Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 4892 2505225 2505223 2026-07-26T12:15:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505225 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] m0smoe8rkx7alorp77wit64b37u3etn 2505226 2505225 2026-07-26T12:20:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505226 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ckwor6o1iplbavpp6czlxxlcfxrt0km 2505227 2505226 2026-07-26T12:46:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505227 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara ben clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] nnz0amsoiztka5qa9bo0anf22dcsrzo 2505228 2505227 2026-07-26T12:47:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505228 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara ben clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] jd4nhsuuj0nuyd1yqzthx1azxnjdetm 2505229 2505228 2026-07-26T12:47:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505229 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 731c4mtxuqjihyl2f2q1xx7rkrajuzc 2505230 2505229 2026-07-26T12:48:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505230 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] hsl2r3qx37olellfqvoccoobpwg0o55 2505231 2505230 2026-07-26T13:11:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505231 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''.</»ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] d4pa0zg8icq95c1sdknevtgv3xldu6e 2505232 2505231 2026-07-26T13:11:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505232 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''.</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] hovxwjsush1l9unwldzbmvah517sw2l 2505233 2505232 2026-07-26T13:14:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505233 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 374a7q01wmeuz6e5137owsdmap7bbrv 2505234 2505233 2026-07-26T13:16:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505234 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] av7aptt6x92ev70xz145bnehomxeuax 2505235 2505234 2026-07-26T13:21:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505235 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] csyzq4vseyqiiii1xj9m9jc6oys07kc 2505236 2505235 2026-07-26T13:48:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505236 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion foguèron venduts en 24 oras, çò que mòstra l'interès de la comunautat scientifica per la teoria de Darwin. Darwin rédigea alors dans l'urgence un abrégé de son grand ouvrage projeté : De l'origine des espèces parut le 24 novembre 1859 et le tirage initial fut épuisé le jour même. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] fsg9ziaf0bq3mnarrglh5epu5n3e9nr 2505237 2505236 2026-07-26T13:48:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505237 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion foguèron venduts en 24 oras, çò que mòstra l'interès de la comunautat scientifica per la teoria de Darwin. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ogaprp7ij18cqddue0vhi7xr61eaoxq 2505238 2505237 2026-07-26T13:50:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505238 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò uqe mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] nljjebwi2sf1d4h2vjnksforfcmzngl 2505239 2505238 2026-07-26T13:51:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505239 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] fb6hgx2qzm532ip7jp3hp7derxuoouq 2505241 2505239 2026-07-26T14:49:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505241 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] gurvtys0h35o39pfuqf6opforadwdo4 2505242 2505241 2026-07-26T15:27:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505242 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracla]]s que venián de rompeduras dei lèis divinas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] djuv0ji4e0anwbyfy76bbe17qoqja8h 2505243 2505242 2026-07-26T15:28:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505243 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián de rompeduras dei lèis divinas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 583jscxqjz0wjjmp8u1eyzorqkj6wrz 2505244 2505243 2026-07-26T15:29:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505244 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] n97tm96wyn5aw50ms56ep6z15i53s67 2505245 2505244 2026-07-26T17:31:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505245 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] bvz7fj7g4x6v9srhty8372wny03nhy6 2505246 2505245 2026-07-26T17:45:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505246 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 8p5hf04es58cdckklm08eia57a11vlx 2505247 2505246 2026-07-26T17:50:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505247 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 3x15yl9of2rx4jcgbkz56za4ahoor4f 2505249 2505247 2026-07-26T19:20:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505249 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoisssença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 7khjakvndw1c70sifhxzvtq6lxocvi9 2505250 2505249 2026-07-26T19:22:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505250 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 0ba5rctqbobaj1nhfuvua7f3elnhbvq 2505251 2505250 2026-07-26T19:26:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505251 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] b9j6hz8cmt2ifi480nu9wbgkt6rc0bk 2505252 2505251 2026-07-26T19:27:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505252 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] k34csmazrnbn2f493rr4qynwgcc2wzh 0 31008 2505255 2488942 2026-07-27T07:24:15Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Seal_of_Kuala_Lumpur_(1992-2019).svg]] per [[:Imatge:Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg]] (Replace with latest logo) 2505255 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |nom=Territòri Federal de Kuala Lumpur |nom2=Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur<br/>吉隆坡联邦直辖区<br/>கோலாலம்பூர் |blason= Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg |bandièra=Flag_of_Kuala_Lumpur,_Malaysia.svg |nom de division1=País |division1={{Malàisia}} |títol