Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2658 2505452 2479148 2026-07-31T19:39:22Z Rotondus 32520 /* Ligam extèrne */ Modèl 2505452 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:William IX of Aquitaine - BN MS fr 12473.jpg|thumb|Guilhèm IX de Peitieus: Bibliotèca Nacionala de França, MS cod. fr. 12473, sègle XIII]] '''Guilhèm IX d'Aquitània, o Guilhèm VII de Peitieus''', nasquèt lo [[22 d'octobre]] de [[1071]], moriguèt lo [[10 de febrièr]] de [[1126]] . Foguèt [[comte de Peitieus]] e [[Lista dels ducs d'Aquitània|duc d'Aquitània]] e de [[Lista dels ducs de Gasconha|Gasconha]] del 25 de setèmbre de [[1086]] a sa mòrt. Succediguèt a son paire [[Guilhèm VIII de Peitieus|Guilhèm VIII]] a l'edat de 15 ans, çò que li valguèt l'escais de ''Guilhèm lo Jove'' al començament de son renhe. Es tanben lo primièr [[poesia|poèta]] conegut en [[lenga vernaculara]] [[Occitan|occitana]] (d'aquí son autre escais de '''Guilhèm lo trobador'''). == Familha == Es lo filh de [[Guilhèm VIII de Peitieus]] e d'[[Ildegarda de Borgonha]]. La validitat del maridatge de sos parents es inicialament contestada, per causa d'un gra de parentat defendut per la Glèisa, e la legitimitat d'aquel primièr filh es remesa en question. Lo duc d'Aquitània deu anar a Roma, al près del papa [[Gregòri VII]], a la prima 1076, per plaidejar sa causa. Fin finala per causa d'un risc seriós de guèrra civila, lo jove Guilhèm es legitimat pel papa, e se lo maridatge es oficialament anullat, se perseguís pasmens jos una forma morganatica<ref>Michel Dillange, ''Guillaume IX d'Aquitaine, le duc troubadour'', La Crèche, Geste éditions histoire, 2002, 189 <abbr>p.</abbr> <small>(<nowiki>ISBN 2-84561-059-9</nowiki>)</small>, <abbr>p.</abbr> 116-117.</ref>. Es brèvament maridat a [[Ermengarda d'Anjau]] (filha de [[Folc IV d'Anjau|Folc IV ''lo Rechin'']], comte d'Anjau), abans d'esposar [[Felipa de Tolosa]] (filha de [[Guilhèm IV de Tolosa|Guilhèm IV]], comte de Tolosa) o Felipia en [[1094]], amb qui a sèt enfants : *[[Guilhèm X de Peitieus|Guilhèm X d'Aquitània]], son eretièr, *[[Agnès de Peitieus]] (1103-1159), esposa futura d’Aimery V, vicomte de Thouars, puèi del rei [[Ramire II d'Aragon]], *[[Raimon de Peitieus]] (1115-1149), que renhèt sul [[principat d'Antiòquia]]. *Quatre filhas del nom desconegut. A tanben d'enfants illegitims: * Enric, abat de Clunhic * Adelaida, maridada ambe Raül de Faye * Sibilla, abessa de Saintes Foguèt lo pairegrand d'[[Alienòr d'Aquitània]] e rèire-pairegrand de [[Ricard Còr de Leon]]. == L'apogèu del principat d'Aquitània == Contunha de desvolopar l'embrion d'organizacion administrativa de sos predecessors, amb l'ajust d'un [[prebòst]] a [[Surgèras]] en [[1087]] e la creacion d'agents forestièrs. Pren e destrutz lo castèl de [[Blaia]] al comte [[Guilhèm V d'Engoleime]], per refrenar las entrepresas d'aqueste en [[Santonge]]. Avent aquerit de dreches sul [[Comtat de Tolosa]] per sa femna Felipia, los fa valer per las armas en prenent [[Tolosa]] en 1098. Guilhèm lo Trobador rejonh la [[Primièra Crosada]], menada per [[Godofred de Bouillon]], aprèp la casuda de [[Jerusalèm]] en març de [[1101]]. Demòra un an e mièg en Orient, a combatre lo pus sovent en [[Anatolia]], ont es grèvament batut dos còps. S'empara de bens de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] en 1113 per finançar sa campanha contra Tolosa, e abandona sa femna Felipia per l'esposa de son vassal lo vescomte de [[Châtellerault]]. Aquestes actes li valon l'[[escumenge]]. Marida çaquelà son filh [[Guilhèm X de Peitieus|Guilhèm]] a la filha de son amanta en 1121. A la fin de sa vida, participa a un episòdi de la [[Reconquista]]: es aliat al rei de [[Castelha]] e [[Reialme de Leon|Leon]], [[Anfós I d'Aragon|Anfós]] ''lo Batalhaire'', qu'a esposat sa sòrre Beatritz. De [[1120]] a [[1123]], guerrejan per la conquista del reialme de [[Valéncia]], ganhant en particular la [[batalha de Cutanda]], prèp de [[Calamocha]]. == Un prince cultivat == Mas Guilhèm IX de Peitieus marca subretot l'istòria coma un òme de letras, que sap entreténer una de las corts mai rafinadas d'[[Occident]]. === Amic dels artistas e trobador el-meteis === Aculhís atal a sa cort lo [[Bard (poèta cèlta)|bard]] [[País de Galas|Galés]] [[Bledri ap Davidor]], que reïntrodutz sul continent l'istòria de [[Tristan e Iseut]]. Es el-meteis un poèta, utilizant la [[Occitan|lenga occitana]] per sas òbras, poèmas sovent meses en musica.<br /> Es lo primièr poèta medieval, dempuèi [[Venance Fortunat|sant Fortunat]] a {{Sègle VI}} (que demòra longtemps a l'[[abadiá de Santa Crotz de Peitieus]]), que d'òbras, ni sacradas ni a la glòria d'eròis guerrièrs, sián conservadas. Sos vèrs tractan lo pus sovent de las femnas, d'amor e de sas proesas sexualas. Sa poesia es de còps fòrça cruda (per exemple dins la ''cançon convenabla'', quand demanda a sos companhs quin caval deu montar, ''d'Agnès o d'Arsens''), rebat d'una epòca que la Glèisa a pas qu'una empresa limitada sus la societat. Considerat coma un dels precursors del ''fin amor'', es un del modèls influents de l'art dels [[trobador]]s, que poesia va devenir pus galanta.<br /> A son retorn de crosada, repudia sa femna, e pren per mestressa una femna maridada, qu'invòca coma musa dins sos poèmas jol nom de ''Dangierosa'' (la Maubergeonne). Evòca tanben la fondacion d'un convent que sas monjas serián causidas demest las pus bèlas femnas del comtat. A la [[batalha de Cutanda]], auriá combatut amb lo còs de sa mestressa pench sus son escut.<br /> Evòca tanben la guèrra e las consequéncias qu'aguèt per el : segon [[Orderic Vital]], conta sa captivitat en Orient de manièra plasenta. Fa de bèlas donacions a la Glèisa (d'unas per la fondacion de monastèris). Reconstrutz lo [[Palais de Justícia de Peitieus|palais]] dels comtes de [[Peitieus]]. === Exemple de cançon === Vaquí una de las òbras compausadas pel comte duc, en [[occitan]]: ''Adorarai pas qu'ela !'' (Cançon) {| cellpadding="0" |----- | valign="top" | Farai chansoneta nueva,<br /> Ans que vent ni gel ni plueva:<br /> Ma dona m'assaya e-m prueva,<br /> Quossi de qual guiza l'am;<br /> E ja per plag que m'en mueva<br /> No-m solvera de son liam. | valign="top" | |----- | valign="top" | Qu'ans mi rent a lieys e-m liure,<br /> Qu'en sa carta-m pot escriure.<br /> E no m'en tenguatz per yure,<br /> S'ieu ma bona dompna am!<br /> Quar senes lieys non puesc viure,<br /> Tant ai pres de s'amor gran fam. | valign="top" | |----- | valign="top" | Per aquesta fri e tremble,<br /> Quar de tam bon'amor l'am,<br /> Qu'anc no cug qu'en nasques semble<br /> En semblan del gran linh n'Adam. | valign="top" | |----- | valign="top" | Que plus es blanca qu'evori,<br /> Per qu'ieu autra non azori:<br /> Si-m breu non ai aiutori,<br /> Cum ma bona dompna m'am,<br /> Morrai, pel cap sanh Gregori,<br /> Si no-m bayza en cambr'o sotz ram. | valign="top" | |----- | valign="top" | Qual pro-y auretz, dompna conja,<br /> Si vostr'amors mi deslonja<br /> Par que-us vulhatz metre monja!