Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 325 2505071 2477636 2026-07-25T00:16:03Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Florentine Lahme]] 2505071 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} Lo [[21 de julhet]] es lo 202en [[jorn]] de l'[[an]] (203en en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == == Naissenças == * [[1899]] – [[Ernest Hemingway]], escrivan american, Prèmi Nobel de Literatura (m. [[1961]]) * [[1899]] – [[Hart Crane]], poèta american (m. [[1932]]) * [[1923]] – [[Rudolph A. Marcus]], quimista canadian, Prèmi Nobel de Quimia (m. [[2026]]) * [[1948]] – [[Cat Stevens]], cantaire anglés * [[1968]] – [[Brandi Chastain]], fotbolaira americana * [[1974]] – [[Florentine Lahme]], actritz alemanda * [[1985]] – [[Jonathan Ayité]], fotbolaire occitan == Decèsses == * [[1944]] – [[Claus von Stauffenberg]], coronèl dins la Wehrmacht e comte (n. [[1907]]) * [[1967]] – [[Albert Lutuli]], òme politic sud-african, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n. [[1898]]?) * [[1998]] – [[Alan Shepard]], astronauta american (n. [[1923]]) ---- Vejatz tanben: * [[20 de julhet]] | [[22 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 7ga3cnwzw7edp5d7rjexv83x4i3i8vk 2505072 2505071 2026-07-25T00:26:19Z Dostojewskij 20932 /* Eveniments */ 1798 – [[Batalha dei Piramidas]] 2505072 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} Lo [[21 de julhet]] es lo 202en [[jorn]] de l'[[an]] (203en en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1798]] – [[Batalha dei Piramidas]] == Naissenças == * [[1899]] – [[Ernest Hemingway]], escrivan american, Prèmi Nobel de Literatura (m. [[1961]]) * [[1899]] – [[Hart Crane]], poèta american (m. [[1932]]) * [[1923]] – [[Rudolph A. Marcus]], quimista canadian, Prèmi Nobel de Quimia (m. [[2026]]) * [[1948]] – [[Cat Stevens]], cantaire anglés * [[1968]] – [[Brandi Chastain]], fotbolaira americana * [[1974]] – [[Florentine Lahme]], actritz alemanda * [[1985]] – [[Jonathan Ayité]], fotbolaire occitan == Decèsses == * [[1944]] – [[Claus von Stauffenberg]], coronèl dins la Wehrmacht e comte (n. [[1907]]) * [[1967]] – [[Albert Lutuli]], òme politic sud-african, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n. [[1898]]?) * [[1998]] – [[Alan Shepard]], astronauta american (n. [[1923]]) ---- Vejatz tanben: * [[20 de julhet]] | [[22 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 3ywl4bf99s6yxqcggcx9m8bmixscs92 0 4892 2505045 2505043 2026-07-24T15:09:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505045 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèron Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus importanta de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] iveo7ygcgwcexlgyqcwvp7dxw7g54y5 2505046 2505045 2026-07-24T15:26:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505046 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus importanta de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 6my491yh1e1uheg8p7eos5eclwtdaxb 2505047 2505046 2026-07-24T15:27:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505047 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ips754p8lqbqr6uwye6ug4hezyfl8qf 2505048 2505047 2026-07-24T15:30:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505048 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] dsci5fuhxs2qgwzb1ncsulklaj580kg 2505049 2505048 2026-07-24T15:31:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2505049 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell (geològ)|Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 2o2xshgvj2h0q10ha31jvia02nb3m3r 4 12599 2505044 2503771 2026-07-24T12:24:53Z MediaWiki message delivery 18686 /* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ seccion nòva 2505044 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/Entèsta}} == Una version pels mainatges? == Adieu a totes, Dempuèi 2015, la version basca de Wikipèdia a creat un projècte de divulgacion nomenat Txikipedia qu'es dedicat als mainatges de 8-13 ans. Ja extistís una version occitana de Vikidia, però non es un grand succès pr'amor d'una manca d'editors. Mas, perqué sostenir un projècte d'aquela ampliada, sembra inutil, estupid, non? Daissatz-me qualques linhas per explicar: * Txikipedia non es pas un site separat, mas una seccion integrada dins Wikipèdia. Aiçò permet una visibilitat fòrça mai granda que Vikidia, que demòra marginala e pauc coneguda. Dins lo cas de l'occitan, aiçò poiriá ajudar a faire venir de joves lectros (e editors) directament cap a Wikipèdia occitana, sens los dispersar sus mai d’un site. * La Wikipèdia occitana es mai activa e mai coneguda que la Vikidia occitana. Aital, un Txikipedia occitan beneficiariá de la comunitat ja existenta sus Wikipèdia, quitament se pichona. Seriá mai simple de coordonar los esfòrces, d’atraire de nòus contributors, de melhorar la qualitat dels articles, e tanben crear de nòus projèctes. * Lo public dels 8-13 ans es estrategic: son los futurs parlants de la lenga nòstra. Un contengut adaptat a aquel nivèl ajuda a normalizar la preséncia de l’occitan dins lo mond numeric e educatiu. Los professors e las escòlas poirián utilizar aquelas ressorsas coma material didactic en lenga occitana, çò qu’es fòrça limitat actualament. * Lo projècte basc a demostrat que lo ligam entre lenga, joventut e Wikipèdia pòt èsser fòrça eficaç. Per l’occitan, seriá una mena de revitalizacion simbolica: mostrar que la lenga pòt parlar de tot, quitament dins una version simplificada pels enfants. Seriá tanben un biais de diferenciar Wikipèdia occitana dins lo mond de las lengas minoritàrias, en mostrant un engatjament cap al public jove. Per suportar aquel projècte qu'es fòrça important per ieu, es NECESSARI lo sosten d'autras personas per alargar los limtis, decidir de las prioritats, descriure clarament l'estatut e prepausar de basas per aquela collaboracion. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 16 setembre de 2025 a 15.55 (UTC) == <span lang="ca" dir="ltr">La vostra wiki estarà aviat només en mode lectura</span> == <div lang="ca" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Llegiu aquest missatge en una altra llengua]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] La [[foundation:|Fundació Wikimedia]] canviarà el trànsit entre els seus centres de dades. Això garantirà que la Viquipèdia i les altres wikis de Wikimedia romanguin disponibles fins i tot si es produeix un desastre. Tot el trànsit es durà el '''{{#time:j xg|2025-09-24|ca}}'''. La prova començarà a les '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Malauradament, a causa de limitacions de [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] cal limitar la possibilitat d'editar durant el canvi. Ens disculpem per aquesta disrupció, i estem treballant per minimitzar-la en el futur. Es mostrarà un avís a totes les wikis de la Fundació Wikimedia 30 minuts abans que tingui lloc aquesta operació. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Durant una estona, podreu llegir, però no pas editar les wikis durant una estona breu.''' *No podreu editar durant com a màxima una hora el {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ca}}. *Si proveu d'editar o desar canvis durant aquestes interrupcions, veureu un missatge d'error. Esperem que no es perdi cap edició durant aquest període de temps, però no us ho podem garantir. Si veieu el missatge d'error, espereu fins que tot torni a funcionar. Llavors hauríeu de poder desar la vostra edició. Tot i així, us recomanem que primer feu una còpia dels vostres canvis, per si un cas. ''Altres efectes'': *Els treballs automàtics de rerefons aniran més lents, i alguns es podrien aturar. Potser els enllaços vermells no s'actualitzaran tan ràpidament com és habitual. Si creeu un article que ja ha estat enllaçat en algun altre lloc, l'enllaç pot mantenir-se en vermell més estona de l'habitual. Alguns ''scripts'' de llarga durada s'hauran d'aturar. * Esperem que les implementacions de codi es produeixin com qualsevol altra setmana. No obstant això, algun codi concret es podria congelar puntualment si l'operació ho requereix. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] no estarà disponible durant uns 90 minuts. Aquest projecte es podria ajornar si fos necessari. Podeu [[wikitech:Switch_Datacenter|llegir la planificació a wikitech.wikimedia.org]]. Es comunicarà qualsevol canvi a la planificació. '''Si us plau, compartiu aquesta informació amb la vostra comunitat viquimedista.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 18 setembre de 2025 a 15.42 (UTC) <!-- Message mandat per User:Trizek (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Donnez votre avis : votez pour le conseil d'administration 2025</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Bonjour à tous, La période de vote pour les [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|élections 2025 du conseil d'administration]] est désormais ouverte. Les candidats se présentent pour deux (2) sièges au conseil. Pour vérifier votre éligibilité en tant qu'électeur, veuillez consulter la [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|page relative à l'éligibilité des électeurs]]. Pour en savoir plus à leur sujet, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|lisez leurs déclarations de candidature et regardez leurs vidéos de présentation]]. Lorsque vous serez prêt, rendez-vous sur la [[m:Special:SecurePoll/vote/405|page de vote SecurePoll pour voter]]. '''Le vote est ouvert du 8 octobre à 00h00 UTC au 22 octobre à 23h59 UTC.''' Bien à vous, Abhishek Suryawanshi<br />Président, Comité des élections<section end="announcement-content" /> </div> [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 9 octobre de 2025 a 04.48 (UTC) <!-- Message mandat per User:RamzyM (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Aidez-nous à décider du nom du nouveau projet ''Abstract Wikipedia''</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="function1"/> Bonjour ! Participez à choisir un nom pour le nouveau projet de wiki ''Abstract Wikipedia'' (« Wikipédia abstraite ») ! Ce projet sera un wiki qui permettra aux utilisateurs et utilisatrices de combiner les fonctions des [[:f:|Wikifonctions]] et les données de Wikidata afin de générer des phrases naturelles dans les langues prises en charges. Ces phrases pourront ensuite être réutilisées sur les Wikipédia (ou ailleurs). Le scrutin se déroulera en deux tours, chacun étant suivi par un examen juridique des candidats ; ils commenceront respectivement le 20 octobre et le 17 novembre. Notre objectif est d’avoir un nom de projet final choisi à la mi-décembre 2025. Si vous souhaitez participer, '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|lisez le détail du scrutin et votez maintenant]]''' sur Meta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 octobre de 2025 a 11.43 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="fr" dir="ltr">À la recherche de bénévoles pour rejoindre plusieurs comités du mouvement</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Chaque année, généralement d’octobre à décembre, plusieurs comités du mouvement cherchent de nouveaux bénévoles. Pour en savoir plus sur les comités, consultez leurs pages Meta-wiki : * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Comité des affiliations (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Commission de médiation (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Comité d'examen des cas (CRC)]] Les candidatures aux comités sont ouvertes à partir du 30 octobre 2025. Les candidatures au Comité des affiliations sont closes le 11 décembre 2025, et les candidatures à la commission de médiation et au Comité d'examen des cas sont closes le 11 décembre 2025. Pour savoir comment postuler, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|consultez la page de nomination sur Meta-wiki]]. Publiez sur la page de discussion ou envoyez un e-mail à cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org pour toute question que vous pourriez avoir. Pour l'équipe de soutien du comité, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 30 octobre de 2025 a 14.12 (UTC) <!-- Message mandat per User:MKaur (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Rappel : aidez-nous à décider du nom du nouveau projet ''Abstract Wikipedia''</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="function2"/> Bonjour ! Rappel : aidez-nous à choisir un nom pour le nouveau projet de wiki ''Abstract Wikipedia'' (« Wikipédia abstraite »). Le vote final commence aujourd’hui. Les noms finalistes sont : <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. Si vous souhaitez participer, '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|lisez la présentation du scrutin et votez maintenant]]''' sur Méta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 novembre de 2025 a 14.22 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Wikipedia 25: cercasi volontari per registrare un benvenuto sonoro == <div lang="en" dir="ltr"> <div lang="it" dir="ltr"> [[File:Work-in-progress sketch of the Confetti mascot easter egg.jpg|frameless|250px|right]] {{int:please-translate}} {{int:Hello}}, scusate se scrivo in italiano! Per il [[:m:Wikipedia 25|25° compleanno di Wikipedia]] e per creare delle [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|sorpresine per i lettori]] come proposto dalla Wikimedia Foundation, sto invitando i volontari delle varie Wikipedie dell'area italiana a registrare la frase "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella loro lingua regionale. Il messaggio audio comparirà "a sorpresa" sulla Wikipedia in italiano e sulle altre wikipedie aderenti al progetto degli [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|Ester eggs experiments]]. Farà parte di una raccolta di suoni che include tutte le registrazioni di "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nelle varie lingue registrate, più alcuni altri suoni provenienti da Commons. Quando un utente cliccerà sulla mascotte del Globetto (Baby Globe) che suona con un sintetizzatore, verrà riprodotto un suono casuale da questa raccolta. Quindi, la frase nella tua lingua non verrà riprodotta ogni volta, ma solo alcune volte e in modo casuale. '''Briefing su come registrare il benvenuto sonoro su Wikipedia''' ([[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#c-CDekock-WMF-20251209155700-Song_Ng%C6%B0-20251201160400|da qui]]): #la registrazione audio deve essere più corta di 10 secondi, e consistere solo nella frase "Benvenuti su Wikipedia" o "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella tua lingua regionale; #il file va caricato su [[:commons:Special:UploadWizard|Wikimedia Commons]] e bisogna chiederne la protezione da parte di un admin di modo da impedire che sia vandalizzato o spostato; #condividi il link del file su Commons [[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#Are_there_ideas_or_elements_that_you_would_love_to_see_implemented_on_your_language_Wikipedia?|qui]] notificando l'utente CDekock-WMF; #'''deadline''' per fornire i link agli audio su Commons dei "Benvenuti su Wikipedia": '''mercoledi 21 gennaio 2026'''. Registriamo più audio possibile. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[User:Una tantum|Una tantum]] ([[User talk:Una tantum|talk]]) </div> </div> 14 genièr de 2026 a 15.44 (UTC) <!-- Message mandat per User:Una tantum@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Una_tantum/sandbox/MM/It_fallback_v2&oldid=29928398 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 genièr de 2026 a 19.45 (UTC) <!-- Message mandat per User:ZI Jony@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 18 genièr de 2026 a 13.21 (UTC) <!-- Message mandat per User:Tiven2240@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Révision annuelle du code universel de conduite et des lignes directrices de l'application</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Nous vous informons que la période de relecture annuelle du Code de conduite universel et des règles d'applications est actuellement ouverte. Vous pouvez faire vos commentaires sur les modifications que vous souhaitez apporter jusqu'au 9 février 2026. C'est la première d'une série d'étapes nécessaires pour la révision annuelle. Vous trouverez [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|d'autres informations et les discussions auxquelles participer sur la page UCoC de Meta]]. Le [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Comité de coordination du code universel de conduite]] (U4C &mdash; Universal Code of Conduct Coordinating Committee) est un groupe global dont le rôle est de fournir une implémentation équitable et cohérente de l'UCoC. Cette relecture annuelle a été envisagée et mise en place par l'U4C. Pour plus d'informations et les responsabilités de l'U4C, veuillez lire la [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Charte de l'U4C]]. Veuillez partager ces informations avec les autres membres concernés de votre communauté. -- En coopération avec l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|discussion]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 genièr de 2026 a 21.01 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Migration vers Parsoid</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Lire ceci dans une autre langue]]</em> <div class="mw-translate-fuzzy"> Bonjour à tous et toutes ! Je suis heureux de vous informer que, dans le cadre de la prochaine étape du projet d’[[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|unification des analyseurs syntaxiques]], Parsoid sera bientôt activé en tant qu’analyseur d’articles par défaut sur votre $wiki. Nous augmentons progressivement le nombre de wikis utilisant Parsoid, avec l’intention d’en faire l’analyseur de wikicode par défaut pour la prochaine version maintenue à long terme de MediaWiki. Cela rendra nos wikis plus fiables et plus cohérents entre les utilisations par le contributorat, le lectorat et les outils, et facilitera le développement de futures fonctionnalités du wikicode. </div> Si cela perturbe votre flux de travail, ne vous inquiétez pas ! Vous pourrez toujours désactiver Parsoid pour le wiki dans vos préférences utilisateur, ou uniquement sur la page en cours en utilisant le sous-menu Outils, comme décrit dans la documentation de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]]. Il y a [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|plus d’informations sur notre stratégie de déploiement]] disponible, y compris les tests effectués avant d’activer Parsoid pour un nouveau wiki. Pour signaler des bogues et des problèmes, vous pouvez consulter notre documentation des [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|problèmes connus]] et si vous avez trouvé un nouveau bogue, créez un ticket phab et en l’étiquetant avec [[phab:project/view/5846|<i lang="en">Content Transform Team</i>]] qui représente l’équipe Transformation du contenu sur Phabricator. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 23 genièr de 2026 a 21.59 (UTC) <!-- Message mandat per User:ABreault (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 --> == Proposicion per permetre la participacion en grafia mistralenca == Bonjorn a totes, Notifiqui en particular @[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]], @[[User:Jfblanc|Jfblanc]] e @[[User:Lembeye|Lembeye]], los tres administrators actius d'aqueste wiki. Fa qualque temps, parlèri amb [[User:Maxime Ravel|Maxime Ravel]], un utilizaire fòrça actiu sus Wikidata e Wikipèdia en francés sus de tematicas ligadas a la lenga e la cultura provençalas, de la possibilitat de contribuïr sus Wikipédia en occitan en grafia mistralenca. Son argument èra que es una grafia fòrça utilizada en Provença, e mai dins de publicacions academicas. Ieu pensi que poiriá èsser positiu de permetre a de personas que mestrejan pas la grafia classica de participar al wiki. Mon idèa èra de permetre la preséncia d'una version d'aquestes articles en grafia mistralenca (coma jospagina) en complement de la version classica, que demòra de tot biais la fòrma basica e centrala (s'agís pas de remplaçar una grafia per l'autra, aquò seriá impossible de manténer sus l'ensemble del wiki). Maxime me diguèt que conossiá una autra persona que poiriá èsser motivada per contribuïr en grafia mistralenca. Ieu soi volontari per seguir aquestes articles e far la transcripcion en grafia classica. Per donar un exemple concret del resultat, ai creat dos modèls ({{m|Vejatz grafia mistralenca}} e {{m|Vejatz grafia classica}}), qu'ai utilizats sus l'article [[Annalisa Chevalier]]. Que ne pensatz ? [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 24 genièr de 2026 a 11.52 (UTC) :Bonjorn, :Per çò faire, caldriá passar per una modificacion de la [[Wikipèdia:Carta lingüistica]]. :(Personalament, soi en contra, avèm pas prossas mans per ajudar, e duplicar los articles existents ajudarà pas.) — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 genièr de 2026 a 12.17 (UTC) :: Bonjorn, siáu tanben pas favorable a aquela possibilitat. Gerir la diversitat dialectala es ja pas totjorn simple e ai un dobte seriós sus la possibilitat de gerir doas grafias. En revènge, serai pas opausat a la mesa en plaça d'un sistèma de conversion permetent de passar de la grafia classica a la grafia mistralenca per la lectura (un tau sistèma existís sus lei projèctes en chinés ò en sèrbi). S'es ben fach, aquò podriá benlèu de redigir un article tant en grafia classica que mistralenca. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 genièr de 2026 a 12.28 (UTC) :::@[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] : sas cossí fonciona aqueste sistèma de conversion ? Mon idèa èra de propausar quicòm aital, simplament sabiái pas qu'i aviá de melhoras solucions tecnicas. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 24 genièr de 2026 a 12.43 (UTC) ::::@[[User:CaféBuzz|CaféBuzz]] : non, mai aquò sembla un començament per cercar : [[:meta:Automatic conversion between simplified and traditional Chinese]] e [[:meta:Wikipedias in multiple writing systems]]. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 genièr de 2026 a 17.59 (UTC) ::::::::@[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] : mercés. S'ai pas mal comprés, la transcripcion d'un sistèma a l'autra se fa automaticament per un biais tecnic (logicial). Non vesi pas cossí aquò se poiriá implementar dins nòstre cas. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 25 genièr de 2026 a 09.21 (UTC) ::::::::: Adieu [[User:CaféBuzz|CaféBuzz]] (e leis autrei !). Ieu tròbi ta prepausicion interessanta e lo biais que l'as implantada dins l'article [[Annalisa Chevalier]] absoludament perfiech . Per èstre mai precís, una tala iniciativa pòu rompre l'argument nèci que voudriá veire dins lo provençau una lenga diferenta de la rèsta de l'occitan. L'usatge de la grafiá mistralenca es pron fòrt en Provença, verai, e mai institucionau. M'agrada mièlhs de veire una tala iniciativa puslèu que de donar d'arguments an aquelei que reclamariá una wiki de mai en grafiá mistralenca per la rason que considèron lo provençau e l'occitan coma doás lengas desseparadas. Se sa grafiá vengue possibla d'emplegar aicí, alòr aquest argument vendrà vuege. Evidentament, fau pas que s'agisse de convertir l'ensem de la WP en grafiá mistralenca (levat s'a n'un coratjós particulier li pren l'enveja) mai de permetre an aquelei que la mestrejan de venir contribuïr a son nivèu. Mi sembla que dins ta requèsta, a degun l'es demandat de duplicar totei leis articles existents ò de sistematizar la practica.[[Utilizaire:Matieu Sokolovic|Matieu Sokolovic]] ([[Discussion Utilizaire:Matieu Sokolovic|d]]) 4 febrièr de 2026 a 13.16 (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Lembeye]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Utilizaire:EPIC|EPIC]] ([[Discussion Utilizaire:EPIC|d]]) 14 febrièr de 2026 a 18.04 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|discussion]])</bdi> 19 març de 2026 a 11.15 (UTC) <!-- Message mandat per User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 3 abril de 2026 a 17.11 (UTC) <!-- Message mandat per User:ZI Jony@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 26 abril de 2026 a 00.58 (UTC) </bdi> <!-- Message mandat per User:Codename Noreste@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Votez maintenant aux élections 2026 de l'U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Les votants éligibles sont invités à participer à l'élection 2026 du [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Comité de coordination du Code de conduite universel]]. De plus amples informations – notamment sur la vérification de l'éligibilité, le processus de vote, les candidats et un lien vers le scrutin – sont disponibles sur Meta à la [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|page d'informations sur les élections de 2026]]. Le scrutin se termine le 2 juin 2026 à [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00 h 00 UTC]. Veuillez voter si votre compte est éligble. Les résultats seront disponibles avant le 14 juin 2026. -- en coopération avec l'U4C.<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mai de 2026 a 17.14 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|discussion]])</bdi> 23 junh de 2026 a 17.11 (UTC) <!-- Message mandat per User:Codename Noreste@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="ca" dir="ltr">Enllaç de desplegament de contactes legals i de seguretat al peu de pàgina del vostre wiki</span> == <div lang="ca" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Contactes dels departament Legal i de Seguretat''' Hola comunitat, la Fundació Wikimedia ha proporcionat una [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|pàgina única de contacte legal i de seguretat]], que s'ha d'enllaçar al peu de pàgina del vostre wiki, per garantir l'accés a informació legal precisa. Es tracta d'un requisit reglamentari. Ja hem implementat enllaços als projectes en anglès, alemany, italià, espanyol i altres, i properament els implementarem al vostre wiki. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Si us plau, llegiu-ne més a la pàgina del projecte]] i deixeu qualsevol comentari en aquest fil o a la [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|pàgina de discussió]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 junh de 2026 a 13.29 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Critèris == Adissiatz, Voudriáu saupre ont s'atròban lei critèris de notorietat per leis articles. (Deve confessar qu'a mon vejaire, es pas aisat de compréner tot d'una lei filosofias dei diferentei versions lingüisticas...) Grandmercé ! [[Utilizaire:Maxime Ravel|Maime]] 30 junh de 2026 a 20.51 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 24 julhet de 2026 a 12.24 (UTC) </bdi> <!-- Message mandat per User:DreamRimmer@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> g40qnvoblhaa968iz1d57pvo16kouf7 0 21135 2505083 2502975 2026-07-25T01:45:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505083 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Almacelles''' ei un [[municipi]] dera [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], dera [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e dera comarca de [[Segrià]], 49,03 km² e 7.018 abitants. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [awma'seʎes] o [alma'seʎes] (en progrès). Las fòrmas ancianas son ''Almazelles'' en 1134, ''Almacelles'' en 1208, ''Almaselles'' en 1285, ''Almacelles'', ''Almasselles'' en 1315, etc. Ven de l'[[arabi|arabe]] vulgar ''al-ma'salla'', « oratòri » e especialament « oratòri fòra près d'una aglomeracion » (aicí [[Lhèida]], a 10 km) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 147-148 https://web.archive.org/web/20251106234833/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2067</ref>. ===La Saira=== Es una deformacion de ''La Saida''. Lo nom pòt venir de l'arabe ''Za<small>c</small>ida'', « annèxa, accessòria » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 474 https://web.archive.org/web/20211025201541/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36208</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} lvbah7kti0q4x1bn6zjzoorbv2u97a6 0 57678 2505086 2501972 2026-07-25T02:01:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505086 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. Lo vilatge d'Alàs es lo caplòc del tèrritòri municipal que compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt desabitat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de mases esparses de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal la capèla e mas de Sant Miquel, e lo mas de la Molina de Lletó. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. [[Segre]] li sèrv de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que sèrv de limit per miègjorn dempuèi lo ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. ==Toponimia== ===Alàs=== Las fòrmas ancianas son ''Alasso'' en 839, ''Elasso'' en 988, ''Elasse'' en 1001, ''Elass'' en 1038, ''Alasso'' en 1045, 1050, ''Alass'' en 1055, ''Alas'' en 1288, ''Alars'' en 1359. [[Balaguèras|Alàs]] en [[Comenge]] es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc ''elatz'', « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://web.archive.org/web/20210803110956/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. ===Cerc=== La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son ''Cerco'' en 863, ''Cercho'' en 1022, ''Quercho'' en 1064, ''Cerc'' en 1288, 1289. ''Cerc'' ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989</ref>. ===Artedó=== La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. Las fòrmas ancianas son ''Artedone'' en 902, 929, ''Artedono'' en 1058, 1103, ''Arcedo'' en 1359 (legir ''Artedo''), ''Artedó'' en 1385, 1562. Poiriá èsser lo celtic ''Artodunum'', « fòrt de l'ors (''arcto-''), mès lo paisatge lingüistic clina cap a l'ibèrobasc ''Artedun'' (''arte'', « casse », puèi sufixe ''dun'', ambe'l sens global de « plen de casses »). Lo resultat normal d'un ''-d-'' intervocalic es cèrtas l'amudiment, mès la romanizacion foguèt benlèu tardièra. Autrament, la basa foguèt benlèu ''Artetun'', varianta arcaïca, o [arte] puèi lo sufixe collectiu ''-etu''/''-eta'', basc o vasconizat ancianament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093</ref>. ===La Bastida d'Hortons=== ''Bastida'' designa probablament un fòrt o eventualament, una palencada. La prononciacion es [lə bəs'tidə]. Lo nom es citat ''Za Bastida d'Hortons'' en 1278 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 376 https://web.archive.org/web/20210802204901/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6490</ref>.