autoritat= prefècte |autoritat= Ahmad Phesal Talib |nom de division2= |division2= |títol autoritat2= |cp= 5xxxx |mapa= MapMalaysiaKualaLumpur.png |imatge de mapa= |latitud= 3º8'8"N |longitud= 101º41'16"E |estatut= |altitud= 22 |altmax = |populacion= {{formatnum:1627172}} |annada-pop=[[2010]] |superfícia= 243 |sits-toristics= |divèrs= |imatge= KL Composite2.jpg |talha imatge= |legenda=Imatges de Kuala Lumpur |url= http://www.dbkl.gov.my |imatgeloc=KL + Putrajaya locator.png }} '''Kuala Lumpur''', oficialament lo '''territòri federal de Kuala Lumpur''' (en [[malai (lenga)|malai]]: ''Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur''), sovent designat per sas inicialas '''KL''', es una de las doas [[capitala]]s de [[Malàisia]] (amb [[Putrajaya]]). Còr industrial, financièr e cultural del país, la vila a una superfícia de {{unitat|243|km|2}} e compta mai de 1600000 abitants. Son aglomeracion, nomenada Grand Kuala Lumpur o Val de [[Kelang (fluvi)|Kelang]], en compta mai de 7300000 en [[2010]] : se tracta de la vila mai poblada del país e una de las que coneisson la pus fòrta creissença urbana e economica d'[[Asia del Sud-Èst]] {{commonscat|Kuala Lumpur}} [[Categoria:Malàisia]] [[Categoria:Capitala d'Asia]] tw71ie5vbtyeu6jc7jiivedgpjwz5r6 0 81821 2505248 2015461 2026-07-26T17:52:50Z Nicolas Eynaud 6858 2505248 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Imatge:Sir Richard Owen by Maull & Polyblank.jpg|thumb|200px|]] '''Richard Owen''' ([[Lancaster]], lo [[20 de julhet]] de [[1804]] – [[Londres]] lo [[18 de decembre]] de [[1892]]) que ho un biologista, anatomista comparat e paleontològ [[anglatèrra|anglés]] famós per aver hargat lo mot ''[[dinosaure]]'', per la soa controvèrsia de cap au [[darwinisme]] e per aver contribuit a la creacion deu [[British Museum de Sciéncias Naturalas]]. {{DEFAULTSORT:Owen, Richard}} [[Categoria:Paleontològ anglés]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] akizzphaoezgevw0beztyp7ngwzkvul 0 102543 2505254 2400328 2026-07-27T07:23:23Z Alaric 506 44932 actualizacion cònsols, perimètre del territòri 2505254 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Larièra | nom2 = ''Lairière'' | imatge = Lairière_2.jpg | descripcion = Larièra vist de luènh. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] <small>([[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] abans 2017)</small> | canton = Las Corbièras (<small>[[Canton de Motomet|Motomet]] abans 2015</small>) | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11186 | cp = 11330 | cònsol = David Rémy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Lairiairois (en [[francés]]) | longitud = 2.48555555556 | latitud = 43.0166666667 | alt mini = 246 | alt mej = 330 | alt maxi = 875 | km² = 13.08 }} ''Lairièra'' o '''Larièra''' (''Lairière'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11186.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Larièra | nòrd = [[Vilatritols]] | nòrd-èst = [[Taurisa]] | èst = [[Maironas]] | sud-èst = [[Vinhavièlha]] | sud = [[Montjòi (Aude)|Montjòi]] | sud-oèst = [[Boissa]] | oèst = [[Caunetas de Lauquet|Caunetas (de Lauquet)]] | nòrd-oèst = [[La Bastida en Val]] </br> [[Clarmont (Aude)|Clarmont (de Lauquet)]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Oraria'' en 908, ''Aureira'' en 951, ''Lairera..., Leyreria'' en 1119, ''Castrum e villa de Laireria'' en 1208, ''Villa de Aureria'' en 1215, ''Laureria'' en 1228, ''Oreira'' en 1242, ''Orgia'' en 1246, ''Aureria..., Laireria'' en 1248, ''Ecclesia de Layreria, diocesis Narbone'' en 1317, ''Layreira'' en 1328, ''Layroria'' = ''Layreria'' en 1366, ''Layreyra'' al sègle XIV, ''Ecclesia Beatae Mariae de Layreria'' en 1416, ''Villa Leyrerani'' en 1521, ''Leyrera'' en 1537, ''Leyrières..., Leyrera..., Leyreras..., Layriera'' en 1538, ''Orgian'' en 1247-1589, ''Layrière'' en 1610, ''Lairière'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Larièro'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 194, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f286.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [la'ɾjɛɾɔ], per una grafia '''Larièra'''.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], « l'ancian provençal » ''aurièra'', « broá, marge, vòra », sembla pas possible; ''Larièra'' vendriá del latin ''aura'', « vent », ambe'l sufixe ''-aria'' e aglutinacion de l'article <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 379</ref>. Pertot bufa lo vent... atraccion de ''aire'', estant lo vilatge enlairat, puèi dissimilacion finala esperada. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11186 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Rémy |Partit= |Qualitat= sense profession }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Michel Barbaza |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Francis Vernède |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Bernadac|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Claude Jouve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Motomet]]; es ara del canton de Las Corbièras (burèu centralizator : [[Fabresan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11186 |1793=400 |1800=367 |1806=263 |1821=253 |1831=336 |1836=312 |1841=316 |1846=308 |1851=286 |1856=242 |1861=241 |1866=201 |1872=203 |1876=171 |1881=154 |1886=162 |1891=173 |1896=160 |1901=153 |1906=167 |1911=141 |1921=127 |1926=117 |1931=116 |1936=103 |1946=59 |1954=55 |1962=32 |1968= 25 |1975= 21 |1982= 24 |1990= 32 |1999= 37 |cassini=18375 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|186}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|186}}/13.08) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11186 Larièra sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 6smak9yle50bg7m0ohvq6zf1sy8o7vb 0 102547 2505256 2400317 2026-07-27T07:39:02Z Alaric 506 44932 actualizacion cònsols, perimètre del territòri 2505256 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lanet | nom2 = ''Lanet'' | imatge = Château_lanet01.jpg | descripcion = Le castèl de Lanet. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Lanet (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] <small>(de 2017 ençà)</small> | canton = Las Corbièras ([[Canton de Motomet|Motomet]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11187 | cp = 11330 | cònsol = Christine Ethis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Lanetois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 42.9638888889 | longitud = 2.49611111111 | alt mini = 300 | alt mej = 350 | alt maxi = 723 | km² = 8.75 |}} '''Lanet''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11187.