<br /> E sapchatz, quar tan vos am,<br /> Tem que la dolors me ponja,<br /> Si no-m faitz dreg dels tortz q'ie-us clam. | valign="top" | |----- | valign="top" | Qual pro i auretz s'ieu m'enclostre<br /> E no-m retenetz per vostre<br /> Totz lo joys del mon es nostre,<br /> Dompna, s'amduy nos amam.<br /> Lay al mieu amic Daurostre,<br /> Dic e man que chan e bram. | valign="top" | |} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#ffffff|color2=#99F9F9|color3=#ffffff | abans = [[Guilhèm VIII de Peitieus|Guilhèm VIII]] | nom = [[Lista dels ducs d'Aquitània|duc d'Aquitània]]<br />[[Lista dels comtes de Peitieus|comte de Peitieus]] | aprèp = [[Guilhèm X de Peitieus|Guilhèm X]] }} {{Fin dinastia}} == Cronologia succinta == * [[22 d'octobre]] de [[1071]] : naissença ; * [[25 de setembre]] de [[1086]] : mòrt de son paire [[Guilhèm VIII de Peitieus|Gui-Geofroi-Guilhèm]] e començament de son renhe ; * [[1094]] : maridatge amb Felipia de Tolosa ; * [[1097]] : entrada a [[Tolosa]] ; * [[1099]] : naissença de [[Guilhèm X de Peitieus|Guilhèm lo Tolosenc]] ; ** [[15 de julhet]] : presa de [[Jerusalèm]] ; ** [[6 de decembre]] : Guilhèm IX pren la crotz ; * [[5 de setembre]] de [[1101]] : l'armada peitavina es batuda al [[Monts Taurus|Taurus]] ; * [[1102]] : retorn en Occident ; * [[1108]] : accession al tròn de [[Loís VI de França|Loís VI]] ''lo Gròs'' ; * [[1110]] : Guilhèm IX es ferit a [[Taillebourg]] ; * [[1115]] : [[excomunicacion]] e rescontre amb la Maubergeon; * [[18 de mai]] de [[1120]] : participacion a la victòria de [[batalha de Cutanda|Cutanda]] alprèp d'[[Anfós Ièr d'Aragon]] ; * [[1121]] : pèrda del Tolosan ; * [[1122]] : naissença d'[[Alienòr d'Aquitània]] ; * [[10 de febrièr]] de [[1126]] : mòrt de Guilhèm lo Trobador. == Vejatz tanben == [[Ostal de Peitau]] ~ [[Lista dels comtes de Peitieus]] ~ [[Peitau]] == Ligam extèrne == [http://www.trobar.org/troubadours/coms_de_peiteu Sas òbras] {{clr}} {{Autoritats}} {{Multibendèl|Portal biografia|Portal trobar|Portal Edat Mejana|Portal Peitau|Portal Occitània}} {{DEFAULTSORT:Guilhem Peitieus 09}} [[Categoria:Escrivan francés del sègle XII]] [[Categoria:Poèta francés]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Duc de Gasconha]] [[Categoria:òme crosat]] [[Categoria:Trobador]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Duc d'Aquitània]] [[Categoria:Duc de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Comte de Peitieus]] [[Categoria:Comte francés]] [[Categoria:Comte occitan]] [[Categoria:Comte de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Naissença en 1071]] [[Categoria:Decès en 1126]] [[Categoria:Compositor medievau]] gqmotfirtxnxsb3z7ly9o2gwuw94ezf 0 3343 2505466 2504440 2026-08-01T06:22:25Z ~2026-42415-97 64612 /* */ 2505466 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom = Portugal | nom_local = {{Bes | ''República Portuguesa'' ([[portugués]]) | ''República Pertuesa'' ([[mirandés]]) }} | ligam_bandièra = | blason = | ligam_blason = | imne_nacional = {{Bes | ''[[A Portuguesa]]'' | (en occitan: La Portuguesa) }} | imne audio = A_Portuguesa.ogg | devisa = | mapa = EU-Portugal_(orthographic_projection).svg | legenda mapa = {{Bes | Localizacion de Portugal (en verd fosc) | dins l'Union Europèa (en verd clar) }} | etiqueta_capitala = | capitala = [[Lisbona]] | mai_granda_vila = [[Lisbona]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[Portugués]] | lengas reconegudas = [[Mirandés]] · [[Barranquenho]]<ref group="nt">La lenga oficiala de la Republica Portuguesa es lo portugués (paragraf 3 de l'article 11 de la Constitucion de la Republica Portuguesa). Son egalament oficialament reconeguts e protegits : lo mirandés, dins la comuna de Miranda do Douro ([https://files.dre.pt/1s/1999/01/024a00/05740574.pdf lei n° 7/99 del 29 de genièr de 1999]), la lenga dels signes portuguesa (article 74, paragraf 2, apartat h) e barranquenho, dins la municipalitat de Barrancos ([https://files.dre.pt/1s/2021/12/25200/0000300004.pdf lei n.º 97/2021, del 30 de decembre de 2021]).</ref> | etiqueta_gros_etnics = | gros_etnics = | religion = {{Lista en arbre| * 84,8 % [[Cristianisme]] ** 80,2 % [[Catolicisme]] ** 4,6 % Autres * 14,1 % [[Ateïsme|Irreligion]] * 1,1 % Autres }} | religion_an = 2021 | religion_ref = <ref>{{Ref-web |url=https://www.rtp.pt/noticias/pais/censos-2021-catolicos-diminuem-mas-ainda-sao-mais-de-80-dos-portugueses_n1449073 |títol=Censos 2021. Católicos diminuem, mas ainda são mais de 80% dos portugueses |site=RPT Notícias |consulta=17 de novembre de 2024}}</ref> | gentilici = Portugués, Portuguesa | tipe_govèrn = | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de Portugal|President]] | cap1 = [[Marcelo Rebelo de Sousa]] | cap_títol2 = [[Lista dels primièrs ministres de Portugal|Primièr ministre]] | cap2 = [[Luís Montenegro]] | cap_títol3 = | cap3 = | cap_títol4 = | cap4 = | país_independéncia = | data_independéncia = | tipe_formacion = | data_formacion = | superfícia_reng = 109 | superfícia_totala = 92230 | superfícia_an = 2013 | superfícia_ref = <ref>{{Ref-web |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0008350&selTab=tab0 |títol=Superfície (km²) das unidades territoriais por Localização geográfica (NUTS - 2013); Anual - Direção-Geral do Território |site=ine.pt |consulta=17 de novembre de 2024}}</ref> | percentatge_aiga = 1.2 | percentatge_aiga_an = 2015 | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = 88 | populacion_totala = 10639726 | populacion_an = 2023 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=645507713&DESTAQUESmodo=2 |títol=Estimativas de População Residente - População residente ultrapassa os 10,6 milhões - 2023 |site=ine.pt |consulta=17 de novembre de 2024 |data=18 de junh de 2024}}</ref> | densitat = 115.4 | PIB = | PIB_an = | deta_publica = | deta_publica_an = | IDH = 0,866 | IDH_an = 2021 | IDH_ref = | moneda = [[Èuro]] | còde_moneda = EUR | indicatiu_telefonic = +351 | còde_país = PT | fus_orari = | domeni_internet = [[.pt]] | organizacions_internacionalas = [[ONU]], [[OTAN]], [[UE]] | nòtas = {{Referéncias|grop=nt}} }} '''Portugal''' (var. '''Portugau'''; en [[portugués]]: ''Portugal'', {{AFI|[puɾtuˈɣaɫ]||afi}}; en [[mirandés]]: ''Pertual'', {{AFI|[peɾtuˈal]||afi}}), oficialament la '''Republica Portuguesa''' (en [[portugués]]: ''República Portuguesa''; en [[mirandés]]: ''República Pertuesa''), es un [[estat sobeiran |país]] de l'[[Euròpa|Euròpa dau Sud-Oèst]], situat dins l'oèst de la [[peninsula Iberica]]. Confronta [[Espanha]] —unic estat limitròf per via terrèstra— au nòrd e a l'èst. Es banhat per l'[[ocean Atlantic]] au sud e a l'oèst. Portugal possedís dos [[archipèla]]s de l'Atlantic Nòrd: los [[Açòres]] e [[Archipèla de Madèira|Madèira]]. La capitala n'es [[Lisbona]] (''Lisboa''). == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat preromana === Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Portugau datan d'aperaquí {{formatnum:500000}} ans. Puei, ''[[Homo neanderthalensis]]'' poblèt lo territòri entre {{formatnum:200000}} ans e {{formatnum:28000}} ans, principalament dins lei regions d'Estremadura e d'Alentejo e au [[nòrd]] de [[Douro]]. A partir de {{formatnum:40000}} ans av. JC, foguèt pauc a pauc remplaçat per ''[[Homo sapiens]]''. L'[[agricultura]] apareguèt au periòde neolitic, entre {{formatnum:4000}} e {{formatnum:2000}} av. JC, en parallèl dau desvolopament progressiu d'una cultura pròpria ai territòris actuaus de Portugua e de [[Galícia]]. Lei premierei comunautats sedentàrias se formèron a partir de {{formatnum:2600}} av. JC. Lo desvolopament de la [[metallurgia]] favorizèt la formacion de contactes maritims entre lo [[litorau]], leis [[Illas Britanicas]] e lei regions [[Mediterranèa|mediterranèas]]. [[Grècia antica|Grècs]], [[Fenicia|Fenicians]] e [[Civilizacion cartaginesa|Cartaginés]] installèron de comptadors dins lo [[sud]] de la [[Peninsula Iberica]]. Lei [[Fenicia|Fenicians]] i introguèron tanben la cultura de la [[vinha]] e de l'[[Olea europaea|olivier]]. Certaneis [[arqueologia|arqueològs]] pensan que son a l'origina de la fondacion de [[Lisbona]] vèrs [[-1000|1000 av. JC]]. Vèrs {{formatnum:1200}} av. JC, de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] migrèron dins la region e se mesclèron ai pòbles locaus ja influenciats per sei contactes ambé lei [[Fenicia|Fenicians]] e lei [[Grècia antica|Grècs]]. Lei dos pòbles principaus d'aqueu periòde son lei Lusitanians e lei Gallaecis. Sa societat èra basada sus de nuclèus de populacions isolats, establits dins d'endrechs aisats de protegir (cima de còla... etc.) e vivent dins d'[[ostal|ostaus]] redons. Se pòu tanben citar lei [[Tartessians]], pòble poderós, que dispareguèt ambé l'arribada dei [[Civilizacion cartaginesa|Cartaginés]] vèrs [[-235|235 av. JC]]. Aquelei darriers ocupèron la mitat sud de la Peninsula Ibèrica, someteguèron mai d'una tribü lusitaniana e fondèron [[Faro]]. === Antiquitat romana === [[File:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|Lo [[Temple Roman d'Evòra]], en [[Alentejo]], foguèt un simbòl de [[Lusitània]], província romana de Portugal.]] A l'eissida de la [[Segonda Guèrra Punica]] ([[-218|218]]-[[-201|201 av. JC]]), [[Roma]] expulsèt lei [[Civilizacion cartaginesa|Cartaginés]] de la [[Peninsula Iberica]]. En causa de son interès economic e estrategic, decidèt rapidament de la conquistar a son torn. Lei [[legion romana|legions]] se turtèron a una resisténcia acarnada mai l'influéncia romana venguèt rapidament fòrta. Un episòdi important d'aquela conquista foguèt la revòuta dau Lusitanian [[Viriat]], considerat coma lo reire dei Portugués actuaus, que comencèt en [[-147|147 av. JC]] e s'acabèt per son [[assassinat]] en [[-139|139 av. JC]]. Capitèt d'infligir plusors desfachas ai Romans e sa disparicion rompèt la resisténcia lusitaniana. En [[-133|133 av. JC]], [[Roma]] aviá somes tota la [[peninsula]]. L'instauracion de la ''[[Pax Romana]]'' entraïnèt l'abandon deis abitats [[fortificacion|fortificat]]s au profiech d'una installacion dins lei plans. Aquela migracion es a l'origina de la fondacion dei [[vila]]s de [[Braga]] (Bracara Augusta), de [[Chaves]] (Aquae Flavia) ò de [[Beja]] (Pax Iulia). Un ret rotier foguèt tanben bastit e la cultura romana se