</br> ''Hortons'' es pas ligat ambe « òrt », mès a una origina prelatina. Lo nom seriá ancianament ''(lo) Arton'', ambe la rasic ''Art'', que seriá un nom de planta <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-424 https://web.archive.org/web/20250815070525/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21663</ref>. ===Vilanova de Banat=== Vilanova de Banat, ancianament ''Castell de Banat'', es un nom vengut d'un lòc vesin, Banat. I a un nom identic al Valhespir (''Benenato'' en 881). Las fòrmas ancianas son ''Banati'' en 839, ''Banat superiore et subteriore'' en 1077, ''Banat'' en 1244, 1294, etc. Las mencions istoricas del vilatge vallespirenc permeton de compréner lo nom : es un eretièr d'un nom masculin d'òme ''Benenatus'' (latin), « plan nascut, de naissença excellenta », donc de bona familha. Lo vilatge d'Urgellet a conegut pus lèu l'assimilacion vocalica ''e-a'' > ''a-a'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 333 https://web.archive.org/web/20210920082040/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5666</ref>. ===El Ges=== La prononciacion es [al 'ʒes]. Las fòrmas ancianas son ''Scto. Juliano de Gisso'' en 1077, ''Gess'' en 1154-1159, ''Lo Ges'' en 1359. ''Ges'' es la fòrma catalana occidentala del nom del plastre (''gip'', ''gèis''), en catalan oriental ''guix''. Los dos venon del grèc ''γὖψος'' « plastre, cauç viva », probablament per l'intermediari del latin ''gypsum'', « plastre ». La preséncia de l'article mòstra que s'agís de l'apellatiu, aplicat al terren d'aquel lòc. Signat J.F.C. e J.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 333 https://web.archive.org/web/20241214073637/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20411</ref>. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1994=391| 1996=409| 2000=400| 2006=404| 2010=404| 2016=350| 2020=320| 2025=320|ine=}} Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] hf6j3mebyf5dpslkx7lpohbbjs7e5fq 0 57681 2505093 2504829 2026-07-25T07:35:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505093 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Bassella''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Lo tèrritòri municipal de Bassella foguèt lo mai afectat per la bastison del barratge de Rialb. {{Entpopcat}} == Situacion == Bassella es lo municipi mai meridional de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb las [[Comarcas de Catalonha|comarcas]] del [[Solsonés]] a l'èst e amb la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'[[Oliana]] e [[Peramola]]. [[File:Entitats de població de Bassella.svg|thumb|centre|300px|Entitats de populacion de Bassella]] ==Toponimia== La prononciacion es [bə'seʎə] o [ba'seʎa] o [ba'sɛʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Bassela... villa Bassella'' en 1084, ''Bassella'' en 1585 (puèi ''Castellnou de Basela'' en 1359. ''Bassella'' sembla pas un derivat de ''bassa'', mès puslèu un nom prelatin. ''Bassella'' se compara ambe'l nom ibèr de persona ''Baesella'', que Schuchardt aparenta ambe'l nom de dieu aquitan ''Baeserta'' e ambe'ls noms ispanics ''Baisothar'', ''Baeso'', ''Baesisceris'', ''Baesuri'', ''Baesucci'', que dins els i a la rasic basca ''baso'', ibèr ''baes-'', que correspond al latin ''saltus''. [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] cita una vila aborigèna ''Βεσἦδα'' que plaça d'est en oèst darrèr de lòcs que semblan ''Besalu'', ''Bas'' e ''Gósol''; aquela vila seriá Bassella; sembla donc que lo δ de Ptolemèu corresponda ambe ''-ll-'' de Schuchardt. Lo començament del nom, coma lo de ''Bas'' seriá « lòc montanhós », çò que correspond al site <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 372-373 https://web.archive.org/web/20210724104905/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6409</ref>. ===Ogern=== La prononciacion es [əw'ʒɛrn] o [u'ʒɛrn]. Las fòrmas ancianas son ''Ugerno'', ''Ugern'' en 1094, ''Ugern'' en 1093, ''Ogern'' e ''Ugern'' en 1259, ''Augern'' en 1359. Un nom femenin derivat es ''Ujerna'' en 1071. I a una semblança impressionanta ambe'l nom antic de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], ''Ugernum'', encara citat en 1020, ''Ugerno''; un derivat es la ''ugernica insula'', isla de [[Ròse]], en fàcia, presenta encara ambe'l nom francés de ''Jarnègue'' o ''Gernègue'', terminason que pròva l'indoeuropeïsme del nom. Ogern deu èsser un dels noms celtics presents dins lo Principat. Se tròba dins lo nom lo frequent final celtic ''-erno-'', aplicat benlèu a la rasic ''aweg-'', « augmentar », o ''eug-'h'' (latin ''voveo'', « fau vòt, invoqui ». Seriá un nom celtic o « sorotaptic » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]) e non germanic <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 18 https://web.archive.org/web/20250714211400/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28886</ref>. ===Altés o Altès=== La prononciacion es [əl'tes] o [[əl'tɛs], ambe sovent la falsa copadura ''al tès'', ''del tès''. Las fòrmas ancianas (en barrejant las que concernisson lo lòc ambe las que designan l'aiga, ara la Ribera Salada) son ''Auotense'' en 839, ''Avotes'' en 957, ''Autes'' en 1025, ''Avotes'' en 1033, ''Aotes'' en 1035, ''Auotes'' en 1057, ''Autes'' en 1094, ''Altes'' en 1178, ''Autes'' en 1262, ''Altes'' en 1234, etc. Es en gròs lo meteis nom qu'una aiga de [[Nauta Cerdanha]], ''Riutès'' (ambe ''riu'' aglutinat). Las fòrmas pus ancianas son en ''Ao-'' o ''Auo-''. [[Joan Coromines]] compara ambe un nom aquitan de persona ''Hautensen'' e autres noms ibèrobasques, puèi (pas tan probable per rasons geograficas) lo nom de la vila gala d'Autessiódurum > ''Auçuedre'' > ''Auçuerre'' > [[Aussèrra]], sens conclure netament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 174 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2427</ref>. ===Aguilar (de Bassella)=== Probablament derivat d'àguila, « agla ». ===La Clua d'Aguilar=== Designa un passatge estret o barrat, del latin vulgar ''cludere'', « barrar ». Aicí ambe ''s'' sonòra eliminada. Lo lòc es citat en 856 ''ipsum alodem qui est inter Aquilare et ipsa Clussa'' e en 1033 ''kastrum que dicunt Clusa'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://web.archive.org/web/20260106195349/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596</ref>. ===Mirambell=== ''Mirambell'' sembla se diferenciar dels ''Mirabell''s per l'''m'' mediala. En realitat seriá puslèu una dissimilacion de ''Miralbell'', ambe article, de valor en partida abstraita (la causa, lo terren, etc, bèl) Son de noms catalans, occitans, italians e en partida franceses e pas espanhòls (fòra manlèu), remplaçats per los ''Miraflores'' o ''Mirabueno''s. Aqueste fa jòc e contraste ambe ''Miralpeix'' a 3,5 km, un gaita los peisses de Segre, l'autra lo polit paisatge al nòrd-èst <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452</ref>. ===Guardiola=== Diminutiu de ''guàrdia''. ===Sarinyana=== Pas citat dins l'ONCAT, mès sense dificultat : la ''*villa sereniana'', donc la ''villa'' de ''Serenius'' (nom latin d'òme) ambe tractament adjectival. == Demografia == {{Demografia2| 1497=56| 1515=35| 1553=59| 1717=225| 1787=318| 1857=1046| 1877=907| 1887=847| 1900=815| 1910=830| 1920=817| 1930=737| 1940=784| 1950=775| 1960=617| 1970=505| 1981=400| 1990=382| 1996=341| 1998=335| 2000=308| 2006=256|2010=259|2014=244|2020=217| 2025=216}} {{Coord|42|0|25|N|1|17|44|E|city(261)_region:ES-CT|display=title}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] kb9zm3ytj60etaizcjn9r7m9d3g8i42 0 57682 2505123 2504831 2026-07-25T11:40:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505123 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabó''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. {{capentcat|}} {{entcat|Cabó|47}} {{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}} {{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}} |} == Situacion == Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. [[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]] {{Clr}} ==Toponimia== La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. </br> A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'', a la val bassa, representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u''). </br> L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''. La val de Cabó es un grand escampador d'aigas, un bacin de recepcion entre montanhas, dont la Serra de Boumort : es lo ''caput aquæ''. ''Caput aquæ'' passèt a l'estatut de mot (compausat). Dins nòstre cas s'agís de ''capudaquis'' (ambe ''-t-'' dejà sonorizat), al locatiu o ablatiu plural. </br> ''Nempas'' representa ''nymphae'', las dònas d'aiga, ambe la prononciacion en ''-p-'' primitiva dins l'adaptacion latina del mot grèc (explica l'adjectiu ''limpide''). Lo ''i'' de ''nympha'' èra brèu, passèt donc a ''e'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://web.archive.org/web/20260518070239/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615</ref>. ===Senyús=== Lòc desabitat. Fa un ensemble ambe Senyís e Senyu e es tanben en relacion ambe [[Vilaller|Senet]]. Contenon l'element ''sen-'', que sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' > [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt ». ''Senyu'' seriá ''*Sengiçe'' (''Sengi-tze''), ''Senyís'', derivat, seriá ''*Sengiciu''. ''Senyús'' pòt derivar d'un crosament de la meteissa rasic ambe ''(a)Nyús'', del basc ''angio'', « devesa ». I auriá agut (o i a), una glèisa Sant Just a Senyús. Lo nom deguèt donar l'idèa de consacrar la glèisa a tal sent foneticament semblant (e non al revèrs !). La prononciacion es [se'ɲus] e lo gentilici [seɲu'sans]. [se'ɲus] es atestat ''Segnus'' en 1237 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 112-113 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38425</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://web.archive.org/web/20240806102057/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325</ref>. ===Favà o Fevà=== Las fòrmas ancianas son ''Fauano'' e ''Favà'' en 839, ''villa Fevano'' en 867, ''villa Favano'' en 1023, ''Favano'' en 1032, ''Fevano'' en 1032, ''uilla Feuano'' en 1043, ''Faba'' en 1065, ''Favano'' en 1068, ''uilla Fauan'' en 1081, ''villa Fava'' en 1093, ''Faua'' en 1094, ''villa Favan'' en 1100. Es un nom de proprietat fonsièra, del nom latin d'òme ''Fabius'', ambe'l sufixe ''-anum''. L'evolucion es ''Fabiano'' > ''Faibán'' > ''Feibán'' > ''Fevà'' (e ''Favà'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 200 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18751</ref>. ===Ares=== ''Ares'', del latin ''aras'', « autars » es un nom de pòrt, de còl. Los passants devián far d'ofrendas a Mercuri o autres dieus, puèi lo lòc foguèt sovent cristianizat per una capèla. Aqueste (e lo vilatge, desabitat) es entre las vals de Cabo e de la Guàrdia d'Ares, per ont [[Annibal Barca|Annibal]] deguèt passar per evitar los estreits de Segre entre [[Organyà]] e Noves. La prononciacion es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''in Aras villa'' en 846, ''ipso kastelar de Aras'' en 1027, ''Aras'' 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241. ''Ares'' es pus frequent dins los Païses Catalans que non pas al nòrd <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3572</ref>. ===Lo Pujal de Cabó=== La prononciacion es [lo pu'ʒal]. Lo gentilici es [puʒa'lɛŋs]. Las fòrmas ancianas son ''illo Puial'' en 1033, ''ipso Puial'' en 1038 e 1056, ''villa vocitata Puial'' en 1079, ''Pujal d'Organyà'' en 1243. Se cal pas interpretar coma ''Pujalt'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 291 https://web.archive.org/web/20230207041559/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33002</ref>. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}} {{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}} == Nòtas == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 5vaxo69rrdvkm6pk0tt7ckoq3v0ut3u 0 66659 2505077 2361503 2026-07-25T01:14:39Z Dostojewskij 20932 File:Kr2017.jpg 2505077 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Kr2017.jpg|thumb|Kate Ryan (2017)]] '''Katrien Verbeeck''', ''alias'' '''Kate Ryan''' ([[Tessenderlo]], [[22 de julhet]] de [[1980]]) es una cantaira bèlga de musica dance. Es famosa per las siás versions de cançons e representèt a [[Belgica]] en [[Eurovision]] en 2006. == Discografia == * 2002 · ''Different'' * 2004 · ''Stronger'' * 2006 · ''Alive'' * 2008 · ''Free'' * 2008 · ''Essential'' * 2009 · ''French Connection'' {{stub}} {{DEFAULTSORT:Ryan, Kate}} {{commonscat|Kate Ryan}} [[Categoria:Personalitat flamenca]] [[Categoria:Musician bèlga]] [[Categoria:Naissença en 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] rwwpc7c9673o302cl73g8q3fk3v4uy3 0 72446 2505056 2505015 2026-07-24T16:40:45Z Toku 7678 /* L'ierarquia entre natura e art */ 2505056 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] ibkwp72i1pxavv36nen6v5sw1fnctoh 2505064 2505056 2026-07-24T16:54:04Z Toku 7678 /* Apròchi scientific e antropologic */ 2505064 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] dsacx0ovf90v49nixdishztvmi8jk48 2505100 2505064 2026-07-25T08:16:09Z Toku 7678 /* Apròchi scientific e antropologic */ 2505100 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] bl45k2vsfo9i2p8za9w92aoi73jmahi 2505102 2505100 2026-07-25T09:27:38Z Toku 7678 /* La diversitat culturala dels canons */ 2505102 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 7opht75miodh4t8ranr2ze7fbqrquav 2505103 2505102 2026-07-25T09:45:13Z Toku 7678 /* La diversitat culturala dels canons */ 2505103 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 23fj6b3t5lvffq91cge5you3wl6dbd9 2505104 2505103 2026-07-25T09:52:38Z Toku 7678 /* Los apròchis biologics e psicologics */ 2505104 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resultat d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] tkgbw7rdu3dwl4ptou8a9t816z4dqpc 2505105 2505104 2026-07-25T09:54:02Z Toku 7678 /* Los apròchis biologics e psicologics */ 2505105 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] pyifzqhdtnv6inavyetyuo4xf47t3vd 2505106 2505105 2026-07-25T09:55:43Z Toku 7678 /* Enjòcs e perspectivas */ 2505106 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 2c7ctyjx4b9fp32hiokl2lqc4x7mwjq 2505110 2505106 2026-07-25T10:04:29Z Toku 7678 /* Enjòcs e perspectivas */ 2505110 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] eo7uhwo2rgatstsccbh74tf614t73ay 2505111 2505110 2026-07-25T10:11:46Z Toku 7678 /* La belesa coma valor */ 2505111 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 2n8t68p2zzze0zxqvyi90g022nh4pm2 2505112 2505111 2026-07-25T10:13:56Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2505112 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Filosofia]] 2i81oq3rldb6ynyu6quvysuafyzwm1f 2505113 2505112 2026-07-25T10:14:08Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2505113 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] dga5ob399vyagy73ydvwskt9wk3ipsq 2505114 2505113 2026-07-25T10:19:36Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505114 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] ikkinhb60giru1x46n7u6nmjx9z537u 2505115 2505114 2026-07-25T10:26:45Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505115 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] jsjjgaazsmice704jggkquqk4jdqfoz 2505116 2505115 2026-07-25T10:42:48Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505116 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] 825es2ihwwi0243cfpsechb9mmpkaeg 2505117 2505116 2026-07-25T10:46:37Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505117 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] sf7mlsdqqhst4o0fvfeicdavr890acu 2505118 2505117 2026-07-25T10:48:54Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505118 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[alemand|'''(de)''']] Friedrich Wilhelm Nietzsche, ''Die Geburt der Tragödie: Versuch einer Selbstkritik'', 1872. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] jno7hpl8nzrjq1umxbcz0bivb18gkfl 2505119 2505118 2026-07-25T10:50:42Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505119 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[francés|'''(fr)]]''' Pierre Bourdieu, ''La Distinction. Critique sociale du jugement'', 1979. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[alemand|'''(de)''']] Friedrich Wilhelm Nietzsche, ''Die Geburt der Tragödie: Versuch einer Selbstkritik'', 1872. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] 9a7mffjfjk6n52k3k5m941kvmvol4u5 2505120 2505119 2026-07-25T10:52:09Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505120 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[francés|'''(fr)''']] Pierre Bourdieu, ''La Distinction. Critique sociale du jugement'', París, Les Éditions de minuit, 1979. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[alemand|'''(de)''']] Friedrich Wilhelm Nietzsche, ''Die Geburt der Tragödie: Versuch einer Selbstkritik'', 1872. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] 316v5vyfl5vmqq5b5g5scqv2b8ku5mj 2505121 2505120 2026-07-25T10:54:52Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505121 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[francés|'''(fr)''']] Pierre Bourdieu, ''La Distinction. Critique sociale du jugement'', París, Les Éditions de minuit, 1979. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[anglés|'''(en)''']] Ernst Gombrich, ''The Story of Art'', Phaidon, 1950. * [[anglés|'''(en)''']] Ernst Gombrich, ''Art and Illusion, A Study in the Psychology of Pictorial Representation'', Pantheon Books, 1960. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[alemand|'''(de)''']] Friedrich Wilhelm Nietzsche, ''Die Geburt der Tragödie: Versuch einer Selbstkritik'', 1872. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] 38l6q1hy77zmn93ex6syj8q7m9imvwq 2505122 2505121 2026-07-25T10:56:26Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2505122 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''belesa''',<ref>{{DGLO|pagina=110}}</ref> '''beutat''',<ref name=CPLO>{{Dicodòc|Beauté}}</ref> '''beulor'''<ref name=CPLO/> o '''polidesa''', es la [[qualitat]] de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'[[estetica]], la branca de la [[filosofia]] que s'interèssa al bèl, a l'[[art]] e al [[gost]]. La belesa pòt se trobar dins la [[natura]], dins las òbras d'[[art]], dins los [[Homo sapiens|èssers umans]] o dins las idèas, e suscita dempuèi l'[[Antiquitat]] una reflexion sus sa natura vertadièra. La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una [[qualitat]] qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa [[color]], o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] e demòra al còr dels debats actuals. [[Tradicion]]alament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del [[Vertat|Verai]] e del [[Ben (filosofia)|Ben]]. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit [[Homo sapiens|uman]] al mond : la [[coneissença]] (lo Verai), l'[[morala|accion morala]] (lo Ben) e l'[[Estetica|apreciacion estetica]] (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'[[Homo sapiens|òme]] se fa de l'existéncia e de las valors. == Definion e problèmas == === La nocion de bèl === [[File:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|L'[[Òme de Vitruvi|''Òme de Vitruvi'']] de [[Leonardo da Vinci]], illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.]] Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la [[filosofia]]. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un [[plaser]] desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma [[manjar]] o [[bevenda|beure]], es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna. De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'[[istòria]] de l'[[estetica]]. === Belesa objectiva o subjectiva === La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt [[plaser]] sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una [[cultura]] a l'autra. Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça [[filosofia|filosòfs]] an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de [[Immanuel Kant|Kant]] (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte<ref>Aquela teoria es presentada dins ''[[Critica de la facultat de jutjar]]'' publicat en 1790.</ref>. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'[[estetica]]. L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'[[art]] e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes [[egalitat|egals]]. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, [[educacion|educar]] lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte. === Belesa e gost === La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada [[societat]]. L'expression [[latin|latina]] ''[[De gustibus et coloribus non disputandum|de gustibus et coloribus non est disputandum]]'' (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la [[cultura]]. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica. === Lo vocabulari del bèl === La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una [[montanha]] giganta o d'una [[tempèsta]]. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica. La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo [[laid]] es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la [[malautiá]], la [[mòrt]], la [[sofrença]]...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per [[Aristòtel]] (384-322 abC) a prepaus de la [[tragedia]], mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica. == Istòria de las teorias del bèl == La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'[[art]] e de l'[[Homo sapiens|òme]]. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep. === Lo periòde antic === ==== L'Antiquitat Grèga ==== Pels [[Grècia antica|Grècs]], la belesa (''kallos'') es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los [[Pitagorisme|Pitagoricians]] desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los [[nombre|nombres]] e las [[matematicas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Maurice Caveing, ''La figure et le nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Presses Univ. Septentrion, 1997.</ref>. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La [[musica]], amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un [[Instrument de còrdas|instrument]], foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la [[gamma eptatonica]]<ref>Aquela gamma èra ja conegut pels [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] (M. L. West, « The Babylonian Musical Notation and the Hurrian Melodic Texts », ''Music & Letters'', vol. 75, n° 2,‎ mai de 1994, pp. 161-179). Pasmens, foguèt pas l'objècte d'una teorizacion avançada durant lo periòde [[Mesopotamia|mesopotamian]].</ref>. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla. [[Platon]] (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai [[metafisica]] de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una [[Teoria de las Idèas|Idèa]] eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo ''[[Banquet (Platon)|Banquet]]'', Platon descriu una ascension del bèl : l'[[amor]] comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las [[arma|armas]], de las accions e de las [[sciéncia|sciéncias]], fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla. Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de ''kalokagathia'' que reünís lo bèl (''kalos'') e lo bon (''agathos'') en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa [[morala]]. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala. [[Aristòtel]] (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (''taxis''), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa ''[[Poëtica]]'', explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot. === Lo neoplatonisme === Al sègle III apC, lo filosòf [[Plotin]] (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo [[neoplatonisme]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Bréhier, ''La Philosophie de Plotin'', París, Vrin, coll. « Bibliothèque d'Histoire de la Philosophie », 1998.</ref>. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la [[matèria]]. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'[[Edat Mejana]] qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana. === L'Edat Mejana === [[File:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|Retrait de [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274).]] La pensada [[Edat Mejana|medievala]] eretèt a l'encòp de la [[Filosofia grèga|tradicion grèga]] (proporcion, mesura) e del [[neoplatonisme]] (belesa coma lutz e esplendor). Pels [[teologia|teologians]] [[cristianisme|crestians]], la belesa del mond èra un rebat de la belesa de [[Dieu]], creator de totas causas. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion. Puèi, al sègle XIII, [[Tomàs d'Aquin]] (1225-1274) prepausèt una de las definicions mai celèbras de la belesa<ref>[[italian|'''(it)''']] Umberto Eco, ''Il problema estetico in Tommaso d'Aquino'', 1970.</ref>. Segon el, tres condicions son requesidas per qu'una causa siá bèla : * l'integritat o la perfeccion (''integritas''), es a dire que la causa deu èsser completa, sens defaut ; * la proporcion o l'armonia (''consonantia''), es a dire que las partidas devon èsser ben dispausadas entre elas ; * la claretat o l'esplendor (''claritas''), es a dire la causa deu aver una forma que se manifèsta clarament a l'esperit. Aquela definicion sintetizèt l'eretatge grèc de la proporcion e l'eretatge neoplatonician de la lutz. Demòra una referéncia màger dins l'istòria de l'[[estetica]]. === La Renaissença === A la [[Renaissença]], los [[art|artistas]] e los pensaires tornèron cap a l'[[Antiquitat]] e desvolopèron una concepcion de la belesa fondada sus la proporcion, l'imitacion de la [[natura]] e l'usatge de las [[matematicas]]. La belesa i èra concebuda coma una qualitat objectiva, mesurabla, que l'artista podiá atènher en aplicant de règlas precisas. La nocion de proporcion ideala, illustrada per de recèrcas coma lo « [[nombre d'aur]] » o las proporcions idealas del còrs uman, ten una plaça centrala dins l'art e la teoria de l'epòca, en particular dins l'òbra d'artistas coma [[Leon Battista Alberti]] (1404-1472) o [[Leonardo da Vinci]] (1452-1519). La belesa èra alara pensada coma una armonia objectiva, que l'art deviá revelar en imitant l'òrdre de la natura. === La naissença de l'estetica === Lo sègle XVIII foguèt marcat per de transformacions decisivas dins l'istòria de la reflexion sus la belesa. En efièch, es a aquela epòca que nasquèt « l'[[estetica]] » coma disciplina [[filosofia|filosofica]] autonòma. Lo mot el meteis foguèt imaginat pel filosòf [[Alemanha|alemand]] [[Alexander Gottlieb Baumgarten]] (1714-1762) dins una òbra publicada a partir de 1750. I definiguèt l'estetica coma la [[sciéncia]] de la [[coneissença]] sensibla, es a dire de çò que se coneis pels sens e lo sentiment e non pas per la rason pura. A la meteissa epòca, lo debat se desplacèt de l'objècte (las proporcions de la causa bèla) al subjècte (lo sentiment de la persona que jutja). Lo filosòf [[Escòcia|escossés]] [[David Hume]] (1711-1776) sostenguèt que la belesa èra pas una qualitat de las causas elas meteissas, mas qu'existiguèt dins l'esperit que las contempla. Pasmens, dins son ''Ensag sus la nòrma del gost'', Hume refusa de tombar dins un relativisme complèt e acceptèt l'existéncia d'un gost mai fin e mai exercit. Tanben, reconoguèt que lo jutjament dels coneisseires, format per l'experiéncia, pòt servir d'estandard. Atal, segon aquela concepcion, se la belesa es un sentiment, totes los sentiments se valon pas. === La vision de Kant === [[File:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|right|Retrach d'Immanuel Kant.]] {{article detalhat|Immanuel Kant}} Amb [[Immanuel Kant]] (1724-1804), la reflexion sus la belesa prenguèt una importància novèla. En efièch, dins ''[[Critica de la Facultat de Jutjar]]'' (1790), lo filosòf alemand analizèt lo jutjament del gost (la capacitat que permet a un individú de dire qu'una causa es bèla) e ne destrièt mantun caractèr. Per el, lo jutjament de belesa es desinteressat : trobar una causa bèla consistís a prene plaser a sa contemplacion o a son escota sens desirar la possedir ni l'utilizar. Presentèt aquela concepcion coma una diferéncia màger amb l'agradiu o l'util. Totjorn per Kant, la belesa a la particularitat d'èsser universala sensa concèpte. Quand disi qu'una causa es bèla, pretendi que totes los autres deurián la trobar bèla tanben, encara que pòsca pas o demostrar per de règlas. Kant definís egalament lo bèl coma una « finalitat sens fin ». Una causa bèla sembla facha exprèssament, coma se respondiá a una fin, mas sens que se pòsca dire a quina fin precisa. Distinguís atal la belesa « liura » (la d'una flor o d'un ornament, que plai sens que se rapòrte a un concèpte de çò que la causa deu èsser) de la belesa « aderenta » (la d'un [[arquitectura|edifici]] o d'un [[Homo sapiens|èsser uman]], que supausa una idèa de la perfeccion de l'objècte). Enfin, Kant distinguís lo bèl del sublim. Segon el, lo bèl es ligat a la forma, a l'armonia e als limits, lo sublim nais de çò qu'es sens mesura (l'immensitat del cèl, la poténcia desencadenada de la natura...) e que suscita un sentiment mai complèx, mesclant crenta e elevacion. Davant lo sublim, l'esperit sent primièr sa pichonesa, puèi se descobrís una grandor intèrna, capabla de pensar l'[[infinit]] que los [[Sens (Fisiologia)|sens]] pòdon pas embraçar. === Hegel e lo sègle XIX === Al sègle XIX, lo filosòf alemand [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] (1770-1831) desplacèt l'accent de la belesa [[natura|naturala]] cap a la belesa [[art|artistica]]. Dins sas leiçons sus l'[[estetica]], sosten que la belesa de l'art es superiora a la belesa de la natura que l'art es una produccion de l'esperit uman. En efièch, per Hegel, l'art es una de las manièras que permet a l'esperit uman de prene consciéncia de son existéncia e d'exprimir lo verai jos una forma sensibla. Tanben, concebèt una istòria de l'art coma un desvolopament de l'art simbolic ancian fins a l'art modèrne marcat per una liberacion progressiva de la pensada e l'imaginacion umana. Aquela valorizacion de l'art e de la creacion artistica es caracteristica del [[romantisme]], un corrent marcat per l'idèa de l'artista genial que crèa la belesa sens se contentar d'imitar la belesa naturala. === L'epòca contemporanèa === Al sègle XX, la nocion de belesa coneguèt una crisi prigonda dins lo domeni de l'art. En efièch, la cèrca de la belesa i es explicitament refusada per mantun corrent de l'art modèrne e contemporanèu. Per aqueles movements, l'art se dona per objectiu de trucar, de questionar, de denonciar o d'exprimir en plaça de produire d'òbras bèlas al sens tradicional. Per exemples, d'unas òbras celèbras, coma los « ready-made » de [[Marcel Duchamp]], contestèron dirèctament l'obligacion de belesa de l'art. Atal, la belesa, longtemps considerada coma la fin de l'art, arrestèt d'èsser son critèri central. Aquela evolucion menèt los filosòfs a destriar la question de la belesa de la question de l'art : una causa pòt èsser una òbra d'art sens èsser bèla, e una causa pòt èsser bèla sens èsser una òbra d'art. La filosofia contemporanèa de l'[[estetica]] s'interèssa atal a de nocions coma l'expression, lo sens, o l'experiéncia estetica, sens reduire l'art a la sola belesa. Pasmens, la belesa demòra una nocion viva, mai que mai dins l'experiéncia correnta de la natura, e coneis dempuèi qualques decennis un cèrt renovèl dins la reflexion filosofica. En despièch de sa contestacion per una part de la comunautat artistica, la belesa contunha d'èsser cercada e presada dins la vida vidanta dins los paisatges, los visatges, los objèctes, los gèstes... Segon d'unes pensaires contemporanèus, la filosofia auriá donc tòrt de la negligir. Aquel retorn de la question de la belesa s'acompanha sovent d'una interrogacion sus son ligam amb lo [[plaser]], lo sens e la valor. == La belesa entre natura e art == Un dels grands problèmas de l'estetica concernís la relacion entre la belesa naturala (la dels paisatges, de las [[flor|flors]], dels [[animal|animals]], del [[anatomia|còrs uman]]) e la belesa [[art|artistica]] (la de las òbras creadas per l'[[Homo sapiens|òme]]). Aquela question, ja presenta dins l'[[istòria]], merita d'èsser examinada per ela meteissa. En efièch, las responsas portadas a aquela interrogacion revèlan de concepcions fòrça diferentas del bèl. === L'ierarquia entre natura e art === La belesa naturala e la belesa artistica an de caracteristicas distintas. La belesa naturala sembla se donar sens intencion : una [[flor]], un cèl [[estela|estelat]] o una [[montanha]] son bèls sens qu'aja agut volontat de los far bèls. La belesa artistica, al contrari, es lo produch d'una intencion umana : l'artista vòl crear quicòm de bèl, e met en òbra son saber-far per i arribar. Aquela diferéncia d'origina, l'una sens autor, l'autra obrada, es al centre del debat. D'unes filosòfs an vist dins la belesa naturala la forma la mai pura del bèl. Per exemple, per [[Immanuel Kant|Kant]], la belesa d'una flor es un exemple privilegiat de belesa « liura » que despend pas d'un concèpte. Es possible de la jutjar bèla sensa conéisser sa natura o son utilitat. Dins aquela vision, la belesa naturala es la mai desinterrassada e, doncas, la mai pura. Al contrari, d'autres filosòfs an plaçat la belesa artistica al dessús de la belesa naturala. Per exemple, aquela concepcion èra la vision de [[Hegel]]. Segon el, l'art, creacion de l'esperit uman, èra superiora a la belesa naturala qu'èra una produccion de la pensada e de la reflexion. Atal, una bèla [[pintura]] es superiora a un bèl paisatge perque contèn e incarna una intencion, un sens e una vision del mond. Dins aquela perspectiva, se la natura es bèla, l'art es mai bèl qu'apond la dimension intellectuala e la libertat creatritz. Aquel debat sus l'ierarquia entre natura e art es pas solament una question abstracha. Revèla doas concepcions del bèl. D'un caire, la belesa es quicòm que pòt se descobrir dins lo mond e l'art n'es una imitacion o una prolongacion. D'autre caire, la belesa es una creacion umana. Dins aquel cas, la natura fornís una part de las idèas e de la matèria primièra, mai l'imaginacion e lo trabalh umans i tènon una plaça centrala. === L'art coma imitacion de la natura === Una de las idèas mai ancianas e mai duradissas de l'estetica es que l'art deu imitar la natura (concèpte de ''mimèsis'' en [[grèc ancian]]). Segon aquela concepcion, eretada de [[Platon]] e d'[[Aristòtel]], l'òbra d'art es bèla quand reprodusís fidèlament la realitat o, melhor, quand ne capta la belesa essenciala en daissant de costat sos defauts. L'artista seriá alara la persona que sap veire e reprodusir la belesa de la natura, e mai la perfeccionar, en causissent çò que i a de mai bèl per ne far un imatge ideal. Aquela idèa de l'art coma imitacion demorèt dominanta pendent de sègles, fins a la [[Renaissença]] e al-delà. Pasmens, foguèt remesa en question a l'epòca modèrna : pels [[romantisme|romantics]] e per fòrça artistas contemporanèus, l'art imita pas la natura, mas crèa quicòm de nòu, qu'existissiá pas abans. L'artista es pas mai un imitator, mas un creator que fa surgir de formas ineditas. Aquela evolucion marca lo passatge d'una estetica de l'imitacion a una estetica de l'expression e de la creacion. == Apròchi scientific e antropologic == Al costat de la reflexion filosofica, la belesa es estada estudiada per las [[sciéncia|sciéncias]] [[sciéncia umana|umanas]] e naturalas. I abòrdan la question d'un biais diferent : non pas « qu'es la belesa en se ? », mas « perqué e cossí los èssers umans tròban d'unas causas bèlas ? ». === La diversitat culturala dels canons === L'observacion [[antropologia|antropologica]] mòstra que los critèris de belesa, los « canons », varian fòrça segon las societats e las epòcas. En particular, los ideals de belesa del còrs uman son fòrça variables. Per exemple, una cultura pòt considerat coma bèl una cèrta corpuléncia, una cèrta color de [[pèl]] o diferentas transformacions corporalas que pòdon èsser vistas d'un biais indiferent o negatiu dins un autre airal cultural. Aquela diversitat es sovent invocada en favor d'una concepcion relativista de la belesa : los canons serián de construccions culturalas, apresas e variablas, mai que de donadas universalas. L'[[istòria]] de l'[[art]] e de la [[mòda]] fornís d'exemples nombroses d'aquela variabilitat : los ideals de belesa de l'[[Antiquitat]], de la [[Renaissença]] o de l'epòca contemporanèa diferisson sensiblament. Per exemple, diferentas epòcas valorizèron una cèrta [[obesitat|plenitud del còrs]] coma signe de santat e de prosperitat, mentre que d'autras preferiguèron la lingesa. De mai, las mòdas de [[vestit|vestiment]], de [[cofadura]] o de [[maquilhatge]] càmbian constantament. Per la màger part dels antropològs, aquò permet d'afirmar que los critèris de belesa son ligats a un contèxt donat. Aquela constatacion ten una plaça importanta dins las reflexions modèrnas sus la belesa coma fenomèn social e cultural. === Los apròchis biologics e psicologics === Al contrari de la vision relativista desvolopada pels [[antropologia|antropològs]], de recèrcas menadas en [[psicologia]] e en [[biologia]] an cercat de desgatjar de critèris de belesa que serián, mai o mens, partejats per totes los èssers umans. Aquò a permés d'identificar de preferéncias qu'aurián una origina [[biologia|biologica]] ligada a la [[seleccion naturala]]. Per exemple, d'estudis sus la percepcion dels visatges an suggerit que los traches simetrics o pròchas d'una mejana son sovent jutjats mai agradius dins de culturas diferentas. Pasmens, cal demorar prudent amb aqueles trabalhs que lors resultats son totjorn plan discutits e, de còps, contestats. En efièch, la question de la part respectiva de l'innat e de l'apres dins las preferéncias esteticas demòra una question dobèrta. La màger part dels especialistas accèptan atal de reconéisser que la belesa percebuda resulta d'interaccions complèxas entre de factors [[biologia|biologics]] e de factors [[cultura|culturaus]]. == Enjòcs e perspectivas == Al-delà de la question de sa natura, la belesa pausa d'enjòcs que tòcan a la valor e a la plaça que l'[[Homo sapiens|òme]] li acòrda dins son existéncia. === La belesa coma valor === Dins mai d'una [[societat]], la belesa es [[tradicion|tradicionalament]] associada al [[Verai]] e al [[Ben]] coma una de las tres valors centralas. Aquela associacion suggerís que la belesa es pas un simple agradament superficial, mas una causa mai prigonda, ligada al sens que l'èsser uman dona a sa vida. Atal, per fòrça pensaires, l'experiéncia del bèl (per exemple, la contemplacion d'una òbra d'art, d'un paisatge o d'un visatge) es una de las formas mai nautas de l'experiéncia umana que dobrós sus quicòm que despassa l'utilitat e lo besonh. Mai d'un [[filosofia|filosòf]] a doncas ligat la belesa al Ben, en sostenent que la contemplacion del bèl elèva l'[[arma]] e dispausa l'òme a la [[vertut]], idèa ja plan presenta dins las òbras de [[Platon]]. Pasmens, al contrari, fòrça filosòfs an insistit sus l'autonòmia de l'[[estetica]]. Una causa pòt èsser bèla sensa èsser bona, e l'experiéncia del bèl a alara sa valor pròpria, independenta de la [[morala]]. === Criticas e debats actuals === A l'epòca contemporanèa, la nocion de belesa es estada l'objècte de criticas. De corrents de pensada an vist dins los ideals de belesa, mai que mai los que s'aplican al còrs uman, de construccions socialas que pòdon exercir una forma de contrencha suls individús, en impausant de nòrmas dificilas a atènher. Aquela critica a noirit de reflexions sul ròtle social de la belesa, sus las pressions qu'engendran los canons esteticos e suls enjòcs de poder e d'identitat que i son ligats. Pasmens, malgrat aquelas criticas e malgrat la mesa a l'escart de la belesa dins una part de l'art contemporanèu, la nocion demòra fòrça presenta dins l'experiéncia [[Homo sapiens|umana]]. La recèrca del bèl s'exprimís dins la vida vidanta, dins l'estima de la [[natura]] e dins las [[art|arts]], e dins l'atencion qu'una bèla forma, un bèl [[son]] o un bèl gèst contunha de suscitar. La belesa demòra atal una de las grandas questions totjorn dobèrtas de la [[filosofia]], e un dels luòcs ont se rejónhon la sensibilitat, la pensada e la quista de sens de l'èsser uman. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Art]] * [[Coneissença]] * [[Estetica]] * [[Filosofia]] * [[Laid]] * [[Morala]] </div> === Bibliografia === '''Obratges generals e de referéncia :''' * [[francés|'''(fr)''']] Umberto Eco (dir.), ''Histoire de la beauté'', Flammarion, 2004. * [[anglés|'''(en)''']] Jerrold Levinson, ''The Oxford Handbook of Aesthetics'', Oxford University Press, 2005. * [[anglés|'''(en)''']] Bence Nanay, ''Aesthetics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2019. * [[anglés|'''(en)''']] Monroe C. Beardsley, ''Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism'', Harcourt, Brace & Company, 1958. * [[anglés|'''(en)''']] George Santayana, ''The Sense of Beauty'', Charles Scribner's sons, 1896. '''Obratges istorics :''' * [[latin|'''(la)''']] Tomàs d'Aquin, ''Soma teologica'', 1274. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Aristòtel, ''La Poëtica'', ''La Retorica'' e ''La Metafisica'', sègle IV abC. * [[latin|'''(la)''']] Alexander Gottlieb Baumgarten, Æsthetica, 1750. * [[francés|'''(fr)''']] Pierre Bourdieu, ''La Distinction. Critique sociale du jugement'', París, Les Éditions de minuit, 1979. * [[anglés|'''(en)''']] Edmund Burke, ''A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful'', 1757. * [[anglés|'''(en)''']] Mary Douglas, ''Purity and Danger An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo'', Routledge, 2002. * [[anglés|'''(en)''']] Ernst Gombrich, ''The Story of Art'', Phaidon, 1950. * [[anglés|'''(en)''']] Ernst Gombrich, ''Art and Illusion, A Study in the Psychology of Pictorial Representation'', Pantheon Books, 1960. * [[alemand|'''(de)''']] Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Vorlesungen über die Ästhetik'', 1835. * [[anglés|'''(en)''']] David Hume, ''Of the Standard of Taste'', 1757. * [[alemand|'''(de)''']] Immanuel Kant, ''Critik der Urtheilskraft'', 1790. * [[alemand|'''(de)''']] Friedrich Wilhelm Nietzsche, ''Die Geburt der Tragödie: Versuch einer Selbstkritik'', 1872. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Platon, ''Lo Banquet'', ''Ippias major'' e ''Fedra'', sègle IV abC. * [[grèc ancian|'''(grc)''']] Plotin, ''Enneadas'', I, 6, sègle III apC. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Filosofia]] 0l4nkirit7br7s4ljn88wu68mvu4uay 0 77674 2505097 2411488 2026-07-25T07:46:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505097 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}}{{omon|Baulon (omonimia)}} {{Infobox vila occitana |nom=Baulon |carta=oc |nom2= Baulou | imatge=Église_de_Baulou.jpg | descripcion= La glèisa. | lògo= |escut= |escais= | ist = {{País de Fois}} | parçan = [[Seronés]] ? | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Fois|Fois]] | canton = canton de Val d'Arièja ([[Canton de Fois Rural|Fois Rural]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de País de Fois Varilhas|CA de País de Fois Varilhas]] |insee= 09044 |cp= 09000 |cònsol= Nathalie Esquirol |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud= 1.5342 |latitud= 43.0169 |alt mini= 393 |alt mej = |alt maxi= 655 |km²= 14.62 |gentilici= (en [[francés]]) |}} '''Baulon''' (''Baulou'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] del [[País de Fois]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 09044.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [baw'lu]. Las fòrmas ancianas son ''(silva) Baulo'' en 1145, ''Baulone'' en 1229, 1272, 1329, ''Baulo'' en 1385, 1390, 1416, 1442-43, 1445, 1446, etc<ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 99-100</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], le nom es escur; ven benlèu de la meteissa rasic que [[Baule]], ''betulla'' « bèç »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 59</ref>.</br> [[Felip Carbona]], citat per [[Patrici Pojada]], fa derivar ''Baulon'' del basc : ''abe'' « arbre » + ''aul'' « terren pauc fertil » + sufixe locatiu ''un''~''on'', donc ''Abaulon'' « terren pauc fertil (pr'amor del calcari) daissat als arbres »; una banala aferèsi menariá a ''Baulon''<ref name = poj/>.</br> [[Joan Coromines]] explica l'element ''-boló'' de [[Montboló]], en [[Rosselhon]] per un nom germanic d'òme ''Baldo'' (''Baldo(n)'' > ''Baudó'' > ''Bauló'', illustrat per las atestacions istoricas, puèi passatge a ''-boló'' per alinhament de l'escrit rosselhonés sus la fonetica de las fòrmas centralas del catalan (cf. ''pauta'' > ''pota'', ''causa'' > ''cosa''). Dins son expausat, Coromines cita lo cas semblable de ''Baulon''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniae'', vol. V, p. 334-335, legir en linha https://web.archive.org/web/20250124084445/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27038</ref>{{,}}<ref name = poj/>.</br> Segon Patrici Pojada, l'explicacion de Coromines non se pòt justificar per las fòrmas ancianas, atal coma la preséncia de l'iniciala ''A-'' dins l'ipotèsi de Carbona. Patrici Pojada sembla pas causir<ref name = poj/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 09044 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Nathalie Esquirol |Partit= sens |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Baures|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 09044 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=470 |1846=491 |1851=481 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=523 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=349 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 157 |1968= 144 |1975= 123 |1982= 114 |1990= 130 |1999= 146 |2005=163 |cassini=2981 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|044}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|044}}/14.62) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == * [[Arriu Sosterran de la Boisha]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Comunas d'Arièja}} {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comuna d'Arièja]] frsnpoyp87qdzx6bme3m5mobyds969n 0 79828 2505052 2505036 2026-07-24T16:03:01Z Alaric 506 44932 /* Composicion a partir de 2015-2017 */ 2505052 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Carcassona |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept=[[Aude (departament)|Aude]] |insee = 111 |capluoc = [[Carcassona]] |km² ={{supfra|111}} }} L’'''arrondiment de Carcassona''' es una division administrativa [[França|francesa]] del departament d’[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d’[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. ==Istòria== Se creèt l’arrondiment de Carcassona en 1800. <gallery> Arrondiments d'Aude (1800-1926).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1800 a 1926 Arrondiments d'Aude (1926-2016).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1926 a 2016 Arrondiments d'Aude 2017.svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, dempuèi 2017 </gallery> En 1926, i annexèron los quatre cantons de l’[[Arrondiment de Castèlnòu d'Ari|arrondiment de Castèlnòu d’Ari]], suprimit. En 2017, cediguèt 27 comunas a l’[[arrondiment de Narbona]] e ne prenguèt 7 a l’[[arrondiment de Limós]].<ref>"R76-2016-12-29-012 Arrêté préfectoral modifiant les limites des arrondissements de l'Aude". Préfecture de la Région Occitanie. [http://www.prefectures-regions.gouv.fr/occitanie/content/download/29091/199412/file/recueil-r76-2016-244-recueil-des-actes-administratifs-special.pdf ''Recueil des actes administratifs spécial'' n°R76-2016-244. 29 de decembre de 2016.</ref> ==Composicion d'aquí a 2015== * [[Canton d’Alzona]] * [[Canton de Bèlpuèg]] * [[Canton de Campendut]] * [[Canton de Carcassona-Centre]] * [[Canton de Carcassona-Èst]] * [[Canton de Carcassona-Nòrd]] * [[Canton de Carcassonne-Sud]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Sud]] * [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] * [[Canton de Fanjaus]] * [[Canton de La Grassa]] * [[Canton del Mas de Cabardés]] * [[Canton de Montreal (Aude)]] * [[Canton de Motomet]] * [[Canton de Peiriac de Menerbés]] * [[Canton de Saissac]] * [[Canton de Salas d'Èrs]] <br/> [[Image:Arrondissements et cantons de l'Aude.svg|300px|thumb|center|Los cantons dels arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (en francés)]] <br/> [[Image:Arrondissementaude.JPG|300px|thumb|center|Las comunas dels 3 arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (mapa en francés)]] <br/> ==Composicion a partir de 2015-2017== Lo nombre de las comunas d'un arrondiment pòt cambiar pr'amor de las fusions de comunas dins las [[comuna novèla|comunas novèlas]]. En [[2017]], la composicion dels arrondiments es estada modificada per s'adaptar a las [[Intercomunalitat en França|intercomunalitats]]. En 2017, l'arrondiment ganhèt 7 comunas (e montèt a 1 comunas) al detriment l'avantatge de l'[[arrondiment de Limós]] : [[Bèlflor|Velflor]], [[Cumièrs]], [[Fajac de la Relenca]], [[Marquènh]], [[Mézerville|Meservila]], [[Molevila]] e [[Sant Miquèl (Lauragués)|Sant Miquèl]]; atal la [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] passèt entièrament a un sol arrondiment, lo de Carcassona. Pr'aquò, perdèt 27 comunas, passadas a l'[[arrondiment de Narbona]], per tal de permetre a la [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] d'èsser dins un sol arrondiment. L'arrondiment de Carcassona perdèt atal sa coá meridionala. Son totas las 18 comunas de l'ancian [[canton de Motomet]], 6 comunas de l'ancian [[canton de La Grassa]], [[La Grassa]], [[Ribauta]], [[Sant Martin dels Poses]], [[Sant Pèire dels Camps]], [[Talairan]], [[Tornissan]] e 3 comunas de l'ancian [[canton de Campendut]], [[Mos (Aude)|Mos]], [[Ròcacorba de Menerbés]] e [[Sant Coat d'Aude]]. [[Imatge:Arrondissement de Carcassonne Aude.png||300px|thumb|center|L'arrondiment de Carcassona en 2017]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Arrondiment d'Aude]] [[Categoria:Aude]] qr0ps0v1kxj67h9u4wdpi8od3ylehc9 2505055 2505052 2026-07-24T16:20:10Z Alaric 506 44932 modificacions de l'arrondiment 2505055 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Carcassona [[Imatge:Aude - Carcassonne arrondissement.svg|290px]] |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept=[[Aude (departament)|Aude]] |insee = 111 |capluoc = [[Carcassona]] |km² ={{supfra|111}} }} L’'''arrondiment de Carcassona''' es una division administrativa [[França|francesa]] del departament d’[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d’[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. ==Istòria== Se creèt l’arrondiment de Carcassona en 1800. <gallery> Arrondiments d'Aude (1800-1926).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1800 a 1926 Arrondiments d'Aude (1926-2016).svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, de 1926 a 2016 Arrondiments d'Aude 2017.svg|L’arrondiment de Carcassona, en ròse, dempuèi 2017 </gallery> En 1926, i annexèron los quatre cantons de l’[[Arrondiment de Castèlnòu d'Ari|arrondiment de Castèlnòu d’Ari]], suprimit. En 2017, cediguèt 27 comunas a l’[[arrondiment de Narbona]] e ne prenguèt 7 a l’[[arrondiment de Limós]].<ref name = modif>"R76-2016-12-29-012 Arrêté préfectoral modifiant les limites des arrondissements de l'Aude". Préfecture de la Région Occitanie. [http://www.prefectures-regions.gouv.fr/occitanie/content/download/29091/199412/file/recueil-r76-2016-244-recueil-des-actes-administratifs-special.pdf ''Recueil des actes administratifs spécial'' n°R76-2016-244. 29 de decembre de 2016.</ref> ==Composicion d'aquí a 2015== * [[Canton d’Alzona]] * [[Canton de Bèlpuèg]] * [[Canton de Campendut]] * [[Canton de Carcassona-Centre]] * [[Canton de Carcassona-Èst]] * [[Canton de Carcassona-Nòrd]] * [[Canton de Carcassonne-Sud]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd]] * [[Canton de Castèlnau d'Arri-Sud]] * [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] * [[Canton de Fanjaus]] * [[Canton de La Grassa]] * [[Canton del Mas de Cabardés]] * [[Canton de Montreal (Aude)]] * [[Canton de Motomet]] * [[Canton de Peiriac de Menerbés]] * [[Canton de Saissac]] * [[Canton de Salas d'Èrs]] <br/> [[Image:Arrondissements et cantons de l'Aude.svg|300px|thumb|center|Los cantons dels arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (en francés)]] <br/> [[Image:Arrondissementaude.JPG|300px|thumb|center|Las comunas dels 3 arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (mapa en francés)]] <br/> ==Composicion a partir de 2015-2017== Lo nombre de las comunas d'un arrondiment pòt cambiar pr'amor de las fusions de comunas dins las [[comuna novèla|comunas novèlas]]. En [[2017]], la composicion dels arrondiments es estada modificada per s'adaptar a las [[Intercomunalitat en França|intercomunalitats]]. En 2017, l'arrondiment ganhèt 7 comunas al detriment de l'[[arrondiment de Limós]] : [[Bèlflor|Velflor]], [[Cumièrs]], [[Fajac de la Relenca]], [[Marquènh]], [[Mézerville|Meservila]], [[Molevila]] e [[Sant Miquèl (Lauragués)|Sant Miquèl]]; atal la [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] passèt entièrament a un sol arrondiment, lo de Carcassona. Pr'aquò, perdèt 27 comunas, passadas a l'[[arrondiment de Narbona]], per tal de permetre a la [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] d'èsser dins un sol arrondiment. L'arrondiment de Carcassona perdèt atal sa coá meridionala. Son totas las 18 comunas de l'ancian [[canton de Motomet]], 6 comunas de l'ancian [[canton de La Grassa]], [[La Grassa]], [[Ribauta]], [[Sant Martin dels Poses]], [[Sant Pèire dels Camps]], [[Talairan]], [[Tornissan]] e 3 comunas de l'ancian [[canton de Campendut]], [[Mos (Aude)|Mos]], [[Ròcacorba de Menerbés]] e [[Sant Coat d'Aude]]<ref name = modif/>. L'arrondiment passèt atal de 207 comunas a 187 comunas en 2017. En 2019, [[Ròcatalhada]] e [[Conilhac de la Montanha]] fusionèron en formant la [[comuna novèla]] de [[Ròcatalhada e Conilhac]] e l'arrondiment passèt a 186 comunas en 2019. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Arrondiment d'Aude]] [[Categoria:Aude]] rojstjnfwkt571a2yte2ktgb911wswy 0 102019 2505068 2400018 2026-07-24T22:59:26Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505068 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Albièras | nom2 = ''Albières'' | imatge = Albières_1.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason de la ville d'Albières (11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] ([[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] ---> 2017) | canton = Las Corbièras ([[Fabresan]]) ([[Canton de Motomet|Motomet]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11007 | cp = 11330 | cònsol = Laurent Le Bideau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = albierenc? | latitud = 42.9477777778 | longitud = 2.47861111111 | alt mini = 371 | alt mej = 450 | alt maxi = 823 | km² = 17.25 |}} '''Albièras''' (''Albières'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11007.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Albièras | nòrd = [[Boissa]] | nòrd-èst = [[Lanet]] | èst = | sud-èst = [[Auriac (Aude)|Auriac]] | sud = [[Forton]] | sud-oèst = | oèst = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Castrum d'Albiere'' en 1183, segon Gallia Christiana, ''de Alberiis'', en 1252, ''Albayras'', al sègle XIV, ''Albieras... Albyeras'', en 1538, ''Albières'' en 1781. L'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] escriviá ''Albièros'' en lenga vulgara, comprene en occitan <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 6, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f98.item.texteImage</ref>. ''Albièras'' es motivat per la preséncia d'[[albar]]s (latin ''albarus'', sufixe ''-aria'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 8</ref>, al plural) dins la ribièra del riu que pòrta lo nom del vilatge, qu'es el situat sus una sèrra. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11007 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Le Bideau |Partit= |Qualitat= sense profession }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Yvon Lacombe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Jacques Villefranque |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Marcel Floutié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat=Léon Pistre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1955]] |Fin= 1971 |Identitat=Arthème Moulins |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1938]] |Fin= 1955 |Identitat= Bertin Pistre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1938 |Identitat=Ernest Rougé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1919 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Motomet]]; es ara del canton de Las Corbièras (burèu centralizator : [[Fabresan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11007 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=305 |1846=305 |1851=351 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=264 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=210 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=89 |1968= 76 |1975= 83 |1982= 50 |1990= 62 |1999= 73 |2004= 82 |cassini=376 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|007}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|007}}/17.25) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11007 Albièras sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 7px4iptusg3uszqzkz9g7s328ge81s6 0 121686 2505053 2014540 2026-07-24T16:17:14Z Nicolas Eynaud 6858 2505053 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Robert Fitzroy.jpg|thumb|right|Portrèit de Robert Fitzroy]] '''Robert FitzRoy''' (5 de julhet de 1805, [[Ampton]] - 30 d'abriu de 1865, [[Londres]]) es un [[vice-amirau]] de la [[Royal Navy|marina]] [[Reiaume Unit|britanica]] deu sègle XIX. Es principaument conegut per lo son ròtle de comandant deu ''[[HMS Beagle]]'' pendent lo torn deu monde de [[Charles Darwin]] ([[1831]]-[[1836]]). Estó tanben governador generau de [[Nòva Zelanda]] de [[1843]] a [[1845]] a avó un ròtle centrau dens la mesa en plaça d'un sistèma [[meteorologia|meteorologic]] modèrne au [[Reiaume Unit]] a partir de [[1854]]. == Ligams intèrnes == * [[Charles Darwin|Darwin (Charles)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Meteorologia]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' H. E. L. Mellersh, ''FitzRoy of the Beagle'', Londres, Hart-Davis, 1968. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Moon, ''FitzRoy : Governor in Crisis 1843-1845'', Auckland, David Ling Publishing, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Peter Nichols, ''Evolution's Captain : The Dark Fate of the Man Who Sailed Charles Darwin Around the World'', Nòva York, HarperCollins, 2003. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:FitzRoy, Robert}} [[Categoria:Naissença en 1805|FitzRoy, Robert]] [[Categoria:Decès en 1865|FitzRoy, Robert]] [[Categoria:Navegador anglés|FitzRoy, Robert]] bdgtne0cmio7fhvfijqmn1t0xwu5soa 2505054 2505053 2026-07-24T16:18:15Z Nicolas Eynaud 6858 2505054 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Robert Fitzroy.jpg|thumb|right|Portrèit de Robert Fitzroy]] '''Robert FitzRoy''' (5 de julhet de [[1805]], [[Ampton]] - 30 d'abriu de [[1865]], [[Londres]]) es un [[vice-amirau]] de la [[Royal Navy|marina]] [[Reiaume Unit|britanica]] deu sègle XIX. Es principaument conegut per lo son ròtle de comandant deu ''[[HMS Beagle]]'' pendent lo torn deu monde de [[Charles Darwin]] ([[1831]]-[[1836]]). Estó tanben governador generau de [[Nòva Zelanda]] de [[1843]] a [[1845]] a avó un ròtle centrau dens la mesa en plaça d'un sistèma [[meteorologia|meteorologic]] modèrne au [[Reiaume Unit]] a partir de [[1854]]. == Ligams intèrnes == * [[Charles Darwin|Darwin (Charles)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Meteorologia]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' H. E. L. Mellersh, ''FitzRoy of the Beagle'', Londres, Hart-Davis, 1968. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Moon, ''FitzRoy : Governor in Crisis 1843-1845'', Auckland, David Ling Publishing, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' Peter Nichols, ''Evolution's Captain : The Dark Fate of the Man Who Sailed Charles Darwin Around the World'', Nòva York, HarperCollins, 2003. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:FitzRoy, Robert}} [[Categoria:Naissença en 1805|FitzRoy, Robert]] [[Categoria:Decès en 1865|FitzRoy, Robert]] [[Categoria:Navegador anglés|FitzRoy, Robert]] 0t6ivq36bf6b58ivx92u9akbm3fvrk1 0 121985 2505092 2503462 2026-07-25T07:25:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505092 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} Lo '''Bas Empordan''' (''Baix Empordà'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la província de Girona, que l'an 2023 aviá 141.329 abitants.<ref name=":0">[https://www.idescat.cat/emex/?id=10&utm_campaign=cercador&utm_medium=sugg&utm_source=Idescat&utm_term=baix%20emporda&utm_content=emex Idescat. Baix Empordà]</ref> Lo nom d'Empordan deriva d'[[Empúrias]] e aquel del [[grèc ancian]] ''Ἐμπόριον'' ("comèrci", "mercat" o "pòrt comercial").<ref>[https://web.archive.org/web/20250123034618/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16920 Onomasticon Cataloniae - Joan Coromines - Versió digital - Institut d'Estudis Catalans (iec.cat)]</ref>. La capitala es [[La Bisbal d'Empordà]]. Las vilas de la comarca son las seguentas:<ref name=":0" /> * [[Albons]] * [[Begur]] * [[Bellcaire d'Empordà]] * [[la Bisbal d'Empordà]] * [[Calonge e Sant Antoni]] * [[Castell d'Aro, Platja d'Aro i s'Agaró]] * [[Colomers]] * [[Corçà]] * [[Cruïlles, Monells i Sant Sadurní de l'Heura]] * [[Foixà]] * [[Fontanilles]] * [[Garrigoles]] * [[Gualta]] * [[Jafre]] * [[Mont-ras]] * [[Palafrugell]] * [[Palamós i Sant Joan]] * [[Palau-sator]] * [[Pals]] * [[Parlavà]] * [[la Pera]] * [[Regencós]] * [[Rupià]] * [[Sant Feliu de Guíxols]] * [[Santa Cristina d'Aro]] * [[Serra de Daró]] * [[la Tallada d'Empordà]] * [[Torrent (Bas Empordan)|Torrent]] * [[Torroella de Montgrí]] * [[Ullà]] * [[Ullastret]] * [[Ultramort]] * [[Vall-llobrega]] * [[Verges (Bas Empordan)|Verges]] * [[Vilopriu]] * [[Forallac|Vulpellac, Fonteta i Peratallada]] == Referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bas Empordan|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] naou0jsjiraca804wxsiyrsm7f8lr5w 0 124610 2505107 2503046 2026-07-25T09:59:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505107 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bolvir''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [bul'bi]. Las fòrmas ancianas son ''villam Vulverri'' en 937, ''Boluirr'' dins lo ''Capbreu'' de l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgèl, ''Volvir'' en 952, ''Volvir'' en 958, ''Bulvir'' en 968 e 985, ''Vulvirri'' en 1011, ''Buluuiro'' en 1074, 1180-85, ''Boluir'' en 1180-85 e en 1195, ''Boluirrio'' en 1306, ''Bolvir'' en 1359 e al sègle XIII, etc. ''Bolvir'' es un nom basc o ibèrobasc. Ven de ''Buru-iri'' « lo vilatge del cap, dissimilat en ''Bulŭiri'', que mena a ''Bolvir''. Lo nom s'aplicava al Veinat d'Amunt, lo vesinat pus naut (de costuma, la populacion tend a davalar a partir d'un primièr site naut). Se la fòrma d'origina de ''buru'' es ''bulu'', i a pas agut besonh de dissimilacion. Las fòrmas ancianas son sovent ambe ''rr'' dobla, çò que poiriá far supausar un segond element en ''erri'' « país, paratge » puslèu que ''iri'', mès lo nom es en ''i'' e non pas en ''e'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 60-61 https://web.archive.org/web/20231210131528/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9860</ref>. ===Talltorta=== La prononciacion es [taʎ'tɔrtə] o [taʎ'ttɔrtə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltorta'' en 941, al sègle X, 1086, 1163, al sègle XIII, 1072, 1253, 1268 i 1463, ''Tayltorta'' en 1359. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un nom a associar ambe ''Talltendre'', del municipi de [[Bellver de Cerdanya]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas essencialament en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir »; per l'autre ''Tal-ten-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait). Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta''; las fòrmas en ''-a'' s'explican per la neutralizacion de ''e'' e ''a'' en catalan oriental. Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 6yiy7i1act27orz2mfdf8zouz0qyy4n 0 125869 2505070 2498996 2026-07-24T23:55:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505070 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Abella_de_la_Conca._La_vila_2.JPG|thumb|400px|centre|Lo vilatge d'origina]] '''Abella de la Conca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], en [[Palhars Jusan]]. ==Geografia== L'ajuntament es pas al vilatge d'Abella, gaireben desabitat fòra de las residéncias segondàrias, pr'amor d'un site escalabrós. ==Toponimia== Lo nom ven del de l'insècte imenoptèr, non pas dirèctament per referéncia a l'abelha, mès pr'amor de la preséncia dins un site rocós e escalabrós, ont las ròcas aparéisson ambe de traucs multiples, d'esplugas e de regas, atal coma las brescas dels bornats d'abelhas Los noms de tipe ''abelha'' o compausats, coma Vilabelha (vila + abella), Perabella (pera = occitan ''pèira'', catalan majoritari ''pedra'', + abella) e benlèu ''Malavella'' presentan un tal paisatge. L'etime seriá APILIA o APICULA <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 8 https://web.archive.org/web/20260207065339/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=458</ref>. ===Bóixols=== Vilatjòt situat a l'èst del municipi, sus la rota L511 entre Coll de Nargó e [[Isona i Conca Dellà|Isona]], près del còl de Bóixols. Las fòrmas ancianas son ''Buxiles'' en 961, ''Boxols'' (compte rendut de l'Acte de 839), ''grad de Boxols'' en 997. La rasic es la del bois (''boix'' en catalan), planta de tèrras nautas. L'etime es ''Bŭxĭles'', d'un adjectiu latin vulgar ''Bŭxĭlis'', ambe ''ĭ'' pòsttonic, que mena a ''Bóixols'', coma en catalan ''nubĭlus'' mena a ''núvol'' (occitan ''nívol'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 50 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9675</ref>. [[Imatge:Abella_de_la_Conca._Bóixols_4.JPG|thumb|300px|centre|Lo vilatge de Bóixols, vist de l'oèst]] ===Carreu=== Vilatjòt desabitat e val. Las fòrmas ancianas son (non se sap se es aqueste Carreu o lo Carreu de [[Coll de Nargó|Gavarra]]) ''Garravus'' en 954 (copia d'un document), ''Carreuu'' en 1094, ''Carreu'' en 1221. Ven del nom preroman de la ròca, KARRI, qu'a donat lo romanic ''cariu'' (> catalan ''quer'') e lo basc modèrne ''harri''. ''Carreu'' seriá ''KARRI'' ambe'l sufixe collectiu basc ''-ITZE'', que mena regularament a ''-eu'' en catalan. Lo lòc es especialament rocós e la val encaissada <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 288 https://web.archive.org/web/20210728234448/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13168</ref>. ===La Rua=== Lo sens d'origina de ''ruga'' es « rufa, plec » e a pres lo de « camin » o de « cornissa d'una ròca » (referéncia precisa mancanta). Lo segond correspond exactament al site del vilatge. [[Imatge:Abella_de_la_Conca._La_Rua_1.JPG|thumb|300px|centre|Lo vilatge de la Rua, vist de l'oèst]] ===La Torre d'Eroles=== Lòc desabitat. Seriá l'alteracion d'''Arderola''. [[Imatge:Abella_de_la_Conca._La_Torre_d'Eroles_9.jpg|thumb|300px|centre|La Torre d'Eroles, vist del sud]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hkkjsvilu1qnqhh66azqm2z970t1wwf 0 125872 2505074 2502954 2026-07-25T00:50:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Aitona''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [aj'tonə] o [i'tone] o [i'tonɛ] (deglutinacion de l'iniciala presa per la preposicion ''a''). ''Aitona'' ven de l'arabe ''az-zajtûna'', « oliveda, oliveta ». En realitat, ''zajtûna'' es « oliva » e ''zajtûn'' es « oliveda », mès la populacion non coneissiá plan aquelas distincions de la lenga arabica. L'izèda medievala a desparegut coma las autras en catalan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 46-47 https://web.archive.org/web/20210919022631/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=738</ref>. ===Utxesa=== L'identificacion ambe ''Octogesa'', nom d'una pichona ciutat antica coneguda per una batalha de [[Juli Cesar]] (''De Bello Civili'', I, 61) e situada près del jonhent de [[Segre]] e d'[[Èbre]], sembla segura. A data recenta, lo nom èra conegut coma lo de la partida inferiora d'una val afluenta dreta de Segre, desabitada a l'entorn de 1900. Lo nom a patit de deformacions dins la lenga orala [ur'tʃeza], [bur'tʃeza]. Las fòrmas ancianas son ''Urxeia'' en 1183, ''Orcheya'' en 1193, ''Orxea'' en 1359, ''Urxesa'' en 1752, mès tanben ''Utxesa'' (la milhora) al sègle XII, ''Horczesa'' en 1176, ''Burchesa'' en 1189, ''Utxesa'' en 1304, ''Orxea'' en 1311. Lo ''g'' en s'associant ambe ''t'' (''OcToGesa''), s'es assordit regularament. La variacion ''-esa'' / ''-ea'' es abituala en catalan. L'apondi de ''-r'' e de ''b-'' es degut probablament a l'influéncia d'autres noms e de l'arabe ''burğ'', « tor ». ''Burğ Utxesa'' a conegut una aplologia : ''Burtxesa'', o ambe l'iniciala etimologica ''Urtxesa''. ''Utxesa'' fa partida d'un grand nombre de lòcs [[Ispània|ispanics]] en ''-esa'' : [[Gandesa]], [[Olesa de Bonesvalls|Olesa]], [[Artesa de Segre|Artesa]], [[Montanui|Castanesa]], [[Orpesa]], [[Montesa]], benlèu ''Mentesa'', ''Urci'' > ''Urcesa''. [[Joan Coromines]] non precisa l'origina lingüistica del nom <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 160-161 https://web.archive.org/web/20211021064004/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45463</ref>. [[Xavier Delamarre]] interprèta o supausa que ''Octogēsā'' es un nom celtic, la proprietat d'*Octogesos (''*Oxtogaisos'', « Uèit Astes »), nom inatestat, mès ''Octu-duron'' es « mercat (''duron'') d'ivèrn » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 209</ref>, alavetz... ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} njb8pwe37ckemw60u197oxxchfsnpvn 0 125875 2505075 2502956 2026-07-25T01:05:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albatàrrec''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Geografia== Lo vilatge es dins la ribièra de Segre, exactament sus una ribièra nauta que domina lo flume d'un vintenat de mètres, a quicòm coma 6 o 7 km de Lleida. A l'OSO del vilatge, i a un lotejament, l'''Urbanització L'Abella''. Malgrat lo rapide espandiment demografic, l'arboricultura es plan presenta dins lo paisatge. ==Toponimia== L'origina etimologica es discutida. Poiriá èsser d'un nom arabe, ''Abu Tarik'', o del basque ''patar/patarra/petar'' « còsta escalabrosa », que s'explicariá pel sector del ''tossal de Pedrós''.<ref>Manuel Bofarull i Terrades, ''Origen dels noms geogràfics de Catalunya: Pobles, rius, muntanyes, etc.'', editorial Millà, Barcelona, 1991, p. 17, isbn=84-7304-186-0</ref> Se'n coneisson qualques fòrmas ancianas : ''Albatarre'' (1191, 1228), ''Albatarra'' (1359), sense ''-c'' epentetic (cf. las evolucions ''tomate'' > ''tomàtec'', ''tave'' > ''tàvec'', etc). Localament se ditz ''Albatarri'' o ''Lo Batarri''. Lo vilatge tresplomba dirèctament lo flume Segre, per una còsta escalabrosa. Lo [[basc]] ''patar'' (''patarra''), ''petar'' significa « còsta escalabrosa ». A passat al gascon ''petarro'' ([[Lavedan]]), ''petarrilha'' (diccionari Palay), ''petarrè'', ''petarròc'' ([[Bearn]]). Lo planòl de Llèida foguèt intensament arabizat, donc lo passatge de ''-p-'' a ''-b-'' es normal, atal coma la conservacion mossaraba de ''-t-'' entre vocalas <ref>Joan Coromines i Vigneaux, ''Estudis de toponímia catalana'', Vol. I, editorial Biblioteca Filològica Barcino, Barcelona, 1965, p. 212</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 73-74 https://web.archive.org/web/20251112174358/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1050</ref>. Lo nom es basc sense cap de dobte per [[Joan Coromines]]. == Demografia == {{Demografia2| |1497 (fòcs)= 12 |1515 (fòcs)=18 |1553 (fòcs)=19 |1717=62 |1787=204 |1857=479 |1877=508 |1887=526 |1900=564 |1910=738 |1920=856 |1930=840 |1940=757 |1950=807 |1960=903 |1970=1050 |1981=1066 |1990=1015 |1994=1004 |2000=1130 |2004=1393 |2006=1519 |2008=1749 |2010=1979 |2014=2139 |2020= |2025=2331 |2030= }} == Monuments e lòcs interessants == * Lo Castèl d'Albatàrrec (Castell dels Espolters), dins lo vilatge. ==Ligams extèrnes == * [http://www.albatarrec.cat/ Pàgina web de l'Ajuntament] * [https://web.archive.org/web/20160209204712/http://www.cblleida.cat/ Club Bàsquet Lleida] * [http://www.municat.gencat.cat/municat/index.php?page=consulta&mostraEns=2500770005 Informació de la Generalitat de Catalunya] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25007 Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya] ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} == Nòtas e referéncias == s196jdwskoy18b4gi7p67f2as0nifd5 0 125878 2505076 2502957 2026-07-25T01:13:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505076 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alcanó''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La primièra sillaba del nom [...ka'no] es sovent comprés coma l'article [lo], [al], [del]. Las fòrmas ancianas son ''castri mei de Alcano'' en 1203, ''Alcanó'' en 1272 e 1359. L'origina es araba, probablament de ''kānûn'', « forn, escalfeta, fornèl », de la rasic ''knn'', « cobrir ». Se pòt tanben pensar a un mot grèc, passat a l'arabe, ''qanûn'', « règla, lei, usatge, costuma », semanticament malaisit per un toponime (se pòt benlèu pensar a un castèl ont recebián de tributs) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 98 https://web.archive.org/web/20241218230038/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1363</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} bc1hwhqh8all1pxfcdrt8r2wi8c51z2 0 125879 2505078 2502958 2026-07-25T01:14:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505078 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alcarràs''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] , de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [alkar'ras], dins de frasas [del kar'ras], [d alkar'ras], ''Vallmanya i'' [kar'ras], o [alkar'ras]]. Lo gentilici es [karra'sins]. Las fòrmas ancianas son [ambe ''-r-'' simpla] ''Alcharac'' en 1164, ''Alcaraz'' en 1173, 1176, 1179, cap a 1180, [ambe ''-r-'' dobla] ''Alquarraz'' en 1163, ''Alcarraz'' en 1172, 1195, 1205, ''Alcharraç'' en 1224, ''Alcarraç'' en 1272, ''Alcarras'' en 1359. ''Alcarràs'' ven de l'[[arab]]e ''al-karaz'', « cerièra, cerièr », mot d'origina grèga, emplegat al sens generic e non pas per un sol albre. La varianta ambe doás èrras se generalizèt en catalan a la fin del sègle XII, benlèu ambe l'influéncia d'[[Alfarràs]], que foguèt reconquerida abans Alcarràs <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 99 https://web.archive.org/web/20210731184147/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1709</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} h2gt9bztdp6yt20ud52lm6vo41kdqjs 0 125881 2505079 2502960 2026-07-25T01:25:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505079 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alfarràs''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [alfa'rras] o [fa'rras] e lo gentilici es [farra'sins] o [alfarra'sins]. Las fòrmas ancianas son ''Alferraz'' en 1153, ''Alferrazo'' en 1165. L'origina es segurament araba, de la rasic ''ẖrṣ'', « apreciar, evaluar », que pòt prene lo sens de « culhida de valor », aplicat a un territòri agricòla <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 125 https://web.archive.org/web/20210731184147/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1709</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} r2vrrv6xs7jp9yadc0r9hwg11hdbqen 0 125882 2505080 2502961 2026-07-25T01:29:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505080 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alfés''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [aw'fes], mès al vilatge la prononciacion [al'fes] a progressat. Las fòrmas ancianas son ''(capellano) dez Fez'' en 1279, ''dEsfez'' en 1280, ''Alfeç'' en 1359, ''Alfes'' en 1492. L'origina es araba, la rasic ''fṣṣ'' que designa de causas divèrsas, excellentas. ''Al-fiṣṣ'' podiá aver lo sens de « lo clesc » (per exemple « lo mujòl, lo ros »), « lo milhor », justificat per la fertilitat del sòl <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 127-128 https://web.archive.org/web/20210805085844/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1732</ref>. ===Vinfaro=== Vilatge al nòrd d'Alfés, desabitat tanlèu lo començament del sègle XVIII. La prononciacion es [mim'faru], mès tanben [bim'faro]. Lo nom es atestat ''loch de Vinfaren, 12 focs''. L'origina es l'[[Arabi|arabe]] ''Ibn hārūn'', que, segon la nòrma de l'arabe vulgar s'accentua sus la penultime sillaba. L'origina del nom es la rasic ''hŭr'', « audàcia, perilh », presenta dins lo nom del [[califa]] ''hārūn al-Rašid'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 71 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47359</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 82d7z619oxnz7imxv3cwh5fw1n0vokf 0 125884 2505081 2502962 2026-07-25T01:31:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505081 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alguaire''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [al'gwajre] e tanben [al'gwarje]. La segonda prononciacion, coma dins l'advèrbi ''guaire'' > ['gwarje] es deguda a un passatge de ''jr'' a ''rj'', presenta dins la mitat oèst del [[catalan occidental]] e del Maestrat. Lo gentilici es [agu'ʎajre], deformacion de ''alguaires'' o ''alguaraires'' per una etimologia populara, ''agulles'' (= ''agulhas''). Las fòrmas ancianas son ''Alguadra'' (ipercorreccion) e ''Algaire'' dins una copia de 1207 d'un document de 1083, ''castell d'Algoria'' en 1156, probablament error per ''Alcharova'', ''Algayre'' en 1157, ''Algoria'' en 1157, ''Alguaira'' en 1164, ''Alguayre'' en 1261 e 1265, etc. L'origina es araba, seriá, segon Asín, ''al-guwajr'' « lo trauc, lo cròs », mot rare e arcaïc, mès la localizacion es completament al revèrs : lo castèl e lo monestièr sus un puèg, lo vilatge sul travèrs; en realitat es un diminutiu de la rasic ''w<small>c</small>r'', « escalabrós, peirós », [al-wu'<small>c</small>ajr], que correspond completament al site <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 138-139 https://web.archive.org/web/20251207152246/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1889</ref>. ===La Mata de Pinyana=== Lo sens de ''mata'' es equivalent en occitan, « tufa, bartàs, boisson ». Demòra ''Pinyana''. Es un toponime present dins de lòcs rocoses. L'etime es ''castra *pinniana'', al plural, « castèls sus una ròca ». Es un derivat de ''pinna'', « ròc, rocassa » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-230 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} cn3anxtbiq3k8ulvr2y8nb3z2tomtzu 0 125885 2505082 2499950 2026-07-25T01:37:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505082 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alins''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [líns]. Las fòrmas ancianas son ''Helinsi'' en 839, ''Alinse'' a la fin del sègle X, ''Elins'' en 1163 e 1164. La concentracion d'omonimes dins los Pirenèus centrals e encara mai dins lo Naut Palhars suggerís una origina [[basc]]a, ambe el sufixe basc ''-tze'', que garda ''-e'' final dins la conservatritz Val d'Àneu. La conservacion del nèxe ''-ns'' en catalan mòstra que l'etime aviá ''-nc-'', que ''-ns-'' se seriá redusit en ''-s''. L'etime seriá ''*ilintze'' o ''*elintze''. Seriá « (lo lòc) abondant (-tze) en farina ». Veire ''Alendo'' sus l'Onomasticon (''irin'', « farina » en basc, mès un passatge de ''-l-'' intervocalica a ''-r-'' es frequent). Signat X.T.. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 142 https://web.archive.org/web/20251116000632/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1967</ref>. ===Àreu=== Las fòrmas ancianas son ''Harauo'' en 839, ''Arau'' en 1163-64, ''Hareu'' en 1280; un ''Domingo d'Arao'' era « scrivano de Nabal » en 1292 (benlèu d'aqueste ''Arao''). Es un nom prelatin. La màger part dels noms en ''-eu'' son d'origina bascoïda e la terminason ven de ''-be'', « jos de ». Solament, i a pas un mot ''ara'' dins lo basc conegut. Lo mot ''āra'' es « cultura, camp laborat, cultivat » en cèlta. Un ibride celto-basc ? I a un nom ''Arauus'' frequent dins las inscripcions ispanicas, mai que mai en zòna celtica. Non se pòt precisar mai que « prelatin » o « prelatin pirenaïc », benlèu un nom de lòc pòstantroponimic [bastit sus un nom d'òme], combinat dins aquela val pirenenca a un sufixe iberobasc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 233-234 https://web.archive.org/web/20251107005645/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3588</ref>. <br> N.B. Dins lo paragrafe seguent, Coromines admet la possibilitat d'un mot basc ''ara'', de sens desconegut. ===Araós=== La prononciacion es pertot [ara'os] ambe ''ó'' barrada, [ara'<small>w</small>os] a Àreu. Es donc pas de la seria en ''-òs'', de ''-ŏsse''. Las fòrmas ancianas son ''Araos'' en 1231 e 1257-69. [[Joan Coromines]] aparta las explicas de Menéndez Pidal (« planòl fred », ambe ''-otz''), per de questions de vocalisme (Menéndez Pidal confond ambe de noms aragoneses en ''-uès'' < ''-òs''), e la de Meyer-Lübke (''aran-otz'', « val freda »), perqué lo basc coneis la tombada de ''-n-'' intervocalica, mès pas quand lo mot es compausat. Coromines non tròba la solucion, mès i a de toponymes en ''ara-'' dins lo domeni bascoïde pirenenc : ''Arate'', ''Arasán'', ''Arasanz'', ''Arascués'', ''Aratorés'', ''Aranza'', e quitament al País Basc : ''Aramendi(a)'', ''Araya'', ''Arakaldo''. I auriá un mot ''ara'' basc, de sens orografic o idronimic, mès Joan Coromines non conclutz netament <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 214-215 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3284</ref>.</br> N.B. I a un sol ''o'' en basc. Per consequent un ''o'' basc present dins un toponime, un còp lo toponime romanizat, pòt èsser interpretat a tal endret coma un ''o'' barrat e a tal autre endret coma un ''ò'' dobèrt. ===Ainet (de Besan)=== Segon Madoz, es ''Ainet de Valíferrera'' (Besan es un pichon vilatge). La prononciacion es [aj'net]. Las fòrmas ancianas son ''Asnet'' en 839, 1163 e 1164, ''Asneto'' en 1231, ''Haynet'' en 1280. L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Una possibilitat es que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici ») <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Tor=== La prononciacion es [tɔr]. Lo gentilici es ''toredans''. Las fòrmas ancianas son ''Thor'' en 1110 en 1279, ''Tor'' en 1162 e en 1186. Lo nom, ambe una ''r'' simpla, es pas ligat a ''torre''. Es un nom prelatin. Los noms aparentats son ligats a de montanhas o sus un mont. Lo sens probable es oronimic e lo nom sembla aparentat ambe'l [[Menorca|menorquin]] ''Toro'' e lo catalan ''turó'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 294-295 https://web.archive.org/web/20210730171505/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43703</ref>. ===Norís=== La prononciacion es [no'ris] o [nu'ris]. Las fòrmas ancianas son ''Anoriis'' en 1162, ''Anoris'' en 1166, ''Nuriz'' en 1280, ''Noris'' en 1549, etc. Lo sufixe es prelatin, non lo latin ''-icius'' > romanic ''-iç'', pr'amor de las fòrmas pus ancianas, mès lo de ''Aransís'', ''Obís'', ''Saraís'', ''Estaís'', ''Sentís'', ''Socís'', ''Boldís''. Aquel nom, lo de ''Andòrra'', lo de ''Núria'' an una rasic comuna ''Andor''. Dins totis aquels noms, lo grope ''-nd-'' s'es redusit regularament en ''-n-'', mès lo d'[[Andòrra]] es estat restablit per reaccion sabenta. La despareguda de l'iniciala es una confusion correnta ambe la preposicion locativa ''a''. [[Joan Coromines]] analisa d'autras dificultats. Solament demòra imprécis lo detalh menor de la terminason: siá ''*Andorria'' o ''Andóreia'' o ''Andáuria''. L'origina es probablament la familha iberobascoaquitana <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 485-486 https://web.archive.org/web/20211023104736/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28614</ref>. ===Besan=== La prononciacion es [be'zan]. Lo non es citat ''Besan'' en 1231 e 1281. Es un nom prelatin, probablament [[basc]]oïde, format de l'adjectiu basc ''andi'' (o puslèu una varianta arcaïca, ''ant-''), precedit de ''besa-'', varianta de ''baso-'', « forèst » o « bauç ». Besan es sus un travèrs boscós. ''Besa-'' se tròba en ''besa-uri-a'' > ''Besora'', ''Besiberri'', ''Bixesarri'', ''Béixec'', etc. La varianta ''bes-'' allòc de ''bas-'' es plan representada en [[ibèr]] e tanben en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 482-486 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8465</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 1y5ycek7wxm8g1fq8vifclhaetmts68 0 125887 2505084 2502976 2026-07-25T01:46:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Almatret''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [alma'tret] o [awma'tret]. Lo gentilici es ''matrussos'' o ''almatrets'' e lo chafre ''beats''. Las fòrmas ancianas son ''Almatrà'' en 1359, ''Lo Matrà''. Ven de l'[[arabi|arabe]] ''matrad'', « lòc de caça », de la rasic ''trd'', « córrer darrèr qualqu'un, caçar de salvatgina ». La prononciacion vulgara ''matrâd'' mena a ''Almatret'', la fòrma culta ''matrad'' a ''al-matrà'' o ''lo Matrà'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 156 https://web.archive.org/web/20260305142545/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2168</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} kdoh078neuc3o9waneknffzkjm5ejje 0 125891 2505085 2504825 2026-07-25T01:56:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alt Àneu''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Resulta de la fusion en 1970 de las ancianas entitats administrativas d'Isil, Son, Sorpe e València d'Àneu, que n'es lo capluòc del municipi. {{entpopcat}} ==Geografia== La [[Noguèra Palharesa]], nascuda çaquelà al [[Plan de Beret]], la travèrsa. Es la comuna pus al nòrd-oèst del Palhars Sobiran. ==Toponimia== ''Alt Àneu'', sense tradicion dins la val d'Àneu, es un toponime artificial e descriptiu. Correspond a la partida nauta de la val d'Àneu. ===Àneu (Vall d')=== La prononciacion es ['anew], mès i a tanben una prononciacion vulgara ['ano], reduccion recenta de la primièra [cf. [[Àrreu]].] Las primièras fòrmas ancianas utilizan l'adjectiu bas latin ''Anabiensis'' : ''Anabiensem'' en 824, ''Anabiensi'' en 839, ''Valle Aniauense'' en 850 (legir ''Anauiense''), ''Anaviensis'' en 866, ''Anabi'' en 945 e 950, ''Anau'' en 1164, ''Anao'' en 1196, ''Aneo'' en 1324, etc. Es un nom prelatin de la branca iberobasca (la frequéncia dels noms bascoïdes es maximala a la Val d'Àneu). [[Joan Coromines]] presenta doás solucions, A) e B), puèi una sintèsi, amplificacion e conciliacion (C) : </br> A) Las fòrmas ancianas ''Anabi'' fan pensar al nom [[basc]] de planta, ''Anabi'' (avajon, avagièra, [[Vaccinium myrtillus]]), que ambe de metatèsis, sufixes, etc a donat en [[catalan]] pirenenc ''naions'', ''anajons'', ''nabissos'', ''avajons'', ''auajós'', etc, per d'un costat ''anabĭone'', per l'autre ''*abanione''. La fòrma d'origina ''anabi'' s'es conservada en basc soletin. L'avajon abonda a la [[Val d'Aran]], a la val de Boí, d'Àneu, etc. La fòrma d'aquela darrèra val es ''naions'', de ''anabiones''. Àneu seriá ''vallis ánabi(s)'', « la val de l'avajon, de l'avagièra ». Coïncidís ambe l'''Anabis'' citat per [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], mès la localizacion d'aquel nom citat es malsegura.</br> B) D'autra part, los noms en ''-eu'' pòsttonic (e evolucion posteriora) contenon generalament a la fin la pòstposicion ''-be'', « jos [çò que precedís] » : ''Urdinàbe'' / ''Ordino'', ''Kaníllabe'' / ''Canillo'', ''Árabe'' / ''Àreu'', ''Àrreu'', ''Búnnobe'' / ''Bono'' e, pus luènh, ''Saetăbis'' / ''Xàtiva'' (l'ibèr es près del basc). Lo sufixe ''-be'' es incompatible ambe ''anabi'', « avajon ». </br> C) I a un autre Àneu : lo pòrt o pas d'Àneu, 1847 m, entre [[Sallent de Gállego]] ([[Aragon]]) e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]], citat dins lo cartulari de Fanlo coma ''Anabi'' entre 1035 e 1070, e tanben ''Annava'' en 1230. Justament, al nòrd-nòrd-èst de Sallent, i a un pic e ola lacustra del nom de ''Anayet'' e l'etimologia es evidenta, ''*anabi-ētum'', ambe'l sufixe collectiu, utilizat ambe de vegetals, ''-ētum'', donc « bòsc d'avagièras ». Aquel punt dona un pes plan fòrt a l'etimologia A). Çaquelà, a Joan Coromines li fasiá dòl d'abandonar la pista ''-be'' (B) plan establida. L'avajon brota sonque suls travèrs d'altitud e los dos ''Àneu''s son de vals. Donc ''Àneu'' seriá « jos los bòsquets d'avajon », ''*ánabe-be'' redusit a ''ánabe'' per aplologia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 192-193 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2846</ref>. ===València d'Àneu=== La prononciacion es [ba'lensja]. ''València'' ven del nom d'una comtessa de Palhars, mai que mai la filha d'Arnau Mir de Tost, Valentia (escrit atal). Ancianament s'apelava ''Mircat''. Lo nom es atestat ''Valencia'', pas abans lo sègle XII, signe de l'origina antroponimica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 393 https://web.archive.org/web/20241215231017/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45579</ref>. Lo ligam amb'l vèrbe latin ''valere'' es donc indirècte. ===Isil=== La prononciacion es [ʒil], mès ambe un progrès de la fòrma istorica [i'zil] dempuèi la guèrra. Las fòrmas ancianas son ''Isil'' en 839, 1094, 1408, ''Esil'' en 1094, 1281, 1387. La prononciacion vulgara supausa de fòrmas palatalizadas ''*Iʒil'', comparablas als mots catalans ''registí'' per ''resistir'', ''reginós'' per ''resinós''. Es un fait corrent en [[italian]] : ''cugino'', ''Parigi''. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isavarre. D'una part, ''is-'' a lo sens de « lòc aigalós e umide ». Lo basc ''-il'' significariá « mòrt » e d'aquela idèa se passa aisidament a la de « silenciós, escondut, entraucat », çò que correspond a la prigonda val d'Isil, que seriá « aigas entraucadas, enfonzadas », lo tot dins la familha iberobasca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 448-450 https://web.archive.org/web/20251205190515/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128</ref>. ===Isavarre=== La prononciacion es ''jabarre'', [ʒa'barre] e recentament puslèu [iza'barre], la primièra s'avalís. Las fòrmas ancianas son ''Isvarre'' en 1094, ''Isavarre'' en 1281, ''Isavarii'' en 1342, ''Isavari'' al començament del sègle XV, ''Isabari'' en 1408, etc. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isil. ''Isavarre'' seriá « aigas d'aval » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 449-450 https://web.archive.org/web/20251205190515/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128</ref>. ===Son=== La prononciacion es [son]. Las fòrmas ancianas son ''Sonne'' en 839, ''Son'' en 1084, 1094, 1281, 1387. L'etimologia es iberobasca. Sembla d'èsser la meteissa que ''Ison'', situat entre [[Lladorre|Tavascan]] e Berrós. S'agís de l'''i-'' amovible de l'ibèr (''Ilerda'' / ''Lerda'', ''Ilurco'' / ''Lorca'', ''Iturissa'' / ''Túrissa'', etc). Pr'amor de la fonetica precatalana de la toponimia del naut Palhars, ''-n'' finala s'es conservada. L'origina es lo [[basc]] ''isun'', « emenda », motivada per la possibilitat de pastencs reservats e recercats pels pastres dels lòcs vesins, que fasián pàisser los tropèls en despièit de la defensa. Autres cases semblables : ''Isou'', a [[Asson]], ''Isún'' (naut [[Aragon]], partit judicial de [[Jaca]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 158 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39401</ref>. ===Sorpe=== La prononciacion es ['sorpe]. Las fòrmas ancianas son ''Sorb'' en 1281, ''Sorp'' en 1300, ''Sorpe'' en 1342, 1387, 1408, 1424. I a de noms aparentats, que son iberobasques : ''Assor'', ''Sorpa'' (copia faita per un barcelonin), ''Sorre'', ''Surp'', ''Surri''. Una partida an l'element sufixal ''-pe'', sovent apocopat (''-p''), que deviá èsser ''-be'', « jos ». Lo mot que precedís es probablament ''çur'', « fusta, lenha » qu'èra benlèu a l'origina ''çurr(a)'', ambe l'aricle ''a'' e ''-rr-'' dobla. Lo sens concret es « jos los bòsques ». La causa del cambiament de la prononciacion ''-be'' > ''-pe'' es d'èsser darrèr l'articulacion fòrta de ''-rr-'' dobla. I a de variantas en ''u'' e de variantas en ''o'' perqué l'articulacion basca de ''u'' es cambiadissa <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39533</ref>. ===Alós d'Isil=== La prononciacion es [a'los], ambe ''o'' barrat, diferenta de la d'[[Alòs de Balaguer]]. Las fòrmas ancianas son ''Alos'', ''Alosio'', ''Alos subterior'' en 1088, ''Alos'' en 1163, 1164 e 1281. Lo sufixe lo tròban a Anyós (Andorra), Aós (Urgellet), Araós (naut Palhars), Berrós (naut Palhars), Casós (vilatjòt al nòrd-èst de [[Vilaller]], [[Auta Ribagorça]]), Gramós ([[Urgellet]]), diferent de [-ɔs] que se diftonga en [[aragonés]], son origina es una lenga prelatina aparentada al [[basc]] e cal puslèu supausar una basa ''-utz''. La rasic es probablament tanben iberobasca. Alós e Alòs semblan formar seria ambe ''Aler'' (vilatge de Bassa Ribagorça, a l'oèst de [[Benavarri]]) e Alerre, 5 km al nòrd d'[[Òsca]]. La basa ''Al-'' es probablament aparentada ambe'l basc ''alha'', « èrba », biscai ''ale'', « aliment, al sens de pastura o èrba ». Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 165-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2319</ref>. ===Borén=== La prononciacion es [bo'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Boræhnne'' en 908, ''Borén'' en 1281, ''Boren'' en 1283, 1346, 1403, 1408, 1424, ''Voren'' en 1337, 1341, 1343. Lo nom es un compausat del [[basc]], ''buru'', « cap, cima ». La finala es pus malaisida. I a un nom de lòc parallèl, ''Borente''. Lo Bosc de Borente es una vasta forèst situada per dessús [[Vall de Cardós|Ribera de Cardós]], a 15 km al sud-èst de Borén. [Borente es ara desabitat]. L'idèa es que Borén vendriá de ''*Buru-ĭnde'' ( > ''Borénne'' (fòrma de 908) > ''Borén'', mentre que ''Borente'', d'una part vendriá de la varianta en ''-ĭnte'' (''*Buru-ĭnte''), d'autra part, pas tan catalanizat, auriá conservat sa finala. Lo sens de ''-ĭnde'' / ''-ĭnte'' es « viòl, camin ». La topografia es coërenta ambe aquelas denominacions. L'alternància ''-ĭnde'' / ''-ĭnte'' es parallèla ambe la de l'adjectiu ''andi'' / ''anti'' (varianta que Coromines ditz ibèra), « grand » e lo segond permet d'explicar ''Benante'' e ''Calberante'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 80-81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10154</ref>. ===La Bonaigua de Baix=== Es un vilatjòt que son nom ven d'un afluent dret de la Noguera Pallaresa. Lo riu dona son nom tanben al ''[[Pòrt dera Bonaigua]]'', passatge de Palhars en [[Val d'Aran|Aran]] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 64 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9900</ref>. L'adjectiu ''de baix'' s'opausa a ''de dalt'', que s'aplica al pòrt. ===Àrreu=== La prononciacion es ['arrew]. Las fòrmas ancianas son ''Arreu'' en 1342, ''Arreo'' en 1313, 1408. L'etimologia es prèpa de la dels vilatges del nom d'Àrres, associats a de grands bòsques : la lenha o la fusta cussonada, perida, correspondent al [[basc]] soletin ''(egur) arro'', basc comun ''(h)arro'', « mòl, cavat, voide ». Coma Àrreu es jos de forèsts, l'etime es ''Árro-be'' o ''Árra-be'', ambe'l basc ''-be'', « jos » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 250 https://web.archive.org/web/20260115023428/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3978</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 2g6mkrjus32bue3l1efyqq4dkhl35yi 0 125896 2505090 2502980 2026-07-25T05:19:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Aspa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['aspɛ] o ['aspa]. Las fòrmas ancianas son ''Ermengol de Aspa'' en 1190, ''Aspa'' en 1359. Es un nom de la familha iberobasca, aparentat ambe [[Aspe|Asp]] ([[País Valencian]]), la [[Vath d'Aspa]] e lo Gave d'Aspa, [[Atxondo|Axpe]] ([[Biscaia]]). L'origina es lo [[basc]] ''a(i)tz-pe'', « al pè de la ròca, jos la ròca » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 263 https://web.archive.org/web/20250917084542/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4237</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} hfrvvq7da5s5aqimevptnn9zy3r94wv 0 125898 2505091 2499952 2026-07-25T06:53:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 14 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Baix Pallars''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ''Baix Pallars'' es un toponime artificial, conservat per l'ajuntament maldespièit de proposicions de lo remplaçar pel nom dels vilatges pus importants, Gerri de la Sal, qu'es lo cap del municipi, o lo de Gerri, Peramea e Montcortès. ===Baén=== La prononciacion es [ba'jen], [ba'en] e de fòrmas intermediàrias. Las fòrmas ancianas son ''Bahen'' en 772, 807, 809, 1276, ''Baiene'' en 863 o 870, etc. Es probablament un nom bascoïde, çò pus mens de la branca iberobascoaquitanica, quitament se i a de semblanças ambe de noms o sufixes indoeuropèus (celtics o de la cultura dels camps d'urnas). La rasic basca ''bag-'' es desvolopada dins lo sens de privacion. L'etimologia seriá ''*bage-nn'', « travèrses elevats, pauc fertils, despolhats » en contraste ambe'ls pus basses vestits de culturas o de bòsques <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 300-302 https://web.archive.org/web/20240806205058/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5145</ref>. ===Buseu=== La prononciacion es [bu'zew]. Las fòrmas ancianas son ''Boisice'' en 817, ''Buisece'' en 839, ''Buisede'' en 849 e dins las fòrmas dobtosas o mal escritas, ''Oez'' en 893, ''Bisutile'' en 930, ''Ice'' en 807. L'etime es bascoïde, ''Ibos-Itze''. ''Bos'' a benlèu un sens idrografic (cf. l'aiga ''Bosia'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 151 https://web.archive.org/web/20221128004857/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11473</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 53 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9727</ref>. ===Cuberes=== La prononciacion es [ku'beres]. Las fòrmas ancianas son ''Cuberes'' en 814 e 1359. Es un dericat de ''cuba'' (latin ''cūpa'') + ''-er'', ''-era''; la basa del sens de ''cup, cuba'' es de « cuba per trepejar lo rasim, tina » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 476-477 https://web.archive.org/web/20230203164128/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15992</ref>. Sens topografic ? ===Lo Soi=== Seriá benlèu una varianta de l'adjectiu ''sull'', « descornat, escapitat, descabeçar », en parlant per exemple d'un puèg sense punta, o per un nom de persona d'un òme demingat, descasut <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 187-188 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39221</ref>. ===Solduga=== Es un nom aparentat a [[Canillo|Soldeu]], ancian ''Saldeu''. ''Solduga'' es associat a ''Salduba'', nom de doás vilas ibèras, una de [[Betica]] e l'autra es l'ancian nom de [[Saragossa]], anterior a ''Caesaraugusta'' (''Saldubia'', ''Salluvia''). Soldeu èra ''*Sal'dube'', mentre que ''Solduga'' èra ''*Sal'duba''. En ibèr, i aviá pas de distincions de longor entre vocalas (pas de brèvas e de longas); los romans o prononciava tot en brèvas, d'aquí ''Sol'dŭbe'', mès a l'ocasion en longas, segon la règla latina de l'accentuacion dels paroxitons, donc ''*Sol'dūba''. Per Solduga, i a pas de fòrmas ancianas, mès de noms de personas, Augerot Çaldua, citat en 1518, Artal Saldua, Pere Saldua. Coma per Soldeu e coma per las vilas anticas de Salduba, la fòrma d'origina es en ''Sal-'' (mudat pus tard en ''Sol-'', coma se passa sovent en catalan : ''estalviar'' > ''estolviar'', ''saldar''/''soldar'', ''salsa''/''solsir''). Tanben, lo ''-g-'' es epentetic (cf. catalan ''dues'' > ''dugues''). Probablament, lo nom es aparentat al nom basc de persona, ''Çaldubi'', de bon explicar : ''çaldi (-du)'', « chaval » + ''bi'' < ''bide'', « camin », donc un sens global de « camin de chavals ». En mai, per ''Saldub(i)a'', avèm l'article ''-a'' pòstpausat e non l'avèm per ''Saldube'' / ''Saldubi'', qu'a menat a ''*Saldou'', ''Saldeu'' > ''Soldeu'' (coma ''crŭce'' > ''crou'' > ''creu'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 152-153 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39295</ref>. ===Useu=== La prononciacion es [u'zew]. Las fòrmas ancianas son ''Ysen'' a l'entorn de 777, ''Ossese'' en 782, ''Osset'' en 809, ''Osez'' en 1163, ''Oseze'' al sègle XIII benlèu, ''Oseu'' en 1359. L'origina es una rasic protobasca ligada ambe de pichonas divessas redobtables que representan las fòrças de la natura, les ''Matres Useae'', atestadas dins una inscripcion romana d'Àlaba, benlèu en relacion ambe una rasic basca ''us-'' o ''aus-'', que significa « borrasca, ventada ». L'etimologia d'Useu, ''*us-itze'', fa allusion als còps de vents, que son fòrts pr'amor de l'auçada. Non i a cap de ligam, segur, ambe [[Usès]], ''Ucetium'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 69-70 https://web.archive.org/web/20250912062419/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45438</ref>. ===Vilesa=== Ven de ''Vilella'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 302, linha (b) 20 https://web.archive.org/web/20210724090037/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47141</ref>. ===Gerri de la Sal=== La prononciacion es ['ʒɛrri]. Las fòrmas ancianas son ''Gerrensi monasterio'' en 806, ''Ger'' en 807, ''Gerre'' en 839, ''Gerr'' en 839, ''Gerr'' en 973, ''Gerris'' en 981, ''Gerre'' en 1359. Ven de la basa bascoïda ''Agirr-'', ''Agerr-'', « manifèst, evident, dobèrt, expausat (al vent, etc) ». Gerri es dins l'unica partida plana e dobèrta que la Noguera Pallaresa travèrsa de la val d'Àneu a la Conca de Tremp. Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 349 https://web.archive.org/web/20211026062717/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20402</ref>. A perdut la vocala iniciala A-, confonduda ambe la preposicion locativa a, a comparar ambe 22039 [[Ayerbe]], que l’[[aragonés]] garda ''en'' dins aqueste usatge <ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', Biblioteca Filològica Barcino, 1965, vol. I, p. 196</ref>. ===Bresca=== La prononciacion es ['breska]. Las fòrmas ancianas son ''Brescha'' en 1163, ''Brescha'', ''Bresch'' en 1518 (nom de lòc utilizat coma nom de persona e masculinizat). Benlèu una allusion als merlets del castèl o a la siloeta dels ostals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 117 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10778</ref>. Lo nom comun ''bresca'' a lo meteis sens qu'en occitan. ===Enseu=== La prononciacion es [an'sew]. Las fòrmas ancianas son sovent incorrèctas : ''Usés'' en 807, ''Ensedez'', ''Ensedegh'' un pauc après, ''Insitile'' en 868, ''Enseu'' en 1260, ''Ausen'' (= ''Anseu'') en 1359. I a tres vilatjòts atenents, Enseu, Useu, Buseu, ambe la terminason bascoïda ''-itze'', cambiada regularament en ''-eze'' > ''-eu''. La rasic es lo mot pastoral basc ''antzu'', segon los lòcs « craba », « auelha », « animal estèrle ». L'iniciala ''antz-'' es cambiada en ''-en'' e lo ''-d-'' s'avalís entre vocalas. I a pas d'explicacion aisida per ''-d-''. I a sovent en basc una ''-n-'' unitiva, donc benlèu ''antz-en-itze'', dissimilacion de ''-n-'' en ''-d-'' > ''Ensedeze'' > ''Enseu'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 69 https://web.archive.org/web/20211017034931/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17076</ref>. ===Montcortès=== La prononciacion es [moŋkor'tes]. Las fòrmas ancianas son ''Mont Cortes'' en 1094-1100, ''Montcortes'' en 1120, ''Monte Curtes'' en 1163, etc. Ven de ''Monte cortense'', « montanha ont i a de ''corts'' (estables) e de ''cortals'' (parguias, polassariás, parcs de la polalha). Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 445 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27094</ref>. ===Ancs=== La prononciacion es [aŋks] o [aŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Anchos'' en 966, ''Panchos'' en 966 (error per ''Hanchos''), ''Hanes'' en 1164 (error probabla per ''Hancs''). Los noms catalans en ''anc-'' venon de mots indoeuropèus (e per la Catalonha, mai que mai sorotaptics, tissa de [[Joan Coromines]], de la [[cultura dels camps d'urnas]]) qu'an lo sens de « cauna, espeluga » e de « canton, caire, recanton, cantonada » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2737</ref>. ===Bretui=== La prononciacion es [bre'tuj]. Las fòrmas ancianas son ''Bretui'' en 1154 e 1164, ''Bertuy'' en 1281. Vendriá del nom de persona ''Brittus'', segon [[Gerhard Rohlfs|Rohlfs]], acostumat a las explicacions antroponimicas. En realitat, es un nom prelatin, format ambe'l sufixe ''-tŏi'' e la meteissa rasic que dins ''Borte'', ''Borts'', ''Borito'' e ''Borén'', lo [[basc]] ''buru'', « cap, cima », en coërencia ambe la situacion enlairada del vilatge. Los sufixes ''-tŏi'' e ''-ti'' altèrnan en basc. A costat de ''búru-ti'' > ''Borte'', lo ''Bertui'' de 1281 es probablament una dissimilacion de ''*Bortoi'', de ''*Bŭrutŏi'', « los caps ». En posicion pretonica, a la diferéncia de ''Borte'', ''Borts'', lo passatge a ''Bertui'' es aisit (> ''Bretui''). Lo catalan ''bret'', « rusat, astuciós », explica la dita « Qui ha passat per Bretui i no ha estât burlat ha passat per l'infern i no s'ha cremat » : los de Bretui se trufan del monde que passan o los enganan <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118-119 https://web.archive.org/web/20251205185850/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10799</ref>. ===Cabestany=== Escrit ''Camp Stagnum'' en 1237. Deriva de ''Caput stagni'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 161 https://web.archive.org/web/20260115022804/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11608</ref>. ===Mentui=== La finala en ''-ui'' indica una origina iberobasca, mès s'agís pas del sufixe ''-tŏi'' : en [[basc]], darrèr ''-n'', ''t'' se muda obligatòriament en ''d''. La rasic del nom es lo basc ''mendi'', « montanha », mès lo mot es estat influenciat per lo sinonime latin e romanic ''monte''. L'etime es ''mend-ŏi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 253 https://web.archive.org/web/20251205181546/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26052</ref>. ===Peracalç=== La prononciacion es [pra'kals] o [pera'kals]. L'explicacion es dins la frasa « tapar una porta o pas a pedra i calç », mès s'utiliza tanben, non solament per tapar, mès per bastir <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 155 https://web.archive.org/web/20250802223942/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31151</ref>. ===Sellui=== Es un nom prelatin de la copiosa seria en ''-ui'', (de ''-ŏi'', mès lo sens del sufixe es pas conegut). La rasic es lo basc ''çulo'', « trauc », mès una ''l'' en basc supausa una [anciana] ''-ll-'' en iberobasc. ''Sellui'' es una dissimilacion de ''Çulloi'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 92 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38216</ref>. ===Peramea=== La prononciacion es [pra'mea] o [pra'meja] (lo contributor a ausit lo segond dins lo vilatge cap a 2015). Las fòrmas ancianas son ''ad Petra medie'' en 849, ''castro Petrameia'' en 850, ''Petramedis'' en 981-985, ''Petra Media'' (mai d'un còp), ''Perameya'' en 1387, etc. Los ostals del pòble se seguisson de tots los costats, cap a la cima ont i a un grand castèl rocós. Lo parlar bascoromanic de l'airal obesís pas al tractament catalan en diftongue català de ''e'' davant ''iod'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://web.archive.org/web/20251213040559/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31180</ref>. ===Balestui=== La prononciacion es [bales'tuj]. Las fòrmas ancianas son ''Balastuy'' en 850 e 1081, ''Balastui'' en 908, 1163 e 1164, ''Valestui '' en 949. L'origina d'aquela finala ''-ui'' es lo sufixe [[basc]] ''-oi'' e la rasic es generalament basca tanben, mès s'agís pus exactament de ''-tŏi''. Lo sens de ''-tŏi'' es « lòc de, plantacion de ». La rasic es de pus mal definir : ''beresi'', « clapa, taca, de bòsc bas », « casse petit », ''beratz'', « lòc erbós », ''belatz'', « esparvièr », ''baratz'', « òrt ». Signat XT. Lo pus probable es ''belatz-toi'', « lòc plen d'herbatges » (> ''Balestui'' ambe metatèsi, o ''Balastui'', ambe assimilacion de las vocalas. Signat JC ([[Joan Coromines]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 325-326 https://web.archive.org/web/20210918234856/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5536</ref>. ===Canals=== La prononciacion es [ka'nals]. Las fòrmas ancianas son ''Eccl. Ste. Eulalie de Canalibus'', sense data, ''Canals'' en 1359. Es un canal d'asagatge, besal » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 231 https://web.archive.org/web/20210729031443/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12418</ref>. ===Cortscastell=== Es dins un pichon airal nommat ''Pla de Corts''. La prononciacion es [kuskas'teʎ] o [puskas'teʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Curtes castello'' en 949, ''Curtes castel'' en 1083, ''Curtocastello'' en 1164, ''Cortscastell'' en 1338, etc. Es pas una simpla aglutinacion de ''corts'' e de ''castell'', mès lo resultat de ''cortis castellum'', ambe ''cohors'' o ''cohortis'' al genitiu, « lo castèl de Corts » (del pichon país de Pla de Corts). Lo nom de ''Pla de Corts'' es ancian, atestat tanlèu 817 ''territorio Cortetano'', en 839, ''area de Gerre sive de Cortis''. Quin es lo sens d'aquel ''cortis'', de ''cohors'' ? Benlèu lo de « domeni rural » o de « ostal rustic senhoral », en partent d'una nocion coma « claus rustic o adjacent a un ostal de campanha »; lo latin ''cohors'', ''-rtis'', romanic ''corte'' es conegut al sens de « ostal senhoral » o « vilatge ». Signat XT, que cita Coromines <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 448-449 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15537</ref>. ==Istòria== Lo municipi se creèt en 1969 en amassant los ancians municipis de Baén, Gerri de la Sal, Montcortès de Pallars i Peramea. </br> '''Baén''' compreniá tanben Buseu, Castellnou, Cuberes, el Pui, Sant Sebastià de Buseu, Sarroca, lo Soi, Solduga (i l'Espluga de Cuberes), Useu, Vilesa. </br> '''Gerri de la Sal''' compreniá tanben Bresca, Enseu. </br> '''Montcortès de Pallars''' compreniá tanben Ancs, Bretui, Cabestany, Mentui, Peracalç, Sellui. </br> '''Peramea''' compreniá tanben Balestui, Canals, el Comte, Cortscastell, Puiol. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} j0oyozdwtx20ltvl7flz34kgjpe0mrk 0 125908 2505099 2504830 2026-07-25T08:15:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505099 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://web.archive.org/web/20210804221135/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Riu (de Santa Maria)=== Lo nom es atestat ''Riu de Pedra'' e en 1359 ''Riu de Pera''. I a just un riu pichon, mès n'i a pas dins d'autres ''Riu''s. I a en toponimia catalana de noms germanics en ''-rîk'' al genitiu. ''Riu'' pòt èsser format del nom ''Arrik'', ''Haririk''. ''Riu'' pòt èsser ''villa Arrīcī'' > ''villa Riu''. Justament a Bellver, i a un ''Cortariu'' < ''Corte Arici'' (de ''Haririk''). I a pas de pròva çaquelà per manca de fòrmas ancianas en ''-riz'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 399 https://web.archive.org/web/20210730134232/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35077</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://web.archive.org/web/20241010180452/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref>. ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://web.archive.org/web/20210920080631/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://web.archive.org/web/20211022235511/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://web.archive.org/web/20231201231216/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://web.archive.org/web/20250805080416/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://web.archive.org/web/20230930022525/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://web.archive.org/web/20250529083651/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensan es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://web.archive.org/web/20211021015730/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== La prononciacion es [taʎ'tɛndrə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltennar'' en 839, ''Taltendre'' al sègle XIII e en 1359, 1260, 1270, 1277, 1285 e 1286, ''Tattendre'' (per ''Talt-'') al sègle XII, Una sola fòrma en ''Tallt-'' al sègle XIII. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un mot a associar ambe ''Talltorta'', del municipi de [[Bolvir]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de ''Tal-ten-te'', ''Tal-tol-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait), per l'autre « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir ». Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla. Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. ===Ordèn=== Popularament, l'apèlan ''Talltendre de Dalt'', mès coneisson [ur'dɛn]. Las fòrmas ancianas son ''Orden'' en 839, 1058, 1359, 1628, ''Ordeil'' en 1073 (error ?). Nom ibèrobasc (sufixe ''-en''). Lo protobasc aviá doás menas de ''-n'' finala, dont una equival a ''nn'' romanica. L'origina pus probabla seriá ''ordo-en'', format ambe ''ordo'' « planièr, lis », per exemple ''bide ordoa'' « camin planièr », ''ordoki'' « terren planièr », roncalés ''ordokia'' « plana pichona ». Ordèn es sus un replan de montanha <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 65 https://web.archive.org/web/20260113192749/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29336</ref>. ===Nèfol=== ''Nèfol'' es l'eretièr de ''nimphulum'', benlèu dins un sens prèp de ''Nymphaeum'' « lòc consacrat a las divessas aqüaticas » <ref name = bellver>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 166-167 https://web.archive.org/web/20211023124346/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28381</ref>. ===Coborriu (de Bellver)=== I a tres noms semblables, en ''Caborriu'' o ''Coborriu''. La prononciacion es [kubu'rriw] o [kubə'rriw]. Las fòrmas ancianas son ''Caputrivo'' en 1137, ''Caborriu'' en 1137, ''de Caborrivo'' en 1171, ''Caputreo'' al sègle XIII, ''Coboriu de Telo'' al sègle XIII, ''Caborriu'' en 1278 e 1359. I a un paronime ''Caborreu'' que designa un pòrt d'Andòrra. Son de lòcs a costat d'una aiga. Las fòrmas pus ancianas presentan clarament ''Cap-'' o ''Cab-''. L'origina pòt dificilament èsser ''caput rīvu'' per explicar las variantas en ''Caborreu'' (''rīvu'' > ''riu''). Benlèu ''caput reci'' « cap de rèc », de sens practicament equivalent <ref name = bellver/>. ===Vilella=== Lo nom es atestat ''Vilella'' en 1359, ''Vile(l)la'' en 1265, 1294, 1301, 1628<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 14 https://web.archive.org/web/20260106194548/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47123</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} fpwd8elxwmxtg82y78mtherd7l3pwpx 0 132625 2505089 2345173 2026-07-25T04:07:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505089 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''''Are All Men Pedophiles?''''' [Son totes los òmes pedofiles?] es un film documentari de 2012 sus la [[pedofilia]], dirigit pel jove cineasta alemand Jan-Willem Breure. S'estreèt mundialament lo 2 de març de 2012 al Queens World Film Festival de [[Nòva York]]<ref>Pafundi, Jason. "[https://web.archive.org/web/20121028033544/http://www.queenstribune.com/feature/Feature_030112_Film-Festival.html Festival Presents Films From Around The World] (en anglés). ''Queens Tribune'', 2012-05-01.</ref> e es estat projectat en divèrses festivals de cinèma amb un succès considerable.<ref name=Buzzfeed>North, Anna. '[http://www.buzzfeed.com/annanorth/pedophilia-documentarian-eighteen-is-just-a-numb Pedophilia Documentarian: "Eighteen Is Just A Number"]'. (en anglés). ''BuzzFeed'', 2012-07-01.</ref> Lo film, subtitulat "Eighteen Is Just A Number" (Dètz-e-uèch es solament un numèro), expausa l'idèa que totes los òmes son [[Hebefilia|hebefiles]], es a dire, que se senton sexualament atraches per adolescents, e sosten que la societat deuriá distinguir entre aiçò e l’autentica pedofilia (atrach sexual vèrs enfants prepuberes),<ref name=Buzzfeed/> en mostrant las consequéncias de la generalizacion d’aquela manièra d'entendre la "pedofilia", que se tradusís en leis que considèran totes los òmes coma pedofiles potenciales. Lo documentari analisa la pedofilia dempuèi una perspectiva culturala e professionala e dempuèi lo punt d'enguarda de divèrses expèrts, neuroscientifics, psicològs, sexològs e caçatalents de modèls. A despart de la [[Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten]] (Reiala Academia d’Art) de [[L'Aia]], lo film se financèt entièrament de manièra privada, principalament per Jan-Willem Breure. ==Prèmis== '''Prèmi Mediaprize''' al melhor documentari de 2012. == Referéncias == {{reflist|30em}} ==Ligams extèrnes== * {{en}} [https://web.archive.org/web/20150423024658/http://areallmenpedophiles.com/ Luòc web official] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt2072045/ ''Are All Men Pedophiles?''] a l'[[Internet Movie Database]] [[Categoria:Atrach sexual]] [[Categoria:Filmes]] [[Categoria:Filmes sus la pedofilia]] qzns5c7qutfte9w3pyjpa6xutfrjdqx 0 134803 2505069 1921353 2026-07-24T23:08:26Z IvanScrooge98 25943 /* */ +imatge 2505069 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=escrivan italian|carta=}} [[File:Cesare Pavese cropped.jpg|thumb|]] '''Cesare Pavese''' ([[Sant Stéo an Belb]], [[9 de setembre]] de [[1908]] - [[Turin]], [[27 d'agost]] de [[1950]]) foguèt un escrivan, ensagista, poèta e traductor [[Itàlia|italian]]. Recebèt lo guerdon mai prestigiós, lo [[Prèmi Strega]], en junh de 1950. Se suicidiguèt aprèp una decepcion sentimentala, lo 27 d'agost de 1950, dins una cambra d'un ostalariá a Turin. == Òbras == * ''Lavorare stanca'' (1936) * ''Paesi Tuoi'' (1941) * ''La Spiaggia'' (1941) * ''Feria d'agosto'' (1946) * ''Il Compagno'' (1947) * ''Dialoghi con Leucò'' (1947) * ''Il diavolo sulle colline'' (1948) * ''Prima che il gallo canti'', doas novèlas. ''La casa in collina'' e ''Il carcere'' (1949) * ''La bella estate'' (1949) * ''La luna e i falò'' (1950) * ''Verrà la morte e avrà i tuoi occhi'' (1951) * ''Il mestiere di vivere: Diario 1935–1950'' (1952) * ''Saggi Letterari'' * ''Racconti'' * ''Lettere 1926-1950'' c3xuo3650aug9gs4aasvvjuibqpwcx4 0 157902 2505065 2482397 2026-07-24T19:14:13Z JackyM59 60827 Photograph addes 2505065 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 141-1880, Peenemünde, Start einer V2.jpg|thumb|right|Tir d'assai d'un V2 en [[1943]].]] [[Fichièr:La coupole (Centre d'Histoire 39-45) à Wizernes - Réplique d'une fusée V2.jpg|vinheta|V2 al Musèu La Coupole]] Lo '''V2''' (de l'[[alemand]] '''''Vergeltungswaffe 2'''''<ref>« Arma de represalhas 2 » en [[occitan]]</ref>) èra un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] desvolopat per [[Alemanha]] dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerat coma lo premier [[missil balistic]] de l'[[istòria]], èra destinat a l'ataca dei [[vila]]s aliadas, principalament [[Londres]] e [[Anvèrs]], en represalhas ai bombardaments aliats. Aquò mau capitèt car lo morau dei populacions visadas foguèt pas tocat. La construccion dei missils èra tanben costosa per l'economia alemanda e l'eficacitat deis atacas èra limitada per la manca de precision dau [[missil]]. Pasmens, la cèrca e la destruccion dei posicions de tir dei V2 mobilizèron de fòrças importantas dins lo camp aliat. Après la guèrra, lei V2 foguèron fòrça estudiats per lei venceires. Venguèron la basa dei [[missil balistic|missils balistics]] modèrnes utilizats dins l'encastre de la [[Arma nucleara|dissuasion nucleara]] e dei fusadas espacialas. Lo director dau projècte V2, l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Wernher von Braun]] ([[1912]]-[[1977]]), venguèt ansin una figura emblematica de la [[NASA]] durant la [[Guèrra Freja]]. == Liames intèrnes == * [[Missil]]. * [[V1]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Rémy Desquesnes, ''Les armes secrètes d'Hitler'', Rènnas de Bretanha, Ouest-France, 2012, 143 p. == Nòtas e referéncias == <references/> o7yd11sut6w9sxz7a4f6m1016pfkc9s 2505066 2505065 2026-07-24T19:19:26Z Wieralee 21133 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:La coupole (Centre d'Histoire 39-45) à Wizernes - Réplique d'une fusée V2.jpg]] → [[File:La coupole (Centre d'Histoire 39-45) à Wizernes - Fusée V2.