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lanet | nòrd = | nòrd-èst = [[Salzan]] | èst = [[Motomet]] | sud-èst = | sud = [[Auriac (Aude)|Auriac]] | sud-oèst = [[Albièras]] | oèst = [[Boissa]] | nòrd-oèst = [[Montjòi (Aude)|Montjòi]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa de Alianeto..., Alane'' en 951, ''De Laneta'' en 1260, ''Alavetum'' = ''Alanetum'' en 1320, ''Alhanetum'' en 1331, ''Alanet'' al sègle XIV, ''Ailhanet'' en 1409, ''Lanet, Alhanet'' en 1538, ''Lannet'' en 1595, ''Alavereum'' = ''Alanetum'' als sègles XIII-XVIII<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 195-196, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f288.item.texteImage </ref>.</br> Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] ni los Féniés dison pas res de ''Lanet''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11187 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christine Ethis|Partit= |Qualitat= anciana quadra }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean-Marie Galinié|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= [[1982]] |Identitat= Jacques Lompuech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1968 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Motomet]]; es ara del canton de Las Corbièras (burèu centralizator : [[Fabresan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11187 |1793=176 |1800=163 |1806=222 |1821=246 |1831=292 |1836=306 |1841=316 |1846=292 |1851=219 |1856=303 |1861=284 |1866=264 |1872=272 |1876=263 |1881=272 |1886=263 |1891=226 |1896=222 |1901=216 |1906=200 |1911=188 |1921=136 |1926=115 |1931=139 |1936=157 |1946=105 |1954=108 |1962= 97 |1968= 68 |1975= 47 |1982= 46 |1990= 57 |1999= 58 |2005=47 |cassini=18590 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|187}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|187}}/8.75) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11187 Lanet sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 7ycyfvf64htefqx8mwe66pp1s5v5h1i 0 102582 2505257 2477546 2026-07-27T09:34:25Z Poiuytrell 61256 /* Maciac */ 2505257 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maciac | nom2 = ''Massiac'' | imatge = Massiac 1.JPG | descripcion = Vista de Maciac. | lògo = | escut = Blason ville fr Massiac (Cantal).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton = [[Sant Flor]]-1 (<small>[[Canton de Maciac|Maciac]] davant 2015)</small> | intercom = ''Hautes Terres Communauté'', doncas benlèu Tèrras Naltas / Nautas Comunautat | insee = 15119 | cp = 15500 | cònsol = Didier Achalme | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = maciac, maciaga | latitud = 45.2519444444 | longitud = 3.19805555556 | alt mej = 540 | alt mini = 511 | alt maxi = 1005 | km² = 34.78 |}} '''Maciac''' (''Massiac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] delh [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == {{...}} === Perimètre delh territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Maciac | nòrd = [[Grenier-Montgon|Graneirs e Magon]]<br /><small>([[Naut Léger]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Lubilhac]] <br /><small>([[Naut Léger]])</small> | sud-èst = [[La Chapèla Laurenç]] | sud = [[Sant Mari lo Plan]] <br> [[Sant Poncy|Sant Pònci]] | sud-oèst = [[Molompise]] <br> [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]] | oèst = [[Auriac (Cantal)|Auriac]] | nòrd-oèst = [[Bleila]] }} == Toponimia == === Maciac === La prononciacion de Maciac es [ma'sha] conformament a la fonetica [[auvernhat (dialècte)|auvernhata]]. Las fòrmas ancianas son ''Maticiaco'', vèrs 560-675, ''vicaria de Maciago'', en 933, ''vicaria Maciacensi'', en 945 <ref name="ReferenceA">IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref>. La fòrma de 933 (o 953 per Dauzat e Rostaing), ''Maciago'' deviá èsser la fòrma orala alh sègle IX, davant que tombèsse ''-o'' final (''Maciago'' > ''*Maciag'' > ''Maciac''). La finala es per tots los toponimistas lo sufixe gallés ''-āco(n)'', latinizat generalament en ''-acum'', mas i a pas acòrdi sobelh nom d'òme, mèstre de la proprietat antica qu'èra probablament Maciac. Dauzat e Rostaing prepausan lo nom crestian ''Matthaeus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 440</ref>, los Féniés chausisson ''Macius'' e Jean-Pierre Chambon ''Maticius'' <ref name="ReferenceA"/>, latinizacion delh nom gallic ''Maticios''. Totas las originas precedentas fòrçan a escriure '''Maciac''' pusleu que ''Massiac''. Xavier Delamarre, que prepausa ''Maccios'' per de toponimes foneticament près, [[Massy (Essonne)]], [[Macé]] ([[Orne (departament)|Orne]], [[Macey (Auba)]], [[Machy (Somme)]], [[Massieu]], [[Massieux]], [[Massac (Aude)]], [[Maçac]], [[Massac]], plaça pas ''Maciac'' dins la lista,<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 185</ref> perque ''-i'' z-es pas absorbit. === ''Saint-Victor'' === Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Victor'', en 1185, ''Saint-Vitteur'', en 1401, ''Sainct-Victour'', en 1628, ''Sainct-Victort'', en 1666, ''Sainct-Victourt'', en 1667, ''Saint-Victor-près-Massiac'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862q14xbJ</ref>. Lo nom d'aquel vialatge dispareissut èra ''Sant''/''Sent Victor'' ([-tur]). === Chabanas === Las fòrmas ancianas son ''Villaige de Chabanes'', en 1656, ''Chabans'', en 1741, ''Chabanes'', en 1861. Lo sens es « cabana, chabana », del latin ''capanna'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 127</ref>. === Buçac === Las fòrmas ancianas son ''Buffar'', en 1656, ''Bussac'', en 1666, ''Bussat'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496854n165tX</ref>. S'es pas un transferiment, ''Buçac'' es una anciana granda proprietat antica, qu'aviá per mestre ''Bucius'' (nom latin), amel sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 122, a ''Bucey''</ref>, latinizacion del sufixe gallic ''-āco(n)''. === Sant-Estefe === *Atestacion per [[Cristan Omelhier]]<ref>https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=OMLH&q=&q2=Sant-Mari&submit=Cercar</ref> == Istòria == En 1837, la comuna de ''Saint-Étienne'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]]. La mesma annada, la comuna de ''Saint-Victor-aux-Chabannes'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Molompise]].