès]]. Per la vila passa lo flum [[Ripòlh]], qu'es plan contaminat per las fabricas que se tròban a son òrle. Avuèi, es una vila amb pauc comèrci, pr'amor que la màger part dels estatjants i van sonque per dormir. Aital, l'activitat es concentrada dins una sola avenguda, apelada ''Avinguda del Doctor Moragas'', ont se tròban la màger part dels comèrcis e lo mercat municipal. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} sp7dyh1p07x21flg4tptj4ckjcpemlr 2504975 2504974 2026-07-23T13:08:49Z Alaric 506 44932 2504975 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Barberà del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]], una vila mejana de {{formatnum:30000}} estatjants, a uèch quilomètres de la capitala catalana, [[Barcelona]]. La construccion pus anciana de tota la vila es la glèisa apelada ''la Romànica'', del [[sègle XI]]. Aprèp, vèrs l'an 1960, amb l'arribada d'immigrants del sud d'[[Espanha]], la vila s'espandiguèt fins qu'arribèt a sos limits amb las autras vilas vesinas, [[Sabadell]], [[Cerdanyola del Vallès]] e [[Badia del Vallès]]. Per la vila passa lo flum [[Ripòlh]], qu'es plan contaminat per las fabricas que se tròban a son òrle. Avuèi, es una vila amb pauc comèrci, pr'amor que la màger part dels estatjants i van sonque per dormir. Aital, l'activitat es concentrada dins una sola avenguda, apelada ''Avinguda del Doctor Moragas'', ont se tròban la màger part dels comèrcis e lo mercat municipal. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5xcs5rn2xcl235200366dzt5p6bibrf 0 18832 2504999 2358598 2026-07-23T13:30:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504999 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en gascon--> {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Ajuntament de Terrassa.JPG|thumb|Bastissa modernista der ajuntament]] '''Terrassa''' ei ua ciutat catalana deth [[Valés Occidental]] qu'exercís era capitalitat dera comarca amassa damb [[Sabadell]]. Ei dera [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Eth sòn airau d'influéncia arribe ath quatau de milion de persones. Er an 2005 comportèc entara ciutat arribar ara chifra de {{formatnum:200000}} abitants, damb era quau causa passèc a èster era prumèra ciutat en abitants de Valés. {{entpopcat}} ==Situacion geografica== Terrassa se trape plaçada ad a eth sud deth massís de Sant Llorenç del Munt sus era riera des Arenes, a 277&nbsp;m sus eth nivèu dera mar e a 41° 33' 40" latitud nòrd e 2° 0' 29" longitud èst. A 28&nbsp;km de [[Barcelona]] e a 20&nbsp;km de [[Montserrat (Catalonha)|Montserrat]]. Era part septentrionau deth municipi s'intègre laguens eth Parc Naturau de Sant Llorenç del Munt i l'Obac. ==Istòria== Es prumères notícies dera actuau Terrassa provien dera epòca des romans, que fondèren era ciutat d'Ègara bròc eth torrent de Vallparadís pròp d'un antic poblat ibèric, Egosa, deth quau s'an trapat quauqui rèstes ceràmiques e monedes. Pes volts deth torrent de Vallparadís tanben se i an trapat quauqui rèstes paleolítiques, pròp d'a on actuaument i a er ensems des glèises de Sant Pere e eth castèth cartoixa de Vallparadís. Recentament, a fin deth 2005, s'a descurbit un important jadiment ath Parc de Vallparadís damb rèstes umans d'ua antiquitat d'enter {{formatnum:800000}} e {{formatnum:1000000}} ans. Se tracte deth jadiment damb preséncia umana, detectada per industria lítica e mèrques as uassi des animaus, mès antic de [[Catalonha]] e probablament dera [[Peninsula Iberica]] e d'[[Euròpa]]. Pendent eth sègle XIX Terrassa siguec ua des ciutats catalanes a on era [[Revolucion industriala|revolucion industriau]] i auec ua major incidéncia, damb un gran nombre de fabrices e industries dedicades ath tetxil. Aué en dia encara perviuen fòrça bastisses [[modernista|modernistes]] d'aquera epòca, coma era Vapor Aymerich, Amat e Jover, actuau Musèu dera Sciéncia e dera Tecnica de Catalonha (1907), era Masia Freixa (1907), era Casa Alegre de Sagrera (1911), era bastissa der Ajuntament (1902), era Escòla Industriau (1904), eth Gran Casinò (1920), eth Teatre Principau (1920) e eth Parc de Desinfecció (1920), entà citar-ne sonque es mès destacadi. ==Er ensems monumentau des glèises de Sant Pere de Terrassa== Er ensems monumentau des glèises de Sant Pere de Terrassa lo formen es glèises [[romanic|romaniques]] de Sant Pere, Sant Miquel e Santa Maria. Son er ensems artistic mès important dera ciutat e ua des jòies der art romanic catalan. Es tres glèises se bastiren bròc er emplaçament dera antica Ègara romana coma sedença deth bisbat d'Ègara, constituit cap ar an 450 e que va perdurar enquiara ath sègle VIII. Se sap eth nom de quauqui uns des sòns bisbes (com ara eth prumèr, Ireneu) e se i amassèc un concili provinciau dera Tarraconense er an 614. Er ensems episcopau seguís eth modèu bizantin dera antiquitat, damb dues glèises (Sant Pere e Santa Maria) e un baptisteri (Sant Miquel). Dempús d'un long procès constructiu, es glèises quedèren alestides segontes era forma actuau cap as sègles XI e XII e son de factura romanica, edificades sus antiques bastisses preromaniques dera epòca visigotica. ==Cultura== Era ciutat, hereva d'un ric auviatge medievau, modernista e industriau, compde damb un vast hilat de bibliotèques (enter es quaus era modèrna Bibliotèca Centrau de Terrassa, que recuelh eth legat, enter d'autes, dera istorica Bibliotèca Soler e Palet), archius (coma er Archiu Tobella e er Archiu Istoric Comarcau) e musèus. [[Imatge:Castell de Vallparadís.JPG|thumb|250px|Castèth Cartoixa de Vallparadís]] ===Musèus === * eth Musèu de Terrassa, de titolaritat municipau, que compde damb diuèrses seccions: ** Castèth Cartoixa de Vallparadís, ath Parc de Vallparadís ** Ensems Monumentau des Glèises de Sant Pere ** Casa Alegre de Sagrera, casa modernista en carrèr dera Font Vella ** Torre del Palau, ena plaça Vella, unic vestigi deth castèth palais des reis catalans a Terrassa ** Centri d'interpretacion dera vila medievau de Terrassa ** Convent de Sant Francesc, en qué destaque eth claustre decorat damb plafons ceramics * eth Musèu dera Sciéncia e dera Tecnica de Catalonha, installat ena antica Vapor Aymeric, Amat e Jover, administrat pera Generalitat de Catalonha * eth Centre de Documentacion e Musèu Texil dera Deputacion de Barcelona * eth Musèu Parroquiau deth Sant Esperit, laguens era Catedrala, ena plaça Vella [[Imatge:SantLlorençMunt-MonestirLaMola.jpg|thumb|right|250px|Monastèri romanic ara cresta dera Mola (1107&nbsp;m), eth punt mès naut deth Parc Naturau de Sant Llorenç del Munt i la Serra de l'Obac]] ==Ligams== *[http://www.terrassa.cat Site oficiau Terrassa] *[http://www.cambraterrassa.es Cramba de comèrç] *[https://web.archive.org/web/20100523070342/http://campusterrassa.upc.edu/ Universitat] *[https://web.archive.org/web/20060409203547/http://www.terrassa.org/turisme/ Torisme] *[http://www.minyons.cat "Castells" o bastiments umans] *[https://web.archive.org/web/20101006194638/http://blocs.terrassa.com/ Directòri de blogs de Terrassa] {{commonscat|Terrassa}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} [[Categoria:Vila espanhòla de mai de 100 000 abitants]] hh1i2hdkerflfmenad5ouqgu82s4j9w 2505000 2504999 2026-07-23T13:31:30Z Alaric 506 44932 2505000 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en gascon--> {{Infobox Subdivision administrativa }} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Ajuntament de Terrassa.JPG|thumb|Bastissa modernista der ajuntament]] '''Terrassa''' ei ua ciutat catalana deth [[Valés Occidental]] qu'exercís era capitalitat dera comarca amassa damb [[Sabadell]]. Ei dera [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e dera [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Eth sòn airau d'influéncia arribe ath quatau de milion de persones. Er an 2005 comportèc entara ciutat arribar ara chifra de {{formatnum:200000}} abitants, damb era quau causa passèc a èster era prumèra ciutat en abitants de Valés. {{entpopcat}} ==Situacion geografica== Terrassa se trape plaçada ad a eth sud deth massís de Sant Llorenç del Munt sus era riera des Arenes, a 277&nbsp;m sus eth nivèu dera mar e a 41° 33' 40" latitud nòrd e 2° 0' 29" longitud èst. A 28&nbsp;km de [[Barcelona]] e a 20&nbsp;km de [[Montserrat (Catalonha)|Montserrat]]. Era part septentrionau deth municipi s'intègre laguens eth Parc Naturau de Sant Llorenç del Munt i l'Obac. ==Istòria== Es prumères notícies dera actuau Terrassa provien dera epòca des romans, que fondèren era ciutat d'Ègara bròc eth torrent de Vallparadís pròp d'un antic poblat ibèric, Egosa, deth quau s'an trapat quauqui rèstes ceràmiques e monedes. Pes volts deth torrent de Vallparadís tanben se i an trapat quauqui rèstes paleolítiques, pròp d'a on actuaument i a er ensems des glèises de Sant Pere e eth castèth cartoixa de Vallparadís. Recentament, a fin deth 2005, s'a descurbit un important jadiment ath Parc de Vallparadís damb rèstes umans d'ua antiquitat d'enter {{formatnum:800000}} e {{formatnum:1000000}} ans. Se tracte deth jadiment damb preséncia umana, detectada per industria lítica e mèrques as uassi des animaus, mès antic de [[Catalonha]] e probablament dera [[Peninsula Iberica]] e d'[[Euròpa]]. Pendent eth sègle XIX Terrassa siguec ua des ciutats catalanes a on era [[Revolucion industriala|revolucion industriau]] i auec ua major incidéncia, damb un gran nombre de fabrices e industries dedicades ath tetxil. Aué en dia encara perviuen fòrça bastisses [[modernista|modernistes]] d'aquera epòca, coma era Vapor Aymerich, Amat e Jover, actuau Musèu dera Sciéncia e dera Tecnica de Catalonha (1907), era Masia Freixa (1907), era Casa Alegre de Sagrera (1911), era bastissa der Ajuntament (1902), era Escòla Industriau (1904), eth Gran Casinò (1920), eth Teatre Principau (1920) e eth Parc de Desinfecció (1920), entà citar-ne sonque es mès destacadi. ==Er ensems monumentau des glèises de Sant Pere de Terrassa== Er ensems monumentau des glèises de Sant Pere de Terrassa lo formen es glèises [[romanic|romaniques]] de Sant Pere, Sant Miquel e Santa Maria. Son er ensems artistic mès important dera ciutat e ua des jòies der art romanic catalan. Es tres glèises se bastiren bròc er emplaçament dera antica Ègara romana coma sedença deth bisbat d'Ègara, constituit cap ar an 450 e que va perdurar enquiara ath sègle VIII. Se sap eth nom de quauqui uns des sòns bisbes (com ara eth prumèr, Ireneu) e se i amassèc un concili provinciau dera Tarraconense er an 614. Er ensems episcopau seguís eth modèu bizantin dera antiquitat, damb dues glèises (Sant Pere e Santa Maria) e un baptisteri (Sant Miquel). Dempús d'un long procès constructiu, es glèises quedèren alestides segontes era forma actuau cap as sègles XI e XII e son de factura romanica, edificades sus antiques bastisses preromaniques dera epòca visigotica. ==Cultura== Era ciutat, hereva d'un ric auviatge medievau, modernista e industriau, compde damb un vast hilat de bibliotèques (enter es quaus era modèrna Bibliotèca Centrau de Terrassa, que recuelh eth legat, enter d'autes, dera istorica Bibliotèca Soler e Palet), archius (coma er Archiu Tobella e er Archiu Istoric Comarcau) e musèus. [[Imatge:Castell de Vallparadís.JPG|thumb|250px|Castèth Cartoixa de Vallparadís]] ===Musèus === * eth Musèu de Terrassa, de titolaritat municipau, que compde damb diuèrses seccions: ** Castèth Cartoixa de Vallparadís, ath Parc de Vallparadís ** Ensems Monumentau des Glèises de Sant Pere ** Casa Alegre de Sagrera, casa modernista en carrèr dera Font Vella ** Torre del Palau, ena plaça Vella, unic vestigi deth castèth palais des reis catalans a Terrassa ** Centri d'interpretacion dera vila medievau de Terrassa ** Convent de Sant Francesc, en qué destaque eth claustre decorat damb plafons ceramics * eth Musèu dera Sciéncia e dera Tecnica de Catalonha, installat ena antica Vapor Aymeric, Amat e Jover, administrat pera Generalitat de Catalonha * eth Centre de Documentacion e Musèu Texil dera Deputacion de Barcelona * eth Musèu Parroquiau deth Sant Esperit, laguens era Catedrala, ena plaça Vella [[Imatge:SantLlorençMunt-MonestirLaMola.jpg|thumb|right|250px|Monastèri romanic ara cresta dera Mola (1107&nbsp;m), eth punt mès naut deth Parc Naturau de Sant Llorenç del Munt i la Serra de l'Obac]] ==Ligams== *[http://www.terrassa.cat Site oficiau Terrassa] *[http://www.cambraterrassa.es Cramba de comèrç] *[https://web.archive.org/web/20100523070342/http://campusterrassa.upc.edu/ Universitat] *[https://web.archive.org/web/20060409203547/http://www.terrassa.org/turisme/ Torisme] *[http://www.minyons.cat "Castells" o bastiments umans] *[https://web.archive.org/web/20101006194638/http://blocs.terrassa.com/ Directòri de blogs de Terrassa] {{commonscat|Terrassa}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} [[Categoria:Vila espanhòla de mai de 100 000 abitants]] jqp7tpdu09l0hhhhmevh3sbszo70ls2 0 25275 2505024 2302831 2026-07-24T03:52:17Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Arbus.jpg]] → [[File:Arbus (1024x768).jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Arbus (1024x768).jpg]] 2505024 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | nom2= ''Arbus'' |nom=Arbús | lògo= cap | imatge=Arbus_vue_4.JPG | descripcion= Lo borg |escut= |ist={{Bearn}} | parçan= | region = [[Navèra Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Pau|Pau]] | canton = Lescar, Gave e Tèrras deu Pont Long ([[Canton de Lescar|Lescar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat d'Aglomeracion de Pau-Bearn-Pirenèus|CA de Pau-Bearn-Pirenèus]] |insee= 64037 |cp= 64230 |cònsol= Didier Larrieu |mandat= [[2020]]-[[2026]] |gentilici= (en [[francés]]) |alt mej=144 |longitud = -0.504722222222 |latitud = 43.3342 |alt mini= 125 |alt maxi= 284 |ectaras=1389 |km²= 13.89 }} '''Arbús'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Arbus'' en [[francés]]) qu'ei un vilatge de [[Bearn]] pròche de [[Pau]]. Qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[bearn]]esa administrada peu [[departaments franceses|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 64037.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [ar'bys] shens nasalizacion audibla. Las fòrmas ancianas que son ''Arbus'' en 1170, ''Arbuus'''' en 1307, ''Arbus'' en 1385, ''Arbus'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) <ref name = migr>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 181-182</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom que vien d'ua arradic ''*arb-'' de sens escur, benlhèu ua variacion deu prelatin ''alba'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 23, a ''Arbéost''</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], l'explicacion de Dauzat qu'ei pertinenta. Que i a ua arradic basca arcaïca, benlhèu aquitana, ''-alb''/''-arb'', qui a lo sens d'« èrba », qui pòt estar la medisha que ''-alp'' (''Alpa'', ''Aups'', ''alpatge'', etc). La grafia de 1307 que suggereish la tombada d'ua ''-n-'' (''*Arbuns''), vienuda d'un sufixe coneishut en toponimia basca, ''-untz'', de sens collectiu e locatiu. Lo sens globau que pòt estar « lòc on i a èrba » <ref name = migr/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64037 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Didier Larrieu|Partit= [[PS]] |Qualitat= expèrt comptable}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64037 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr64|0}} la populacion qu'èra de {{popfr64|037}} abitants. ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Arbus (1024x768).jpg|400px|left|thumb|Arbús]] ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== * [http://www.arbus.fr Sit de la comuna] ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] l88js1yys21m2j78h6hx2b6ix27w0dn 0 55982 2505020 2456805 2026-07-23T19:26:05Z ~2026-41009-85 64493 qqs correccions 2505020 wikitext text/x-wiki {{Entèsta tablèu país | carta=erg |nom_local= ''Sacrum Romanum Imperium''<br />''Heiliges Römisches Reich'' |imatge_bandièra=Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg |ligam_bandièra= bandièra |imatge_blason= Holy Roman Empire Arms-double head.svg |ligam_blason= blason |imatge_carta= Holy Roman Empire ca.1600.svg |devisa=(cap) }} {{lengas oficialas país| [[Latin]] <br /> [[Alemand]], [[Italian]], [[francés]], [[neerlandés]], [[romanch]], [[chèc]], [[polonés]], [[eslovèn]] e [[frison]]}} |- | [[Capitala]]<br /><small> | [[Aquisgran]] <br /><small> |- | Darrièr emperaire ([[1804]]-[[1835]]) | [[Francés I d'Àustria|Francés II]] |- | [[Aira|Superfícia]] maxima | 470 000 km² |- | [[Populacion]] | 4 700 000 <small> |- | [[Moneda]] | |- |} Lo '''Sant Empèri Roman Germanic'''<ref>{{Ref-libre|títol=La festa: Lo Cavalier de Març|nom=Robèrt|cognòm=Lafont|an=1982|editor=Fédérop|pagina=306|isbn=9782857920243}}</ref> ([[alemand]]: ''Heiliges Römisches Reich''; [[latin]]: ''Sacrum Romanum Imperium'': Sant Empèri Roman de la Nacion Germanica) èra una union de territòris d'Euròpa Centrala entre l'[[Edat Mejana]] e l'[[Edat Modèrna]] plaçats jos l'autoritat d'un emperaire roman germanic. Lo primièr emperaire roman germanic foguèt [[Otto I]] en 962 de l'èra crestiana. Lo darrièr foguèt [[Francés II]], qu'abdiquèt e dissolguèt l'empèri en 1806 durant las [[Guèrras Napoleonencas]]. Lo Sant Empèri nasquèt en [[962]] de la [[Francia Orientala]], eissida del desmembrament de l'[[Empèri Carolingian]] pel [[Tractat de Verdun]], e foguèt l'entitat predominanta d'Euròpa Centrala durant gaireben un millenni, fins a la sa dissolucion en [[1806]] per [[Napoleon Bonaparte|Napoleon Ièr]]. Al [[sègle XVIII]], compreniá la màger part de las actualas [[Alemanha]], [[Republica Chèca]], [[Àustria]], [[Liechtenstein]], [[Eslovènia]], [[Belgica]] e [[Luxemborg]], e tanben una part de la [[Polonha]] actuala e una porcion dels [[Païses Basses]]. Anteriorament, n'avián format part la totalitat dels Païses Basses e de [[Soïssa]], l'èst de [[França]] e lo nòrd d'[[Itàlia]]. == Istòria == === La formacion de l'Empèri === [[Fichièr:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|Partiment de l'[[Empèri Carolingian]] en [[843]] entre Francia Occidentala (ròse), Francia Mediana (verd) e Francia Orientala (jaune).]] La formacion dau Sant Empèri Roman Germanic acomencèt en [[843]] pendent lo partiment per lo [[Tractat de Verdun]] de l'[[Empèri Carolingian]] entre lei tres fius de Loís I{{e}} lo Piós ([[814]]-[[840]]). Tres estats foguèron formats : * [[Francia Occidentala]] que serà a l'origina dau [[França|Reiaume de França]]. * [[Francia Mediana]] que serà partejada entre lei fius de [[Lotari Ier|Lotari I{{èr}}]] en [[855]] e serà plus jamai reünificada. * [[Francia Orientala]] que serà a l'origina de l'Empèri. Aquela division dau [[Empèri Carolingian|territòri carolingian]] va venir permanenta e l'autoritat dei [[govèrn]]s centraus va lèu s'afeblir en causa dei divisions intèrnas dei reiaumes e de la pression ai frontieras d'envaïseires coma lei [[Viking]]s. Ansin, apareguèron d'ensems autonòms coma lei [[ducat]]s o lei [[comtat]]s que dispausavan d'una independéncia fòrça importanta e reconeissián solament un poder sobeiran nominau ai [[rei|rèis]] centraus. Aqueu movement serà a l'origina de la [[feudalitat|societat feodala]] de l'[[Edat Mejana]]. Pasmens, totei leis estats carolingians foguèron pas pertocats au meme gras per aquela evolucion. La Francia Mediana dispareguèt totalament tre la fin dau sègle IX quand son unitat se descompausèt en causa dei partiments entre leis eiretiers de la dinastia e de l'influéncia de l'aristocràcia locala que desirava venir autonòma. En Francia Orientala, lei ducs foguèron elegits per lei nòbles locaus. Puei, lo rèi foguèt tanben elegit per lei membres pus importants de la noblesa. La dinastia carolingiana perdiguèt donc rapidàment lo contraròtle de l'estat mai l'unitat dau reiaume demorèt. En [[919]], Enric I{{èr}} de Saxònia foguèt elegit. Reinèt fins a [[936]] e capitèt de convéncer lo rèsta dei grands dau reiaume d'elegir son fiu [[Oton Ier (emperaire roman germanic)|Oton I{{èr}}]] coma rèi après sa mòrt. Aquò permetèt de fondar la dinastia otoniana que va dirigir l'Empèri fins a [[1024]]. === La dinastia otoniana === [[Fichièr:Holy Roman Empire 1000 map-fr.svg|thumb|right|Extension dau Sant Empèri Roman Germanic vèrs 1000.]] De [[919]] a [[1024]], la [[dinastia otoniana]] dirigiguèt l'Empèri e consolidèt son unitat. Unei principis foguèron la basa d'aqueu procediment. Lo premier foguèt lo mantenement de l'autonomia dei ducats dau reiaume qu'èran a l'origina de la [[Monarquia|monarquiá]] electiva de [[Francia Orientala]]. Puei, lei rèis capitèron de desvolopar una clientèla importanta de [[Vassalitat|vassaus]] que permetèt d'assegurar lor poder. Enfin, leis Otonians s'apielèron tanben sus la Glèise crestiana per renforçar l'estructura governamentala. D'efèct, la relacion entre lo rèi e lei ducs èra l'element primordiau de l'unitat dau reiaume en formacion. Lei ducs èran quasi independents e la fònt dau poder reiau gràcias a l'eleccion dau rèi per lei senhors pus poderós. Per assegurar lor poder, leis Otonians deguèron donc se limitar a l'exercici dau poder de senhoriá sus lei ducs e reconóisser seis poders dins leis afaires intèrnes dei ducats. Aquò permetèt de donar una autonomia granda ai senhors dau reiaume e empachèt una desintegracion sus lo modèle d'aquela de Francia Mediana. En fòra de la reconoissença dei drechs dei senhors pus importants, lei rèis de Francia Orientala desvolopèron tanben una clientèla pròpria per venir lei senhors feodaus pus poderós dau reaiume. D'efèct a la fin de l'[[Empèri Carolingian]], la possession d'una clientèla importanta èra una condicion necessària per obtenir lo poder. Leis Otonians capitèron de se crear una clientèla d'[[evesque]]s en cambi de territòris qu'èran recuperats a la mòrt de son titular. Aquò permetèt au rèi de pas dispersar sei domenis entre de familhas nòblas qu'avián tendéncia de venir pauc a pauc independentas dau poder centrau. Gràcias a aqueu sistèma, leis Otonians venguèron lei caps de la premiera clientèla [[Euròpa|europèa]] tre lo [[sègle X]]. D'autra part, leis Otonians utilizèron egalament la Glèisa per consolidar l'administracion dau reiaume. L'Emperaire capitèt de prendre lo contraròtle deis institucions de la Glèisa presentas sus son territòri en cambi de divèrsei recompensas. Ansin, lei membres dau clergat aut èran nomats a l'iniciativa dau poder centrau e la Glèisa foguèt donc pauc a pauc integrada dins la gestion deis afaires imperiaus. Aquela politica culminèt a la fin dau sègle X quand lo nòrd d'[[Itàlia]] èra sota la dominacion dau Sant Empèri e qu'unei papas foguèron nomats per son cap. === La dinastia franconenca === La mòrt sensa eiretier de l'emperaire Enric II en [[1024]] marquèt la fin de la dinastia otonomiana e lo començament de la dinastia franconenca après l'eleccion de Conrad II. Va dirigir l'Empèri fins a [[1125]]. L'unitat de l'Empèri foguèt renforçada e mai se l'aristocràcia obtenguèt certanei drechs permetent d'assegurar son autonomia. Ansin, la dinastia franconenca contunièt la politica religiosa deis Otonians per administrar l'Empèri e dirigir la nominacion dei membres dau clergat aut. Per exemple, la nominacion dau clergat dei territòris imperiaus èra pas realizada per lo papa mai solament per l'emperaire. Au contrari, lo cap dau Sant Empèri contunièt de poder nomar o destituir lo papa coma en [[1046]]. D'autra part, la dinastia assaièt d'introdurre e de propagar lo drech roman, en plaça dei lèis germanicas tradicionalas, e la patz entre lei territòris imperiaus. Per aquò, s'estendiguèt l'idèa de « Patz de Dieu » apereguda dins lo sud de França. Enfin, leis emperaires capitèron d'acabar lo procediment d'union de Borgonha dins l'Empèri. Aquela region èra ja sota lo contraròtle de l'emperaire dempuei l'adopcion d'Enric II coma eiretier per lo darrier rèi borgonhon mai lei Franconencs capitèron de l'unificar dirèctament au Sant Empèri. Pasmens, leis emperaires deguèron acceptar una partida dei volontats d'autonomia dei membres de la noblesa auta de l'Empèri. Certanei fèus periferics coma Ongria venguèron independents. De mai, per l'eleccion d'Enric IV, l'aristocràcia capitèt de condicionar sa somission au rèi a la justesa de son rèine. Enfin, lo periòde de regéncia au començament dau rèine d'Enric IV venguèt la perseguida de l'afebliment de l'autoritat centrala en causa de la division de la Cort. En particular, la papautat retrobèt son independéncia === La Querèla deis Investiduras === La Querèla deis Investiduras se debanèt de [[1075]] a [[1122]] durant la fin dau periòde de la dinastia franconenca. D'efèct, aprofichant l'afebliment dau poder imperiau, la papautat retrobèt son autonomia e decidiguèt de luchar còntra la nominacion dau clergat dau Sant Empèri per l'emperaire. Entre [[1075]] e [[1077]], lo papa utilizèt son drech d'excomunicacion còntra Enric IV a prepaus de la nominacion de l'evesque de Milan. Après un conflicte de doas annadas, Enric IV deguèt se sometre. Pasmens, son fiu Enric V decidiguèt d'acomençar tornarmai aqueu conflicte e una solucion novèla foguèt acceptada per lei dos camps en [[1122]]. L'emperaire gardèt lo drech de confirmar leis eleccions dei membres dau clergat. En revenge, lei procediments d'eleccions èran venguts mai independents, especialament en Borgonha e Itàlia. Enfin, una partida dei devers ancians dau clergat a respèct de l'emperaire dispareguèt. Ansin, la Querèla deis Investiduras s'acabèt per una desfacha politica de l'Emperaire que veguèt son poder demenir fòrtament. === La dinastia dei Hohenstaufen === [[Fichièr:Droysens-26a.jpg|thumb|right|Territòris d'Enric XII de Baviera.]] Après la fin de la dinastia franconenca en [[1125]], doas familhas poguèron pretendre d'èsser elegidas a la tèsta de l'Empèri. La premiera foguèt la familha Welf e la segonda aquela dei Hohenstaufen. Aquò serà la fònt de divèrsei conflictes, especialament dins lo nòrd d'Itàlia, que s'acabèron per lo succès dei Hohenstaufen e per un renforçament de l'autonomia de l'aristocràcia imperiala. D'efèct, après la mòrt d'Enric IV en [[1125]], foguèt elegit Lotari III de la familha Welf que reinèt fins a [[1137]]. Au contrari dei dinastias precedentas, sa politica foguèt caracterizada per son sostèn au papa. Pasmens, a sa mòrt, lei Welf foguèron escartats e Conrad III dei Hohenstaufen foguèt elegit cap de l'Empèri. Aquò va entraïnar lo començament d'un conflicte recurrent dins lei vilas dau nòrd d'Itàlia entre lei partisans dau papa (Guelfs) e aquelei de l'emperaire (Gibelins). Aquelei trebols obliguèron Frederic I{{e}} ([[1152]]-[[1190]]) d'intervenir dins la region per restaurar l'òrdre imperiau. Lo conflicte s'acabèt per una revirada per l'Emperaire, vencut a Legnano en [[1176]], que veguèt son influéncia demenir en Itàlia. Pasmens, Frederic aprofichèt aqueu conflicte per redurre lei possessions de la familha Welf en Alemanh. D'efèct, en [[1175]], Enric XII de Baviera, cap de l'ostau dei Welf, refusèt de l'ajudar durant sei campanhas. Aqueu refús foguèt pretèxt a un procès feodau victoriós per insubordinacion gràcias a una aliança entre lo poder imperiau e la màger part dei senhors dau reiaume. Dins aquò, sei territòris foguèron partejats entre lei senhors territoriaus de l'Empèri e lo domeni imperiau pròpri aprofichèt pas l'occasion per s'agrandir. A la mòrt de Frederic I{{e}}, son successor Enric VI ([[1190]]-[[1197]]) assaièt de prendre lo contraròtle dau reiaume normand de Sicília e dau sud d'Itàlia e d'instaurar un poder centrau poderós dins l'Empèri. Pasmens, se turtèt a una resistància acarnada dei Normands e ai trebols causats en Alemanha per lo partit Welf. Sa mòrt prematura en [[1197]] marquèt sa revirada e lo començament d'un periòde d'instabilitat dau tròne imperiau fins a la reconoissança de [[Frederic II Hohenstaufen|Frederic II]] au començament deis annadas 1210. Son rèine veguèt lei Grands de l'Empèri obtenir de privilègis fòrça importants que van permetre lo desvolopament d'estats quasi independents dins l'Empèri. Aquò foguèt renforçat per la fin de la dinastia en [[1250]] que causèt un afebliment major dau poder imperiau. === La fin de l'Edat Mejana === [[Fichièr:HRR 14Jh.jpg|thumb|right|Territòri dau Sant Empèri Roman Germanic vèrs lo sègle XIV.]] Après lo declin dei Hohenstaufen, la fin de l'Edat Mejana veguèt la transformacion de l'Empèri que lo poder centrau venguèt relativament feble e que se centrèt mai e mai sus lei regions alemandas. D'efèct, l'afebliment dau poder imperiau contunièt en fàcia de la formacion d'estats poderós dirigits per lei princes-electors. Aquelei darriers veguèron lor poissança aumentar quand lo papa decidiguèt de fixar lo mòde d'eleccion de l'Emperaire e que venguèron lei membres solets dau collègi electorau. De mai, lo tròne imperiau demorèt vacant durant unei periòdes. Enfin, la papautat, que se desplacèt en Avinhon a partir de [[1309]], acomencèt tornarmai de luchar còntra lo poder imperiau sus leis afaires de la Glèisa, especialament dins lo nòrd d'Itàlia. Aqueu procediment se debanèt en parallèl d'un reculament dei frontieras imperialas e de la pèrda d'influéncia sus lei regions perifericas. Lo fenomèn foguèt fòrtament marcat dins lei regions occidentalas en causa dei trebols de la [[Guèrra de Cent Ans]]. Certanei nòbles francés importants avián de fèus dins de reiaumes diferents. Lo rèi Carles V prenguèt possession dau [[Daufinat]] e de membres de sa familha obtenguèron de possessions imperialas coma Provença o Borgonha. Certanei familhas reconoguèron la senhoriá francesa. Enfin, de movements d'autonomia se debanèron dins d'autrei territòris occidentaus coma Soïssa ambé la creacion de la Confederacion dei Tres Cantons en [[1291]] e Itàlia. Lo centre dau Sant Empèri se desplacèt donc dins lei regions alemandas a l'entorn dei familhas majoras de l'Empèri (Luxemborg, Wittelsbach e Hamsborg). Dins aquò, l'afondrament de l'Ostau dei Luxemborg vèrs la fin dau sègle XIV marquèt l'ascension dei Hamsborg que prenguèron lo poder dins leis institucions imperialas e lo gardèron quasiment fins a la fin de l'Empèri. Òr, lei possessions d'aquela familha èran principalament situadas dins lei regions orientalas de l'Empèri que van venir la fònt de la monarquiá poderosa austriana. === La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg === La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg foguèt realizada per lei premiers emperaires d'aquela dinastia, Frederic III ([[1440]]-[[1486]]), Maximilien I{{e}} ([[1508]]-[[1519]]) e Carles Quint ([[1519]]-[[1558]]), gràcias a lor poissança que permetèt de redreiçar lo poder e l'imatge de l'Empèri. Unei reformas majoras foguèron consideras coma un projècte d'impòst comun e de patz generala entre leis estats imperiaus. Pasmens, fin finala, solament dos cambiaments foguèron definitivament adoptats : lei Ceucles imperiaus per organizar la defensa e la collècta de l'impòst e la Chambra imperiala per assegurar lo reglament dei diferents entre estats. La Dièta Imperiala vendriá egalament pauc a pauc lo forum politic e diplomatic de l'Empèri. === La Reforma e la patz d'Augsborg === [[File:Euròpa - Reforma.png|thumb|Equilibri religiós en Euròpa e dins lo Sant Empèri a la fin dau sègle XVI.]] La premiera mitat dau sègle XVI veguèt una tièra de dificultats per l'Empèri que deguèt faciar de guèrras e l'aparicion e lo desvolopament de la Reforma protestanta. D'en premier, durant lo rèine de Carles Quint, se debanèt divèrsei guèrras còntra França, de revòutas intèrnas (païsans entre [[1524]] e [[1526]]) e còntra leis Otomans sostenguts per lei Francés. Pasmens, lo problema principau venguèt après lo reglament d'aquelei conflictes quand l'Emperaire decidiguèt de s'ocupar de la question religiosa causant una guèrra còntra lei Princes protestants. Va s'acabar per un compromés religiós (patz d'Augsborg) que va marcar la division confessionala de l'Empèri entre Protestants e Catolics. D'efèct, durant la mager part de son rèine, Carles Quint deguèt luchar còntra leis ambicions francesas en Itàlia e dins lei regions situadas entre lo Reiaume francés e lo Sant Empèri. En 1529, après un premier conflicte lòng e acarnat, una patz foguèt signada per lei dos camps onte França gardèt la region borgonhona mai abandonèt sei pretencions sus lo nòrd d'Itàlia. Pasmens, França s'alièt ambé leis Otomans e de guèrras novèlas se debanèron en [[1536]]-[[1537]] puei entre [[1542]] e [[1544]]. De lor caire, leis Otomans dirigit per lo sultan Soliman ataquèron l'Euròpa Centrala a partir