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Erreur de titre 2505066 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 141-1880, Peenemünde, Start einer V2.jpg|thumb|right|Tir d'assai d'un V2 en [[1943]].]] [[Fichièr:La coupole (Centre d'Histoire 39-45) à Wizernes - Fusée V2.jpg|vinheta|V2 al Musèu La Coupole]] Lo '''V2''' (de l'[[alemand]] '''''Vergeltungswaffe 2'''''<ref>« Arma de represalhas 2 » en [[occitan]]</ref>) èra un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] desvolopat per [[Alemanha]] dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerat coma lo premier [[missil balistic]] de l'[[istòria]], èra destinat a l'ataca dei [[vila]]s aliadas, principalament [[Londres]] e [[Anvèrs]], en represalhas ai bombardaments aliats. Aquò mau capitèt car lo morau dei populacions visadas foguèt pas tocat. La construccion dei missils èra tanben costosa per l'economia alemanda e l'eficacitat deis atacas èra limitada per la manca de precision dau [[missil]]. Pasmens, la cèrca e la destruccion dei posicions de tir dei V2 mobilizèron de fòrças importantas dins lo camp aliat. Après la guèrra, lei V2 foguèron fòrça estudiats per lei venceires. Venguèron la basa dei [[missil balistic|missils balistics]] modèrnes utilizats dins l'encastre de la [[Arma nucleara|dissuasion nucleara]] e dei fusadas espacialas. Lo director dau projècte V2, l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Wernher von Braun]] ([[1912]]-[[1977]]), venguèt ansin una figura emblematica de la [[NASA]] durant la [[Guèrra Freja]]. == Liames intèrnes == * [[Missil]]. * [[V1]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Rémy Desquesnes, ''Les armes secrètes d'Hitler'', Rènnas de Bretanha, Ouest-France, 2012, 143 p. == Nòtas e referéncias == <references/> c2bw60qgrw6prvva6klmp35taq7mx8c 2505098 2505066 2026-07-25T08:08:40Z Toku 7678 2505098 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 141-1880, Peenemünde, Start einer V2.jpg|thumb|right|Tir d'assai d'un V2 en [[1943]].]] Lo '''V2''' (de l'[[alemand]] '''''Vergeltungswaffe 2'''''<ref>« Arma de represalhas 2 » en [[occitan]]</ref>) èra un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] desvolopat per [[Alemanha]] dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerat coma lo premier [[missil balistic]] de l'[[istòria]], èra destinat a l'ataca dei [[vila]]s aliadas, principalament [[Londres]] e [[Anvèrs]], en represalhas ai bombardaments aliats. Aquò mau capitèt car lo morau dei populacions visadas foguèt pas tocat. La construccion dei missils èra tanben costosa per l'economia alemanda e l'eficacitat deis atacas èra limitada per la manca de precision dau [[missil]]. Pasmens, la cèrca e la destruccion dei posicions de tir dei V2 mobilizèron de fòrças importantas dins lo camp aliat. Après la guèrra, lei V2 foguèron fòrça estudiats per lei venceires. Venguèron la basa dei [[missil balistic|missils balistics]] modèrnes utilizats dins l'encastre de la [[Arma nucleara|dissuasion nucleara]] e dei fusadas espacialas. Lo director dau projècte V2, l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Wernher von Braun]] ([[1912]]-[[1977]]), venguèt ansin una figura emblematica de la [[NASA]] durant la [[Guèrra Freja]]. == Liames intèrnes == * [[Missil]]. * [[V1]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Rémy Desquesnes, ''Les armes secrètes d'Hitler'', Rènnas de Bretanha, Ouest-France, 2012, 143 p. == Nòtas e referéncias == <references/> 7j00hj2xslcd2auezaahz912bmzn868 0 160060 2505124 2014817 2026-07-25T11:45:01Z FakirNL 12158 2505124 wikitext text/x-wiki {{Merge|Ans 1980}} Leis '''annadas 1980''' cuèrbon lo periòde dau [[1er de genier|1er]] de [[genier de 1980|genier]] de [[1980]] au [[31 de decembre|31]] de [[decembre de 1989|decembre]] de [[1989]]. Si marcan per l'onda neo[[liberalisme|liberala]] que pervèn de portar lo còup de gràcia au [[comunisme]] dins lei [[blòc de l'Èst|país de l'Èst]]. Dins lo [[anglosfèra|monde anglosaxon]], s'encarna per [[Ronald Reagan]] ais [[Estats Units]] e [[Margaret Thatcher]] au [[Reiaume Unit]]. En [[Euròpa Occidentala|Euròpa de l'Oèst]], la [[Comunautat Economica Europèa]] s'unís a l'entorn dau [[Mercat Comun Europèu|mercat unic]], permés en [[França]], per lo [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] qu'arriba au poder en plena mutacion ideologica e sociologica. En [[Asia]], lo [[miracle economic japonés]] fa dau [[Japon]] lo floron mondiau de l'[[electronica]] e de l'[[automobila]], pendent que [[China]] beneficiá dei [[economia socialista de mercat|premierei reformas]] de [[Deng Xiaoping]]. [[Categoria:Decenni dau sègle XX]] bre04l1mwvvvwryu2s1154fxz07m4xp 2505127 2505124 2026-07-25T11:45:31Z FakirNL 12158 2505127 wikitext text/x-wiki {{Fusion|Ans 1980}} Leis '''annadas 1980''' cuèrbon lo periòde dau [[1er de genier|1er]] de [[genier de 1980|genier]] de [[1980]] au [[31 de decembre|31]] de [[decembre de 1989|decembre]] de [[1989]]. Si marcan per l'onda neo[[liberalisme|liberala]] que pervèn de portar lo còup de gràcia au [[comunisme]] dins lei [[blòc de l'Èst|país de l'Èst]]. Dins lo [[anglosfèra|monde anglosaxon]], s'encarna per [[Ronald Reagan]] ais [[Estats Units]] e [[Margaret Thatcher]] au [[Reiaume Unit]]. En [[Euròpa Occidentala|Euròpa de l'Oèst]], la [[Comunautat Economica Europèa]] s'unís a l'entorn dau [[Mercat Comun Europèu|mercat unic]], permés en [[França]], per lo [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] qu'arriba au poder en plena mutacion ideologica e sociologica. En [[Asia]], lo [[miracle economic japonés]] fa dau [[Japon]] lo floron mondiau de l'[[electronica]] e de l'[[automobila]], pendent que [[China]] beneficiá dei [[economia socialista de mercat|premierei reformas]] de [[Deng Xiaoping]]. [[Categoria:Decenni dau sègle XX]] c9pesywdwaohe0cc4khueibqqw1n5x2 2505129 2505127 2026-07-25T11:46:26Z FakirNL 12158 2505129 wikitext text/x-wiki {{Fusion|Annadas 1980|Ans 1980}} Leis '''annadas 1980''' cuèrbon lo periòde dau [[1er de genier|1er]] de [[genier de 1980|genier]] de [[1980]] au [[31 de decembre|31]] de [[decembre de 1989|decembre]] de [[1989]]. Si marcan per l'onda neo[[liberalisme|liberala]] que pervèn de portar lo còup de gràcia au [[comunisme]] dins lei [[blòc de l'Èst|país de l'Èst]]. Dins lo [[anglosfèra|monde anglosaxon]], s'encarna per [[Ronald Reagan]] ais [[Estats Units]] e [[Margaret Thatcher]] au [[Reiaume Unit]]. En [[Euròpa Occidentala|Euròpa de l'Oèst]], la [[Comunautat Economica Europèa]] s'unís a l'entorn dau [[Mercat Comun Europèu|mercat unic]], permés en [[França]], per lo [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] qu'arriba au poder en plena mutacion ideologica e sociologica. En [[Asia]], lo [[miracle economic japonés]] fa dau [[Japon]] lo floron mondiau de l'[[electronica]] e de l'[[automobila]], pendent que [[China]] beneficiá dei [[economia socialista de mercat|premierei reformas]] de [[Deng Xiaoping]]. [[Categoria:Decenni dau sègle XX]] 9jvcjoh84fv5fu4d8c0ccgxveylsils 0 166759 2505087 2482005 2026-07-25T03:36:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505087 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Apium graveolens}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Apium graveolens'' | Illustration Apium graveolens0.jpg | Api}} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Apiales }} {{Taxobox | familha | Apiaceae }} {{Taxobox | genre | Apium }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Apium graveolens | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Apiales }} {{Taxobox | familha | Apiaceae }} {{Taxobox imatge | Apium_graveolens3.jpg | Api dels paluns}} {{Taxobox UICN | LC | | }} {{Taxobox fin}} L''''api''' (''Apium graveolens'' L.), es una [[Èrba|planta erbacèa]] bisannala de la familha de las Apiacèas, cultivadaée coma planta d'òrt per sas [[Fuèlha|fuèlhas]] e sa [[Raiç (botanica)|raíç]] tuberizada consomadas coma [[Legum|legums]]. A l'estat fer, buta al bòrd dels rius e dins de zonas umidas. == Nomenclatura == I a quatre grandas varietats dins aquesta espècia, que tres son mai sovent cultivadas: * ''Apium graveolens'' var. ''graveolens'': api paludenc''<br> '' * ''Apium graveolens'' var. ''dulce'': api en ram<br> * ''Apium graveolens'' var. ''rapaceum'', api raba; * ''Apium graveolens'' var. ''secalinum'' : api de copar o chinés. === Varietats cultivadas === Ara près de 120 varietats d'api de rams e de 59 varietats d'api raba son inscrichas a catalòg europèu de las espècias e varietats. == Descripcion == [[Fichièr:Knolselderij_knol_(Apium_graveolens_var._rapaceum)_'Dolvi'.jpg|vinheta|Api raba.]] [[Fichièr:Céleri_à_couper0405.jpg|vinheta|Api de copar.]] [[Fichièr:Celery_cross_section.jpg|vinheta|Talh d'un ram d'api.]] [[Fichièr:Céleri.jpg|vinheta|Api tal qu'es presentat mai sovent suls mercats.]] === Caracteristicas === * '''Organs reproductors''' ** Color dominanta de las flors<span></span>: blanc ** Periòde de florason<span></span>: agost-octobre ** Inflorescéncia<span></span>: ombèla d'ombelluls ** Sexualitat: ermafrodita ** Pollinizacion : entomogama, autogama * '''Grana''' ** Fruch<span></span>: akèn ** Espandiment<span></span>: idrocòr * '''Abitat e espandiment''' ** Abitat tipe<span></span>: pradas europèas, igrofilas longament aigadas ** Airal d'espandiment<span></span>: cosmopolita <small>''donadas segon<span></span>:'' [https://web.archive.org/web/20060207043607/http://perso.wanadoo.fr/philippe.julve/catminat.htm Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Index botanique, écologique et chorologique de la flore de France. Version : 23 avril 2004].</small> == Utilizacion == === Alimentària === L'api (raba e [[fuèlha]]) es utilizada en cosina a l'encòp coma [[condiment]] e coma [[legum]]. Es allergèn per cèrtas personas. L'api es fòrça pauc caloric (entre 12 e 20 quilocalorias per 100 gramas, es a dire 50 a 100 [[quilojoule]]s). Selon unes autors, sa digestion consoma mai de calorias que l'aliment non ne pòrta<ref>[https://archive.today/20120604221004/http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3310641/Robert-Matthews-Q-and-A.html Robert Matthews: Q & A]</ref>. Sas fuèlhas jovas, finament ciseladas, pòdon servir a perfumar diferentas preparacions, coma las sopas e salsas. Lor gost, mai fòrt qu'aquesta del jolverd, remembra l'[[api salvatge]]. Los rams de l'api de ram (similar als rams de bledas) se consoman cuèchs, mai sovent en salsa o gratinats. Tanben se pòdon consomar crudas, copadas finament, dins d'ensaladas. La raïç de l'api raba, de gost un pauc picant, se consoma cruda, raspada en [[remolada]], o cuècha, per exemple gratinada, en sopa, en purèa o sautada. Las granas son utilizadas per perfumar lo [[Peis|peisson]] e lo caulet-flòri, e pòdon, infusadas dins d'aigardent, donar una [[liquor]]. Los ram e pelalha son de vegadas apondut al ''[[bouquet garni]]''. La [[Clorur de sòdi|sal]] mesclada amb l'extrach dels fruchs o de granas d'api, secadas e trissadas, es un [[condiment]] que pòt èsser utilizat coma [[Sal alimentària|sal a taula]], parfumar los legums frèscs, las sopas e subretot lo chuc de tomata de coctèls. === Medicinala === Las proprietats alimentàrias de l'api son plan conegudas, mas ten tanben de vertuts medicinalas<span></span>: las fuèlhas e las raices son depurativas, diureticas, carminativas, estomacalas, tonificantas. La planta es tanben censada èsser afrodisiaca. Un aspècte rarament evocat es sa proprietat fotosensibilizanta subretot pels rais [[Ultraviolet|UV]]. Las fuèlhas d'api contenont de furanocoumarinas fototoxicas (psoralèn e sas formas metoxiladas xantotoxina e bergaptèna). Un contacte long amb la planta seguit d'una exposicion al solelh pòt provocar d'accidents cutanèus. Las dermatitas agudas son subretot observadas pels agricultors o los emplegats de las industrias de transformacion. Los riscs de fototoxicitat après ingestion son mai limitats. Es pasmens a vegada dangierós de s'expausar al solelh après aver manjat d'api. Lo risc es  de gravas brutladuras. La dangierositat es foncion de la dòsi consomada e de l'indici UV del moment<ref>{{Bruneton}}</ref>. L'api es ric en [[Nitrat|nitrats]] que se transforman en [[Nitrit|nitrits]] mercé a de bacterias de la boca. Segon un estudi en 2010, aquestes nitrits son implicats dins la vasodilatacion e la fluidificacion de la sang, çò que melhora lo flus de sang dins de zonas du cervèl que, amb le temps, son mens perfusadas. Una dòsi quotidiana d'api pòt possiblament prevenir la deméncia e la bassa cognitiva e melhorant aqueste flus sanguin cerebral<ref>{{article|langue=en|prénom1=Tennille D.|nom1=Presley et coll.|titre=Acute effect of a high nitrate diet on brain perfusion in older adults|périodique=Nitric Oxide|date=15 octobre 2010|doi=10.1016/j.niox.2010.10.002|consulté le=21 novembre 2010}}</ref>. Los efièch sus la santat dels nitrats e nitrits pòdon tanben èsser negatius. == Simbolica e aspèctes culturals == * L'androstenòna (5α-androst-16-en-3-òna) foguèt la premièra [[feromòna]] de mammifèr a èsser identificada mas aqueste [[esteroïde]] es tanben present dins lo [[citoplasma]] de l'api. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [http://perso.orange.fr/erick.dronnet Belles fleurs de France 2] : [https://web.archive.org/web/20070116035355/http://perso.orange.fr/erick.dronnet/apium_graveolens.htm ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Belles fleurs de France2|apium_graveolens|''Apium graveolens''}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [https://web.archive.org/web/20190824085854/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200015400 ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|2|200015400|Apium graveolens}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20080930071127/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=5 Flora of Pakistan] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200015400 ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|5|200015400|Apium graveolens}} * Referéncia [http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=11 Flora of Missouri] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=11&taxon_id=200015400 ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|11|200015400|Apium graveolens}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160304224502/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Apium/species/graveolens/match/1/match/1 ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{CatalogueofLife espèce|Apium|graveolens}} * Referéncia [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/164203 <small>espèce</small> ''Apium graveolens'' L., 1753] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2015-05-17">17 mai 2015</time>)</small>{{UICN|164203|''Apium graveolens'' L., 1753|consulté le=17 mai 2015}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-5641 ''Apium graveolens'' L., 1753] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|5641|''Apium graveolens'' L., 1753}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:isfgm Antilles]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtxa-nn-779 ''Apium graveolens'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-antilles|779|''Apium graveolens'' L.}} * Referéncia [http://www.biolib.cz/en/ BioLib] : [https://web.archive.org/web/20190517093709/https://www.biolib.cz/en/taxon/id40271/ ''Apium graveolens'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{BioLib|taxon|40271|''Apium graveolens'' L.}} * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=4045 ''Apium graveolens''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{NCBI|4045|''Apium graveolens''}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [https://web.archive.org/web/20150716235929/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?300034 <small>espèce </small>''Apium graveolens'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{GRIN espèce|300034|''Apium graveolens'' L.}} * Referéncia INPN : [http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/83195 ''Apium graveolens'' L., 1753] (<small>[http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/83195/tab/statut + statut] [http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/83195/tab/fiche + description]</small>) <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{INPN|83195|''Apium graveolens'' L., 1753}} [[Categoria:Apiaceae]] [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Legum]] [[Categoria:Planta condimentària]] [[Categoria:Planta ortenca]] [[Categoria:Planta medicinala]] 7799ngkdqjmiwqa3c633n92fq0ql3va 0 173522 2505067 2155909 2026-07-24T21:44:01Z Alaric 506 44932 actualizacion demografia 2505067 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en --> {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Motomet |imatge = Map canton code 11 23.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Motomet]] |nbcom= 18 |canton=1123 |km²= 274.97 |cons= Hervé Baro ([[PS]]) |datas= [[2004]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Motomet''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]] (dempuèi 2017, totas sas comunas son dins l'[[arrondiment de Narbona]]), le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Las 18 comunas son dempuèi [[2015]] dins le canton de Las Corbièras (burèu centralizator [[Fabresan]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> (populacion 2016)</small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat 2018 |- |[[Albièras]] |11007 |17,25 |{{popfr11|007}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|007}}/17.25) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Auriac (Aude)|Auriac]] |11020 |20,93 |{{popfr11|020}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|020}}/20.93) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Boissa]] |11044 |25,44 |{{popfr11|044}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|044}}/25.44) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Davejan]] |11117 |13,36 |{{popfr11|117}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|117}}/13.36) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Dernaculheta]] |11118 |7,75 |{{popfr11|118}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|118}}/7.75) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Felinas de Termenés]] |11137 |10,01 |{{popfr11|137}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|137}}/10.01) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Larièra]] |11186 |13,08 |{{popfr11|186}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|186}}/13.08) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Lanet]] |11187 |8,75 |{{popfr11|187}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|187}}/8.75) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Massac (Aude)|Maçac]] |11224 |11,89 |{{popfr11|224}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|224}}/11.89) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montjòi (Aude)|Montjòi]] |11250 |7,18 |{{popfr11|250}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|250}}/7.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Motomet]]''' |11260 |13,73 |{{popfr11|260}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|260}}/13.73) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Palairac]] |11271 |17,93 |{{popfr11|271}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|271}}/17.93) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[La Ròca de Fan]] |11191 |20,41 |{{popfr11|191}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|191}}/20.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Salzan]] |11374 |8,34 |{{popfr11|374}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|374}}/8.34) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Solatge (Aude)|Solatge]] |11384 |24,16 |{{popfr11|384}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|384}}/24.16) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas Corbièras Salanca Mediterranèa|CC Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Tèrme|Tèrmes]] |11388 |18,63 |{{popfr11|388}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|388}}/18.63) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Vilaroja de Termenés]] |11435 |19,41 |{{popfr11|435}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|435}}/19.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Vinhavièlha]] |11409 |16,72 |{{popfr11|409}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|409}}/16.72) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de [[Boissa]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5146</ref> e de [[Felinas de Termenés|Felinas]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=13655</ref>. En 1801, les amassèron per far un sol canton, lo de Motomet. Motomet, abans del canton de Boissa <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=23499</ref>, èra pas un vilatge important, mès èra en posicion centrala e relativament accessible de pertot. ==Nòtas e referéncias== <references/> ql247vl4syei56c0gf7kkzhwrq1bt77 2505108 2505067 2026-07-25T10:02:47Z Alaric 506 44932 2505108 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en --> {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Motomet |imatge = Map canton code 11 23.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Motomet]] |nbcom= 18 |canton=1123 |km²= 274.97 |cons= Hervé Baro ([[PS]]) |datas= [[2004]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Motomet''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]] (dempuèi 2017, totas sas comunas son dins l'[[arrondiment de Narbona]]), le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Las 18 comunas son dempuèi [[2015]] dins le canton de Las Corbièras (burèu centralizator [[Fabresan]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> (populacion 2016)</small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat 2018 |- |[[Albièras]] |11007 |17,25 |{{popfr11|007}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|007}}/17.25) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Auriac (Aude)|Auriac]] |11020 |20,93 |{{popfr11|020}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|020}}/20.93) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Boissa]] |11044 |25,44 |{{popfr11|044}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|044}}/25.44) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Davejan]] |11117 |13,36 |{{popfr11|117}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|117}}/13.36) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Dernaculheta]] |11118 |7,75 |{{popfr11|118}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|118}}/7.75) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Felinas de Termenés]] |11137 |10,01 |{{popfr11|137}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|137}}/10.01) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Larièra]] |11186 |13,08 |{{popfr11|186}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|186}}/13.08) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Lanet]] |11187 |8,75 |{{popfr11|187}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|187}}/8.75) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Massac (Aude)|Maçac]] |11224 |11,89 |{{popfr11|224}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|224}}/11.89) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montjòi (Aude)|Montjòi]] |11250 |7,18 |{{popfr11|250}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|250}}/7.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Motomet]]''' |11260 |13,73 |{{popfr11|260}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|260}}/13.73) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Palairac]] |11271 |17,93 |{{popfr11|271}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|271}}/17.93) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[La Ròca de Fan]] |11191 |20,41 |{{popfr11|191}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|191}}/20.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Salzan]] |11374 |8,34 |{{popfr11|374}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|374}}/8.34) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Solatge (Aude)|Solatge]] |11384 |24,16 |{{popfr11|384}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|384}}/24.16) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas Corbièras Salanca Mediterranèa|CC Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Tèrme|Tèrmes]] |11388 |18,63 |{{popfr11|388}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|388}}/18.63) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Vilaroja de Termenés]] |11435 |19,41 |{{popfr11|435}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|435}}/19.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Vinhavièlha]] |11409 |16,72 |{{popfr11|409}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|409}}/16.72) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de [[Boissa]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5146</ref> e de [[Felinas de Termenés|Felinas]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=13655</ref>. En 1801, les amassèron per far un sol canton, le de Motomet. Motomet, abans del canton de Boissa <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=23499</ref>, èra pas un vilatge important, mès èra en posicion centrala e relativament accessible de pertot.</br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Motomet foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014, e passèt entièrament dins le canton de Las Corbièras (burèu centralizator [[Fabresan]]) <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas e referéncias== <references/> 4s2uk1wuriinnnv6uehl61cmurxfcw3 0 179909 2505088 2225161 2026-07-25T03:55:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505088 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Araucaria columnaris'' |0 Araucaria columnaris New Caledonia.jpg | ''Araucaria columnaris'' a l'[[Île des Pins]] }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Pinophyta }} {{Taxobox | classa | Pinopsida }} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Araucariaceae }} {{Taxobox | genre | Araucaria }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Araucaria columnaris | ([[Georg Forster|G.Forst.]]) [[William Jackson Hooker|Hook.]], [[1852]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Araucariaceae }} {{Taxobox UICN | LC }} {{Taxobox fin}} '''Araucaria columnaris''' es una [[espècia]] de [[conifèr]] de la familha [[Araucariaceae]], endemic de [[Nòva Caledònia]]. == Descripcion == En [[Nòva Caledònia]] d'ont es originari, buta dreit la verticala. Pr’aquò, dins las autres zonas que i foguèt implantat, buta normalament fins a una nautor de {{unitat|2 - 2.5|m}} puèi se met a butar clinat cap a l'[[Equator terrèstre|eqüator]]<ref>{{article |titre=Cet arbre qui ne rêve que de l'équateur |périodique=[[Le Figaro]] |date=8 juillet 2017 |url=http://www.lefigaro.fr/sciences/2017/07/07/01008-20170707ARTFIG00272-cet-arbre-qui-ne-reve-que-de-l-equateur.php }}</ref>. De mai l'arbre es implantat luenh de l'equator, de mai son inclinason es prononciada. La causa d'aqueste fenomèn es per ara inexplicada. == Reparticion == Coma 13 [[espècia]]s d'[[Araucaria|Araucarias]] sur 19, le pin colomnari es endemic de [[Nòva Caledònia]]. Es l'arbre famós que cobrís l'[[Île des Pins]] que li donèt lo nom. [[James Cook]], en 1774, mentre qu'apercebiá de son naviri aqueles grands arbres cobrissennt los ribatges d'una illa ont gausèt pas desbarcar, la baptisèt ''Isle of Pines''. == Simbolica == Dins la cultura canac, aquel arbre es plantat dins los luòcs sagrats, sul camin central central que mena a la granda casa, e a l'entorn de las abitacions dels òmes de reng enauçat. == Galariá == <gallery> Image:Araucaria_columnaris1.jpg|La forma caracteristica de colomna Image:Araucaria_columnaris.png|Esquema de l'estaca de las brancas Image:P1240159 -Araucaria columnaris- J.Botanique [[Peradeniya]].jpg|thumb|Pòrt erratic d'Araucaria columnaris au JB de [[Peradeniya]] al Sri-Lanka. </gallery> == Nòtas e referencias == <references /> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20200714161321/http://endemia.nc/flore/fiche67 endemia.nc ''Araucaria columnaris''] * {{Tela-antilles|802|''Araucaria columnaris'' (Forst. f.) Hook. }} * {{Tela-réunion|593|''Araucaria columnaris'' (G. Forst.) Hook. }} * {{INPN|446363|''Araucaria columnaris'' (G.Forst.) Hook., 1852 }} * {{ITIS|506780|''Araucaria columnaris'' (Forster) Hook. }} * {{NCBI|60858|''Araucaria columnaris'' }} * {{UICN|42196|''Araucaria columnaris'' (J.R.Forst.) Hook. }} * {{GRIN espèce|102570|''Araucaria columnaris'' (G. Forst.) Hook. }} [[Categoria:Araucaria]] 65hlyjwlvxl5677qospy49osvkhduvn 0 180939 2505125 2494537 2026-07-25T11:45:03Z FakirNL 12158 2505125 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Merge|Annadas 1980}} <center>[[Ans 1940|../..]] | [[Ans 1950]] | [[Ans 1960]] | [[Ans 1970]] | ''' Ans 1980''' | [[Ans 1990]] | [[Ans 2000]] | [[Ans 2010]] | [[Ans 2020|../..]]