<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=21543</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=15119 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Didier Achalme |Partit= [[UMP|LR]] |Qualitat= retirat de quadre comercial, conselhèir departamental (2015- ), </br>president de la CC (2020- ) }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Destannes |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de la banca }} {{Elegit |Debuta= [[2007]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Coumoul |Partit= |Qualitat= dentista }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2007 |Identitat=Alain Marleix |Partit= RPR, pueis [[UMP]] |Qualitat= jornalista, conselhèir general (1988-2015), deputat (1993-2007, 2010-2017), secretari d'Estat aus Ancians Combatents (2007-2008), secretari d'Estat a l'Interior e a las collectivitats territorialas (2008-2010) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de Maciac ([[chapluòc]]); es ara delh canton de [[Sant Flor]]-1. == Demografia == {{Demografia |insee=15119 |1793=1580 |1800=1425 |1806=1569 |1821=1821 |1831=1905 |1836=1868 |1841=2200 |1846=2208 |1851=2206 |1856=2069 |1861=2040 |1866=2256 |1872=2000 |1876=1922 |1881=2048 |1886=2009 |1891=2069 |1896=2037 |1901=1974 |1906=2201 |1911=2006 |1921=1759 |1926=1709 |1931=1747 |1936=1828 |1946=1804 |1954=1788 |1962= 1771 |1968= 1756 |1975= 1884 |1982= 1838 |1990= 1881 |1999= 1857 |2004=1838 |cassini=21543 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr15|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr15|119}}/34.78) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-15119 Maciac sobelh site de l'Insee] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =15119}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] lgtpj8cevvgvv08y5wynwu62x94yjqt 2505259 2505257 2026-07-27T09:39:25Z Poiuytrell 61256 /* Maciac */ 2505259 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maciac | nom2 = ''Massiac'' | imatge = Massiac 1.JPG | descripcion = Vista de Maciac. | lògo = | escut = Blason ville fr Massiac (Cantal).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton = [[Sant Flor]]-1 (<small>[[Canton de Maciac|Maciac]] davant 2015)</small> | intercom = ''Hautes Terres Communauté'', doncas benlèu Tèrras Naltas / Nautas Comunautat | insee = 15119 | cp = 15500 | cònsol = Didier Achalme | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = maciac, maciaga | latitud = 45.2519444444 | longitud = 3.19805555556 | alt mej = 540 | alt mini = 511 | alt maxi = 1005 | km² = 34.78 |}} '''Maciac''' (''Massiac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] delh [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == {{...}} === Perimètre delh territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Maciac | nòrd = [[Grenier-Montgon|Graneirs e Magon]]<br /><small>([[Naut Léger]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Lubilhac]] <br /><small>([[Naut Léger]])</small> | sud-èst = [[La Chapèla Laurenç]] | sud = [[Sant Mari lo Plan]] <br> [[Sant Poncy|Sant Pònci]] | sud-oèst = [[Molompise]] <br> [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]] | oèst = [[Auriac (Cantal)|Auriac]] | nòrd-oèst = [[Bleila]] }} == Toponimia == === Maciac === La prononciacion de Maciac es [ma'sha].<ref>''Des bruyères d'Auvergne aux ronces du S.T.O.'', Robert Lesafre, Les Lettres Libres, París, 1986</ref> conformament a la fonetica [[auvernhat (dialècte)|auvernhata]]. Las fòrmas ancianas son ''Maticiaco'', vèrs 560-675, ''vicaria de Maciago'', en 933, ''vicaria Maciacensi'', en 945 <ref name="ReferenceA">IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref>. La fòrma de 933 (o 953 per Dauzat e Rostaing), ''Maciago'' deviá èsser la fòrma orala alh sègle IX, davant que tombèsse ''-o'' final (''Maciago'' > ''*Maciag'' > ''Maciac''). La finala es per tots los toponimistas lo sufixe gallés ''-āco(n)'', latinizat generalament en ''-acum'', mas i a pas acòrdi sobelh nom d'òme, mèstre de la proprietat antica qu'èra probablament Maciac. Dauzat e Rostaing prepausan lo nom crestian ''Matthaeus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 440</ref>, los Féniés chausisson ''Macius'' e Jean-Pierre Chambon ''Maticius'' <ref name="ReferenceA"/>, latinizacion delh nom gallic ''Maticios''. Totas las originas precedentas fòrçan a escriure '''Maciac''' pusleu que ''Massiac''. Xavier Delamarre, que prepausa ''Maccios'' per de toponimes foneticament près, [[Massy (Essonne)]], [[Macé]] ([[Orne (departament)|Orne]], [[Macey (Auba)]], [[Machy (Somme)]], [[Massieu]], [[Massieux]], [[Massac (Aude)]], [[Maçac]], [[Massac]], plaça pas ''Maciac'' dins la lista,<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 185</ref> perque ''-i'' z-es pas absorbit. === ''Saint-Victor'' === Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Victor'', en 1185, ''Saint-Vitteur'', en 1401, ''Sainct-Victour'', en 1628, ''Sainct-Victort'', en 1666, ''Sainct-Victourt'', en 1667, ''Saint-Victor-près-Massiac'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862q14xbJ</ref>. Lo nom d'aquel vialatge dispareissut èra ''Sant''/''Sent Victor'' ([-tur]). === Chabanas === Las fòrmas ancianas son ''Villaige de Chabanes'', en 1656, ''Chabans'', en 1741, ''Chabanes'', en 1861. Lo sens es « cabana, chabana », del latin ''capanna'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 127</ref>. === Buçac === Las fòrmas ancianas son ''Buffar'', en 1656, ''Bussac'', en 1666, ''Bussat'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496854n165tX</ref>. S'es pas un transferiment, ''Buçac'' es una anciana granda proprietat antica, qu'aviá per mestre ''Bucius'' (nom latin), amel sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 122, a ''Bucey''</ref>, latinizacion del sufixe gallic ''-āco(n)''. === Sant-Estefe === *Atestacion per [[Cristan Omelhier]]<ref>https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=OMLH&q=&q2=Sant-Mari&submit=Cercar</ref> == Istòria == En 1837, la comuna de ''Saint-Étienne'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]]. La mesma annada, la comuna de ''Saint-Victor-aux-Chabannes'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Molompise]].