deis annadas 1520. Venceires a Mohacs còntra Òngria, foguèron replegats per leis Austrians en [[1529]] e en [[1532]] dins la region de Viena. Pasmens, en [[1541]], foguèron lo torn de l'armada imperiala d'èsser vencuda durant una campanha en Òngria. Ansin, se Carles Quint capitèt d'arrestar lei progrès otomans en Euròpa, la frontiera orientala dau Sant Empèri demorèt un frònt major onte de fòrças importantas èran estacionadas. Après aquelei succès, Carles Quint assaièt de reglar la question religiosa causada per l'aparicion dau Protestantisme en [[1515]]. En [[1521]], [[Martin Luther]] foguèt condamnat per l'edicte de Worms. Pasmens, aquò empachèt pas lo desvolopament de la religion novèla e la conversion d'uneis estats. Crenhent una intervencion militara, leis estats protestants se gropèron dins una aliança militara dicha [[liga Smalkalda]]. En [[1535]], recebiguèron lo sostèn francés còntra l'Emperaire. Dins aquò, en [[1546]], la patz entre Carles Quint e Francés I{{e}} entraïnèt lo començament de la guèrra per una ofensiva preventiva còntra lei fòrças catolicas. Pasmens, Carles Quint capitèt de redreiçar la situacion e averèt un succès decisiu a Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547. Lei negociacions de patz foguèron malaisadas e s'acabèron solament en [[1555]] per la patz d'Augsborg. Marquèt un afebliment de l'autoritat imperiala restaurada per lei Hamsborg e lo principi deis estats imperiaus foguèt tornarmai afirmat. De mai, leis estats obtenguèron de drechs sobeirans novèus (batuda de la moneda...) e la division religiosa demorèt. === La Guèrra de Trenta ans === {{veire|Guèrra de Trenta Ans}} Lei divisions religiosas entre protestants e catolics foguèron pas amaisadas per la patz d'Augsborg. En plaça, leis estats formèron d'alianças militaras e preparèron un conflicte generau qu'acomencèt en [[1618]] a prepaus de la succession dau prince-elector de Boèmia. La guèrra se devesiguèt en quatre periòdes diferents de 1618 a 1648 e va constituir lo còp decisiu còntra l'unitat de l'Empèri. Veguèron l'intervencion dei poissanças vesinas coma Danemarc, Suècia e França e causèron de destruccions fòrça importanta sus tot lo territòri de l'Empèri. Inicialament venceire, lo camp catolic deguèt pauc a pauc faciar leis armadas deis aliats deis estats protestants. Aqueleis intervencions èran motivadas per la desirança d'ajudar la religion protestanta o d'empachar la formacion d'un Empèri amb un poder centrau restaurat e sota l'influéncia de l'Ostau dei Hamsborg. L'intrada en guèrra de França foguèt l'element decisiu dau conflicte e va permetre la victòria dau camp protestant. A partir de 1641, leis estats catolics arrestèron lo conflicte e desmobilizèron sei fòrças sensa autorizacion de l'Emperaire. L'idèa de l' Empèri foguèt pauc a pauc abandonada e lei tractats de Vestfàlia establiguèron definitavament la libertat deis estats alemands. D'efèct, l'Empèri foguèt devesit entre 350 entitats dotats dau drech de vòte a la Dièta imperiala. Aquò permetèt de limitar l'influéncia dei Hamsborg e d'empachar la formacion d'una majoritat capabla de dirigir l'Empèri. === La rivalitat entre Àustria e Prussia === [[Fichièr:HRR 1789 fr.png|thumb|right|Frontieras dins l'Empèri en [[1789]] avans lo començament de la [[Revolucion Francesa]].]] Après la Guèrra de Trenta Ans, la fin dau sègle XVII foguèt marcada per la politica de l'Emperaire Leopold I{{e}} qu'assaièt de protegir l'Empèri còntra leis ambicions de Lóis XIV. Pasmens, la desintegracion contunièt dins leis annadas 1650 quand lo Dièta confirmèt lo drech deis estats d'obtenir d'impòsts de lor populacion per formar d'armadas. A partir dau sègle seguent, l'Empèri foguèt devesit entre lei zonas d'influéncia d'Àustria e de Prussia. Aquelei darriers èran venguts d'estats majors dau continent european e despassèron largament lo quadre dau Sant Empèri. Leis institucions de l'Empèri declinèron e venguèron solament un otís dins la politica de poissança dei dos estats. Dins leis annadas 1770, perdiguèron lo rèsta de lor importància e la patz de Teschen entre Prussia e Àustria foguèron pas garantida per leis estrucuturas imperialas mai per de reiaumes estrangiers coma Russia. === La disparicion de l'Empèri === [[Fichièr:Map-Rheinbund-1812.png|thumb|right|Extension de la Confederacion dau Rin en [[1812]].]] En [[1792]], durant la [[Revolucion Francesa]], lei doas poissanças principalas de l'Empèri s'alièron dins la Premiera Coalicion per luchar còntra França. Pasmens, aquela aliança aviá pas per objectiu la defensa de l'Empèri mai solament empachar l'autre d'aprofichar la victòria. De mai, certaneis estats, especialament Prussia, aviá tanben la desirança d'annexar de territòris eclesiastic per pagar lor esfòrç de guèrra. Ansin, lei tropas coalizadas poguèron pas resistir ais ofensivas francesas e divèrsei tractats de patz foguèron signats ambé la Republica francesa entre [[1795]] e [[1797]] marcant la revirada de la Premiera Coalicion. Gràcias a son succès militar, França obteguèt lei territòris de la riba senèstra dau Rin. Ansin, entre [[1801]] e [[1803]], una tièra de negociacions s'ocupèt de modificar lei frontieras entre leis estats imperiaus per reparar lei pèrdas deis estats annexats per lei Francés. Aquò va entraïnar un cambiament important deis estats alemands car França assaièt de crear un emsems de poissanças mejanas capablas de causar de problemas au rèsta de l'Empèri sensa aguer lei mejans de menaçar la Republica. Lei territòris eclesiastics foguèron largament utilizats coma compensacions per dessenhar lei frontieras novèlas causant la disparicion de la Glèisa imperiala. Pasmens, aqueu reglament foguèt provisòri car en [[1804]], Napoleon decidiguèt d'afeblir Prussia e Àustria en sostenent certaneis estats alemands. Bavièra, Wurtemberg e Bada venguèron de reiaumes coma Prussia e Àustria. Puei, lo 12 de julhèt de 1806, uneis estats alemands decidiguèron de fondar la Confederacion dau Rin a París. Quitèron oficialament l'Empèri lo 1{{e}} d'aost seguent e se placèron sota proteccion francesa. Menaçat d'una ataca francesa còntra Àustria, l'emperaire Francés II acceptèt d'abdicar lo 6 d'aost de 1806 marcant la fin finala dau Sant Empèri Roman Germanic. == Organizacion politica == L'organizacion politica dau Sant Empèri Roman Germanic foguèt lo resultat d'unei procediments mai o mens ancians. La mager part èran compausats per de tradicions o de privilègis medievaus. Lei tèxts pus ancians foguèron escrichs a partir de la fin de l'Edat Mejana. Ansin, la nocion de constitucion foguèt definida solament dins lo corrent dau sègle XVII e se compausèt d'un assemblatge d'elements, escrichs o non, fòrça complèxe. Sa caracteristica principala foguèt que la sobeiranetat èra partejada entre leis estats imperiaus (''Majestas realis'') e l'Emperaire elegit (''Majestas personalis''). === Principis principaus === ==== Lei lèis fondamentalas ==== Unei tèxts, escrichs a partir dau sègle XII, compausan lei lèis fondamentalas de l'estructura imperiala. Lo premier foguèt lo [[Concordat de Worms]] de [[1122]] que permetèt de reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Marquèt una premiera separacion entre l'Estat e la Glèisa e donèt una basa novèla a la gestion deis afaires religiós. La segonda etapa importanta se debanèt en [[1231]] quand Frederic II deguèt donar dei drechs sobeirans a una partida de l'aristocràcia que va formar per la seguida l'ensems dei Princes imperiaus. Enfin, en [[1356]], foguèt adoptada la [[Bula d'Aur]] qu'es considerada coma la fondacion vertadiera de la Constitucion de l'Empèri. Permetèt de definir lo sistèma d'eleccion dau rèi e assaièt de redurre lei guèrras entre estats imperiaus. S'apondiguèt durant lo sègle XIV lei concordats signats en [[1447]] entre lo Papa Nicolau V e l'Emperaire Frederic III. Regardavan leis afaires religiós coma lei libertats dau clergat, son mòde d'eleccion e lo sistèma de succession a la mòrt dau titular d'un territòri eclesiastic. Peui, en [[1495]] e [[1521]], doas decisions pertocavan l'adopcion dau principi de la patz entre leis estats e lo nombre de soudats que cada estat deviá fornir a l'armada imperiala. Aqueu sistèma foguèt completat en [[1555]] per la patz d'Augsborg qu'estendèt la patz au nivèu religiós. Enfin, a partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei tractats de reglament dei conflictes se debanant sus lo territòri completèron lei lèis fondamentalas de l'Empèri. Lei pus importants foguèron lei tractats de Vestfàlia que cambièron prefondament lei drechs de sobeiranetats entre leis estats imperiaus e permetèron de reglar la question religiosa creada per l'aparicion de la religion calvinista. Lei tractats de Nimegue ([[1678]]) e de Ryswick ([[1697]]) aguèron una importància pus febla mai foguèron la basa de cambiaments de frontieras. Foguèt tanben lo cas dei decisions de la Dièta imperiala de 1654 puei de 1663. ==== Lei costumas ==== Au costat dei tèxts escrichs, lei costumas e la tradicion aguèron tanben un ròtle fòrça important dins l'organizacion politica de l'Empèri. Èran gropadas segon dos ensems. Lo premier regardava lei costumas elei e lo segond pertocava lo biais de leis aplicar. Lei costumas regardant la gestion deis afaires de l'Estat èran gropadas dins un ensems dich ''Reichsherkommen''. Certaneis èran relativament importantas coma l'acòrd d'elegir solament un Alemand coma rèi de l'Empèri. === Institucions principalas === ==== L'Emperaire ==== L'Emperaire èra lo cap oficiau dau Sant Empèri Roman Germanic. Se considerava coma lo successor deis emperaires romans e carolingians e son títol oficiau èra « Rèi dei Romans ». Èra elegit per l'aristocràcia imperiala segon un sistèma que foguèt definitivament organizat per la [[Bula d'Aur]] en [[1356]]. Segon lei periòdes, lo poder de l'Emperaire foguèt mai o mens poderós. Pasmens, d'un biais generau, son autoritat demeniguèt pauc a pauc e leis estats imperiaus obtenguèron una quasi-independéncia dins lo corrent de l'Edat Mejana. ==== L'Arquevesque de Maiança ==== L'Arquevesque de Maiança èra un Prince-Elector qu'aviá un ròtle especiau, e principalament simbolic, segon la Bula d'Aur. Èra lo president dau collègi electorau e encargat dau sacre de l'Emperaire novèu. Èra tanben de drech archicancelier de l'Empèri e premier conselhier de la Dièta imperiala. Enfin, aviá una plaça particulara dins lo Conseu Aulic e dins la Chambra Imperiala de Justícia. ==== La Dièta imperiala ==== La Dièta d'Empèri faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas de la fin dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI. Inicialament assemblada legislativa e forum de discussion entre representants dei territòris imperiaus, vendriá pauc a pauc l'institucion constitucionala e juridica suprèma de l'Empèri. Se reüniguèt regulament dins una vila de l'Empèri fins a [[1653]]-[[1654]]. A partir de [[1663]], vendriá permanenta e s'installèt a Ratisbona. Èra devesit entre tres grops compausats dei Princes-Electors, dei Princes d'Empèri e dei Vilas d'Empèri. Una lèi necessitava l'acceptacion per lei tres grops e sa ratificacion per l'Emperaire. A partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei membres catolics e protestants foguèron separats. La majoritat èra necessària per un vòte levat deis afaires religiós onte la regla èra lo consensus. ==== Lei Ceucles imperiaus ==== [[Fichièr:Map of the Imperial Circles (1512)-fr.svg|thumb|right|Lei Ceucles imperiaus au començament dau sègle XVI.]] Lei Ceucles imperiaus apareguèron a partir de la fin dau sègle XV. Gropèron uneis estats mai pas aquelei dei Princes-Electors. Sièis foguèron formats en [[1500]] e s'apondiguèron quatre novèus en [[1517]]. Lei fèus italians e la Cavalariá d'Empèri demorèron en fòra d'aquela organizacion. Avián per objectiu de desvolopar la solidaritat entre estats vesins, de protegir la patz dins l'Empèri, d'aplicar lei lèis, d'obtenir lo pagament deis impòsts e de condurre una politica comerciala. Avián una Dièta e venguèron d'elements importants per lo reglament deis afaires juridics au costat de la Chambra Imperiala de Justícia. ==== La Chambra Imperiala de Justícia ==== La Chambra Imperiala de Justícia foguèt creada oficialament en [[1495]] mai una institucion similara èra estada ja en plaça dempuei [[1415]]. Sei membres èran nomats per l'Emperaire, lei Princes-Electors e lei Ceucles. Sa creacion marquèt un progrès major deis estats imperiaus còntra lo poder imperiau. Son objectiu èra de permetre lo reglament dei conflictes d'un biais juridic e non militar. Pasmens, son foncionament foguèt perturbat per de dificultats financieras regularas. ==== Lo Conseu aulic ==== Creat en [[1501]], lo Conseu aulic èra l'organ de justícia suprèm ambé la Chambra Imperiala de Justícia. Certaneis afaires, coma lei questions regardant lei fèus de l'Empèri, èran tractats solament per lo Conseu aulic. Sei membres èran nomats per l'Emperaire. Pasmens, coma l'Emperaire èra catolic, sei decisions èran consideradas coma parcialas per lei senhors protestants. === Organizacion territoriala === ==== Leis Estats imperiaus ==== La nocion d'estats imperiaus gropa lei territòris qu'avián un sèti a la Dièta Imperiala. Èran devesits d'un caire entre estats temperaus e espirituaus e d'autre caire segon lor reng. Lo premier critèri aviá un ròtle important car certanei membres dau clergat èra lei caps espirituaus d'un territòri eclesiastic coma un diocèsi e tanben lei senhors temporaus d'un territòri imperiau. De mai, lei fèus eclesiastics avián de reglas de succession particularas e sovent defenidas dins leis acòrds entre l'Emperaire e la Papautat. La segonda caracteristica permetèt de destriar l'importància dau territòri : * lei Princes-Electors èran la basa de l'Emperaire e lei membres dau collègi electorau per la designacion de l'Emperaire. Èran inicialament sept : tres princes-arquevesques (Maiança, Trevèri e Colonha) e quatre senhors laïcs ([[Reiaume de Boèmia|Boèmia]], Saxònia, Brandeborg e Palatinat). En [[1632]], lo rèi de Bavièra venguèt tanben Prince-Elector per decision de l'Emperaire Ferdinand II. Puei, en [[1692]], foguèt lo torn dau duc de Brunswick-Luneborg. Perdiguèron una partida de lor influéncia politica a partir dau desvolopament de la Dièta Imperiala dins leis annadas 1680 mai demorèron un grop poderós fins a la fin de l'Empèri. * lei Princes d'Empèri que son lei senhors dei fèus dirèctament dependents de l'Emperaire. Lor nombre evolucionèt segon lei periòdes. Pasmens, durant lo periòde d'existància de l'Empèri, lo nombre de vassaus laïcs aumentèt pauc a pauc mentre qu'aqueu dei vassaus eclesiastics demeniguèt. * lei Prelats d'Empèri son compausats deis entitats eclesiasticas que son senhors d'un territòri pichon coma una [[abadiá]]. Aqueu grop veguèt lo nombre de sei membres demenir durant tot l'Empèri. Pasmens, dins la Dièta Imperiala, capitèt de formar un grop que son vòte èra egau a aqueu dei Princes d'Empèri. Aquò li permetèt d'obtenir una importància relativament fòrta a respèct de l'influéncia economica o militara de sei membres. * lei Còmtes d'Empèri que son lei senhors dei fèus pus pichons de l'Empèri. * lei Vilas d'Empèri qu'an l'Emperaire per sobeiran. Dins lei fachs, formavan de vilas liuras dependentas d'un conseu autonòm. ==== Leis autrei territòris autonòms de l'Empèri ==== En fòra deis estats imperiaus, existissiá d'autrei tipes de territòris autonòms de l'Empèri : * la Cavalariá d'Empèri qu'èra formada per l'aristocràcia bassa. Assaièt de s'organizar a partir de la fin de l'Edat Mejana per protegir sei drechs e gardar lor autonomia. * lei Vilatges d'Empèri qu'èran d'ensems fòrça pichons sota la sobeiranetat dirècta de l'Emperaire. Avián de sistèmas d'autoadministracion. == Ligams intèrnes == * [[Guèrra de Trenta Ans]]. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{Fr}} Jean-Pierre Cuvillier, ''L'Allemagne médiévale'', 2 volumes, 1984. * {{De}} Gerhard Hartmann, ''Die Kaiser des Heiligen Römischen Reiches'', Marix-Verlag, 2008, (ISBN 3-86539-938-X). * '''{{De}}''' Klaus Herbers e Helmut Neuhaus, ''Das Heilige Römische Reich – Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843–1806)'', Böhlau-Verlag, 2005, (ISBN 3-412-23405-2) * '''{{Fr}}''' Jean-François Noël, Le Saint-Empire, Paris, 1986. * {{Fr}} Francis Rapp, ''Le Saint-Empire romain germanique. D’Otton le Grand à Charles Quint'', Taillandier, 2000. * '''{{Fr}}''' Jean Schillinger, ''Le Saint-Empire'', 2002. {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Sant Empèri Roman Germanic]] ejhvqwfbqk6n4h2s9r2bk5x8qp187fj 0 63733 2505006 1783801 2026-07-23T13:42:20Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505006 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ullastrell''' es una [[comuna]] catalana de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Se coneis tanben tradicionalament pel nom de '''Ustrell'''. En mai de la capitala municipala compren los nuclèus de Can n'Amat, Can Cabassa e Urbanizacion Can Palet. Se tròba estendut a l'esquèrra de la riera de Gaià, al limit amb lo [[Baix Llobregat]]. Lo territòri es suaument ondulat e cobèrt en partida de bòsc. {{entpopcat}} == Demografia == <center> *'''Grafic demografic d'Ullastrell entre 1900 e 2006 ''' <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.99) ImageSize = width:350 height:200 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1900 text:1900 bar:1930 text:1930 bar:1950 text:1950 bar:1970 text:1970 bar:1986 text:1986 bar:2006 text:2006 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1900 from:0 till: 641 bar:1930 from:0 till: 746 bar:1950 from:0 till: 715 bar:1970 from:0 till: 668 bar:1986 from:0 till: 865 bar:2006 from:0 till: 1529 PlotData= bar:1900 at: 641 fontsize:s text: 641 shift:(-10,5) bar:1930 at: 746 fontsize:s text: 746 shift:(-10,5) bar:1950 at: 715 fontsize:s text: 715 shift:(-10,5) bar:1970 at: 668 fontsize:s text: 668 shift:(-10,5) bar:1986 at: 865 fontsize:s text: 865 shift:(-10,5) bar:2006 at: 1529 fontsize:s text: 1.529 shift:(-10,5) </timeline> </center> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} de458yqvxi2eui50x2zqk1lii70swlr 0 65014 2505018 2400449 2026-07-23T15:57:36Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2505018 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica }} Lo '''Valés Oriental''' (''Vallès Oriental'' en catalan) es una [[comarca]] de [[Catalonha]] que confronta [[Osona]] e [[Selva]] (al nòrd), [[Maresme]] (a l'èst), l[[Bages]] e [[Valés Occidental]] (a l'oèst), [[Barcelonés]] (al sud). La capitala de la comarca es [[Granollers]]. Amb lo [[Valés Occidental]] forma la granda comarca naturala de [[Valés]]. Geograficament, [[Valés]] e [[Penedès]] forman la fòssa tectònica del Valés-Penedès, dins la depression prelitorala catalana. ==Lista dels municipis== Las populacions son de [[2025]]. [[Imatge:Vallès_Oriental_2015.png|thumb|300px|right|Mapa dels municipis]] {{capentcat|}} {{entcat|[[L'Ametlla del Vallès]]|9.474}} {{entcat|[[Bigues i Riells del Fai]]|10.139}} {{entcat|[[Caldes de Montbui]]|18.567}} {{entcat|[[Campins]]|Campins}} {{entcat|[[Canovelles]]|17.473}} {{entcat|[[Cànoves i Samalús]]|3.399}} {{entcat|[[Cardedeu]]|19.046}} {{entcat|[[Figaró-Montmany|El Figueró i Montmany]]|1.195}} {{entcat|[[Fogars de Montclús]]|494}} {{entcat|[[Les Franqueses del Vallès]]|20.881}} {{entcat|[[La Garriga (Vallès)|La Garriga]]|17.426}} {{entcat|[[Granollers]]|65.341}} {{entcat|[[Gualba]]|1.766}} {{entcat|[[La Llagosta]]|13.280}} {{entcat|[[Llinars del Vallès]]|10.956}} {{entcat|[[Lliçà d'Amunt]]|16.540}} {{entcat|[[Lliçà de Vall]]|6.903}} {{entcat|[[Martorelles]]|4.992}} {{entcat|[[Mollet del Vallès]]|52.990}} {{entcat|[[Montmeló]]|8.886}} {{entcat|[[Montornès del Vallès]]|17.102}} {{entcat|[[Montseny]]|388}} {{entcat|[[Parets del Vallès]]|18.885}} {{entcat|[[La Roca del Vallès]]|11.014}} {{entcat|[[Sant Antoni de Vilamajor]]|6.724}} {{entcat|[[Sant Celoni]]|18.977}} {{entcat|[[Sant Esteve de Palautordera]]|3.099}} {{entcat|[[Sant Feliu de Codines]]|6.827}} {{entcat|[[Sant Fost de Campsentelles]]|9.419}} {{entcat|[[Sant Pere de Vilamajor]]|5.074}} {{entcat|[[Santa Eulàlia de Ronçana]]|7.953}} {{entcat|[[Santa Maria de Martorelles]]|868}} {{entcat|[[Santa Maria de Palautordera]]|10.080}} {{entcat|[[Tagamanent]]|328}} {{entcat|[[Vallgorguina]]|3.261}} {{entcat|[[Vallromanes]]|2.778}} {{entcat|[[Vilalba Sasserra]]|794}} {{entcat|[[Vilanova del Vallès]]|5.693}} |} == Vegetacion == La [[vegetacion]] naturala del Valés Oriental es la pròpria de l'airal mediterranèu, amb predominança de l'[[euse]] e del [[pin]]. Se tròba qualques [[rove|rovièras]] dins la serrada del Montnegre. Dins lo massís de Montseny se tròban tanben rovièras e qualques [[bòsc|bòsques]] de [[fau|faus]] e [[avet|avets]]. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] dyeg3f41qsqqwlaly270whhlf4792gp 2505019 2505018 2026-07-23T15:59:51Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2505019 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica }} Lo '''Valés Oriental''' (''Vallès Oriental'' en catalan) es una [[comarca]] de [[Catalonha]] que confronta [[Osona]] e [[Selva]] (al nòrd), [[Maresme]] (a l'èst), l[[Bages]] e [[Valés Occidental]] (a l'oèst), [[Barcelonés]] (al sud). La capitala de la comarca es [[Granollers]]. Amb lo [[Valés Occidental]] forma la granda comarca naturala de [[Valés]]. Geograficament, [[Valés]] e [[Penedès]] forman la fòssa tectònica del Valés-Penedès, dins la depression prelitorala catalana. ==Lista dels municipis== Las populacions son de [[2025]]. [[Imatge:Vallès_Oriental_2015.png|thumb|300px|right|Mapa dels municipis]] {{capentcat|}} {{entcat|[[L'Ametlla del Vallès]]|9.474}} {{entcat|[[Bigues i Riells del Fai]]|10.139}} {{entcat|[[Caldes de Montbui]]|18.567}} {{entcat|[[Campins]]|586}} {{entcat|[[Canovelles]]|17.473}} {{entcat|[[Cànoves i Samalús]]|3.399}} {{entcat|[[Cardedeu]]|19.046}} {{entcat|[[Figaró-Montmany|El Figueró i Montmany]]|1.195}} {{entcat|[[Fogars de Montclús]]|494}} {{entcat|[[Les Franqueses del Vallès]]|20.881}} {{entcat|[[La Garriga (Vallès)|La Garriga]]|17.426}} {{entcat|[[Granollers]]|65.341}} {{entcat|[[Gualba]]|1.766}} {{entcat|[[La Llagosta]]|13.280}} {{entcat|[[Llinars del Vallès]]|10.956}} {{entcat|[[Lliçà d'Amunt]]|16.540}} {{entcat|[[Lliçà de Vall]]|6.903}} {{entcat|[[Martorelles]]|4.992}} {{entcat|[[Mollet del Vallès]]|52.990}} {{entcat|[[Montmeló]]|8.886}} {{entcat|[[Montornès del Vallès]]|17.102}} {{entcat|[[Montseny]]|388}} {{entcat|[[Parets del Vallès]]|18.885}} {{entcat|[[La Roca del Vallès]]|11.014}} {{entcat|[[Sant Antoni de Vilamajor]]|6.724}} {{entcat|[[Sant Celoni]]|18.977}} {{entcat|[[Sant Esteve de Palautordera]]|3.099}} {{entcat|[[Sant Feliu de Codines]]|6.827}} {{entcat|[[Sant Fost de Campsentelles]]|9.419}} {{entcat|[[Sant Pere de Vilamajor]]|5.074}} {{entcat|[[Santa Eulàlia de Ronçana]]|7.953}} {{entcat|[[Santa Maria de Martorelles]]|868}} {{entcat|[[Santa Maria de Palautordera]]|10.080}} {{entcat|[[Tagamanent]]|328}} {{entcat|[[Vallgorguina]]|3.261}} {{entcat|[[Vallromanes]]|2.778}} {{entcat|[[Vilalba Sasserra]]|794}} {{entcat|[[Vilanova del Vallès]]|5.693}} |} == Vegetacion == La [[vegetacion]] naturala del Valés Oriental es la pròpria de l'airal mediterranèu, amb predominança de l'[[euse]] e del [[pin]]. Se tròba qualques [[rove|rovièras]] dins la serrada del Montnegre. Dins lo massís de Montseny se tròban tanben rovièras e qualques [[bòsc|bòsques]] de [[fau|faus]] e [[avet|avets]]. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 0ku717ow2wssm9g90lr988b5m27vro6 0 72446 2504977 2504903 2026-07-23T13:10:24Z Toku 7678 /* La naissença de l'estetica */ 2504977 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del '''sublim'''. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (fisologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] oh3hnn312avox66s33zf1e4vqx129g6 2504978 2504977 2026-07-23T13:11:05Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2504978 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del '''sublim'''. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (fisologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] mvdgywom6l68mxapxw4cgm0iw34k0jo 2504980 2504978 2026-07-23T13:12:37Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2504980 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del '''sublim'''. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (fisologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] c4ubt7l8jfkzxldcxmz5sb7gbiannrk 2504989 2504980 2026-07-23T13:23:20Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2504989 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del '''sublim'''. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] ls161sap4sf918vlabtl6iim7yr14tn 2504991 2504989 2026-07-23T13:23:42Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2504991 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del '''sublim'''. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] m6e1louclpmevsc6sz63qzavuzq6hpu 2504997 2504991 2026-07-23T13:26:30Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2504997 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] pt4dnyvsdyquth6n82kl5odcziutvxx 2505009 2504997 2026-07-23T13:58:47Z Toku 7678 /* La vision de Kant */ 2505009 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] rpbmeyundcrrzvpuztm7fndh4fjx089 2505010 2505009 2026-07-23T14:19:18Z Toku 7678 /* Hegel e lo sègle XIX */ 2505010 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] juxpsmeu892op6wjd8nyo65l4lgkyl3 2505011 2505010 2026-07-23T14:27:47Z Toku 7678 /* La belesa entre natura e art */ 2505011 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 4facjpmcjb3a7il05uw32i2aufkdbrp 2505012 2505011 2026-07-23T14:37:11Z Toku 7678 /* La belesa entre natura e art */ 2505012 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] qb0e97zw6f6ou5p5p0hc0hyzga1lev3 2505013 2505012 2026-07-23T14:47:43Z Toku 7678 /* La belesa entre natura e art */ 2505013 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === Doas formas de belesa === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] gs3420639kbo4dv7abiv457fe7mxtsy 2505014 2505013 2026-07-23T14:50:28Z Toku 7678 /* Doas formas de belesa */ 2505014 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === Doas formas de belesa === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 0uoeetbcfmb2w683lm7l3zjz3102vuv 2505015 2505014 2026-07-23T15:01:31Z Toku 7678 /* Doas formas de belesa */ 2505015 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] hbdleexp3v3m3zgfbyf4qzxndzq3unq 0 79828 2505036 2154436 2026-07-24T10:18:53Z Alaric 506 44932 enriquiment 2505036 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Carcassona |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept=[[Aude (departament)|Aude]] |insee = 111 |capluoc = [[Carcassona]] |km² ={{supfra|111}} }} L’'''arrondiment de Carcassona''' es una division administrativa [[França|francesa]] del departament d’[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d’[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. ==Istòria== Se creèt l’arrondiment de Carcassona en 1800. <gallery> Arrondiments d'Aude (1800-1926).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1800 a 1926 Arrondiments d'Aude (1926-2016).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1926 a 2016 Arrondiments d'Aude 2017.svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, dempuèi 2017 </gallery> En 1926, i annexèron los quatre cantons de l’[[Arrondiment de Castèlnòu d'Ari|arrondiment de Castèlnòu d’Ari]], suprimit. En 2017, cediguèt 27 comunas a l’[[arrondiment de Narbona]] e ne prenguèt 7 a l’[[arrondiment de Limós]].<ref>"R76-2016-12-29-012 Arrêté préfectoral modifiant les limites des arrondissements de l'Aude". Préfecture de la Région Occitanie. [http://www.prefectures-regions.gouv.fr/occitanie/content/download/29091/199412/file/recueil-r76-2016-244-recueil-des-actes-administratifs-special.pdf ''Recueil des actes administratifs spécial'' n°R76-2016-244. 29 de decembre de 2016.</ref> ==Composicion d'aquí a 2015== * [[Canton d’Alzona]] * [[Canton de Bèlpuèg]] * [[Canton de Campendut]] * [[Canton de Carcassona-Centre]] * [[Canton de Carcassona-Èst]] * [[Canton de Carcassona-Nòrd]] * [[Canton de Carcassonne-Sud]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Sud]] * [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] * [[Canton de Fanjaus]] * [[Canton de La Grassa]] * [[Canton del Mas de Cabardés]] * [[Canton de Montreal (Aude)]] * [[Canton de Motomet]] * [[Canton de Peiriac de Menerbés]] * [[Canton de Saissac]] * [[Canton de Salas d'Èrs]] <br/> [[Image:Arrondissements et cantons de l'Aude.svg|300px|thumb|center|Los cantons dels arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (en francés)]] <br/> [[Image:Arrondissementaude.JPG|300px|thumb|center|Las comunas dels 3 arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (mapa en francés)]] <br/> ==Composicion a partir de 2015-2017== Lo nombre de las comunas d'un arrondiment pòt cambiar pr'amor de las fusions de comunas dins las [[comuna novèla|comunas novèlas]]. En [[2017]], la composicion dels arrondiments es estada modificada per s'adaptar a las [[Intercomunalitat en França|intercomunalitats]]. En 2017, l'arrondiment ganhèt 7 comunas (e montèt a 1 comunas) al detriment l'avantatge de l'[[arrondiment de Limós]] : [[Bèlflor|Velflor]], [[Cumièrs]], [[Fajac de la Relenca]], [[Marquènh]], [[Mézerville|Meservila]], [[Molevila]] e [[Sant Miquèl (Lauragués)|Sant Miquèl]]; atal la [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] passèt entièrament a un sol arrondiment, lo de Carcassona. Pr'aquò, perdèt 27 comunas, passadas a l'[[arrondiment de Narbona]], per tal de permetre a la [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] d'èsser dins un sol arrondiment. L'arrondiment de Carcassona perdèt atal sa coá meridionala. [[Imatge:Arrondissement de Carcassonne Aude.png||300px|thumb|center|L'arrondiment de Carcassona en 2017]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Arrondiment d'Aude]] [[Categoria:Aude]] 2d1ynq9njv4mrs5a0cot3871ktk9eu7 0 79830 2505030 1851708 2026-07-24T09:20:59Z Alaric 506 44932 enriquiment 2505030 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Limós [[Imatge:Aude - Limoux arrondissement.svg|290px]] |reg={{Ocreg}} |dept={{Aude}} |insee = 112 |capluoc = [[Limós]] |km² = {{supfra|112}} }} L’'''Arrondiment de Limós''' es una division administrativa [[França|francesa]] e una anciana division electorala <ref>d'aquí a la fin de la [[Tresena Republica]] pels conselhèrs d'arrondiment e per l'eleccion dels deputats</ref> situada dins la region d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]] e lo departament d’[[Aude (departament)|Aude]]. ==Istòria== Se creèt l’arrondiment de Limós en 1800. <gallery> Arrondiments d'Aude (1800-1926).svg|L’arrondiment de Limós, en verd, de 1800 a 1926 Arrondiments d'Aude (1926-2016).svg|L’arrondiment de Limós, en verd, de 1926 a 2016 (sense cambiament) Arrondiments d'Aude 2017.svg|L’arrondiment de Limós, en verd, dempuèi 2017. </gallery> ==Composicion d'aquí a 2015== * [[Canton d'Alanha]] * [[Canton d'Atsat]] * [[Canton de Bèlcaire]] * [[Canton d'Eissalabra]] * [[Canton de Coisan]] * [[Canton de Limós]] * [[Canton de Quilhan]] * [[Canton de Sant Ilari]] <br/> [[Image:Arrondissements et cantons de l'Aude.svg|300px|thumb|left|Los cantons dels arrondiments de l'Aude (en francés) d'aquí a 2015]] [[Image:Arrondissementaude.JPG|300px|thumb|right|Las comunas dels 3 arrondiments de l'Aude (mapa en francés) d'aquí a 2015]] <br/> ==Composicion dempuèi 2017== Lo nombre de las comunas d'un arrondiment pòt cambiar pr'amor de las fusions de comunas dins las [[comuna novèla|comunas novèlas]]. En [[2017]], la composicion dels arrondiments es estada modificada per s'adaptar a las [[Intercomunalitat en França|intercomunalitats]]. En 2015, l'arrondiment compreniá 149 comunas. En 2016, se creèron doás comunas novèlas : [[Quilhan (comuna novèla)]] per fusion de [[Quilhan]] e de [[Brenac]], [[Valh d'Ambrona]] (nom supausat) per fusion de [[Caudavalh]] e de [[Guèitas e La Bastida]] (l'arrondiment èra a 147 comunas). En 2017, l'arrondiment perdèt 7 comunas (e demorèt a 140 comunas) a l'avantatge de l'[[arrondiment de Carcassona]] : [[Bèlflor|Velflor]], [[Cumièrs]], [[Fajac de la Relenca]], [[Marquènh]], [[Mézerville|Meservila]], [[Molevila]] e [[Sant Miquèl (Lauragués)|Sant Miquèl]]; atal la [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] passèt entièrament a un sol arrondiment, lo de Carcassona. En 2019, se creèron doás comunas novèlas : [[Fan e Rovenac]] (oficialament ''Val-du-Faby'') per fusion de [[Fan (Aude)|Fan]] e de [[Rovenac]], [[Ròcatalhada e Conilhac]] per fusion de [[Ròcatalhada]] e [[Conilhac de la Montanha]] (l'arrondiment es a 138 comunas). [[Imatge:Carte_des_arrondissements_de_l'Aude.png|thumb|left|300px|Las comunas dels tres arrondiments]] <br/> ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[categoria:Arrondiment d'Aude]] [[Categoria:Aude]] k3rbut93gjt14n0paiaecgr26zh7lkf 0 90835 2504993 1801679 2026-07-23T13:25:12Z Toku 7678 2504993 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} == Sciéncias == * en [[fisiologia]], los sens son de dispositius de percepcion d'[[informacion|informacions]] en los [[animalia|animaus]]. == Toponomia == * [[Sens (Yonne)|Sens]], una comuna d'{{Yonne}} * [[Sens ()|Sens]], una comuna de {{}} 7fre08c9bcfhuceutvxi6tfo0eia7xa 2504994 2504993 2026-07-23T13:25:33Z Toku 7678 2504994 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} == Sciéncias == * en [[fisiologia]], los '''[[sens (Fisiologia)|sens]]''' son de dispositius de percepcion d'[[informacion|informacions]] en los [[animalia|animaus]]. == Toponomia == * [[Sens (Yonne)|Sens]], una comuna d'{{Yonne}} * [[Sens ()|Sens]], una comuna de {{}} cp6qcfk9dnpono4ctm404pxvej1c4z8 2504995 2504994 2026-07-23T13:26:00Z Toku 7678 /* Toponomia */ 2504995 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} == Sciéncias == * en [[fisiologia]], los '''[[sens (Fisiologia)|sens]]''' son de dispositius de percepcion d'[[informacion|informacions]] en los [[animalia|animaus]]. == Toponomia == * [[Sens (Yonne)|Sens]], una comuna d'{{Yonne}}. ax476ix36gv3d8tgbyw7m1v6ksdgifc 2504996 2504995 2026-07-23T13:26:13Z Toku 7678 2504996 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} == Sciéncias == * en [[fisiologia]], los '''[[sens (Fisiologia)|sens]]''' son de dispositius de percepcion d'[[informacion|informacions]] en los [[animalia|animaus]]. == Toponomia == * '''[[Sens (Yonne)|Sens]]''', una comuna d'{{Yonne}}. 