difusèt largament fins a l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]]. === Conquistas visigòta e musulmana === ==== Lo Reiaume Visigòt ==== {{veire|Reiaume Visigòt}} En [[410]], l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]] permetèt a mai d'un pòble germanic, coma lei [[Sueves]] ò lei [[Vandals]], de s'installar dins la [[Peninsula Iberica]]. Quatre ans pus tard, foguèt lo torn dei [[Visigòts]] de passar lei [[Pirenèus]]. Intrèron rapidament en conflicte ambé sei predecessors. Batuts, lei [[Sueves]] se retirèron pauc a pauc vèrs l'[[oèst]] e lei [[Vandals]] foguèron obligats de partir en [[Africa]] en [[429]]. En [[454]], la totalitat de la peninsula èra sota dominacion visigòta franc dau [[Suèus|Reiaume Sueve]] e dei [[Bascoat|regions bascas]]. Lo [[Reiaume Visigòt]] formava alora una entitat importanta dau sud de la peninsula a [[Aquitània]] ambé [[Tolosa]] coma [[capitala]]. Pasmens, en [[507]], lei [[Francs]] de [[Clodovèu I|Clovís]] conquistèron la màger part d'[[Aquitània]] e lo territòri visigòt se trobèt desenant centrat sus lei regions ibericas. Lei [[Visigòts]] installèron una capitala novèla a [[Toledo]] en [[554]] e reprenguèron la guèrra còntra lo [[Reiaume Sueve]] annexat en [[586]]. Pasmens, aguèron una influéncia febla sus lo territòri dau Portugau actuau car s'installèron principalament dins lo centre de la [[peninsula]]. Après la conversion dei rèis visigòts au [[dògma]] de [[Roma]]<ref>Inicialament, lei [[Visigòts]] s'èran convertits a l'[[arianisme]], corrent [[cristianisme|crestian]] considerat coma eretic per la [[Glèisa Catolica|Glèisa Romana]].</ref>, se creèt un reiaume basat sus un rèi sostengut per son [[aristocracia]] e la [[Glèisa Catolica|Glèisa]]. Tre lo sègle VII, lei Visigòts abandonèron lo sieu mòde de vida au profiech dei mors [[Empèri Roman|romanas]]. Aquò entraïnèt en particular la disparicion rapida de la lenga visigòta. ==== La conquista musulmana e la formacion d'Al Andalús ==== [[Fichièr:Peninsula Iberica vèrs 790.png|thumb|right|Partiment de la [[Peninsula Ibèrica]] a la fin dau sègle VIII.]] {{veire|Al Andalús}} Maugrat la consolidacion progressiva de seis institucions, lo [[Reiaume Visigòt]] demorava un edifici fragil que s'afondrèt rapidament en fàcia deis invasions [[islam|musulmanas]]. D'efèct, en [[711]], benlèu après una demanda de senhors visigòts en revòuta còntra lo rèi, una armada [[islam|musulamana]] dirigida per lo cap [[berbèr]] [[Tarik ibn Ziyad]] desbarquèt dins la [[peninsula]]. Anientèt l'armada visigòta, prenguèt [[Toledo]] e proclamèt la [[sobeiranetat]] dau [[Califat Omeia|califa omeia]]. Puei, dins lo corrent dau decenni, renforcèt lo contraròtle [[islam|musulman]] sus la peninsula que foguèt totalament somesa franc dei zònas [[montanha|montanhósas]] dau [[nòrd]]. Pasmens, l'establiment d'institucions establas dins lei regions conquistadas foguèt malaisada. Premier, i aguèt de combats intèrnes entre clans arabis e berbèrs a prepaus dau partiment dau butin. Aquò entraïnèt l'intervencion de tropas aràbias suplementàrias venguts d'[[Orient Mejan]] mai lo caòs contunièt, especialament après lo reversament deis Omeias per leis [[Califat abbassida|Abbassidas]] en [[750]]. Ansin, en [[756]], [[Abd-al-Rahman]], un subrevivent de la [[dinastia]] [[Califat Omeia|omeia]] poguèt prendre lo poder dins la [[peninsula]] e i fondar un [[estat]] [[independéncia|independent]] e centralizat dich [[Al Andalús]]. [[Al