<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=21543</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=15119 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Didier Achalme |Partit= [[UMP|LR]] |Qualitat= retirat de quadre comercial, conselhèir departamental (2015- ), </br>president de la CC (2020- ) }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Destannes |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de la banca }} {{Elegit |Debuta= [[2007]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Coumoul |Partit= |Qualitat= dentista }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2007 |Identitat=Alain Marleix |Partit= RPR, pueis [[UMP]] |Qualitat= jornalista, conselhèir general (1988-2015), deputat (1993-2007, 2010-2017), secretari d'Estat aus Ancians Combatents (2007-2008), secretari d'Estat a l'Interior e a las collectivitats territorialas (2008-2010) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de Maciac ([[chapluòc]]); es ara delh canton de [[Sant Flor]]-1. == Demografia == {{Demografia |insee=15119 |1793=1580 |1800=1425 |1806=1569 |1821=1821 |1831=1905 |1836=1868 |1841=2200 |1846=2208 |1851=2206 |1856=2069 |1861=2040 |1866=2256 |1872=2000 |1876=1922 |1881=2048 |1886=2009 |1891=2069 |1896=2037 |1901=1974 |1906=2201 |1911=2006 |1921=1759 |1926=1709 |1931=1747 |1936=1828 |1946=1804 |1954=1788 |1962= 1771 |1968= 1756 |1975= 1884 |1982= 1838 |1990= 1881 |1999= 1857 |2004=1838 |cassini=21543 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr15|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr15|119}}/34.78) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-15119 Maciac sobelh site de l'Insee] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =15119}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] do83ntr1uzhc95lkwp4p1ur3j84xzz5 0 102640 2505260 2477547 2026-07-27T10:16:50Z Alaric 506 44932 2505260 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Massac | nom2 = ''Massac'' | imatge = Le_village_vu_de_l'exterieur.jpg | descripcion = Maçac | lògo = cap | escut = Blason ville fr Massac 11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] <small>([[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] abans 2017)</small> | canton = Las Corbièras ([[Fabresan]]), <small> [[Canton de Motomet|Motomet]] abans 2015</small> | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11224 | cp = 11330 | cònsol = Colette Bournet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = maçagòl, maçagòla? | latitud = 42.9194444444 | longitud = 2.57388888889 | alt mini = 435 | alt mej = 465 | alt maxi = 907 | km² = 11.89 |}} '''Maçac''' o '''Massac'''<ref>coma [[Maçac]] ([[Tarn (departament)|Tarn]])</ref> (''Massac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11224.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Massac | nòrd = [[La Ròca de Fan]] | nòrd-èst = | èst = [[Dernaculheta]] | sud-èst = [[Montgalhard (Aude)|Montgalhard]] | sud = [[Rofiac de las Corbièras]] | sud-oèst = [[Solatge (Aude)|Solatge]] | oèst = [[Auriac (Aude)|Auriac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia de Magiano'' en 1177, ''Villa de Maciaco'' en 1215, ''Massactium'' en 1242, ''Massach'' en 1252, ''Massa'' en 1260, ''Massacum'' en 1261, ''Mansacum'' en 1262, ''Castrum de Massacho'' en 1349, ''Masac'' al sègle XIV, ''Ecclesia Sancti Juliani de Massaco'' en 1445, ''Villa de Machian'' en 1228-1494, ''Villa Matag'' = ''[Maçag] cum ecclesia S. Juliani'' en 1521, ''Massac'' en 1538 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 230, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f322.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Massac/Maçac'' vendriá del nom latin d'òme ''Macius'', ''Maccius'' o ''Massius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 421, a ''Macé''</ref>; s'agís de ''Maccius'' segon los Feniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 122</ref>.</br> ===''Cédeillan'' (en francés)=== Las fòrmas ancianas son : ''Val de Cedeilha'' entre 1210 e 1500, ''Villa de Sedelhano'' en 1215, ''Vallis de Sedelano, Sedellanum'' en 1360, ''Sadala'' en 1521, ''Vallée de Sedellan, Val de Cédellan'' en 1639, ''Cédélan'' en 1623, ''La Val de Codelhes'' (marrida grafia) entre 1503 e 1589<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 84, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f176.item.texteImage </ref>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11224 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Colette Bournet |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Louis Gaillard|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= André Barthes |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11224 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=171 |1846=165 |1851=166 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=125 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=88 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 60 |1968= 36 |1975= 27 |1982= 32 |1990= 22 |1999= 20 |cassini=21529 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|224}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|224}}/11.89) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11224 Massac sul site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] mpj8cx4ot3k1lz6e88he6jblf98d5dl 0 102906 2505258 2411348 2026-07-27T09:38:20Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2505258 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Mari lo Plan | nom2 = ''Saint-Mary-le-Plain'' | imatge = St Mary le Plain.JPG | descripcion = La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton = [[Sant Flor]]-1, <small>ancianament de [[Canton de Maciac|Maciac]]</small> | intercom = ''Hautes Terres Communauté'', donc benlèu Tèrras Naltas / Nautas Comunautat 200066637 | insee = 15203 | cp = 15500 | cònsol = Gabriel Testud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.1875 | longitud = 3.1625 | alt mini = 640 | alt mej = | alt maxi = 1 021 | km² = 21.8 |}} '''Sant Mari lo Plan'''<ref>https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=OMLH&q=&q2=Sant-Mari&submit=Cercar</ref> (''Saint-Mary-le-Plain'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:St_Mary_le_Plain_2.JPG|thumb|center|450px|Vista de Sant Mari lo Plan.]] ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sant Mari lo Plan]] '''Sant Mari lo Plan'''}} {{Image label|x=0.499993760733|y=0.367267550913|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 150 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bonnac (Cantal)|Bonnac]] <br/>(2,4 km)}}}} {{Image label|x=0.625217577309|y=0.646402593259|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 324 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Pònci]] <br/>(3,0 km)}}}} {{Image label|x=0.354839563983|y=0.22408253153|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 285 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Molompise]] <br/>(5,6 km)}}}} {{Image label|x=0.885897631179|y=0.562468799062|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 339 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Chapèla Laurenç]] <br/>(6,4 km)}}}} {{Image label|x=0.465299459238|y=0.894899907087|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 253 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vièlhespessa]] <br/>(6,7 km)}}}} {{Image label|x=0.175635160077|y=0.311359573169|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 97 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charmençac]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.246755052109|y=0.852521633839|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Resenteiras]] <br/>(7,5 km)}}}} {{Image label|x=0.669820983586|y=0.0800185432043|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1825 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maciac]] <br/>(7,7 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre delh territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Sant Mari lo Plan | nòrd = [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]] | nòrd-èst = [[Maciac]] | èst = [[La Chapèla Laurenç]] | sud-èst = [[Sant Pònci]] | sud = [[Vièlhespessa]] | sud-oèst = [[Resenteiras]] | oèst = [[Farreiras e Sant Mari]] | nòrd-oèst = [[Charmençac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es [sem'mar].<ref>''Des bruyères d'Auvergne aux ronces du S.T.O.'', Robert Lesafre, Les Lettres Libres, París, 1986</ref> Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Mari de Bosseriis'', al sègle XIV, ''Sanctus Mari dez Plas'', al sègle XIV, ''Sanctus Marius'', en 1361, ''Saint-Mari-des-Plains'', en 1401, ''Sanctus Mari supra Massiacum'', en 1430, ''Sanctus Mary de Planis'', en 1526, ''Sainct-Mary-lo-Pla'', en 1571, ''Sainct-Mary-lou-Plain'', en 1610 o sense data, ''Sainct-Mary-Corcorol'', en 1610, ''Marojol'' (?), sense data o en 1613, ''Sainct-Mary-Plain'', en 1613, ''Saint-Mary-le-Pla'', en 1638, ''Saint-Maris-Plein'', en 1724 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862Qqz79W</ref>. Sant Mari, ''Marius'' en latin, èra l'abat delh monestèir de [[Bevonç]], près de [[Sisteron]], alh sègle VI, mas d'autras tradicions ne'n fan un ermita de las montanhas cantalonas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 616</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/10036/Saint-Mary.html</ref> Lo nom deu èsser ''Sent Mari-'', pusleu que ''Sant Mari-'', citat tanben per Cristian Omelhièr, perqué generalament en [[auvernhàs]] se ditz ''sant'' en parlant de la persona e ''sent'' en parlant d'un nom de luòc.<ref>Cristian Omelhièr, ''Petit Dictionnaire Français-Occitan d'Auvergne'', Ostal del Libre, 2003, p. 298 e 297</ref> Lo determinant l'opausa a [[Farreiras e Sant Mari|Sant Mari lo Cròs]], qu'es dins una comba, un luòc traversut. Sant Mari lo Plan es dins un luòc planèir, sus un ''plan'', que se ditz ara una plana en auvernhàs. Mas sembla que lo mot ''plan'' èra al plural a l'Edat Mejana. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=15203 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Gabriel Testud |Partit=sens etiqueta |Qualitat= agricultor retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Nadia Levet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Maciac]]; es ara del canton de [[Sant Flor]]-1 ==Demografia== {{Demografia |insee=15203 |1793=686 |1800=614 |1806=736 |1821=635 |1831=689 |1836=643 |1841=662 |1846=712 |1851=695 |1856=679 |1861=713 |1866=615 |1872=564 |1876=576 |1881=584 |1886=654 |1891=583 |1896=586 |1901=565 |1906=569 |1911=520 |1921=447 |1926=553 |1931=506 |1936=502 |1946=366 |1954=333 |1962= 306 |1968= 284 |1975= 245 |1982= 206 |1990= 172 |1999= 156 |2005=159 |2006=159 |2007= 157 |2008= |2009= |2010=154 |2014=156 |cassini=33508 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de Cantal}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] iunq0wselghmccb6ci1lq6thvj1d3we 0 115606 2505253 2302906 2026-07-27T02:50:24Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:MOMAS_wiki.JPG]] per [[:Imatge:Château_de_Momas.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)) 2505253 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2 = ''Momas'' | nom = Monmans | lògo= cap | imatge = Château de Momas.jpg | descripcion= Lo castèth de Monmans | escut= cap | escais= | region ist ={{Bearn}} | parçan= | region = [[Navèra Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Pau|Pau]] | canton = Artics e País de Seuvèstre ([[Canton de Lescar|Lescar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Luis en Bearn|CC deus Luis en Bearn]] | cp = 64230 | insee = 64387 | cònsol = Daniel Estrade | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -0.441944444444 | latitud= 43.4519 | alt mini = 126 | alt maxi = 260 | km² = 14.51 }} '''Monmans'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Momas'' en [[francés]]) qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[bearn]]esa administrada peu [[departaments franceses|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Momas_Limite_communale.jpg|vignette|upright=2.2|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [mu<small>n</small>'ma<small>n</small>s], dab nasalizacions claras. Las fòrmas ancianas que son ''Momaas'' en 1385, ''Momas'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau) <ref name = migr>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 187-188</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Monmans'' que vien deu nom latin d'òmi ''Momus'', shafre vienut d'un nom de divinitat, meilèu que nom germanic d'òmi ''Mum-'', puish sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 462</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], las vocalas nasalizadas qu'empachan de préner la medisha solucion qu'a [[Momin (Bearn)|Momin]], un nom de persona en ''Mom-''. L'ipotèsi de Dauzat e Rostaing hè pas compte de la prumèra nasalizacion e emplega lo sufixe latin ''-anum'' qui sembla desconeishut en [[Bearn]]. La prononciacion que hè supausar un ancian ''*Monmans''. [[Pèire Bèc]] que prepausa ''Mont'' + ''mans'', « doç, tranquile » (a prepaus deu penent). La solucion qu'ei confòrma au site. Mès ''Mans'' que pòt tanben estar un nom de persona <ref name = migr/>. ==Istòria== Lòc mentavut per [[Pèir de Marca|Marca]] au sègle Xau. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64387 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Daniel Estrade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Francis Baradat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64387 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr64|0}} la populacion qu'èra de {{popfr64|387}} abitants. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] ectmzg27xtvnw94oveqzlnkkvgod6lh 0 167845 2505240 2281865 2026-07-26T14:12:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505240 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Salvia}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Salvia'' | Wiesensalbei 1.jpg | ''[[Salvia pratensis]]'' }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | òrdre | Lamiales }} {{Taxobox | familha | Lamiaceae }} {{Taxobox taxon | vegetal | genre | Salvia | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Lamiales }} {{Taxobox | familha | Lamiaceae }} {{Taxobox fin}} Las '''sàlvias''' forman lo [[Genre (biologia)|genre]] '''''Salvia'''''. Son de plantas de la familha de las [[Lamiaceae|Lamiacèas]] que compren mai de 900 espècias, annalas, bisanalas, vivaças o arbustivas. Una desena de sàlvias son indigènas en [[Euròpa]], per exemple ''[[Salvia pratensis]]''. Las sàlvias èran consideradas a l' [[Edat Mejana]] coma una [[panacèa]], unas espècias tenon en efièch fòrça vertuts medicinalas. Doas espècias èran fòrça utilizadas per los fuèlhas e lo sommitat floridas, la salvia romana ''([[Salvia sclarea]]'') e la comuna (''[[Salvia officinalis]]''), amb que se fasiá d'infusions e de decoccions. == Espandiment e abitat == Se trapa dins totas las zonas temperadas, sus de sòls plan drenats e de sites plan solelhats. == Utilizacions == [[Fichièr:Salvia_officinalis_p1150380.jpg|esquèrra|vinheta|200x200px|Las fuèlhas de la sàlvia comuna a un aspècte cendrat.]] Unas espècias de sàlvias, subretot ''[[Salvia divinorum]]'', possedisson de proprietats [[Allucinogèn|allucinogènas]], e son encara utilizadas dins los rites [[Chamanisme|chamanics]] de purificacion contra las noisenças ocultas dins unas tribús [[Pòbles indigènas d'America|amerindianas]] o coma [[psicotròp]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180315195822/http://spiritisme.e-monsite.com/pages/aide-conseils-hantise/plantes-et-derives-en-protection/la-sauge.html La sauge sur ''spiritisme.e-monsite.com'']</ref>. La sàlvia es tanben utilizada coma [[èrba aromatica]] dins de preparacions coma l'[[aiga bolhida]] per exemple. Son gost es marcat, leugièrament amar e camfrat. S'aòrda plan amb lo [[Sus scrofa domesticus|pòrc]], lo [[vedèl]] e los plats a basa de [[polalha]] - [[pol]], [[piòt]], [[guit]] - mas tanben amb de [[Trufa|trufas]] e autres feculents. S'utiliza tanben en naturopatia per sas proprietats medicinalas, per exemple sul sistèma ormonal femenin. Apasimariá los mals ligats al sindròma premenstrual e permetriá un desmamatge sens dolor per las maires alachantas apasiment las pujadas de lach. Unas espècias son purament ornamentalas. Es citada a l'Edat Mejana dins lo capitulari De Villis, que foguèt a l'onor fins al sègle XVII. === Proprietats medicinalas === [[Antiseptic]], [[antispasmodic]], [[antisudorific]], [[aperitiu]], [[bactericid]], calmant, [[Cap (anatomia)|cefalic]], coronarian, digestiu, [[Energia|energetic]], arrèsta la pujada de lach, [[diuretic]] leugièr, emenagòg, [[Antipiretic|febrifug]], [[Laxatif|laxatiu]], [[fluidificant]] sanguin, estimula la memòria, tonic. La sàlvia possedís una accion estrogenica, es un regulator ormonal qu'agís sus l'esfèra urogenitala femna. == Istòria == [[Fichièr:Sauge_scan_Hugo7.png|esquèrra|vinheta|Detalhs de Salvia officinalis passada a l'escaner (clicatz per far grandir)]] [[Fichièr:Salvia_officinalis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-126.jpg|vinheta|158x158px|Sàlvia comuna]] La sàlvia èra una de las plantas salvatriças de l'[[Edat Mejana]]. Coneguda pels Chineses, aquestes podavan cambiar contra de fuèlhas de [[tè]] mai preciosas contra de fuèlhas de sàlvia. Los Grècs, los Romans e los Arabs l'utilizavan sovent coma tonic e en compressa contra las mordaduras de la sèrp. Al sègle XVI, lo botanista [[Jacob Tabernae-Montanus]] conta que las femnas egipcianas avián l'abitud de beure de chuc de sàlvia per far créisser lor fertilitat. A l'epòca preïspanica, los [[Civilizacion astèca|Aztècas]] (e abans eles, los [[Civilizacion maia|Maias]]) se cultivèt una varietat locala de sàlvia, lo « [[Chia (plante)|chia]] » ''(Salvia hispanica)'', que donèt son nom a l'Estat [[Mexic|mexican]] del [[Chiapas]]; las granas de chia constituissiá alara la tresena font alimentària vegetala après las varietats de milh e de blat. La cultura de ''chia'' gaireben desapareguèt per demorar pas qu'a l'estat salvatge, per de rasons politicas e religiosas (que la grana servissiá tanben de moneda d'escambi e dins las ofrendas ritualas). Torna al vam uèi sas vertuts en matèria de nutricion, que sa grana pichona ovala o redonda (gaireben 1 mm de diamètre), mai sovent grisa, mesclada de tascas negras o blancas, e que se pòt consomar al biais del [[ris]] o la semola de blat, fòrça rica en acids grasses poliinsaturats ''cis'' (que mai de 60 % d'omega-3) e gaireben sens compausat toxic (per exemple, sens [[Ricine]] e produchs similars) o fitoormonal. Uèi de nòu cultivada en [[America Centrala]] e dins lo sud dels EUA, la grana de chia es una font alternativa d’omega-3, melhor que lo [[sòja]] o quitament que la grana de [[lin]] que fan l’objècte de vigiléncia de las autoritats sanitàrias a causa de lor tròp fòrt apòrt en flavonoïds actius (proprietats ormonalas comparable als [[Estrogèn|estrogèns]]) o als òlis de peis (que la pèsca es uèi limitada e que los sosproduchs son pas pus sens compausats polluants). Aquesta semèn fa partit