7hklysfrw0svgcmqwpkwhuoc4ctyngw 0 102246 2505023 2481464 2026-07-24T00:21:50Z Alaric 506 44932 2505023 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cornanèl | nom2 = ''Cournanel'' | imatge = Château_de_Cournanel.jpg | descripcion = Castèl dels avesques d'Alet. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cournanel (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11105 | cp = 11300 | cònsol = Alain Costes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0342 | longitud = 2.235 | alt mej = | alt mini = 174 | alt maxi = 482 | km² = 6.34 }} '''Cornanèl''' <small>(prononciat: {{AFI|[kurnaˈnɛl]}})</small> (en [[francés]] e oficialament ''Cournanel'') es una comuna [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 664 abitants en 2022. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11105.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Cornanèl | nord = [[Limós]] | nord-est = | est = | sud-est = [[Alet]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[Magria]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''in comitatu Redense, in Corniliano'', en 889, ''Cornelanellum'', en 1036, ''Villa de Cornelanello... de Corneliano'', en 1049, ''Cornellanellum'', en 1050, ''De Cornelano'', en 1082, ''Castrum Cornelianum'', en 1119, ''Villa Comellianellum'' (comprene ''Cornelianellum'', en 1162, ''Villa de Cornellano'', en 1185, ''De Cornasello, de Coranello'', en 1232, ''Cornanellum'', en 1240-1246, ''Castrum de Tornanello'' (comprene ''Cornanello''), en 1354, ''De Cormidella'', en 1521, ''Cournanel'', en 1571, ''Cornanel'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 105, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f197.item.texteImage </ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] explica que lo sufixe [''-èl'', vengut del] latin ''-ellum'' sèrv a destriar lo nom d'autres ''Cornelhan'' (del nom latin d'òme ''Cornelius'' e del sufixe ''-anum'') e que la fòrma actuala ven d'una dissimilacion : ''*Cornelhanèl'' > ''*Cornenanel'' > ''Cornanèl'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 220 e 213</ref>; en realitat, en seguent l'interpretacion de Dauzat, i auriá d'en primièr una assimilacion abans la dissimilacion : ''*CorneLH-'' > ''*CorneN-''; de mai, totas las fòrmas ancianas que son pas de cacografias se pòdon interpretar en ''*Cornelhan'', ''*Cornelhanèl'' e ''Cornanèl'' : lo tipe ''*Cornenanel'' es absent. Un nom que conten dejà doás ''-n-'' pòt dificilament n'ajustar una tresena, pr'amor de la dificultat d'articulacion. Es doncas pus simple de considerar que lo nom èra vengut long, ''*Cornelhanèl'', e que se sincopèt, tanlèu lo sègle XIII, en ''*Corn(elh)anèl''. Dins lo diccionari topografic de l'abat Sabarthès, i a pas un sol vilatge del nom de ''Cornelhan'' (mès benlèu que n'i aviá). I a solament un riu ''Corneilla'' (''Cornelhan'' ?). Un nom de riu pòt pas venir dirèctament d'un nom de persona ambe sufixe, que correspond normalament a un nom d'anciana propietat. Cal doncas admetre que lo nom del riu ''*Cornelhan'' ven d'un nom de vilatge del meteis nom, qu'èra, siá Cornanèl, siá un autre vilatge prèp, situat sul riu o a costat. L'adopcion del sufixe ''-èl-'' sèrv a destriar lo nom del vilatge del nom del riu, o eventualament d'aquel autre vilatge ara disparegut, probablament situat dins la meteissa comuna. Cossí que siá, i aviá a Cornanèl o just a costat una ''villa'' galloromana qu'aviá per mèstre ''Cornelius''. ===''Brasse'' (nom francés)=== Ancian priorat dedicat a Sant Sarnin, molin e bòria. Las fòrmas ancianas son ''Villa Bracie'', en 1120, ''Brassia'', en 1176, ''Villa Beraciae'', en 1224, ''Brassia'', en 1240-1246, ''Molendinum... in terminali de Bratin'', en 1318, ''Brassia'', en 1344, ''Ecclesia Sancti Saturnini de Bressia... ecclesia parochialis de Bressia'', en 1398, ''locus nunc inhabitabilis nuncupatus Brassa'', en 1481, ''Brasse'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 46, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f138.item.texteImage </ref>. La grafia es ''Braça'' o ''Brassa''. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, ''Brasse'' (nom francés) foguèt annexat a Cornanèl <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=10338</ref>. ''Brassa'' o ''Braça'' èra un priorat e una bòria sul bòrd d'Aude.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 46, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f138.item.texteImage</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11105 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Costes |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11105 |1793=343 |1800=307 |1806=326 |1821=388 |1831=420 |1836=362 |1841=388 |1846=366 |1851=385 |1856=400 |1861=362 |1866=332 |1872=312 |1876=290 |1881=308 |1886=316 |1891=269 |1896=314 |1901=308 |1906=323 |1911=300 |1921=259 |1926=283 |1931=328 |1936=300 |1946=262 |1954=270 |1962= 281 |1968= 246 |1975= 279 |1982= 344 |1990= 502 |1999= 524 |cassini=10338 |senscomptesdobles=1962}} * creacion d'un lotejament cap a 2005 ? * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|105}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|105}}/6.34) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11105 Cornanèl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] td5hppb6kwrbvh3hwn6f86ohq21bzn1 0 102665 2505028 2408184 2026-07-24T09:00:45Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Mézerville]] cap a [[Meservila]] : Títol mal escrit : nom occitan segon prononciacion Sabarthès [Mézerbílo] 2408184 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Meservila | nom2 = ''Mézerville'' | imatge = Château_de_Mézerville_et_le_village.JPG | descripcion = Lo castèl e'l vilatge | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja al Rasés ([[Canton de Salas d'Èrs|Salas d'Èrs]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | cp = 11410 | insee = 11231 | cònsol = Marc Tardieu | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Mézervillais (en [[francés]]) | latitud = 43.2608 | longitud = 1.7925 | alt mini = 251 | alt mej = | alt maxi = 360 | km² = 7.3 |}} '''Meservila''' (''Mézerville'' (en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11231.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===''Mézerville''=== Las fòrmas ancianas son : ''Villa de Messardenillo'' en 1318, ''Mersavilla'' en 1319, ''Églize de Mézerville, dédiée à l'Invention de Saint Étienne, annexe de Sainte Camelle'' en 1738. La prononciacion occitana es ''Mézerbílo''<ref name = savar>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 239, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f331.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [mezeɾ'bilɔ], per una grafia qu'es logicament '''Meservila'''. </br> Meservila vendriá del nom gotic [donc germanic] d'òme ''Meris'' e del latin ''villa'', proprietat rurala, segon [[Ernst Gamillscheg]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 455</ref>, çò qu'explica corrèctament la fòrma de 1319 (la de 1318 es una cacografia o un nom mal copiat, que sembla testimoniar, çaquelà, del passatge de ''er'' a la segonda sillaba). ===Bota(s)=== Las fòrmas ancianas son : ''Forcia de Botano'' en 1263, ''Redditus de Bocano'', comprene ''Botano'', en 1318, ''Boutes, succursale'', sus la mapa de Cassini, al sègle XVIII<ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 45, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f137.item.texteImage </ref>.</br> ''Bota(s)'' èra un ancian ''*Botan'', qu'a conegut un reculament d'accent. La preséncia de ''-t-'' intervocalic fa supausar un ''tt'' geminat, per exemple lo nom germanic d'òme ''Botto'', ambe'l sufixe ''-anum'', coma per exemple a [[Boutancourt]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 107</ref>. ''-S'' finala es prononciada o purament grafica ? ==Istòria== Meservila èra annèxa de [[Santa Camèla]], de la [[diocèsi de Mirapeis]] e del vocable de Sant Estève, [signe d'una parròquia anciana] <ref name = savar/>. </br> Segon le site de l'EHESS, ''Bouttes'' seriá incorporada a la comuna de [[La Lobièra Lauragués]] dempuèi 1790-94 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=18423</ref>. Non trobam cap nom atal a La Lobièra sus las mapas. « ''Boutes'' », anciana parròquia annèxa, es a Meservila.</br> ''Bota(s)'' èra tanben annèxa de [[Santa Camèla]] e sucursala de la [[diocèsi de Mirapeis]], del vocable de Sant Andrieu, ara (cap a 1900) es glèisa e cementèri « de secors ». La cura èra unida al capítol d'[[Alet]]. La senhoriá, d'en primièr patrimoniala, venguèt dependenta de la comandariá del Pin <ref name = ansa/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11231 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Marc Tardieu|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Guy Dandine |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11231 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=342 |1846=366 |1851=383 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=304 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=250 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=101 |1968= 87 |1975= 84 |1982= 87 |1990= 70 |1999= 81 |2005=99 |cassini=21732 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|231}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|231}}/7.3) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11231 Meservila sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] t13mr9wq3reuvn8mqmmt576qsuoulid 0 122941 2504973 1857511 2026-07-23T13:05:01Z Alaric 506 44932 2504973 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Badia del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} bp6oenw5g4o9pq2i4aha65ej99f9lm6 0 122977 2504976 1857514 2026-07-23T13:10:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504976 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellar del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} m2lajhsvzahym7anpqkyruy4na8kqvu 0 122979 2504979 1857515 2026-07-23T13:11:55Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504979 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Castellbisbal''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 0ocrn9jy0ubo7k7bgnuxzm8vqo07343 0 122993 2504981 2420212 2026-07-23T13:13:45Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} [[File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-040.jpg|thumb|Cerdanyola del Vallès]] '''Cerdanyola del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} ==Galariá== <gallery> File:1991-07-cerdanyola-riu-ripoll.jpg|riu Ripoll File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-005.jpg|riu Sec File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-007.jpg|Plaça Joan Pau II File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-016.jpg|Parc Tecnològic del Vallès File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-029.jpg|Ermita de Santa Maria de les Feixes File:14-08-05-cerdanyola-RalfR-040.jpg|Roman aqueduct </gallery> ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} l8vza7tp5piuvoi7yo95vsgv5de8agl 0 123005 2505017 1857648 2026-07-23T15:57:01Z Alaric 506 44932 2505017 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Figueró i Montmany''' ('''Figaró-Montmany''' fòrma incorrècta actuala) es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 34inrfyslapbdkr3s1pgmxlfag8jr0u 0 123014 2504982 1857520 2026-07-23T13:14:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504982 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Gallifa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} agbz148wk7qlvhke70f57t0bxiuifut 0 123045 2504983 1984131 2026-07-23T13:16:14Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504983 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Matadepera''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 04xtu84hom1ah0yuxtjksqihmje3z5h 0 123053 2504984 2490790 2026-07-23T13:17:49Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montcada i Reixac''' ({{AFI|[muŋˈkaðəj rəˈʃak]||pronóncia catalana:}}), conegut mai simplament coma '''Montcada''', es una [[comuna]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 6gom69azfq7fr1jcuymup201x4ohpam 0 123079 2504985 1857518 2026-07-23T13:19:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504985 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Palau-solità i Plegamans''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} dfi7o7hsqzpk7przp3gl0r13vf81d5o 0 123090 2504986 1857517 2026-07-23T13:20:10Z Alaric 506 44932 2504986 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Polinyà''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} fl13hy8ylkvu1iriwyfajt4xxn1yt87 0 123103 2504987 1857523 2026-07-23T13:21:32Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504987 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rellinars''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} m4bmv8x7r7z13lhhob89o4hmewlz733 0 123104 2504990 1996859 2026-07-23T13:23:34Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2504990 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ripollet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Galariá == <gallery perrow="6"> Fichièr:Esglripo.JPG|Glèisa de Sant Estève Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3014.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3007.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3000.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3031.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3018.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3039.