</center> == Istòria == '''1983-1985''' : succession de crisis en [[Sodan]] amb la represa de la [[guèrra civila]] ([[1983]]), una [[famina]] grèva ([[1984]]) e d'esmogudas popularas. Minat per aquelei problemas, [[Gaafar Nimeiry]] foguèt obligat de laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau [[Siwar al-Dahab]] venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per [[1986]]. <br/> '''1985''' : en [[Bangladèsh]], {{formatnum:10000}} mòrts après lo passatge d'un [[ciclòn tropicau]]. <br/> [[Fichièr:Armero aftermath Marso.jpg|thumb|right|Fotografia de la vila d'[[Armero]] après sa destruccion per l'erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]].]] '''1985''' : en [[Colómbia]], erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]] que causèt la destruccion de la vila d'[[Armero]] pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre {{formatnum:21000}} e {{formatnum:25000}} personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges. Dins aquò, permetèt de facilitar lei campanhas de comunicacion ulterioras sus la menaça representada per lei volcans au sen dei govèrns e dei populacions (→ [[1991]])<ref>En particular, après aquela catastròfa, lei [[volcanologia|volcanològs]] [[França|francés]] [[Maurice Krafft|Maurice]] e [[Katia Krafft]] realizèron de films de prevencion sus lei perilhs volcanics.</ref>. <br/> '''1985''' : violent [[tèrratrem]] (magnitud de 8,0) dins la [[Ciutat de Mexic]]. Entraïnèt de destruccions importantas e la mòrt d'au mens {{formatnum:9500}} abitants. <br/> [[Fichièr:Carte trou ozone Antarctique.jpg|thumb|right|Imatge satellit dau « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] en [[1987]].]] '''1985''' : conegut dempuei lo començament dau sègle, lo « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] [[estratosfera|estratosferic]] au dessús de l'[[Antartida|Antartic]] venguèt un subjècte d'estudi per la comunautat scientifica. D'efiech, son aumentacion importanta entraïnèt una alèrta demandant l'enebiment dei gas CFC a l'origina de la disparicion de l'ozòn. Lo 22 de març, plusors [[estat]]s adoptèron ansin la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] per melhorar la cooperacion entre elei afin de demenir lei riscs de destruccion d'aqueu jaç. Lo tèxte èra pas constrenhent mai prevesiá de discussions ulterioras que permetèron d'enebir lei gas CFC (→ [[1987]]). <br/> '''1986''' : en [[Cameron]], [[erupcion limnica]] dau [[Catastròfa dau lac Nyos|lac Nyos]]. La catastròfa entraïnèt la mòrt de {{formatnum:1746}} abitants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Serge Morin e Jean Pahaï, « La catastrophe de Nyos (Cameroun) », ''Yaoundé, Revue de géographie du Cameroun'', Vol VI n°2, 1986, pp. 81-105.</ref>. Suscitèt tanben un interès per l'estudi dei lacs meromictics susceptibles d'entraïnar de desastres similars. <br/> '''1987''' : dos ans après la signatura de la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] (→ [[1985]]), plusors [[estat]]s signèron lo [[Protocòl de Montreal]] per enebir l'utilizacion dei gas CFC a partir de [[2009]] (franc de quauqueis usatges limitats en [[medecina]]). Aqueu tèxte foguèt pauc a pauc ratificat per totei leis [[estat]]s de la [[planeta]]. <br/> '''1987''' : intrada en servici dau premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]] chinés. <br/> '''1987''' : en [[Iraq]], l'intrada de tropas [[iran]]ianas en [[Curdistan]] a proximitat de [[Sulaymaniyya]] entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda menada per leis autoritats de [[Bagdad]]. En particular, [[Saddam Hussein]] autorizèt l'utilizacion d'[[arma quimica|armas quimicas]] còntra lei populacions civilas en revòuta. Dins lo Golf, [[Iran]] assaièt d'internacionalizar lo conflicte en atacant de [[naviri]]s marchands per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins la region. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1983''' : premiera aparicion dau metòde [[HAZOP]], una tecnica d'identificacion dei [[risc industriau|riscs industriaus]] desvolopada per l'[[industria quimica]], dins la literatura tecnica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Trevor A. Kletz, ''HAZOP & HAZAN. Notes on the Identification and Assessment of Hazards (2nd ed.)'', Rugby, IChemE, 1983.</ref>. <br/> [[Fichièr:Windows logo.png|thumb|right|Lògo dau [[sistèma operatiu|sistèma d'esplecha]] [[Windows]].]] '''1985''' : desvolopament de la premiera version dau [[sistèma operatiu]] [[Windows]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[Microsoft]]. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per [[International Business Machines|IBM]] en [[1987]] e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en [[2008]]). <br/> '''1985''' : presentacion dau premier [[ecran tactil]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] Zenith. <br/> '''1986''' : premier [[vaccin]] còntra lo [[paludisme]]. Pasmens, lo projècte s'acabèt per una revirada car aviá ges d'efiech còntra ''[[Plasmodium falciparum]]''. <br/> [[Fichièr:Eso0708a.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[supernova]] [[SN 1987A]].]] '''1987''' : dins lo [[Grand Nívol de Magellan]], explosion de la [[supernova]] [[SN 1987A]] que foguèt la premiera supernova visibla a uelh nus dempuei [[1604]]. Foguèt fòrça estudiada per leis astronóms que collectèron d'importantei donadas sus lo fenomèn. En particular, l'estela a l'origina de l'explosion, una supergiganta blava, foguèt una suspresa car aqueu tipe d'estèla èra alora pas supausada èsser capable d'entraïnar una supernova. <br/> '''1987''' : aumentacion sobda de la luminositat de l'[[asteroïde]] [[Quiron (asteroïde)|Quiron]]. En [[1988]], l'explicacion dau fenomèn foguèt trobada amb la descubèrta d'una coa cometària. Aquò menèt a la creacion d'una classa novèla d'asteroïde : lei [[centaure (asteroïde)|centaures]]. <br/> '''1989''' : durant lo passatge de ''[[Voyager 2]]'' a proximitat de [[Triton (luna)|Triton]], lo [[satellit natural|satellit principau]] de [[Neptun (planeta)|Neptun]], premiera observacion d'una activitat [[criovolcanisme|criovolcanica]]. Dins leis annadas seguentas, aqueu fenomèn foguèt identificat a la superficia d'autreis objèctes fregs dau [[Sistèma Solar]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alvin Ailey]], [[dança|dançaire]] e coregraf [[USA|estatsunidenc]]. * [[Fred Astaire]], actor e dançaire estatsunidenc. * [[Michel Audiard]], cineasta francés. * [[Félix Bloch]], fisician [[Soïssa|soís]]. * [[Heinrich Böll]], escrivan alemand. * [[Walter H. Brattain]], fisician estatsunidenc. * [[Fernand Braudel]], istorian francés. * [[Louis de Broglie]], fisician francés. * [[Erik Bruhn]], dançaire danés. * [[Italo Calvino]], escrivan italian. * [[Marc Chagall]], pintor rus. * [[Konstantin Chernenko]], òme politic [[URSS|sovietic]]. * [[Leon Còrdas]], escrivan [[Occitània|occitan]]. * [[Karl Dönitz]], [[amirau]] e òme [[politica|politic]] [[Alemanha|alemand]]. * [[René Dubos]], [[biologia|biologista]] francoestatsunidenc. * [[John Franklin Enders]], scientific estatsunidenc. * [[Rita Hayworth]], actritz estatsunidenca. * [[Rudolf Hess]], ministre dau [[Tresen Reich|III{{a}} Reich]]. * [[Enver Hoxha]], òme politic [[Albania|albanés]] * [[John Huston]], actor estatsunidenc. * [[Pascual Jordan]], fisician alemand. * [[Luis Federico Leloir]], quimista argentin. * [[Paul Flory]], quimista estatsunidenc. * [[Dian Fossey]], biologista estatsunidenc. * [[Primo Levi]], escrivan italian. * [[Philip Levine]], biologista estatsunidenc. * [[Frank Macfarlane Burnet]], biologista australian. * [[Lee Marvin]], actor estatsunidenc. * [[Peter Medawar]], biologista britanic. * [[Elsa Morante]], escrivana italiana. * [[William Parry Murphy]], mètge estatsunidenc. * [[Gunnar Myrdal]], economista suedés. * [[Pola Negri]], actritz polonesa. * [[Tancredo Neves]], president brasilièr. * [[John Howard Northrop]], quimista estatsunidenc. * [[Penn Nouth]], òme politic de [[Cambòtja]]. * [[Geraldine Page]], actritz estatsunidenca. * [[Charles Francis Richter]], [[sismologia|sismològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Rodney Robert Porter]], bioquimista anglés. * [[Ernst Ruska]], fisician alemand. * [[Randolph Scott]], actor estatsunidenc. * [[Simone Signoret]], actritz francesa. * [[Albert Speer]], [[arquitectura|arquitècte]] e ministre [[Alemanha|alemand]]. * [[Ian Stewart]], pianista britanic. * [[Albert Szent-Györgyi]], bioquimista ongrés. * [[Peter Tosh]], cantaire e compositor jamaican. * [[Big Joe Turner]], cantaire estatsunidenc. * [[Hideki Yukawa]], fisician japonés. * [[Helmuth Walter]], engenhaire alemand. * [[Andy Warhol]], artista estatsunidenc. * [[Orson Welles]], cineasta estatsunidenc. * [[Georg Wittig]], quimista alemand. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> tuiuv4f561ypy2mxdfagdq93mejkrmm 2505126 2505125 2026-07-25T11:45:31Z FakirNL 12158 2505126 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Fusion|Annadas 1980}} <center>[[Ans 1940|../..]] | [[Ans 1950]] | [[Ans 1960]] | [[Ans 1970]] | ''' Ans 1980''' | [[Ans 1990]] | [[Ans 2000]] | [[Ans 2010]] | [[Ans 2020|../..]]</center> == Istòria == '''1983-1985''' : succession de crisis en [[Sodan]] amb la represa de la [[guèrra civila]] ([[1983]]), una [[famina]] grèva ([[1984]]) e d'esmogudas popularas. Minat per aquelei problemas, [[Gaafar Nimeiry]] foguèt obligat de laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau [[Siwar al-Dahab]] venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per [[1986]]. <br/> '''1985''' : en [[Bangladèsh]], {{formatnum:10000}} mòrts après lo passatge d'un [[ciclòn tropicau]]. <br/> [[Fichièr:Armero aftermath Marso.jpg|thumb|right|Fotografia de la vila d'[[Armero]] après sa destruccion per l'erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]].]] '''1985''' : en [[Colómbia]], erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]] que causèt la destruccion de la vila d'[[Armero]] pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre {{formatnum:21000}} e {{formatnum:25000}} personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges. Dins aquò, permetèt de facilitar lei campanhas de comunicacion ulterioras sus la menaça representada per lei volcans au sen dei govèrns e dei populacions (→ [[1991]])<ref>En particular, après aquela catastròfa, lei [[volcanologia|volcanològs]] [[França|francés]] [[Maurice Krafft|Maurice]] e [[Katia Krafft]] realizèron de films de prevencion sus lei perilhs volcanics.</ref>. <br/> '''1985''' : violent [[tèrratrem]] (magnitud de 8,0) dins la [[Ciutat de Mexic]]. Entraïnèt de destruccions importantas e la mòrt d'au mens {{formatnum:9500}} abitants. <br/> [[Fichièr:Carte trou ozone Antarctique.jpg|thumb|right|Imatge satellit dau « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] en [[1987]].]] '''1985''' : conegut dempuei lo començament dau sègle, lo « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] [[estratosfera|estratosferic]] au dessús de l'[[Antartida|Antartic]] venguèt un subjècte d'estudi per la comunautat scientifica. D'efiech, son aumentacion importanta entraïnèt una alèrta demandant l'enebiment dei gas CFC a l'origina de la disparicion de l'ozòn. Lo 22 de març, plusors [[estat]]s adoptèron ansin la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] per melhorar la cooperacion entre elei afin de demenir lei riscs de destruccion d'aqueu jaç. Lo tèxte èra pas constrenhent mai prevesiá de discussions ulterioras que permetèron d'enebir lei gas CFC (→ [[1987]]). <br/> '''1986''' : en [[Cameron]], [[erupcion limnica]] dau [[Catastròfa dau lac Nyos|lac Nyos]]. La catastròfa entraïnèt la mòrt de {{formatnum:1746}} abitants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Serge Morin e Jean Pahaï, « La catastrophe de Nyos (Cameroun) », ''Yaoundé, Revue de géographie du Cameroun'', Vol VI n°2, 1986, pp. 81-105.</ref>. Suscitèt tanben un interès per l'estudi dei lacs meromictics susceptibles d'entraïnar de desastres similars. <br/> '''1987''' : dos ans après la signatura de la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] (→ [[1985]]), plusors [[estat]]s signèron lo [[Protocòl de Montreal]] per enebir l'utilizacion dei gas CFC a partir de [[2009]] (franc de quauqueis usatges limitats en [[medecina]]). Aqueu tèxte foguèt pauc a pauc ratificat per totei leis [[estat]]s de la [[planeta]]. <br/> '''1987''' : intrada en servici dau premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]] chinés. <br/> '''1987''' : en [[Iraq]], l'intrada de tropas [[iran]]ianas en [[Curdistan]] a proximitat de [[Sulaymaniyya]] entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda menada per leis autoritats de [[Bagdad]]. En particular, [[Saddam Hussein]] autorizèt l'utilizacion d'[[arma quimica|armas quimicas]] còntra lei populacions civilas en revòuta. Dins lo Golf, [[Iran]] assaièt d'internacionalizar lo conflicte en atacant de [[naviri]]s marchands per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins la region. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1983''' : premiera aparicion dau metòde [[HAZOP]], una tecnica d'identificacion dei [[risc industriau|riscs industriaus]] desvolopada per l'[[industria quimica]], dins la literatura tecnica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Trevor A. Kletz, ''HAZOP & HAZAN. Notes on the Identification and Assessment of Hazards (2nd ed.)'', Rugby, IChemE, 1983.</ref>. <br/> [[Fichièr:Windows logo.png|thumb|right|Lògo dau [[sistèma operatiu|sistèma d'esplecha]] [[Windows]].]] '''1985''' : desvolopament de la premiera version dau [[sistèma operatiu]] [[Windows]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[Microsoft]]. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per [[International Business Machines|IBM]] en [[1987]] e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en [[2008]]). <br/> '''1985''' : presentacion dau premier [[ecran tactil]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] Zenith. <br/> '''1986''' : premier [[vaccin]] còntra lo [[paludisme]]. Pasmens, lo projècte s'acabèt per una revirada car aviá ges d'efiech còntra ''[[Plasmodium falciparum]]''. <br/> [[Fichièr:Eso0708a.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[supernova]] [[SN 1987A]].]] '''1987''' : dins lo [[Grand Nívol de Magellan]], explosion de la [[supernova]] [[SN 1987A]] que foguèt la premiera supernova visibla a uelh nus dempuei [[1604]]. Foguèt fòrça estudiada per leis astronóms que collectèron d'importantei donadas sus lo fenomèn. En particular, l'estela a l'origina de l'explosion, una supergiganta blava, foguèt una suspresa car aqueu tipe d'estèla èra alora pas supausada èsser capable d'entraïnar una supernova. <br/> '''1987''' : aumentacion sobda de la luminositat de l'[[asteroïde]] [[Quiron (asteroïde)|Quiron]]. En [[1988]], l'explicacion dau fenomèn foguèt trobada amb la descubèrta d'una coa cometària. Aquò menèt a la creacion d'una classa novèla d'asteroïde : lei [[centaure (asteroïde)|centaures]]. <br/> '''1989''' : durant lo passatge de ''[[Voyager 2]]'' a proximitat de [[Triton (luna)|Triton]], lo [[satellit natural|satellit principau]] de [[Neptun (planeta)|Neptun]], premiera observacion d'una activitat [[criovolcanisme|criovolcanica]]. Dins leis annadas seguentas, aqueu fenomèn foguèt identificat a la superficia d'autreis objèctes fregs dau [[Sistèma Solar]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alvin Ailey]], [[dança|dançaire]] e coregraf [[USA|estatsunidenc]]. * [[Fred Astaire]], actor e dançaire estatsunidenc. * [[Michel Audiard]], cineasta francés. * [[Félix Bloch]], fisician [[Soïssa|soís]]. * [[Heinrich Böll]], escrivan alemand. * [[Walter H. Brattain]], fisician estatsunidenc. * [[Fernand Braudel]], istorian francés. * [[Louis de Broglie]], fisician francés. * [[Erik Bruhn]], dançaire danés. * [[Italo Calvino]], escrivan italian. * [[Marc Chagall]], pintor rus. * [[Konstantin Chernenko]], òme politic [[URSS|sovietic]]. * [[Leon Còrdas]], escrivan [[Occitània|occitan]]. * [[Karl Dönitz]], [[amirau]] e òme [[politica|politic]] [[Alemanha|alemand]]. * [[René Dubos]], [[biologia|biologista]] francoestatsunidenc. * [[John Franklin Enders]], scientific estatsunidenc. * [[Rita Hayworth]], actritz estatsunidenca. * [[Rudolf Hess]], ministre dau [[Tresen Reich|III{{a}} Reich]]. * [[Enver Hoxha]], òme politic [[Albania|albanés]] * [[John Huston]], actor estatsunidenc. * [[Pascual Jordan]], fisician alemand. * [[Luis Federico Leloir]], quimista argentin. * [[Paul Flory]], quimista estatsunidenc. * [[Dian Fossey]], biologista estatsunidenc. * [[Primo Levi]], escrivan italian. * [[Philip Levine]], biologista estatsunidenc. * [[Frank Macfarlane Burnet]], biologista australian. * [[Lee Marvin]], actor estatsunidenc. * [[Peter Medawar]], biologista britanic. * [[Elsa Morante]], escrivana italiana. * [[William Parry Murphy]], mètge estatsunidenc. * [[Gunnar Myrdal]], economista suedés. * [[Pola Negri]], actritz polonesa. * [[Tancredo Neves]], president brasilièr. * [[John Howard Northrop]], quimista estatsunidenc. * [[Penn Nouth]], òme politic de [[Cambòtja]]. * [[Geraldine Page]], actritz estatsunidenca. * [[Charles Francis Richter]], [[sismologia|sismològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Rodney Robert Porter]], bioquimista anglés. * [[Ernst Ruska]], fisician alemand. * [[Randolph Scott]], actor estatsunidenc. * [[Simone Signoret]], actritz francesa. * [[Albert Speer]], [[arquitectura|arquitècte]] e ministre [[Alemanha|alemand]]. * [[Ian Stewart]], pianista britanic. * [[Albert Szent-Györgyi]], bioquimista ongrés. * [[Peter Tosh]], cantaire e compositor jamaican. * [[Big Joe Turner]], cantaire estatsunidenc. * [[Hideki Yukawa]], fisician japonés. * [[Helmuth Walter]], engenhaire alemand. * [[Andy Warhol]], artista estatsunidenc. * [[Orson Welles]], cineasta estatsunidenc. * [[Georg Wittig]], quimista alemand. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 6z6rnehbqi4g5oxbx8kxdavn77di48j 2505128 2505126 2026-07-25T11:46:16Z FakirNL 12158 2505128 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Fusion|Ans 1980|Annadas 1980}} <center>[[Ans 1940|../..]] | [[Ans 1950]] | [[Ans 1960]] | [[Ans 1970]] | ''' Ans 1980''' | [[Ans 1990]] | [[Ans 2000]] | [[Ans 2010]] | [[Ans 2020|../..]]</center> == Istòria == '''1983-1985''' : succession de crisis en [[Sodan]] amb la represa de la [[guèrra civila]] ([[1983]]), una [[famina]] grèva ([[1984]]) e d'esmogudas popularas. Minat per aquelei problemas, [[Gaafar Nimeiry]] foguèt obligat de laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau [[Siwar al-Dahab]] venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per [[1986]]. <br/> '''1985''' : en [[Bangladèsh]], {{formatnum:10000}} mòrts après lo passatge d'un [[ciclòn tropicau]]. <br/> [[Fichièr:Armero aftermath Marso.jpg|thumb|right|Fotografia de la vila d'[[Armero]] après sa destruccion per l'erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]].]] '''1985''' : en [[Colómbia]], erupcion dau [[volcan]] [[Nevado del Ruiz]] que causèt la destruccion de la vila d'[[Armero]] pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre {{formatnum:21000}} e {{formatnum:25000}} personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges. Dins aquò, permetèt de facilitar lei campanhas de comunicacion ulterioras sus la menaça representada per lei volcans au sen dei govèrns e dei populacions (→ [[1991]])<ref>En particular, après aquela catastròfa, lei [[volcanologia|volcanològs]] [[França|francés]] [[Maurice Krafft|Maurice]] e [[Katia Krafft]] realizèron de films de prevencion sus lei perilhs volcanics.</ref>. <br/> '''1985''' : violent [[tèrratrem]] (magnitud de 8,0) dins la [[Ciutat de Mexic]]. Entraïnèt de destruccions importantas e la mòrt d'au mens {{formatnum:9500}} abitants. <br/> [[Fichièr:Carte trou ozone Antarctique.jpg|thumb|right|Imatge satellit dau « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] en [[1987]].]] '''1985''' : conegut dempuei lo començament dau sègle, lo « trauc » dau jaç d'[[ozòn]] [[estratosfera|estratosferic]] au dessús de l'[[Antartida|Antartic]] venguèt un subjècte d'estudi per la comunautat scientifica. D'efiech, son aumentacion importanta entraïnèt una alèrta demandant l'enebiment dei gas CFC a l'origina de la disparicion de l'ozòn. Lo 22 de març, plusors [[estat]]s adoptèron ansin la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] per melhorar la cooperacion entre elei afin de demenir lei riscs de destruccion d'aqueu jaç. Lo tèxte èra pas constrenhent mai prevesiá de discussions ulterioras que permetèron d'enebir lei gas CFC (→ [[1987]]). <br/> '''1986''' : en [[Cameron]], [[erupcion limnica]] dau [[Catastròfa dau lac Nyos|lac Nyos]]. La catastròfa entraïnèt la mòrt de {{formatnum:1746}} abitants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Serge Morin e Jean Pahaï, « La catastrophe de Nyos (Cameroun) », ''Yaoundé, Revue de géographie du Cameroun'', Vol VI n°2, 1986, pp. 81-105.</ref>. Suscitèt tanben un interès per l'estudi dei lacs meromictics susceptibles d'entraïnar de desastres similars. <br/> '''1987''' : dos ans après la signatura de la [[Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn]] (→ [[1985]]), plusors [[estat]]s signèron lo [[Protocòl de Montreal]] per enebir l'utilizacion dei gas CFC a partir de [[2009]] (franc de quauqueis usatges limitats en [[medecina]]). Aqueu tèxte foguèt pauc a pauc ratificat per totei leis [[estat]]s de la [[planeta]]. <br/> '''1987''' : intrada en servici dau premier [[sosmarin nuclear lançaire d'engenhs]] chinés. <br/> '''1987''' : en [[Iraq]], l'intrada de tropas [[iran]]ianas en [[Curdistan]] a proximitat de [[Sulaymaniyya]] entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda menada per leis autoritats de [[Bagdad]]. En particular, [[Saddam Hussein]] autorizèt l'utilizacion d'[[arma quimica|armas quimicas]] còntra lei populacions civilas en revòuta. Dins lo Golf, [[Iran]] assaièt d'internacionalizar lo conflicte en atacant de [[naviri]]s marchands per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins la region. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''1983''' : premiera aparicion dau metòde [[HAZOP]], una tecnica d'identificacion dei [[risc industriau|riscs industriaus]] desvolopada per l'[[industria quimica]], dins la literatura tecnica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Trevor A. Kletz, ''HAZOP & HAZAN. Notes on the Identification and Assessment of Hazards (2nd ed.)'', Rugby, IChemE, 1983.</ref>. <br/> [[Fichièr:Windows logo.png|thumb|right|Lògo dau [[sistèma operatiu|sistèma d'esplecha]] [[Windows]].]] '''1985''' : desvolopament de la premiera version dau [[sistèma operatiu]] [[Windows]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[Microsoft]]. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per [[International Business Machines|IBM]] en [[1987]] e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en [[2008]]). <br/> '''1985''' : presentacion dau premier [[ecran tactil]] per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] Zenith. <br/> '''1986''' : premier [[vaccin]] còntra lo [[paludisme]]. Pasmens, lo projècte s'acabèt per una revirada car aviá ges d'efiech còntra ''[[Plasmodium falciparum]]''. <br/> [[Fichièr:Eso0708a.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[supernova]] [[SN 1987A]].]] '''1987''' : dins lo [[Grand Nívol de Magellan]], explosion de la [[supernova]] [[SN 1987A]] que foguèt la premiera supernova visibla a uelh nus dempuei [[1604]]. Foguèt fòrça estudiada per leis astronóms que collectèron d'importantei donadas sus lo fenomèn. En particular, l'estela a l'origina de l'explosion, una supergiganta blava, foguèt una suspresa car aqueu tipe d'estèla èra alora pas supausada èsser capable d'entraïnar una supernova. <br/> '''1987''' : aumentacion sobda de la luminositat de l'[[asteroïde]] [[Quiron (asteroïde)|Quiron]]. En [[1988]], l'explicacion dau fenomèn foguèt trobada amb la descubèrta d'una coa cometària. Aquò menèt a la creacion d'una classa novèla d'asteroïde : lei [[centaure (asteroïde)|centaures]]. <br/> '''1989''' : durant lo passatge de ''[[Voyager 2]]'' a proximitat de [[Triton (luna)|Triton]], lo [[satellit natural|satellit principau]] de [[Neptun (planeta)|Neptun]], premiera observacion d'una activitat [[criovolcanisme|criovolcanica]]. Dins leis annadas seguentas, aqueu fenomèn foguèt identificat a la superficia d'autreis objèctes fregs dau [[Sistèma Solar]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alvin Ailey]], [[dança|dançaire]] e coregraf [[USA|estatsunidenc]]. * [[Fred Astaire]], actor e dançaire estatsunidenc. * [[Michel Audiard]], cineasta francés. * [[Félix Bloch]], fisician [[Soïssa|soís]]. * [[Heinrich Böll]], escrivan alemand. * [[Walter H. Brattain]], fisician estatsunidenc. * [[Fernand Braudel]], istorian francés. * [[Louis de Broglie]], fisician francés. * [[Erik Bruhn]], dançaire danés. * [[Italo Calvino]], escrivan italian. * [[Marc Chagall]], pintor rus. * [[Konstantin Chernenko]], òme politic [[URSS|sovietic]]. * [[Leon Còrdas]], escrivan [[Occitània|occitan]]. * [[Karl Dönitz]], [[amirau]] e òme [[politica|politic]] [[Alemanha|alemand]]. * [[René Dubos]], [[biologia|biologista]] francoestatsunidenc. * [[John Franklin Enders]], scientific estatsunidenc. * [[Rita Hayworth]], actritz estatsunidenca. * [[Rudolf Hess]], ministre dau [[Tresen Reich|III{{a}} Reich]]. * [[Enver Hoxha]], òme politic [[Albania|albanés]] * [[John Huston]], actor estatsunidenc. * [[Pascual Jordan]], fisician alemand. * [[Luis Federico Leloir]], quimista argentin. * [[Paul Flory]], quimista estatsunidenc. * [[Dian Fossey]], biologista estatsunidenc. * [[Primo Levi]], escrivan italian. * [[Philip Levine]], biologista estatsunidenc. * [[Frank Macfarlane Burnet]], biologista australian. * [[Lee Marvin]], actor estatsunidenc. * [[Peter Medawar]], biologista britanic. * [[Elsa Morante]], escrivana italiana. * [[William Parry Murphy]], mètge estatsunidenc. * [[Gunnar Myrdal]], economista suedés. * [[Pola Negri]], actritz polonesa. * [[Tancredo Neves]], president brasilièr. * [[John Howard Northrop]], quimista estatsunidenc. * [[Penn Nouth]], òme politic de [[Cambòtja]]. * [[Geraldine Page]], actritz estatsunidenca. * [[Charles Francis Richter]], [[sismologia|sismològ]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Rodney Robert Porter]], bioquimista anglés. * [[Ernst Ruska]], fisician alemand. * [[Randolph Scott]], actor estatsunidenc. * [[Simone Signoret]], actritz francesa. * [[Albert Speer]], [[arquitectura|arquitècte]] e ministre [[Alemanha|alemand]]. * [[Ian Stewart]], pianista britanic. * [[Albert Szent-Györgyi]], bioquimista ongrés. * [[Peter Tosh]], cantaire e compositor jamaican. * [[Big Joe Turner]], cantaire estatsunidenc. * [[Hideki Yukawa]], fisician japonés. * [[Helmuth Walter]], engenhaire alemand. * [[Andy Warhol]], artista estatsunidenc. * [[Orson Welles]], cineasta estatsunidenc. * [[Georg Wittig]], quimista alemand. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 65t5xuj6ya0ngwvg184jx5k90m1gh0z 2 188877 2505073 2498651 2026-07-25T00:34:19Z Dostojewskij 20932 ⌈ 25 julhet de 2026 ⌉ ➳ ⌊ 4.211 ⌋ 2505073 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:French administrative divisions in Occitania (OC).svg|thumb|[[Occitan]]]] [[Fichièr:Idioma occitano.png|thumb|[[Occitan]]]] [[Fichièr:Flag of Occitania.svg|thumb|[[Occitans]]]] * ID de l’utilisateur: 20.932 * Date d’inscription: 2014-09-14 {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 6 decembre de 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 30 mai de 2022 || 46 || 1 || 47 || 42 || 38 |- | 6 setembre de 2022 || '''106''' || 1 || '''107''' || '''100''' || 83 |- | 8 setembre de 2022 || 125 || 1 || 126 || 116 || '''100''' |- | 10 setembre de 2022 || '''225''' || 1 || '''226''' || '''215''' || 164 |- | 10 setembre de 2022 || 280 || 1 || 281 || 267 || '''205''' |- | 10 setembre de 2022 || '''301''' || 1 || '''302''' || 287 || 223 |- | 11 setembre de 2022 || 319 || 1 || 320 || '''304''' || 238 |- | 18 setembre de 2022 || 357 || 1 || 358 || 339 || 273 |- | 25 setembre de 2022 || '''430''' || 1 || '''431''' || '''411''' || '''323''' |- | 12 octobre de 2022 || '''505''' || 1 || '''506''' || 485 || 379 |- | 16 octobre de 2022 || 531 || 1 || 532 || '''510''' || '''403''' |- | 23 octobre de 2022 || '''603''' || 1 || '''604''' || 581 || 462 |- | 27 octobre de 2022 || 629 || 1 || 630 || '''606''' || 486 |- | 29 octobre de 2022 || 645 || 1 || 646 || 621 || '''501''' |- | 3 novembre de 2022 || '''706''' || 1 || '''707''' || 680 || 545 |- | 3 novembre de 2022 || 749 || 1 || 750 || '''718''' || 576 |- | 6 novembre de 2022 || 796 || 1 || 797 || 763 || '''614''' |- | 6 novembre de 2022 || '''803''' || 1 || '''804''' || 769 || 620 |- | 14 novembre de 2022 || 838 || 1 || 839 || '''803''' || 650 |- | 23 novembre de 2022 || '''909''' || 1 || '''910''' || 872 || '''716''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 26 novembre de 2022 || 939 || 1 || 940 || '''901''' || 745 |- | 27 novembre de 2022 || '''1.002''' || 1 || '''1.003''' || 959 || '''801''' |- | 30 novembre de 2022 || 1.048 || 1 || 1.049 || '''1.001''' || 840 |- | 4 decembre de 2022 || '''1.103''' || 1 || '''1.104''' || 1.054 || 889 |- | 5 decembre de 2022 || 1.125 || 1 || 1.126 || 1.074 || '''908''' |- | 10 decembre de 2022 || 1.156 || '''2''' || 1.158 || '''1.102''' || 936 |- | 12 decembre de 2022 || 1.190 || 2 || 1.192 || 1.131 || 961 |- | 13 decembre de 2022 || '''1.212''' || 2 || '''1.214''' || 1.152 || 977 |- | 17 decembre de 2022 || 1.241 || 2 || 1.243 || 1.178 || '''1.001''' |- | 17 decembre de 2022 || 1.276 || 2 || 1.278 || '''1.212''' || 1.033 |- | 18 decembre de 2022 || '''1.301''' || 2 || '''1.303''' || 1.236 || 1.056 |- | 20 decembre de 2022 || '''1.416''' || 2 || '''1.418''' || '''1.344''' || '''1.133''' |- | 21 decembre de 2022 || 1.477 || 2 || 1.479 || '''1.401''' || 1.180 |- | 23 decembre de 2022 || '''1.578''' || 2 || '''1.580''' || 1.483 || '''1.264''' |- | 5 genièr de 2023 || '''1.612''' || 2 || '''1.614''' || '''1.516''' || 1.296 |- | 7 genièr de 2023 || 1.629 || 2 || 1.631 || 1.531 || '''1.309''' |- | 17 genièr de 2023 || '''1.727''' || 2 || '''1.729''' || '''1.623''' || 1.399 |- | 18 genièr de 2023 || 1.751 || 2 || 1.753 || 1.646 || '''1.413''' |- | 19 genièr de 2023 || 1.787 || 2 || 1.789 || 1.679 || 1.441 |- | 22 genièr de 2023 || '''1.859''' || 2 || '''1.861''' || '''1.748''' || 1.496 |- | 23 genièr de 2023 || 1.873 || 2 || 1.875 || 1.761 || '''1.504''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 27 genièr de 2023 || '''1.911''' || 2 || '''1.913''' || 1.794 || 1.526 |- | 29 genièr de 2023 || 1.942 || 2 || 1.944 || '''1.823''' || 1.550 |- | 9 febrièr de 2023 || 1.999 || 2 || '''2.001''' || 1.874 || 1.597 |- | 11 febrièr de 2023 || '''2.004''' || 2 || 2.006 || 1.878 || '''1.601''' |- | 13 febrièr de 2023 || 2.028 || 2 || 2.030 || '''1.901''' || 1.621 |- | 24 febrièr de 2023 || '''2.123''' || 2 || '''2.125''' || 1.993 || '''1.703''' |- | 28 febrièr de 2023 || 2.135 || 2 || 2.137 || '''2.003''' || 1.713 |- | 11 març de 2023 || '''2.201''' || 2 || '''2.203''' || 2.067 || 1.762 |- | 26 març de 2023 || 2.243 || 2 || 2.245 || '''2.108''' || '''1.800''' |- | 26 abril de 2023 || '''2.310''' || 2 || '''2.312''' || 2.173 || 1.855 |- | 30 abril de 2023 || 2.383 || 2 || 2.385 || '''2.238''' || '''1.904''' |- | 15 mai de 2023 || '''2.426''' || 2 || '''2.428''' || 2.280 || 1.934 |- | 23 mai de 2023 || 2.454 || 2 || 2.456 || '''2.306''' || 1.946 |- | 24 mai de 2023 || '''2.505''' || 2 || '''2.507''' || 2.351 || 1.990 |- | 28 mai de 2023 || 2.523 || '''3''' || 2.526 || 2.368 || '''2.003''' |- | 11 julhet de 2023 || 2.594 || 3 || 2.597 || '''2.438''' || 2.064 |- | 23 julhet de 2023 || '''2.607''' || 3 || '''2.610''' || 2.450 || 2.075 |- | 5 setembre de 2023 || 2.647 || 3 || 2.650 || 2.489 || '''2.102''' |- | 26 setembre de 2023 || 2.685 || 3 || 2.688 || '''2.526''' || 2.133 |- | 19 novembre de 2023 || '''2.700''' || 3 || '''2.703''' || 2.539 || 2.147 |- | 3 decembre de 2023 || 2.764 || 3 || 2.767 || '''2.601''' || '''2.201''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 8 genièr de 2024 || 2.776 || 3 || 2.769 || 2.612 || 2.212 |- | 15 genièr de 2024 || 2.799 || '''4''' || '''2.803''' || 2.631 || 2.228 |- | 15 genièr de 2024 || '''2.801''' || 4 || 2.805 || 2.631 || 2.229 |- | 17 març de 2024 || 2.879 || '''7''' || 2.886 || '''2.706''' || '''2.301''' |- | 22 març de 2024 || '''2.909''' || 7 || '''2.916''' || 2.735 || 2.325 |- | 21 abril de 2024 || '''3.000''' || 7 || '''3.007''' || '''2.824''' || '''2.404''' |- | 8 julhet de 2024 || 3.048 || '''52''' || '''3.100''' || 2.870 || 2.486 |- | 18 julhet de 2024 || 3.074 || 52 || 3.126 || 2.894 || '''2.509''' |- | 18 julhet de 2024 || 3.083 || 52 || 3.135 || '''2.902''' || 2.515 |- | 27 julhet de 2024 || '''3.129''' || 52 || 3.181 || 2.945 || 2.552 |- | 7 agost de 2024 || 3.148 || 52 || '''3.200''' || 2.962 || 2.564 |- | 18 setembre de 2024 || '''3.202''' || 52 || 3.254 || '''3.014''' || '''2.607''' |- | 29 setembre de 2024 || 3.248 || 52 || '''3.300''' || 3.059 || 2.641 |- | 15 octobre de 2024 || 3.280 || '''53''' || <span style="color:#0000FF">3.333</span> || 3.089 || 2.670 |- | 20 octobre de 2024 || '''3.300''' || 53 || 3.353 || '''3.108''' || 2.686 |- | 23 novembre de 2024 || 3.347 || 53 || '''3.400''' || 3.154 || '''2.730''' |- | 10 genièr de 2025 || '''3.416''' || 53 || 3.469 || '''3.221''' || 2.783 |- | 12 febrièr de 2025 || 3.451 || 53 || '''3.504''' || 3.255 || '''2.817''' |- | 27 març de 2025 || '''3.501''' || 53 || 3.554 || '''3.304''' || 2.851 |- | 10 abril de 2025 || 3.517 || 53 || 3.570 || 3.318 || 2.863 |- | 3 mai de 2025 || 3.547 || 53 || '''3.600''' || 3.347 || 2.885 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 17 mai de 2025 || 3.576 || 53 || 3.629 || 3.375 || '''2.912''' |- | 23 mai de 2025 || '''3.600''' || '''54''' || 3.654 || 3.397 || 2.930 |- | 15 junh de 2025 || 3.632 || '''55''' || 3.687 || '''3.429''' || 2.953 |- | 7 setembre de 2025 || '''3.733''' || 55 || '''3.788''' || '''3.529''' || '''3.013''' |- | 21 setembre de 2025 || 3.745 || 55 || '''3.800''' || 3.540 || 3.022 |- | 7 decembre de 2025 || '''3.844''' || '''56''' || '''3.900''' || '''3.637''' || 3.082 |- | 1 genièr de 2026 || 3.878 || 56 || 3.934 || 3.671 || '''3.103''' |- | 11 genièr de 2026 || 3.894 || 56 || 3.950 || 3.685 || 3.115 |- | 20 genièr de 2026 || '''3.905''' || 56 || 3.961 || 3.692 || 3.124 |- | 26 genièr de 2026 || 3.914 || 56 || 3.970 || '''3.700''' || 3.130 |- | 9 febrièr de 2026 || 3.946 || 56 || '''4.002''' || 3.730 || 3.147 |- | 16 març de 2026 || '''4.001''' || 56 || 4.057 || 3.782 || 3.175 |- | 6 abril de 2026 || 4.024 || 56 || 4.080 || '''3.804''' || 3.184 |- | 22 abril de 2026 || 4.046 || 56 || '''4.102''' || 3.825 || '''3.200''' |- | 25 julhet de 2026 || '''4.155''' || 56 || '''4.211''' || '''3.933''' || 3.256 |- |} == Comptadors annadièrs == [[Fichièr:Wikipedia-logo-v2-oc.svg|thumb|[[Wikipèdia en occitan]]]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 3 || 0 || 3 || 3 |- | 2015 || 7 || 0 || 7 || 6 |- | 2016 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2017 || 3 || 0 || 3 || 2 |- | 2018 || 15 || 0 || 15 || 13 |- | 2019 || 2 || 0 || 2 || 2 |- | 2020 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2021 || 5 || 0 || 5 || 5 |-style='background:#FFEE77' | 2022 || '''1.507''' || '''43''' || '''1.550''' || '''1.415''' |-style='background:#C0C0C0' | 2023 || 1.170 || 13 || 1.183 || 1.102 |-style='background:#DDAA77' | 2024 || 678 || 0 || 678 || 647 |- | 2025 || 481 || 0 || 481 || 469 |- | 2026<br/><small><small>(25.07.2026)</small></small> || 278 || 0 || 278 || 263 |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/oc.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://oc.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij oc.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * <span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="font-variant:small-caps;color:#000"></span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span> [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}[[Fichièr:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> == Categoria == # 🖫 [[:Categoria:Cantaira russa]] (6 setembre de '''2022''') # 🖫 [[:Categoria:Personalitat femenina russa]] (6 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2022]] (10 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz alemanda de filmes pornografics]] (17 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz britanica de filmes pornografics]] (18 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Moscòu]] (3 novembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Nòva Orleans]] (22 novembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Besièrs]] (2 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Marselha]] (5 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Austràlia]] (10 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Melbourne]] (10 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Russia]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Florença]] (17 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Pisa]] (17 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Sant Petersborg]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Francisco]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Nòva York]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz romanesa de filmes pornografics]] (21 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Illinois]] (21 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Loïsiana]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wisconsin]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Mississipí]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Missorí]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alabama]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Connecticut]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kentucky]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòva Jersei]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oklahoma]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kansas]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Iowa]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Ohio]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Michigan]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nebraska]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maryland]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Florida]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Massachusetts]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Evanston (Illinois)]] (7 genièr de '''2023''') # 🖫 [[:Categoria:Actritz canadiana de filmes pornografics]] (10 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] (17 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Tennessee]] (19 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oregon]] (19 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Indiana]] (22 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arkansas]] (22 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arizòna]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Los Angeles]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Washington (estat)]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Mexic]] (28 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Hampshire]] (2 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alaska]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Rhode Island]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nevada]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Baltimore]] (24 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Colorado]] (24 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Sud]] (28 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Chicago]] (11 març de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]] (26 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Piemont]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Novara]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Delaware]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Hawaii]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Utah]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Montana]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia Occidentala]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maine]] (23 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wyoming]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Idaho]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Vermont]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Nòrd]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Sud]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2024]] (9 genièr de '''2024''') # 🖫 [[:Categoria:2024]] (15 genièr de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Anglatèrra]] (4 febrièr de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Vila de l'óblast de Samara]] (8 julhet de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Jerusalèm]] (27 julhet de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Diego]] (18 setembre de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2025]] (10 abril de '''2025''') # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Galas]] (11 genièr de '''2026''') # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2026]] (20 genièr de 2026 a 20.13) # 🖫 [[:Categoria:2026]] (20 genièr de 2026 a 20.15) # 🖫 [[:Categoria:2025]] (20 genièr de 2026 a 20.16) == Article == * 🖫 [[Nicole Kidman]] (30 abril de 2023) * 🖫 [[Lista de personas nascudas a Marselha]] (12 mai de 2023) ---- {{Occitània}} [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[co:Utente:Dostojewskij/E mo cuntribuzioni]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[bh:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] ef5tc3wds1z2fzxs6cyfptml6guohg2 0 201366 2505050 2026-07-24T15:44:03Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Portrait of Conrad Martens.jpg|thumb|right|Portrèit realizat pendent los [[ans 1870]].]] '''Conrad Martens''' (21 de març de [[1801]], [[Londres]] - 21 d'aost de [[1878]], [[Sydney]]) es un [[art|artista]] e explorator [[Anglatèrra|anglés]]. Participè a l'expedicion deu ''[[HMS Beagle]]'' e vadó [[amistat|amic]] dab lo naturalista [[Charles Darwin]] ([[1809]]-[[1882]]). A partir de [[1835]], s'installè en [[Austràlia]... » 2505050 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Portrait of Conrad Martens.jpg|thumb|right|Portrèit realizat pendent los [[ans 1870]].]] '''Conrad Martens''' (21 de març de [[1801]], [[Londres]] - 21 d'aost de [[1878]], [[Sydney]]) es un [[art|artista]] e explorator [[Anglatèrra|anglés]]. Participè a l'expedicion deu ''[[HMS Beagle]]'' e vadó [[amistat|amic]] dab lo naturalista [[Charles Darwin]] ([[1809]]-[[1882]]). A partir de [[1835]], s'installè en [[Austràlia]] on viscó de la venta de las soas [[pintura]]s. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Douglas Dundas, « Martens, Conrad (1801–1878) », ''Australian Dictionary of Biography'', vol. 2, Melbourne University Press, 1967, pp. 212–213. * '''[[anglés|(en)]]''' Susanna de Vries, ''Conrad Martens on the Beagle and in Australia'', Pandanus Press, 1993. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Martens, Conrad}} t6448bwop6wbn1lltsju4omgel7qnz0 2505051 2505050 2026-07-24T15:44:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2505051 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Portrait of Conrad Martens.jpg|thumb|right|Portrèit realizat pendent los [[ans 1870]].]] '''Conrad Martens''' (21 de març de [[1801]], [[Londres]] - 21 d'aost de [[1878]], [[Sydney]]) es un [[art|artista]] e explorator [[Anglatèrra|anglés]]. Participè a l'expedicion deu ''[[HMS Beagle]]'' e vadó [[amistat|amic]] dab lo naturalista [[Charles Darwin]] ([[1809]]-[[1882]]). A partir de [[1835]], s'installè en [[Austràlia]] on viscó de la venta de las soas [[pintura]]s. == Ligams intèrnes == * [[Charles Darwin|Darwin (Charles)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Douglas Dundas, « Martens, Conrad (1801–1878) », ''Australian Dictionary of Biography'', vol. 2, Melbourne University Press, 1967, pp. 212–213. * '''[[anglés|(en)]]''' Susanna de Vries, ''Conrad Martens on the Beagle and in Australia'', Pandanus Press, 1993. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Martens, Conrad}} b6y47r035t5m2xhtfbmkekcfrlvlpnq 0 201367 2505057 2026-07-24T16:45:04Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa ma... » 2505057 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fach referéncia a son enfança passava a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomença en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} rssuhk273azzbe7292wm7kuepic4gli 2505058 2505057 2026-07-24T16:46:54Z Raymond Trencavel 26125 2505058 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fach referéncia a son enfança passava a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr als [[Païses Basses]] al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomença en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} r9xrkewmsqa0tkxgjfnv96dvl9xuu1l 2505059 2505058 2026-07-24T16:47:18Z Raymond Trencavel 26125 2505059 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fach referéncia a son enfança passava a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr als [[Païses Basses]] al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomençar en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} k1weszbc1ahenpk0zg28l0e60xcf2pv 2505060 2505059 2026-07-24T16:48:38Z Raymond Trencavel 26125 2505060 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fa referéncia a son enfança passada a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr als [[Païses Basses]] al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomençar en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} paf07f4husv6i1tjo10bpyjlbabdkfi 2505061 2505060 2026-07-24T16:49:39Z Raymond Trencavel 26125 2505061 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantiara [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fa referéncia a son enfança passada a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr als [[Païses Basses]] al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomençar en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} [[Categoria:Cantaira neerlandesa]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Naissença en 1994]] 5y83g55q8r7wb893zwisjjjgti9q8dn 2505063 2505061 2026-07-24T16:52:06Z Raymond Trencavel 26125 2505063 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Sophie schwartz en wieger hoogendorp-1649751769.jpg|200px|thumb|right|La cantaira [[Païses Basses|neerlandesa]] '''Sophie Straat''', aquí sus l'empont (a esquèrra) en 2022]] '''Sophie Schwartz''' (nascuda a [[Amsterdam]] lo 28 de julhet de 1994), coneguda jol nom de scèna de '''Sophie Straat''', es una cantaira de ciutadanetat [[Païses Basses|neerlandesa]] ([[Estats Units d'America|americana]] per son paire e [[Reialme Unit|britanica]] per sa maire), qu'interprèta de cançons popularas sentimentalas [[Neerlandés|neerlandesas]] e de cançons engatjadas. Son nom de scèna ''Straat'' (Carrièra) fa referéncia a son enfança passada a jogar per las carrièras. Fa polemica en 2026 pendent sos concèrts, primièr als [[Païses Basses]] al mes de junh al festenal ''Best Kept Secret'' a [[Hilvarenbeek]] en demandant als òmes blancs eterosexuals de se botar darrièr per daissar la plaça davant a las femnas, als omosexuals e als "racisats" (los que son pas blanc de pèl), puèi torna recomençar en julhet en [[Region Flamenca|Flandra]] pendent son concèrt al festenal ''Boomtown'' dins l'encastre de las Fèstas de [[Gant (Flandra)|Gant]]. {{ORDENA:Straat, Sophie}} [[Categoria:Cantaira neerlandesa]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] [[Categoria:Naissença en 1994]] ksiz5o6l4gel31ak6uxas73duclf8k5 14 201368 2505062 2026-07-24T16:51:03Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Cantaira per nacionalitat|Neerlandesa]] » 2505062 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Cantaira per nacionalitat|Neerlandesa]] eemwkger4zg42xfdj6cpu70prw94meh 0 201369 2505094 2026-07-25T07:40:44Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Culture Club''' es un grop [[Pop (musica)|pop]] e [[New wave (musica)|new wave]] [[anglés]], d'influéncia soul-funk, format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) en abril de 1981 per Mikey Craig e George O'Dowd (dich [[Boy George]]), rejonches en seguida per Jong Moss e Roy Hay. Separats un primièr còp en 1986 ([[Boy George]] comença alavetz una carrièra sòlo coronada de succès), lo grop se reforma pasmens regularament (en 1998, en 2011...). Aqueste gro... » 2505094 wikitext text/x-wiki '''Culture Club''' es un grop [[Pop (musica)|pop]] e [[New wave (musica)|new wave]] [[anglés]], d'influéncia soul-funk, format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) en abril de 1981 per Mikey Craig e George O'Dowd (dich [[Boy George]]), rejonches en seguida per Jong Moss e Roy Hay. Separats un primièr còp en 1986 ([[Boy George]] comença alavetz una carrièra sòlo coronada de succès), lo grop se reforma pasmens regularament (en 1998, en 2011...). Aqueste grop a agut una gròssa capitada pendent las annadas 1980 mai que mai dins los [[Occident|païses occidentals]]. En [[Occitània]], son coneguts pels tubes ''Do You Really Want to Hurt Me'', ''Karma Chameleon'', ''Love Is Love'' e ''The War Song''. p770vjbocbuzzgtznnk3yte2rk9qpc9 2505095 2505094 2026-07-25T07:42:40Z Raymond Trencavel 26125 2505095 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Culture Club 1983.jpg|200px|thumb|Lo grop anglés '''Culture Club''' en 1983 ; a esquèrra : [[Boy George]].]] '''Culture Club''' es un grop [[Pop (musica)|pop]] e [[New wave (musica)|new wave]] [[anglés]], d'influéncia soul-funk, format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) en abril de 1981 per Mikey Craig e George O'Dowd (dich [[Boy George]]), rejonches en seguida per Jong Moss e Roy Hay. Separats un primièr còp en 1986 ([[Boy George]] comença alavetz una carrièra sòlo coronada de succès), lo grop se reforma pasmens regularament (en 1998, en 2011...). Aqueste grop a agut una gròssa capitada pendent las annadas 1980 mai que mai dins los [[Occident|païses occidentals]]. En [[Occitània]], son coneguts pels tubes ''Do You Really Want to Hurt Me'', ''Karma Chameleon'', ''Love Is Love'' e ''The War Song''. l0uj9f3z6ku2o1w2blv42h65y1mr8br 2505096 2505095 2026-07-25T07:45:04Z Raymond Trencavel 26125 2505096 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Culture Club 1983.jpg|200px|thumb|Lo grop anglés '''Culture Club''' en 1983 ; a esquèrra : [[Boy George]].]] '''Culture Club''' es un grop [[Pop (musica)|pop]] e [[New wave (musica)|new wave]] [[anglés]], d'influéncia soul-funk, format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) en abril de 1981 per Mikey Craig e George O'Dowd (dich [[Boy George]]), rejonches en seguida per Jong Moss e Roy Hay. Separats un primièr còp en 1986 ([[Boy George]] comença alavetz una carrièra sòlo coronada de succès), lo grop se reforma pasmens regularament (en 1998, en 2011...). Aqueste grop a agut una gròssa capitada pendent las annadas 1980 mai que mai dins los [[Occident|païses occidentals]]. En [[Occitània]], son coneguts pels tubes ''Do You Really Want to Hurt Me'', ''Karma Chameleon'', ''Love Is Love'' e ''The War Song''. [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:New wave]] nr0eg878epvpisfkauic6qyuwxjsgjp 0 201370 2505101 2026-07-25T09:15:23Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de La Grassa |imatge = Map canton code 11 18.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[La Grassa]] |nbcom= 18 |canton=1118 |km²= 255.80 |cons= Jean-Pierre Maisonnade ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de La Grassa''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'arrondiment de Ca... » 2505101 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de La Grassa |imatge = Map canton code 11 18.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[La Grassa]] |nbcom= 18 |canton=1118 |km²= 255.80 |cons= Jean-Pierre Maisonnade ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de La Grassa''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], adara d'{{Ocreg}}. 6 comunas ([[La Grassa]], [[Ribauta]], [[Sant Martin dels Poses]],[[Sant Pèire dels Camps]],[[Talairan]],[[Tornissan]]) son dempuèi [[2015]] dins le canton de Las Corbièras (burèu centralizator [[Fabresan]]), las autras 12 dins le canton de La Montanha d'Alaric (burèu centralizator [[Trebes]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arquetas]] |11016 |9,31 | {{popfr11|016}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|016}}/9.31) round 2}}}} | [[Carcassona Aglò]] |- |[[La Bastida en Val]] |11179 |11,70 | {{popfr11|179}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|179}}/11.7) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Caunetas en Val]] |11083 |8,71 | {{popfr11|083}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|083}}/8.71) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Fajac en Val]] |11133 |13,81 | {{popfr11|133}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|133}}/13.81) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |'''[[La Grassa]]''' |11185 |32,20 | {{popfr11|185}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|185}}/32.2) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Maironas]] |11227 |11,86 | {{popfr11|227}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|227}}/11.86) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Montlaur (Aude)|Montlaur]] |11251 |33,92 | {{popfrs11|251}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|251}}/33.92) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Pradèlas en Val]] |11298 |16,19 | {{popfrs11|298}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|298}}/16.19) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Ribauta]] |11311 |9,41 | {{popfr11|311}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|311}}/9.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Rius en Val]] |11314 |6,90 | {{popfr11|314}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|314}}/6.9) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Sant Martin dels Poses]] |11354 |6,94 | {{popfr11|354}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|354}}/6.94) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Pèire dels Camps]] |11363 |15,89 | {{popfr11|363}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|363}}/15.89) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Serviès (Aude)|Serviès]] |11378 |6,50 | {{popfr11|378}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|378}}/6.5) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Talairan]] |11386 |36,29 | {{popfr11|386}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|386}}/36.29) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Taurisa]] |11387 |8,34 | {{popfr11|387}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|387}}/8.34) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Tornissan]] |11392 |11,53 | {{popfr11|392}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|392}}/11.53) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Le Vilar en Val|Le Valí]] |11414 |11,42 | {{popfr11|414}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|414}}/11.42) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Vilatritols]] |11440 |4,88 | {{popfr11|440}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|440}}/4.88) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |} ==Istòria== ==Nòtas== <references/> c2j2hkzfavdevp0uc164sjgbtzon5qr 2505109 2505101 2026-07-25T10:04:13Z Alaric 506 44932 istòria 2505109 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de La Grassa |imatge = Map canton code 11 18.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[La Grassa]] |nbcom= 18 |canton=1118 |km²= 255.80 |cons= Jean-Pierre Maisonnade ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de La Grassa''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], adara d'{{Ocreg}}. 6 comunas ([[La Grassa]], [[Ribauta]], [[Sant Martin dels Poses]],[[Sant Pèire dels Camps]],[[Talairan]],[[Tornissan]]) son dempuèi [[2015]] dins le canton de Las Corbièras (burèu centralizator [[Fabresan]]), las autras 12 dins le canton de La Montanha d'Alaric (burèu centralizator [[Trebes]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arquetas]] |11016 |9,31 | {{popfr11|016}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|016}}/9.31) round 2}}}} | [[Carcassona Aglò]] |- |[[La Bastida en Val]] |11179 |11,70 | {{popfr11|179}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|179}}/11.7) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Caunetas en Val]] |11083 |8,71 | {{popfr11|083}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|083}}/8.71) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Fajac en Val]] |11133 |13,81 | {{popfr11|133}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|133}}/13.81) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |'''[[La Grassa]]''' |11185 |32,20 | {{popfr11|185}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|185}}/32.2) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Maironas]] |11227 |11,86 | {{popfr11|227}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|227}}/11.86) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Montlaur (Aude)|Montlaur]] |11251 |33,92 | {{popfrs11|251}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|251}}/33.92) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Pradèlas en Val]] |11298 |16,19 | {{popfrs11|298}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|298}}/16.19) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Ribauta]] |11311 |9,41 | {{popfr11|311}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|311}}/9.41) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Rius en Val]] |11314 |6,90 | {{popfr11|314}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|314}}/6.9) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Sant Martin dels Poses]] |11354 |6,94 | {{popfr11|354}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|354}}/6.94) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Pèire dels Camps]] |11363 |15,89 | {{popfr11|363}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|363}}/15.89) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Serviès (Aude)|Serviès]] |11378 |6,50 | {{popfr11|378}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|378}}/6.5) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Talairan]] |11386 |36,29 | {{popfr11|386}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|386}}/36.29) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Taurisa]] |11387 |8,34 | {{popfr11|387}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|387}}/8.34) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Tornissan]] |11392 |11,53 | {{popfr11|392}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|392}}/11.53) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Le Vilar en Val|Le Valí]] |11414 |11,42 | {{popfr11|414}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|414}}/11.42) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |[[Vilatritols]] |11440 |4,88 | {{popfr11|440}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|440}}/4.88) round 2}}}} |[[Carcassona Aglò]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas d'[[Arquetas]], [[Fajac en Val|Fajac]], [[La Bastida en Val|La Bastida]], [[Maironas]], [[Pradèlas en Val|Pradèlas]], [[Rius en Val|Rius]], Serviès, [[Taurisa]], [[Le Vilar en Val|Le Valí]] e [[Vilatritols]] èran del canton de [[Serviès (Aude)|Serviès]] (districte de La Grassa d'aquí a 1795), las autras uèit èran del canton de La Grassa. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de Serviès foguèt suprimit e totas las comunas passèron al canton de La Grassa <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de La Grassa foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Véser l'introduccion per la plaça de cada comuna dins les cantons successors. ==Nòtas== <references/> qzmlk85212tswwnnrqsqez9b90za19f