de las «novèlas» espècias alimentàrias que l’usatge deuriá se desvelopar e far l’objècte de recomandacions, mai que sa cultura es plan mens exigenta en fonts naturalas qu'aquesta del sòja e demanda fòrça mens d’engrais azotats (polluants de sisas aquifèras e de l’atmosfèra). == Confusion == [[Fichièr:Saugefleur.JPG|drecha|vinheta|220x220px| ''Phlomis fruticosa'' dich "sàlvia de Jerusalèm" en flor.]] Lo ''[[Phlomis]] fruticosa'' es sovent nomenat "sàlvia de [[Jerusalèm]]", mas fa pas partit del [[Genre (biologia)|genre]] ''Salvia'', malgrat son aspècte visual comparable, subretot al nivèl de las fuèlhas. Es simplament membre de las [[Lamiaceae|Lamiacèas]].. == Composicion == Diterpèns e triterpèns, salvèn, flavonoïds, òli essencial de tujòna, [[Tanin|tanins]]. == Espècias màger == {{colomnas|nombre=3| * ''[[Salvia aegyptiaca]]'' L. * ''[[Salvia aethiopis]]'' L. * ''[[Salvia africana]]'' L. * ''[[Salvia albocaerulea]]'' Linden * ''[[Salvia algeriensis]]'' Desf. * ''[[Salvia amarissima]]'' Ortega * ''[[Salvia amplexicaulis]]'' Lam. * ''[[Salvia apiana]]'' Jeps. * ''[[Salvia argentea]]'' L. * ''[[Salvia aurea]]'' L. * ''[[Salvia austriaca]]'' Jacq. * ''[[Salvia axillaris]]'' Moc. & Sessé ex Benth. * ''[[Salvia azurea]]'' Lam. * ''[[Salvia bertolonii]]'' Vis. * ''[[Salvia biflora]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Salvia bowleyana]]'' Dunn * ''[[Salvia broussonetii]]'' Benth. * ''[[Salvia buchananii]]'' Hedge * ''[[Salvia bulleyana]]'' Diels * ''[[Salvia campanulata]]'' Wall. ex Benth. * ''[[Salvia canariensis]]'' L. * ''[[Salvia candelabrum]]'' Boiss. * ''[[Salvia carduacea]]'' Benth. * ''[[Salvia chionantha]]'' Boiss. * ''[[Salvia clevelandii]]'' (A. Gray) Greene * ''[[Salvia coccinea]]'' Buc'hoz ex Etl. * ''[[Salvia columbariae]]'' Benth. * ''[[Salvia darcyi]]'' J.Compton * ''[[Salvia deserta]]'' Schangin * ''[[Salvia dichroa]]'' Hook. f. * ''[[Salvia discolor]]'' Kunth * ''[[Salvia divinorum]]'' Epling & Játiva * ''[[Salvia dolicantha]]'' E. Peter * ''[[Salvia dombeyi]]'' Epling * ''[[Salvia dominica]]'' L. * ''[[Salvia dorrii]]'' (Kellogg) Abrams * ''[[Salvia dumetorum]]'' Andrz. ex Besser * ''[[Salvia earlei]]'' Wooton & Standl. * ''[[Salvia eigii]]'' Zohary * ''[[Salvia elegans]]'' origine mexique * ''[[Salvia farinacea]]'' Benth. * ''[[Salvia florida]]'' Benth. * ''[[Salvia forskahlii]]'' L. * ''[[Salvia fruticosa]]'' Mill. * ''[[Salvia funerea]]'' M. E. Jones * ''[[Salvia gesneriflora]]'' Lindl. * ''[[Salvia glutinosa]]'' L. * ''[[Salvia grandiflora]]'' Etl. * ''[[Salvia greggii]]'' A. Gray * ''[[Salvia guaranitica]]'' A. St.-Hil. ex Benth. * ''[[Salvia hempsteadiana]]'' S. F. Blake * ''[[Salvia henryi]]'' A. Gray * ''[[Salvia hians]]'' Royle ex Benth. * ''[[Salvia hierosolymitana]]'' Boiss. * ''[[Salvia hispanica]]'' L. o « chia » * ''[[Salvia indica]]'' L. * ''[[Salvia judaica]]'' Boiss. * ''[[Salvia jurisicii]]'' Kosanin * ''[[Salvia lanigera]]'' Poir. * ''[[Salvia lavandulifolia]]'' Vahl * ''[[Salvia leonuroides]]'' Gloxin * ''[[Salvia leucophylla]]'' * ''[[Salvia limbata]]'' C. A. Mey. * ''[[Salvia lindenii]]'' Benth. * ''[[Salvia lupulina]]'' Fernald * ''[[Salvia lyrata]]'' L. * ''[[Salvia mellifera]]'' Greene * ''[[Salvia mexicana]]'' L. * ''[[Salvia microphylla]]'' Kunth * ''[[Salvia microstegia]]'' Boiss. & Balansa * ''[[Salvia miltiorrhiza]]'' Bunge * ''[[Salvia miniata]]'' Fernald * ''[[Salvia mocinoi]]'' Benth. * ''[[Salvia moorcroftiana]]'' Benth. * ''[[Salvia napifolia]]'' Jacq. * ''[[Salvia occidentalis]]'' Sw. * ''[[Salvia officinalis]]'' L., la sàlvia comuna * ''[[Salvia oppositiflora]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Salvia pachyphylla]]'' Epling * ''[[Salvia palaestina]]'' Benth. * ''[[Salvia patens]]'' Cav. * ''[[Salvia pentstemonoides]]'' Kunth & C. D. Bouché * ''[[Salvia phlomoides]]'' Asso * ''[[Salvia pinnata]]'' L. * ''[[Salvia plebeia]]'' R. Br. * ''[[Salvia polystachya]]'' M. Martens & Galeotti * ''[[Salvia pomifera]]'' L. * ''[[Salvia popenoei]]'' S. F. Blake * ''[[Salvia potus]]'' Epling * ''[[Salvia pratensis]]'' L. * ''[[Salvia przewalskii]]'' Maxim. * ''[[Salvia reflexa]]'' Hornem. * ''[[Salvia regeliana]]'' Trautv. * ''[[Salvia regla]]'' Cav. * ''[[Salvia rhombifolia]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Salvia ringens]]'' Sm. * ''[[Salvia roborowskii]]'' Maxim. * ''[[Salvia roemeriana]]'' Scheele * ''[[Salvia sagittata]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Salvia samuelssonii]]'' Rech. f. * ''[[Salvia sclarea]]'' L. * ''[[Salvia sinaloensis]]'' Fernald * ''[[Salvia sonomensis]]'' * ''[[Salvia spinosa]]'' L. * ''[[Salvia splendens]]'' Sellow ex Schult. * ''[[Salvia squalens]]'' Kunth * ''[[Salvia stenophylla]]'' Burch. ex Benth. * ''[[Salvia ×superba]]'' Stapf * ''[[Salvia sylvestris]]'' L. * ''[[Salvia syriaca]]'' L. * ''[[Salvia tesquicola]]'' Klokov & Pobed. * ''[[Salvia texana]]'' (Scheele) Torr. * ''[[Salvia tiliifolia]]'' Vahl * ''[[Salvia transsilvanica]]'' Schur * ''[[Salvia tubiflora]]'' Sm. * ''[[Salvia urica]]'' Epling * ''[[Salvia verbenaca]]'' L. * ''[[Salvia verticillata]]'' L. * ''[[Salvia virgata]]'' Jacq. * ''[[Salvia viridis]]'' L. * ''[[Salvia whitehousei]]'' Alziar }} == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * ''La Connaissance des Sauges'' de Christian Froissart, 320 p., Avril 2008, Edisud - {{ISBN|978-2-7449-0735-7}} * ''Au pays des sauges''. Bernard Bertrand, Annie-Jeanne Bertrand, 01/01/2002 Terran (Éditions de) - {{ISBN|2-913288-24-3}} * ''La sauge, saveurs et vertus''. Canitrot Elisabeth 14/04/2010, Éditions Grancher - {{ISBN|978-2-7339-1106-8}} === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [https://web.archive.org/web/20190512151558/https://www.biolib.cz/en/taxon/id2307/ BioLib] : [https://web.archive.org/web/20190326080409/https://www.biolib.cz/en/taxon/id41156/ ''Salvia'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{BioLib|taxon|41156|''Salvia'' L.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-85383 ''Salvia'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|85383|''Salvia'' L.}} [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Lamiaceae]] ed8ij4nv20ajbb28yu4lpphko0c0lr4 0 201375 2505224 2026-07-26T12:00:01Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Ausèl]] 2505224 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ausèl]] 3ar4x1dpal23vfkk3bkxzp9e8okxc7l