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3023.jpg Fichièr:15-10-28-Ripollet-RalfR-WMA 3010.jpg Fichièr:Ripollet99.JPG Fichièr:1991-07-cerdanyola-riu-ripoll.jpg|Lo riu de Ripoll en 1991 Fichièr:15-10-28-Cerdanyola del Vallès-WMA 2988.jpg|Lo riu de Ripoll en 2015 </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} areocvy3onwhdlj0f0us8wogn6zu0wz 0 123107 2504992 1857525 2026-07-23T13:24:29Z Alaric 506 44932 2504992 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rubí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} qmtnkdc6mu2boehketcfjyk5je05o2t 0 123123 2505001 1857527 2026-07-23T13:34:32Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505001 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Cugat del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ivyrb7wg6fvq4t6sbz9pdpuqqb39wna 0 123140 2505002 1857528 2026-07-23T13:35:49Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505002 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Llorenç Savall''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ean58q8cuu95mdgn5hso3ryupaf8oe9 0 123154 2505003 1857526 2026-07-23T13:37:09Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505003 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sant Quirze del Vallès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 9yopz0e7jwfxvjwymlaprm9e1w33kz6 0 123179 2505004 1857530 2026-07-23T13:38:12Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Perpètua de Mogoda''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} non9kovshr1rid5ry1d68dxjicute3m 0 123182 2505005 1857531 2026-07-23T13:39:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505005 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sentmenat''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} op1d3ahmckw50y0i5pyakmmwd0h7kmu 0 123201 2505007 1857532 2026-07-23T13:43:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505007 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vacarisses''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} ea7ghvwhks8nj29qyoyp7v9clu2wxpf 0 123211 2505008 1857533 2026-07-23T13:44:49Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505008 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Viladecavalls''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Valés Occidental]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Barcelona (província)|Barcelona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|08}} 5ajbian79bw24r51oefcg1xktxxo0u7 0 124541 2505021 2478818 2026-07-23T23:37:33Z ~2026-41341-31 64496 2505021 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Colchicum'' | Colchicum_autumnale.jpg | ''Colchicum autumnale'' }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Liliidae }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Liliaceae }} {{Taxobox taxon | vegatal | genre | Colchicum | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | clade | Angiospèrmes }} {{Taxobox | clade | Monocotiledonèas }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Colchicaceae }} {{Taxobox fin}} '''''Colchicum''''' es un genre de plantas erbacèas vivaças de la familha de las ''[[Liliaceae]]'', o de las ''[[Colchicaceae]]'' segon la classificacion filogenetica. Se'n repertòria una centana d'espècias. Lo nom ''Colchicum'' es derivat de Colquida, que la masca [[Medèa]] i estava. Lo mai grand nombre d'espècias s'encontra dins los [[Balcans]] e en [[Asia menora]]. Se sonan en occitan '''colquic''', '''safran bastard''', '''safran dels prats''', '''aurelha de craba''', '''ceba de prat''', '''carelha''', '''poricolet''', '''fredoleta/fregoleta''', '''vacharela''', '''crubendona''', '''aliard''' o '''bramavaca'''. == Descripcion == [[Fichièr:Colchicum autumnale 050505.jpg|left|thumbnail|200px|Fruchs de ''Colchicum autumnale'' entre las fuèlhas al printemps]] Los colquics son de plantas de [[Còrm]]. Las flors de gaireben totas las espècias apareisson a la fin de l'estiu. La planta desapareis enseguida fins a la prima seguenta, quand las fuèlhas e los fruchs emergisson (''Filium ante patrem''). Qualques espècias coma ''Colchicum bulbocodium'' Ker Gawl. dels Alps occidentals, ''Colchicum hungaricum'' Janka dels Balcans e ''Colchicum luteum'' Baker d'Asia centrala - la sola espècia de flors jaunas -, florisson a la fin de l'ivèrn entra las fuèlhas ja plan desvelopadas. Gaireben d'espècias an la partida inferiora de la perianta sòudada en un long tub. Lors flors, que semblan a aquelas dels ''[[Crocus sativus]]'', possèdon sièis [[estamina]]s (contra tres pel crocus). == Nomenclatura == La nomenclatura del genre ''Colchicum'' es ara fòrça confusa. L'identificacion corrècta d'una espècia demanda sovent un examèn atentiu de las flors e de las fuèlhas; çò qu'es en practica de mal realizar sul terren, perque, coma mencionat en dessús, las fuèlhas e las flors de gaireben totas las espècias apareisson a de sasons diferentas. *Las flors automnalas de ''Colchicum autumnale'', ''Colchicum lusitanum'' e ''Colchicum neapolitanum'' son fòrça semblablas. Las fuèlhas de prima son al revèrs fòrça diferentas. *Al revèrs, las fuèlhas de prima de ''Colchicum cilicium'' e ''Colchicum speciosum'' son fòrça semblables. Lors flors automnalas son al contrari diferentas. Fòrça espècias recebèron dos o tres noms per diferents autors e un meteis nom foguèt d'autre costat donat a d'espècias diferentas per aqueles meteisses o d'autras autors. Las filogenias publicada par Vinnersten e Reeves<ref>{{en}}A. Vinnersten & G. Reeves. ''Phylogenetic relationships within Colchicaceae''. Amer. J. Bot. 90:1455-1462, 2003</ref> indican que las espècias de tepals fòrça liures, plaçat fins a pauc dins los genres ''Merendera'' - estils entièrament liures (prèp de 15 espècias) - e ''Bulbocodium'' - estiles sòudats levat al suc (2 espècias), devon èsser (re)integradas dins lo genre ''Colchicum''. Las òbras mai recentas suggerisson en mai que le genre ''Androcymbium'' deuriá tanben èsser integrat dins lo genre ''Colchicum''<ref>{{en}}J. Manning, F. Forest, A. Vinnersten. ''The genus Colchicum L. redefined to include Androcymbium Willd. based on molecular evidence''. Taxon, 56 (3): 872-882, 2007 - ISSN: 00400262</ref>. ''Androcymbium'' es un genre mediterranèu e african comportant qualques 40 espècias, que doas existisson en Euròpa: * ''Androcymbium europaeum'' (Lange) K.Richt. (Espanha) * ''Androcymbium rechingeri'' Greuter (Crèta) [[Fichièr:Colchicum alpinum1 cropped.jpg|right|thumbnail|200px||''Colchicum alpinum''<br>dins las [[Grandes Rousses]]]] [[Fichièr:Colchicum speciosum005.jpg|right|thumbnail|200px||''Colchicum speciosum'']] [[Fichièr:Bulbocodium.JPG|right|thumbnail|200px|''Colchicum bulbocodium'']] == Espècias de tepals sòudats == === Qualques espècias europèas === *''[[Colchicum alpinum]]'' DC., - lo [[Colquic dels Alps]] ; espècia miniatura dels Alps occidentalas, de Corsega e d'Itàlia *''[[Colchicum autumnale]]'' L. (Syn. ''Colchicum multiflorum'' Brot.) - lo [[Colquic d'automne]] ; espandit dins tota l'Euròpa mejana. Los exemplars de grandas flors d'Euròpa orientala son nomenadas ''Colchicum pannonicum'' Griseb. & Schenk. *''Colchicum bivonae'' Guss., espècia mediterranèa de grandas flors *''Colchicum corsicum'' Baker, espècia endemica de Corsega pròche de ''Colchicum alpinum'' *''Colchicum cupanii'' Guss., espècia mediterranèa miniatura que las flors apareisson dentre las joves fuèlhas *''Colchicum hungaricum'' Janka, espècia miniatura dels Balcans de florason printanièra *''Colchicum lusitanum'' Brot. (Syn. ''Colchicum tenorii'' Parl.), espècia d'Itàlia e de la peninsula iberica, pròche de ''Colchicum autumnale'' *''Colchicum neapolitanum'' (Ten.) Ten., espècia mediterranèa pròche de ''Colchicum autumnale'' que se tròba sobretot en Provença *''Colchicum parnassicum'' Sart., Orph. & Heldr. ex Boiss., espècia endemica dems monts de Grècia *''Colchicum variegatum'' L., espècia miniatura de Grècia e de Turquia, que los tepals que s’espandís en estela presentan un motiu prim en damièr, un pau coma aquel de la [[fritillaria pintarda]] (''Fritillaria meleagris''). === Qualques espècias d'Asia menora === *''Colchicum baytopiorum'' C.Brickell, espècia miniatura que las flors apareisson dentre las jovas fuèlhas *''[[Colchicum cilicicum]]'' (Bois.) Dammer - lo [[colchic de Cilicia]], espècia leugièrament perfumada fòrça florifèra *''[[Colchicum speciosum]]'' Steven, espècia variabla de grandas flors en calici de tub robust, que resistisson plan al mal temps. ** var. ''bornmuelleri'' (Freyn) Bergmans, sovent elevat al reng d'espècia (''Colchicum bormuelleri'' Freyn), a de mai grandas flors en copa de larga gòrja blanca, etaminas brunencas e tub emeralda. **Lo taxon nomenat ''Colchicum giganteum'' S. Arn. es una forma de fòrça grandas flors. == Espècias de tepals liures == === Florason printanièra === * ''[[Colchicum bulbocodium]]'' Ker Gawl.,- Syn. ''Bulbocodium vernum'' L., ''Colchicum vernum'' (L.) Stef. : Pirenèus orientals, Alps occidentals. florís entre las joves fuèlhas a las nèus fondudas, sembla a un safran. ** subsp. ''versicolor'' (Ker Gawl.) K.Perss. - Syn. ''Bulbocodium versicolor'' (Ker Gawl.) Spreng., ''Colchicum versicolor'' Ker Gawl. : Euròpa orientala fins al Caucàs. De flors mai pichonas. * ''Colchicum androcymbioideum'' (Valdés) K.Perss. – Syn. ''Merendera androcymbioides'' Valdés : endemica del sud d’Espanha ([[Torre del Campo]]) * ''Colchicum soboliferum'' (Fisch. et C.A.Mey.) Stef. - Syn. ''Merendera sobolifera'' C.A.Mey. : Balcans e Asia menora. Los còrms femes apareisson al tèrme dels estolons. * ''Colchicum trigynum'' (Adams) Stearn - Syn. ''Merendera trigyna'' (Steven ex Adams) Stapf, ''Merendera caucasica'' M.Bieb. : Balcan, Asia menora * ''Colchicum kurdicum'' Stef. - Syn. ''Merendera kurdica'' Bornm. : Asia menora * ''Colchicum robustum'' (Bunge) Stef. - Syn. ''Merendera persica'' Boiss., ''Merendera hissarica'' Regel : Asia menora e centrala. === Florason automnala === * ''[[Colchicum montanum]]'' L., lo [[colquic dels Pirenèus]] - Syn. ''Merendera montana'' Lange, ''Merendera pyrenaica'' (Pourr.) P.&nbsp;Fourn. : Pirenèus centralas e peninsula iberica. Las fuèlhas canaliculadas apareisson en fin de florason. * ''Colchicum atticum'' Spruner ex Tommas - Syn. ''Merendera attica'' (Spruner ex Tomm.) Boiss. & Spruner, ''Merendera rhodopaea'' Velen. : endemic de Bulgaria e de Grècia * ''Colchicum filifolium'' (Cambess.) Stef. - Syn. ''Merendera filifolia'' Cambess. : region mezditerranèa occidentala, de fuèlhas filifòrmas ; fò®ça rare e protegida en França : litoral de las Bòcas de Ròse ([[Còsta Blava]]) == Fotos d’autras espècias == <gallery> Imatge:Colchicum antilibanoticum 1.jpg|''Colchicum antilibanoticum'' Imatge:Colchicum arenarium.jpg|''Colchicum arenarium'' Imatge:Colchicum bowlesianum01.jpg|''Colchicum bivonae'' Imatge:Colchicum cilicicum001.jpg|''Colchicum cilicicum'' Imatge:Colchicum feinbruniae 1.JPG|''Colchicum feinbruniae'' Imatge:Colchicum figlalii.jpg‎|''Colchicum figlalii'' Imatge:Colchicum hungaricum 005.jpg|''Colchicum hungaricum'' Imatge:Colchicum lusitanum - cropped.jpg|''Colchicum lusitanum'' Imatge:Colchicum montanum le long du Rioumajou.jpg|''Colchicum montanum'' Imatge:Colchicum ritchii 2.JPG|''Colchicum ritchii'' Imatge:Colchicum bornmuelleri - flower3.jpg|''Colchicum speciosum'' var. ''bornmuelleri'' Imatge:Colchicum stevenii 1.JPG|''Colchicum stevenii'' Imatge:Colchicum brachyphyllum.JPG|''Colchicum szovitsii''<br>subsp. ''brachyphyllum'' Imatge:Colchicum troodi 1.JPG|''Colchicum troodi'' Imatge:Sitvanit.JPG|''Colchicum tunicatum'' Imatge:Colchicum tuviae 2.jpg|''Colchicum tuviae'' Imatge:Colchicum_variegatum.png|''Colchicum variegatum'' </gallery> == Seleccions orticòlas == === Cultivars === *Existís de seleccions de ''Colchicum autumnale'' de flors dobles (‘Pleniflorum’), blancas simplas (‘Album’) e dobles (‘Albumplenum’), e vinosa (‘Atropurpureum’). *''Colchicum speciosum'' 'Album' es una seleccion de flors blancas en forma de tulipa e de tub esmeralde. === Ibrids === * [[Colchicum ×agrippinum|''Colchicum'' ×''agrippinum'']] ort. ex Baker, es un ibrid fòrça ancian de formula probable ''Colchicum autumnale'' × ''Colchicum variegatum''. ''C. agrippinum'' a de flors mai claras e de motiu en damièr mens marcat qu'aquela de ''C. variegatum''. Florís mai lèu e es mai rustic qu'aquel darrièr. *[[Colchicum ×byzantinum|''Colchicum'' ×''byzantinum'']] Ker Gawl. (Syn. ''Colchicum autumnale'' 'Major'), lo [[colquic de Bizanci]], es un taxon esteril fòça florifèr, conegut dempuèi lo sègle XVII. Se considèra qu'es un ibrid de formule probabla ''Colchicum autumnale'' × ''Colchicum cilicicum''. 'Album' es una seleccion de flors blancas amb una mica de ròse. *Los ibrids de grandas flors, coma 'Lilac Wonder' e 'Giant', son eissits de crosament entre subretot ''Colchicum bivonae'' Guss. e ''Colchicum speciosum'' Steven. *'Waterlily' - de flor doble semblant a un ninfea miniatur - foguèt obtengut al començament del sègle XX en pollinisant ''Colchicum speciosum'' 'Album' per du pollen de ''Colchicum autumnale'' 'Alboplenum'<ref>{{en}}[http://www.rhs.org.uk/Databases/HortDatabase.asp?ID=89869 Royal Horticultural Society : Parentage de ''Colchicum'' 'Waterlily']</ref>. <gallery> Imatge:Colchicum autumnale Albiflorum PAN.JPG|''Colchicum autumnale'' 'Album' Imatge:Colchicum autumnale 'Pleniflorum' ies.jpg|''Colchicum autumnale'' 'Pleniflorum' Imatge:Colchicum speciosum album clump.jpg|''Colchicum speciosum'' 'Album' Imatge:Colchicum byzantinum clump.jpg|''Colchicum ×byzantinum'' Imatge:Colchicum 'Waterlily' 1.JPG|''Colchicum'' 'Waterlily' </gallery> == Toxicitat e usatge terapeutic == A las paginas 624 e 625 del toma tresen del ''Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle''<ref>{{fr}}[[Jacques Christophe Valmont de Bomare]], ''Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle'' (4{{a}} ed), 1791, Bruyset Frère, Lion.</ref> se pòt legir: ::{{cita|Totas las partidas d'aquela planta an una odor mai o mens fòrta & que causa a vegadas de soslèu. La racina excita la saliva & la fa pareisser una paux amara: presa interiorament es un poison; car confla coma una esponga dins la gòrja & dins l’estomac, de biais qu'efega: sentèm al meteis temps una pesantor & una calor considerables a l'entorn de l'estomac, una granda dolor dins las entralhas, de prusinas per tot le còrs; fasèm de sang per las sèlas amb de tròces de la quita racina: independentament de l'emetica, l'usatge del pichon lach & des lavaments adocissent & emolliant son fòrça salutaris dins pareissièr cas.}} ::{{cita|Lo ''colquic'' pres interiorament es, coma acabam d'o dire en dessús, un poison fòça violent; mas coma los mai grands poisons pòdon venir de grands remèdis, quand son maniats coma cal, aquel pareis èsser ara dins aquel cas. Es a M. ''Stork'', Mètge a Vièna en Àustria, que siams redevables d'aver descobèrt las vertuts medicinalas del ''colquic''. Aquel abil Mètge digna de la reconeissença de totes los òmes, aprèp aver reconegut los efèctes del ''colquic'', per d'epròvas fachas sus el meteis, decobriguèt que la racina d'aquela planta a la dòsi d'una onça dins una liura de vinagre, que reduisèm enseguida en oximèl, pòt èsser presa interiorament sens dangièr; & qu'aquel oximèl es un dels mai poderoses diuretics que poscam emplegar. M. ''Stork'' gueriguèt amb aquel remèdi, & coma per miracle, mai d'una idropisias que pareissián desesperadas. La dòsi d'oximèl de ''colquic'' es d'un gòt, un o mai còp per jorn, segeuent los cases, que lo Mètge es sol en estat de jutjar. La Dissertacion que M. ''Stork'' publiquèt a aquel subjècte foguèt traducha en Francés. M. ''Haller'' dich que l'onguent de colquic capitèt pas en Anglatèrra.}} La mòrt pòt subvenir fins a 10 jorns aprèp l'ingestion<ref>{{fr}}"plantes.toxiques.free.fr"</ref>. === La colquicina === {{Article detalhat|Colquicina}} [[Fichièr:Colchicine structure.png|thumb|150px|right|Formula de la colquicina]] La planta entièra produch un [[alcaloïde]] fòça toxic, la [[colquicina]], que possedís de proprietats [[mutagèn]]as e antimitoticas (que blòca las [[mitòsi]]s). La colquicina, que l'indici terapeutic es estrech, es utilizat: * coma medicament dins las crisis agudas de [[Gota (malautiá)|gota]] et la [[malautiá periodica]], * coma reactiu, per exemple per determinar los [[cariotipe]]s. En orticultura, la colquicina es utilizada coma agent mutagèn per modificar geneticament de plantas, sens insercion de gèns estrangièrs, per tòca de produire a l'azard de novèlas varietats d'entre los subjèctes viables produchs. Es un mejan de doblar o quadruplar lo nombre de cromosomes ([[poliploïdia]]). Aquel tipe de molecula poiriá eventualament jogar dins la natura un ròtle en produsent de novèlas varietats, veire de novèlas espècias, mas las mutacions induchas per aquela molecula son rarament viablas. La [[demecolcina]] es una molecula pròcha de la colquicina, mas es gaire utilizada a l'ora d'ara. Lo [[tiocolquicosid]] ([[Coltramyl]]®, [[Miorel]]®), un derivat miègsintetic, es utilizat coma [[miorelaxant]]. == Lista d'espècias == Segon ''Kew liste''<ref>{{en}}[http://apps.kew.org/wcsp/home.do Kew liste]</ref>: <small>{{colomnas|nombre=4| * ''[[Colchicum alpinum]]'' DC. (1805) * ''[[Colchicum androcymbioides]]'' (Valdés) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum antepense]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum antilibanoticum]]'' Gomb. (1957) * ''[[Colchicum arenarium]]'' Waldst. & Kit. (1810) * ''[[Colchicum arenasii]]'' Fridl. (1999) * ''[[Colchicum asteranthum]]'' Vassiliades & K.M.Perss. (2002) * ''[[Colchicum atticum]]'' Spruner ex Tommas. (1840) * ''[[Colchicum autumnale]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum balansae]]'' Planch., Ann. Sci. Nat. (1855) * ''[[Colchicum baytopiorum]]'' C.D.Brickell (1983) * ''[[Colchicum bivonae]]'' Guss. (1821) * ''[[Colchicum boissieri]]'' Orph. (1876) * ''[[Colchicum bulbocodium]]'' Ker Gawl. (1807) * ''[[Colchicum burttii]]'' Meikle (1977) * ''[[Colchicum chalcedonicum]]'' Azn. (1897) * ''[[Colchicum chimonanthum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum chlorobasis]]'' K.Perss. (2005 publ. 2006) * ''[[Colchicum cilicicum]]'' (Boiss.) Dammer (1898) * ''[[Colchicum confusum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum corsicum]]'' Baker, J. Linn. Soc. (1879) * ''[[Colchicum cretense]]'' Greuter (1967) * ''[[Colchicum crocifolium]]'' Boiss. (1844) * ''[[Colchicum cupanii]]'' Guss. (1827) * ''[[Colchicum davisii]]'' C.D.Brickell (1998) * ''[[Colchicum decaisnei]]'' Boiss. (1882) * ''[[Colchicum doerfleri]]'' Halácsy, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. (1897) * ''[[Colchicum dolichantherum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum eichleri]]'' (Regel) K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum euboeum]]'' (Boiss.) K.Perss. (1998) * ''[[Colchicum fasciculare]]'' (L.) R.Br. (1826) * ''[[Colchicum feinbruniae]]'' K.Perss. (1992 publ. 1993) * ''[[Colchicum figlalii]]'' (Varol) Parolly & Eren (2007) * ''[[Colchicum filifolium]]'' (Cambess.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum freynii]]'' Bornm. (1917) * ''[[Colchicum gonarei]]'' Camarda (1978) * ''[[Colchicum gracile]]'' K.Perss. (2009) * ''[[Colchicum graecum]]'' K.Perss. (1988) * ''[[Colchicum greuteri]]'' (Gabrieljan) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum haynaldii]]'' Heuff. (1858) * ''[[Colchicum heldreichii]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum hierosolymitanum]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum hirsutum]]'' Stef. (1926) * ''[[Colchicum hungaricum]]'' Janka (1886) * ''[[Colchicum ignescens]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum imperatoris-friderici]]'' Siehe ex K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum inundatum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum kesselringii]]'' Regel (1884) * ''[[Colchicum kotschyi]]'' Boiss. (1854) * ''[[Colchicum kurdicum]]'' (Bornm.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum laetum]]'' Steven (1829) * ''[[Colchicum lagotum]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum leptanthum]]'' K.Perss. (2001) * ''[[Colchicum lingulatum]]'' Boiss. & Spruner (1844) * ''[[Colchicum longifolium]]'' Castagne (1845) * ''[[Colchicum lusitanum]]'' Brot. (1827) * ''[[Colchicum luteum]]'' Baker, Gard. Chron., n.s. (1874) * ''[[Colchicum macedonicum]]'' Kosanin (1911) * ''[[Colchicum macrophyllum]]'' B.L.Burtt (1950 publ. 1951) * ''[[Colchicum manissadjianii]]'' (Azn.) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum micaceum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum micranthum]]'' Boiss. (1882) * ''[[Colchicum minutum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum mirzoevae]]'' (Gabrieljan) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum montanum]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum multiflorum]]'' Brot. (1804) * ''[[Colchicum munzurense]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum nanum]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum neapolitanum]]'' (Ten.) Ten. (1826) * ''[[Colchicum parlatoris]]'' Orph. (1876) * ''[[Colchicum parnassicum]]'' Sart., Orph. & Heldr. (1859) * ''[[Colchicum paschei]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum peloponnesiacum]]'' Rech.f. & P.H.Davis (1949) * ''[[Colchicum persicum]]'' Baker, J. Linn. Soc. (1879) * ''[[Colchicum polyphyllum]]'' Boiss. & Heldr. (1859) * ''[[Colchicum pulchellum]]'' K.Perss. (1988) * ''[[Colchicum pusillum]]'' Sieber (1822) * ''[[Colchicum raddeanum]]'' (Regel) K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum rausii]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum ritchii]]'' R.Br., Narr. Travels Africa (1826) * ''[[Colchicum robustum]]'' (Bunge) Stef. (1926) * ''[[Colchicum sanguicolle]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum schimperi]]'' Janka ex Stef. (1926) * ''[[Colchicum serpentinum]]'' Woronow ex Miscz. (1912) * ''[[Colchicum sfikasianum]]'' Kit Tan & Iatroú (1995) * ''[[Colchicum sieheanum]]'' Hausskn. ex Stef. (1926) * ''[[Colchicum soboliferum]]'' (C.A.Mey.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum speciosum]]'' Steven (1824) * ''[[Colchicum stevenii]]'' Kunth (1843) * ''[[Colchicum szovitsii]]'' Fisch. & C.A.Mey. (1835) * ''[[Colchicum trigynum]]'' (Steven ex Adam) Stearn (1934) * ''[[Colchicum triphyllum]]'' Kunze (1846) * ''[[Colchicum troodi]]'' Kotschy (1865) * ''[[Colchicum tunicatum]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum turcicum]]'' Janka (1873) * ''[[Colchicum tuviae]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum umbrosum]]'' Steven (1829) * ''[[Colchicum varians]]'' (Freyn & Bornm.) Dyer (1904) * ''[[Colchicum variegatum]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum verlaqueae]]'' Fridl. (2009) * ''[[Colchicum wendelboi]]'' K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum woronowii]]'' Bokeriya (1990) * ''[[Colchicum zahnii]]'' Heldr. (1900) }}</small> == Nòtas e referéncias == <references /> == fonts == * {{fr}}Paul Schauenberg, ''Les plantes bulbeuses'', Delachaux & Nestlié, 1964 *{{en}}L. Jellito & W. Schacht, ''Hardy Herbaceous perennials'', Volume I, Timber Press, 1995 - {{ISBN|0-88192-159-2}} * {{en}}John E Bryan, ''Bulbs'' (revised edition), Timber press, 2002 – {{ISBN|0-88192-529-2}} * {{fr}}Réginald Hulhoven, ''Les bulbes rustiques à floraison automnale'', Les Jardins d'Eden, 15: 88-95, 2002 {{portal|botanica}} [[Categoria:Planta toxica]] rajzgzk9rgsudecfdtou65o1tvozuyq 2505022 2505021 2026-07-23T23:39:40Z ~2026-41341-31 64496 2505022 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Colchicum'' | Colchicum_autumnale.jpg | ''Colchicum autumnale'' }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Liliidae }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Liliaceae }} {{Taxobox taxon | vegatal | genre | Colchicum | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | clade | Angiospèrmes }} {{Taxobox | clade | Monocotiledonèas }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Colchicaceae }} {{Taxobox fin}} '''''Colchicum''''' es un genre de plantas erbacèas vivaças de la familha de las ''[[Liliaceae]]'', o de las ''[[Colchicaceae]]'' segon la classificacion filogenetica. Se'n repertòria una centana d'espècias. Lo nom ''Colchicum'' es derivat de Colquida, que la masca [[Medèa]] i estava. Lo mai grand nombre d'espècias s'encontra dins los [[Balcans]] e en [[Asia menora]]. Se sonan en occitan '''colquic''', '''safran bastard''', '''safran dels prats''', '''aurelha de craba''', '''ceba de prat''', '''carelha''', '''poricolet''', '''freidoleta/freigoleta''', '''vacharela''', '''crubendona''', '''aliard''' o '''bramavaca'''. == Descripcion == [[Fichièr:Colchicum autumnale 050505.jpg|left|thumbnail|200px|Fruchs de ''Colchicum autumnale'' entre las fuèlhas al printemps]] Los colquics son de plantas de [[Còrm]]. Las flors de gaireben totas las espècias apareisson a la fin de l'estiu. La planta desapareis enseguida fins a la prima seguenta, quand las fuèlhas e los fruchs emergisson (''Filium ante patrem''). Qualques espècias coma ''Colchicum bulbocodium'' Ker Gawl. dels Alps occidentals, ''Colchicum hungaricum'' Janka dels Balcans e ''Colchicum luteum'' Baker d'Asia centrala - la sola espècia de flors jaunas -, florisson a la fin de l'ivèrn entra las fuèlhas ja plan desvelopadas. Gaireben d'espècias an la partida inferiora de la perianta sòudada en un long tub. Lors flors, que semblan a aquelas dels ''[[Crocus sativus]]'', possèdon sièis [[estamina]]s (contra tres pel crocus). == Nomenclatura == La nomenclatura del genre ''Colchicum'' es ara fòrça confusa. L'identificacion corrècta d'una espècia demanda sovent un examèn atentiu de las flors e de las fuèlhas; çò qu'es en practica de mal realizar sul terren, perque, coma mencionat en dessús, las fuèlhas e las flors de gaireben totas las espècias apareisson a de sasons diferentas. *Las flors automnalas de ''Colchicum autumnale'', ''Colchicum lusitanum'' e ''Colchicum neapolitanum'' son fòrça semblablas. Las fuèlhas de prima son al revèrs fòrça diferentas. *Al revèrs, las fuèlhas de prima de ''Colchicum cilicium'' e ''Colchicum speciosum'' son fòrça semblables. Lors flors automnalas son al contrari diferentas. Fòrça espècias recebèron dos o tres noms per diferents autors e un meteis nom foguèt d'autre costat donat a d'espècias diferentas per aqueles meteisses o d'autras autors. Las filogenias publicada par Vinnersten e Reeves<ref>{{en}}A. Vinnersten & G. Reeves. ''Phylogenetic relationships within Colchicaceae''. Amer. J. Bot. 90:1455-1462, 2003</ref> indican que las espècias de tepals fòrça liures, plaçat fins a pauc dins los genres ''Merendera'' - estils entièrament liures (prèp de 15 espècias) - e ''Bulbocodium'' - estiles sòudats levat al suc (2 espècias), devon èsser (re)integradas dins lo genre ''Colchicum''. Las òbras mai recentas suggerisson en mai que le genre ''Androcymbium'' deuriá tanben èsser integrat dins lo genre ''Colchicum''<ref>{{en}}J. Manning, F. Forest, A. Vinnersten. ''The genus Colchicum L. redefined to include Androcymbium Willd. based on molecular evidence''. Taxon, 56 (3): 872-882, 2007 - ISSN: 00400262</ref>. ''Androcymbium'' es un genre mediterranèu e african comportant qualques 40 espècias, que doas existisson en Euròpa: * ''Androcymbium europaeum'' (Lange) K.Richt. (Espanha) * ''Androcymbium rechingeri'' Greuter (Crèta) [[Fichièr:Colchicum alpinum1 cropped.jpg|right|thumbnail|200px||''Colchicum alpinum''<br>dins las [[Grandes Rousses]]]] [[Fichièr:Colchicum speciosum005.jpg|right|thumbnail|200px||''Colchicum speciosum'']] [[Fichièr:Bulbocodium.JPG|right|thumbnail|200px|''Colchicum bulbocodium'']] == Espècias de tepals sòudats == === Qualques espècias europèas === *''[[Colchicum alpinum]]'' DC., - lo [[Colquic dels Alps]] ; espècia miniatura dels Alps occidentalas, de Corsega e d'Itàlia *''[[Colchicum autumnale]]'' L. (Syn. ''Colchicum multiflorum'' Brot.) - lo [[Colquic d'automne]] ; espandit dins tota l'Euròpa mejana. Los exemplars de grandas flors d'Euròpa orientala son nomenadas ''Colchicum pannonicum'' Griseb. & Schenk. *''Colchicum bivonae'' Guss., espècia mediterranèa de grandas flors *''Colchicum corsicum'' Baker, espècia endemica de Corsega pròche de ''Colchicum alpinum'' *''Colchicum cupanii'' Guss., espècia mediterranèa miniatura que las flors apareisson dentre las joves fuèlhas *''Colchicum hungaricum'' Janka, espècia miniatura dels Balcans de florason printanièra *''Colchicum lusitanum'' Brot. (Syn. ''Colchicum tenorii'' Parl.), espècia d'Itàlia e de la peninsula iberica, pròche de ''Colchicum autumnale'' *''Colchicum neapolitanum'' (Ten.) Ten., espècia mediterranèa pròche de ''Colchicum autumnale'' que se tròba sobretot en Provença *''Colchicum parnassicum'' Sart., Orph. & Heldr. ex Boiss., espècia endemica dems monts de Grècia *''Colchicum variegatum'' L., espècia miniatura de Grècia e de Turquia, que los tepals que s’espandís en estela presentan un motiu prim en damièr, un pau coma aquel de la [[fritillaria pintarda]] (''Fritillaria meleagris''). === Qualques espècias d'Asia menora === *''Colchicum baytopiorum'' C.Brickell, espècia miniatura que las flors apareisson dentre las jovas fuèlhas *''[[Colchicum cilicicum]]'' (Bois.) Dammer - lo [[colchic de Cilicia]], espècia leugièrament perfumada fòrça florifèra *''[[Colchicum speciosum]]'' Steven, espècia variabla de grandas flors en calici de tub robust, que resistisson plan al mal temps. ** var. ''bornmuelleri'' (Freyn) Bergmans, sovent elevat al reng d'espècia (''Colchicum bormuelleri'' Freyn), a de mai grandas flors en copa de larga gòrja blanca, etaminas brunencas e tub emeralda. **Lo taxon nomenat ''Colchicum giganteum'' S. Arn. es una forma de fòrça grandas flors. == Espècias de tepals liures == === Florason printanièra === * ''[[Colchicum bulbocodium]]'' Ker Gawl.,- Syn. ''Bulbocodium vernum'' L., ''Colchicum vernum'' (L.) Stef. : Pirenèus orientals, Alps occidentals. florís entre las joves fuèlhas a las nèus fondudas, sembla a un safran. ** subsp. ''versicolor'' (Ker Gawl.) K.Perss. - Syn. ''Bulbocodium versicolor'' (Ker Gawl.) Spreng., ''Colchicum versicolor'' Ker Gawl. : Euròpa orientala fins al Caucàs. De flors mai pichonas. * ''Colchicum androcymbioideum'' (Valdés) K.Perss. – Syn. ''Merendera androcymbioides'' Valdés : endemica del sud d’Espanha ([[Torre del Campo]]) * ''Colchicum soboliferum'' (Fisch. et C.A.Mey.) Stef. - Syn. ''Merendera sobolifera'' C.A.Mey. : Balcans e Asia menora. Los còrms femes apareisson al tèrme dels estolons. * ''Colchicum trigynum'' (Adams) Stearn - Syn. ''Merendera trigyna'' (Steven ex Adams) Stapf, ''Merendera caucasica'' M.Bieb. : Balcan, Asia menora * ''Colchicum kurdicum'' Stef. - Syn. ''Merendera kurdica'' Bornm. : Asia menora * ''Colchicum robustum'' (Bunge) Stef. - Syn. ''Merendera persica'' Boiss., ''Merendera hissarica'' Regel : Asia menora e centrala. === Florason automnala === * ''[[Colchicum montanum]]'' L., lo [[colquic dels Pirenèus]] - Syn. ''Merendera montana'' Lange, ''Merendera pyrenaica'' (Pourr.) P.&nbsp;Fourn. : Pirenèus centralas e peninsula iberica. Las fuèlhas canaliculadas apareisson en fin de florason. * ''Colchicum atticum'' Spruner ex Tommas - Syn. ''Merendera attica'' (Spruner ex Tomm.) Boiss. & Spruner, ''Merendera rhodopaea'' Velen. : endemic de Bulgaria e de Grècia * ''Colchicum filifolium'' (Cambess.) Stef. - Syn. ''Merendera filifolia'' Cambess. : region mezditerranèa occidentala, de fuèlhas filifòrmas ; fò®ça rare e protegida en França : litoral de las Bòcas de Ròse ([[Còsta Blava]]) == Fotos d’autras espècias == <gallery> Imatge:Colchicum antilibanoticum 1.jpg|''Colchicum antilibanoticum'' Imatge:Colchicum arenarium.jpg|''Colchicum arenarium'' Imatge:Colchicum bowlesianum01.jpg|''Colchicum bivonae'' Imatge:Colchicum cilicicum001.jpg|''Colchicum cilicicum'' Imatge:Colchicum feinbruniae 1.JPG|''Colchicum feinbruniae'' Imatge:Colchicum figlalii.jpg‎|''Colchicum figlalii'' Imatge:Colchicum hungaricum 005.jpg|''Colchicum hungaricum'' Imatge:Colchicum lusitanum - cropped.jpg|''Colchicum lusitanum'' Imatge:Colchicum montanum le long du Rioumajou.jpg|''Colchicum montanum'' Imatge:Colchicum ritchii 2.JPG|''Colchicum ritchii'' Imatge:Colchicum bornmuelleri - flower3.jpg|''Colchicum speciosum'' var. ''bornmuelleri'' Imatge:Colchicum stevenii 1.JPG|''Colchicum stevenii'' Imatge:Colchicum brachyphyllum.JPG|''Colchicum szovitsii''<br>subsp. ''brachyphyllum'' Imatge:Colchicum troodi 1.JPG|''Colchicum troodi'' Imatge:Sitvanit.JPG|''Colchicum tunicatum'' Imatge:Colchicum tuviae 2.jpg|''Colchicum tuviae'' Imatge:Colchicum_variegatum.png|''Colchicum variegatum'' </gallery> == Seleccions orticòlas == === Cultivars === *Existís de seleccions de ''Colchicum autumnale'' de flors dobles (‘Pleniflorum’), blancas simplas (‘Album’) e dobles (‘Albumplenum’), e vinosa (‘Atropurpureum’). *''Colchicum speciosum'' 'Album' es una seleccion de flors blancas en forma de tulipa e de tub esmeralde. === Ibrids === * [[Colchicum ×agrippinum|''Colchicum'' ×''agrippinum'']] ort. ex Baker, es un ibrid fòrça ancian de formula probable ''Colchicum autumnale'' × ''Colchicum variegatum''. ''C. agrippinum'' a de flors mai claras e de motiu en damièr mens marcat qu'aquela de ''C. variegatum''. Florís mai lèu e es mai rustic qu'aquel darrièr. *[[Colchicum ×byzantinum|''Colchicum'' ×''byzantinum'']] Ker Gawl. (Syn. ''Colchicum autumnale'' 'Major'), lo [[colquic de Bizanci]], es un taxon esteril fòça florifèr, conegut dempuèi lo sègle XVII. Se considèra qu'es un ibrid de formule probabla ''Colchicum autumnale'' × ''Colchicum cilicicum''. 'Album' es una seleccion de flors blancas amb una mica de ròse. *Los ibrids de grandas flors, coma 'Lilac Wonder' e 'Giant', son eissits de crosament entre subretot ''Colchicum bivonae'' Guss. e ''Colchicum speciosum'' Steven. *'Waterlily' - de flor doble semblant a un ninfea miniatur - foguèt obtengut al començament del sègle XX en pollinisant ''Colchicum speciosum'' 'Album' per du pollen de ''Colchicum autumnale'' 'Alboplenum'<ref>{{en}}[http://www.rhs.org.uk/Databases/HortDatabase.asp?ID=89869 Royal Horticultural Society : Parentage de ''Colchicum'' 'Waterlily']</ref>. <gallery> Imatge:Colchicum autumnale Albiflorum PAN.JPG|''Colchicum autumnale'' 'Album' Imatge:Colchicum autumnale 'Pleniflorum' ies.jpg|''Colchicum autumnale'' 'Pleniflorum' Imatge:Colchicum speciosum album clump.jpg|''Colchicum speciosum'' 'Album' Imatge:Colchicum byzantinum clump.jpg|''Colchicum ×byzantinum'' Imatge:Colchicum 'Waterlily' 1.JPG|''Colchicum'' 'Waterlily' </gallery> == Toxicitat e usatge terapeutic == A las paginas 624 e 625 del toma tresen del ''Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle''<ref>{{fr}}[[Jacques Christophe Valmont de Bomare]], ''Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle'' (4{{a}} ed), 1791, Bruyset Frère, Lion.</ref> se pòt legir: ::{{cita|Totas las partidas d'aquela planta an una odor mai o mens fòrta & que causa a vegadas de soslèu. La racina excita la saliva & la fa pareisser una paux amara: presa interiorament es un poison; car confla coma una esponga dins la gòrja & dins l’estomac, de biais qu'efega: sentèm al meteis temps una pesantor & una calor considerables a l'entorn de l'estomac, una granda dolor dins las entralhas, de prusinas per tot le còrs; fasèm de sang per las sèlas amb de tròces de la quita racina: independentament de l'emetica, l'usatge del pichon lach & des lavaments adocissent & emolliant son fòrça salutaris dins pareissièr cas.}} ::{{cita|Lo ''colquic'' pres interiorament es, coma acabam d'o dire en dessús, un poison fòça violent; mas coma los mai grands poisons pòdon venir de grands remèdis, quand son maniats coma cal, aquel pareis èsser ara dins aquel cas. Es a M. ''Stork'', Mètge a Vièna en Àustria, que siams redevables d'aver descobèrt las vertuts medicinalas del ''colquic''. Aquel abil Mètge digna de la reconeissença de totes los òmes, aprèp aver reconegut los efèctes del ''colquic'', per d'epròvas fachas sus el meteis, decobriguèt que la racina d'aquela planta a la dòsi d'una onça dins una liura de vinagre, que reduisèm enseguida en oximèl, pòt èsser presa interiorament sens dangièr; & qu'aquel oximèl es un dels mai poderoses diuretics que poscam emplegar. M. ''Stork'' gueriguèt amb aquel remèdi, & coma per miracle, mai d'una idropisias que pareissián desesperadas. La dòsi d'oximèl de ''colquic'' es d'un gòt, un o mai còp per jorn, segeuent los cases, que lo Mètge es sol en estat de jutjar. La Dissertacion que M. ''Stork'' publiquèt a aquel subjècte foguèt traducha en Francés. M. ''Haller'' dich que l'onguent de colquic capitèt pas en Anglatèrra.}} La mòrt pòt subvenir fins a 10 jorns aprèp l'ingestion<ref>{{fr}}"plantes.toxiques.free.fr"</ref>. === La colquicina === {{Article detalhat|Colquicina}} [[Fichièr:Colchicine structure.png|thumb|150px|right|Formula de la colquicina]] La planta entièra produch un [[alcaloïde]] fòça toxic, la [[colquicina]], que possedís de proprietats [[mutagèn]]as e antimitoticas (que blòca las [[mitòsi]]s). La colquicina, que l'indici terapeutic es estrech, es utilizat: * coma medicament dins las crisis agudas de [[Gota (malautiá)|gota]] et la [[malautiá periodica]], * coma reactiu, per exemple per determinar los [[cariotipe]]s. En orticultura, la colquicina es utilizada coma agent mutagèn per modificar geneticament de plantas, sens insercion de gèns estrangièrs, per tòca de produire a l'azard de novèlas varietats d'entre los subjèctes viables produchs. Es un mejan de doblar o quadruplar lo nombre de cromosomes ([[poliploïdia]]). Aquel tipe de molecula poiriá eventualament jogar dins la natura un ròtle en produsent de novèlas varietats, veire de novèlas espècias, mas las mutacions induchas per aquela molecula son rarament viablas. La [[demecolcina]] es una molecula pròcha de la colquicina, mas es gaire utilizada a l'ora d'ara. Lo [[tiocolquicosid]] ([[Coltramyl]]®, [[Miorel]]®), un derivat miègsintetic, es utilizat coma [[miorelaxant]]. == Lista d'espècias == Segon ''Kew liste''<ref>{{en}}[http://apps.kew.org/wcsp/home.do Kew liste]</ref>: <small>{{colomnas|nombre=4| * ''[[Colchicum alpinum]]'' DC. (1805) * ''[[Colchicum androcymbioides]]'' (Valdés) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum antepense]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum antilibanoticum]]'' Gomb. (1957) * ''[[Colchicum arenarium]]'' Waldst. & Kit. (1810) * ''[[Colchicum arenasii]]'' Fridl. (1999) * ''[[Colchicum asteranthum]]'' Vassiliades & K.M.Perss. (2002) * ''[[Colchicum atticum]]'' Spruner ex Tommas. (1840) * ''[[Colchicum autumnale]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum balansae]]'' Planch., Ann. Sci. Nat. (1855) * ''[[Colchicum baytopiorum]]'' C.D.Brickell (1983) * ''[[Colchicum bivonae]]'' Guss. (1821) * ''[[Colchicum boissieri]]'' Orph. (1876) * ''[[Colchicum bulbocodium]]'' Ker Gawl. (1807) * ''[[Colchicum burttii]]'' Meikle (1977) * ''[[Colchicum chalcedonicum]]'' Azn. (1897) * ''[[Colchicum chimonanthum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum chlorobasis]]'' K.Perss. (2005 publ. 2006) * ''[[Colchicum cilicicum]]'' (Boiss.) Dammer (1898) * ''[[Colchicum confusum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum corsicum]]'' Baker, J. Linn. Soc. (1879) * ''[[Colchicum cretense]]'' Greuter (1967) * ''[[Colchicum crocifolium]]'' Boiss. (1844) * ''[[Colchicum cupanii]]'' Guss. (1827) * ''[[Colchicum davisii]]'' C.D.Brickell (1998) * ''[[Colchicum decaisnei]]'' Boiss. (1882) * ''[[Colchicum doerfleri]]'' Halácsy, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. (1897) * ''[[Colchicum dolichantherum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum eichleri]]'' (Regel) K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum euboeum]]'' (Boiss.) K.Perss. (1998) * ''[[Colchicum fasciculare]]'' (L.) R.Br. (1826) * ''[[Colchicum feinbruniae]]'' K.Perss. (1992 publ. 1993) * ''[[Colchicum figlalii]]'' (Varol) Parolly & Eren (2007) * ''[[Colchicum filifolium]]'' (Cambess.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum freynii]]'' Bornm. (1917) * ''[[Colchicum gonarei]]'' Camarda (1978) * ''[[Colchicum gracile]]'' K.Perss. (2009) * ''[[Colchicum graecum]]'' K.Perss. (1988) * ''[[Colchicum greuteri]]'' (Gabrieljan) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum haynaldii]]'' Heuff. (1858) * ''[[Colchicum heldreichii]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum hierosolymitanum]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum hirsutum]]'' Stef. (1926) * ''[[Colchicum hungaricum]]'' Janka (1886) * ''[[Colchicum ignescens]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum imperatoris-friderici]]'' Siehe ex K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum inundatum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum kesselringii]]'' Regel (1884) * ''[[Colchicum kotschyi]]'' Boiss. (1854) * ''[[Colchicum kurdicum]]'' (Bornm.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum laetum]]'' Steven (1829) * ''[[Colchicum lagotum]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum leptanthum]]'' K.Perss. (2001) * ''[[Colchicum lingulatum]]'' Boiss. & Spruner (1844) * ''[[Colchicum longifolium]]'' Castagne (1845) * ''[[Colchicum lusitanum]]'' Brot. (1827) * ''[[Colchicum luteum]]'' Baker, Gard. Chron., n.s. (1874) * ''[[Colchicum macedonicum]]'' Kosanin (1911) * ''[[Colchicum macrophyllum]]'' B.L.Burtt (1950 publ. 1951) * ''[[Colchicum manissadjianii]]'' (Azn.) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum micaceum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum micranthum]]'' Boiss. (1882) * ''[[Colchicum minutum]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum mirzoevae]]'' (Gabrieljan) K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum montanum]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum multiflorum]]'' Brot. (1804) * ''[[Colchicum munzurense]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum nanum]]'' K.Perss. (2007) * ''[[Colchicum neapolitanum]]'' (Ten.) Ten. (1826) * ''[[Colchicum parlatoris]]'' Orph. (1876) * ''[[Colchicum parnassicum]]'' Sart., Orph. & Heldr. (1859) * ''[[Colchicum paschei]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum peloponnesiacum]]'' Rech.f. & P.H.Davis (1949) * ''[[Colchicum persicum]]'' Baker, J. Linn. Soc. (1879) * ''[[Colchicum polyphyllum]]'' Boiss. & Heldr. (1859) * ''[[Colchicum pulchellum]]'' K.Perss. (1988) * ''[[Colchicum pusillum]]'' Sieber (1822) * ''[[Colchicum raddeanum]]'' (Regel) K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum rausii]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum ritchii]]'' R.Br., Narr. Travels Africa (1826) * ''[[Colchicum robustum]]'' (Bunge) Stef. (1926) * ''[[Colchicum sanguicolle]]'' K.Perss. (1999) * ''[[Colchicum schimperi]]'' Janka ex Stef. (1926) * ''[[Colchicum serpentinum]]'' Woronow ex Miscz. (1912) * ''[[Colchicum sfikasianum]]'' Kit Tan & Iatroú (1995) * ''[[Colchicum sieheanum]]'' Hausskn. ex Stef. (1926) * ''[[Colchicum soboliferum]]'' (C.A.Mey.) Stef. (1926) * ''[[Colchicum speciosum]]'' Steven (1824) * ''[[Colchicum stevenii]]'' Kunth (1843) * ''[[Colchicum szovitsii]]'' Fisch. & C.A.Mey. (1835) * ''[[Colchicum trigynum]]'' (Steven ex Adam) Stearn (1934) * ''[[Colchicum triphyllum]]'' Kunze (1846) * ''[[Colchicum troodi]]'' Kotschy (1865) * ''[[Colchicum tunicatum]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum turcicum]]'' Janka (1873) * ''[[Colchicum tuviae]]'' Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953) * ''[[Colchicum umbrosum]]'' Steven (1829) * ''[[Colchicum varians]]'' (Freyn & Bornm.) Dyer (1904) * ''[[Colchicum variegatum]]'' L. (1753) * ''[[Colchicum verlaqueae]]'' Fridl. (2009) * ''[[Colchicum wendelboi]]'' K.Perss. (1992) * ''[[Colchicum woronowii]]'' Bokeriya (1990) * ''[[Colchicum zahnii]]'' Heldr. (1900) }}</small> == Nòtas e referéncias == <references /> == fonts == * {{fr}}Paul Schauenberg, ''Les plantes bulbeuses'', Delachaux & Nestlié, 1964 *{{en}}L. Jellito & W. Schacht, ''Hardy Herbaceous perennials'', Volume I, Timber Press, 1995 - {{ISBN|0-88192-159-2}} * {{en}}John E Bryan, ''Bulbs'' (revised edition), Timber press, 2002 – {{ISBN|0-88192-529-2}} * {{fr}}Réginald Hulhoven, ''Les bulbes rustiques à floraison automnale'', Les Jardins d'Eden, 15: 88-95, 2002 {{portal|botanica}} [[Categoria:Planta toxica]] madx1xxvg4ijdeivrhbvtuxlvft9flg 0 130667 2505025 2367846 2026-07-24T06:29:08Z Jfblanc 104 2505025 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Cortrai</font> |- |+<font size="+1">''Courtrai''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Flag of Kortrijk.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Stadswapen Kortrijk.PNG|110px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Belgica}} |- |Region |{{REGFLA}} |- |Província (capluòc) |[[Flandra Occidentala]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 80,02 km² |- | [[Populacion]] | 75 633 <small>([[2012]])</small> |- | [[Latitud]] |50° 49' N |- | [[Longitud]] |3° 15' È |- ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Mapa de la vila dins la [[Flandra Occidentala]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:KortrijkLocation.png|290px]] |} '''Cortrai''' (tanben en catalan;<ref group=N>[https://web.archive.org/web/20220124053952/http://comunicacio.grec.cat/ajuda/toponimia.pdf Cortrai tanben en catalan]</ref> '''Kortrik''' en flamenc occidental, ''Kortrijk '' en neerlandés estandard, ''Courtrai'' en francés e en [[grafia mistralenca]]<ref>https://biblio.cieldoc.com/presso/integral/pres0326.pdf</ref>) es una vila de la província [[Belgica|bèlga]] de [[Flandra Occidentala]]. [[Fichièr:Broeltorens.jpg|vinheta|esquèrra|360px|Courtrai]] [[Fichièr:Kortrijk - Beguinage and Sint-Maartenskerk.jpg|vinheta|esquèrra|360px|Courtrai]] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Belgica}} {{Comunas de Flandra Occidentala}} do3tjw3scjygy9zaoqyxvfz7rn1m9pp 2505026 2505025 2026-07-24T06:30:27Z Jfblanc 104 2505026 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Cortrai</font> |- |+<font size="+1">''Courtrai''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Flag of Kortrijk.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Stadswapen Kortrijk.PNG|110px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Belgica}} |- |Region |{{REGFLA}} |- |Província (capluòc) |[[Flandra Occidentala]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 80,02 km² |- | [[Populacion]] | 75 633 <small>([[2012]])</small> |- | [[Latitud]] |50° 49' N |- | [[Longitud]] |3° 15' È |- ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Mapa de la vila dins la [[Flandra Occidentala]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:KortrijkLocation.png|290px]] |} '''Cortrai''' (tanben en catalan;<ref group=N>[https://web.archive.org/web/20220124053952/http://comunicacio.grec.cat/ajuda/toponimia.pdf Cortrai tanben en catalan]</ref> '''Kortrik''' en flamenc occidental, ''Kortrijk '' en neerlandés estandard, ''Courtrai'' en francés e en [[grafia mistralenca]]<ref>https://biblio.cieldoc.com/presso/integral/pres0326.pdf</ref>) es una vila de la província [[Belgica|bèlga]] de [[Flandra Occidentala]]. [[Fichièr:Broeltorens.jpg|vinheta|360px|Vista de Cortrai]] [[Fichièr:Kortrijk - Beguinage and Sint-Maartenskerk.jpg|vinheta|360px|La glèisa de Sant Martin a Cortrai]] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Belgica}} {{Comunas de Flandra Occidentala}} gmfu94omwrqephtbzshv0suezgpr8mv 0 198054 2504988 2454768 2026-07-23T13:22:39Z Mistico Dois 45295 Infobox persona. 2504988 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Martin Kippenberger''' ([[25 de febrièr]] de [[1953]] - [[7 de març]] de [[1997]]) foguèt un pintor, escultor e artista [[Alemanha|alemand]]. Es conegut per sa produccion extremament prolifica dins una granda varietat d'estils e de mèdias, e tanben per sa persona publica provocatritz. Kippenberger èra "largament considerat coma un dels artistas alemands mai talentoses de sa generacion" (Roberta Smith, ''The New York Times''). Èra un membre d'una generacion artistica qu'inclusiá de noms coma [[Albert Oehlen]], Georg Herold e Günther Förg. {{DEFAULTSORT:Kippenberger, Martin}} [[Categoria:Naissença en 1953]] [[Categoria:Decès en 1997]] [[Categoria:Pintre alemand]] [[Categoria:Escultor alemand]] 2ix3n8xk9iie29eppeig8bqw9nd3crb 0 201362 2505016 2026-07-23T15:02:35Z Toku 7678 Redireccion cap a [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] 2505016 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] tolta45prdqklwwcw457rrebt02csey 0 201363 2505027 2026-07-24T06:31:09Z Jfblanc 104 Redireccion cap a [[Cortrai]] 2505027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cortrai]] t6b32iq43kgphztxynk83nhum0zgjg7 0 201364 2505029 2026-07-24T09:00:46Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Mézerville]] cap a [[Meservila]] : Títol mal escrit : nom occitan segon prononciacion Sabarthès [Mézerbílo] 2505029 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Meservila]] ogjmyd6m44w1yhuq72jk6mxflp0fema 0 201365 2505038 2026-07-24T10:20:00Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Tèrra del Fuòc]] 2505038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tèrra del Fuòc]] tl1gs64lhpm19f8m9j0zy1uziilvzc0