Andalús]] venguèt un estat prospèr que son cap prenguèt lo títol de califa en [[929]]. De [[islam|musulmans]] s'installèron dins lo sud dau Portugau actuau, en [[Andalosia]], lòng dau litorau [[Mediterranèa|mediterranèu]] e dins la vau de l'[[Èbre]]. L'[[islam]] e l'usatge de l'[[arabi]] i progressèron pauc a pauc. Pasmens, demoravan de tensions intèrnas grèvas (entre Berbèrs e Arabis, entre [[cristianisme|crestians]] e [[islam|musulmans]]... etc.) que causèron l'afondrament dau Califat en [[1038]] e l'embrenicament de son territòri d'ara endavant per de principats pichons dichs taifas. === La Reconquista e la formacion de Portugau === [[Fichièr:Reconquista - Sègle XIII.png|right|thumb|Avançada deis [[estat]]s [[cristianisme|crestians]] de la [[Peninsula Ibèrica]] dins lo corrent dau sègle XIII.]] La desagregacion dau Califat Omeia de Còrdoa foguèt l'eveniment decisiu que permetèt ai reiaumes crestians dau nòrd de reconquistar la [[Peninsula Iberica]]. Lei combats principaus foguèron menats per lei Reiaumes de [[Reiaume de Castelha|Castelha]] e d'[[Reiaume d'Aragon|Aragon]]. En [[1212]], la [[batalha de Las Navas de Tolosa]] rompèt lei fòrças [[islam|musulmanas]] entraïnant la presa de [[Còrdoa]] ([[1236]]), de [[Sevilha]] ([[1248]]) e de [[Cadis]] ([[1263]]). [[Portugau]] nasquèt dins aquel encastre a partir de la fin dau sègle XI. D'efèct, lo rèi [[Anfós VI de Castelha]] ([[1065]]-[[1109]]) donèt de tèrras ai [[chivalier]]s venguts ajudar son armada e participar a la conquista de [[Toledo]]. En particular, [[Ramon de Borgonha]] obtenguèt [[Galícia]] e [[Enric de Borgonha]] lei tèrras entre [[Galícia]] e [[Tage]]. Lo segond prenguèt lo títol de còmte de Portucale, es a dire de la region de [[Porto]]. En [[1139]], son fiu [[Anfós Ièr de Portugal|Anfós]] foguèt proclamat rèi de Portugau per sei tropas après sa [[Batalha d'Ourique|victòria d'Ourique]] còntra leis [[Almoravides]]. Aqueu títol foguèt reconeguda per [[Reiaume de Castelha|Castelha]] quatre [[annada]]s pus tard. [[Anfós Ièr de Portugal|Anfós I{{èr}}]] contunièt per la seguida sei guèrras còntra leis [[Almoravides]] mai mau capitèt de passar [[Tage]]. Après sa [[mòrt]] en [[1185]], la Reconquista portuguesa conoguèt una pausa fins a la [[batalha de Las Navas de Tolosa]] e s'acabèt en [[1249]] ambé la conquista d'[[Algarve]]. Portugau agantèt alora quasiment sei [[frontiera]]s actualas que son demoradas relativament establas dins lo corrent dei sègles seguents. === L'apogèu de Portugau === ==== La formacion de la dinastia Avís ==== Après la conquista d'[[Algarve]], acomencèron de s'afirmar d'institucions coma lei Cortès (assemblada de la [[noblesa]], dau [[clergat]] e de la [[borgesiá]]) e de trachs culturaus pròpris de Portugau coma sa [[portugués|lenga]]. Una dinastia novèla prenguèt tanben lo poder après una crisi en [[1383]]-[[1385]] que foguèt entraïnada per la [[mòrt]] dau rèi [[Ferrand I de Portugal|Ferrand I{{èr}}]] ([[1367]]-[[1383]]). D'efèct, sa disparicion fasiá de sa filha [[Beatritz de Portugal|Beatritz]], frema dau rèi [[Joan I de Castelha|Joan I{{èr}} de Castelha]], son eiretiera unica. Òr, l'idèa d'una union entre Portugau e [[Reiaume de Castelha|Castelha]] suscitava l'ostilitat dei Portugués que se revoutèron. Lei Cortès nomèron [[Joan I de Portugal|Joan d'Avís]], un fraire bastard de [[Ferrand I de Portugal|Ferrand]], coma rèi que son poder foguèt confirmat per una victòria còntra lei Castelhans a la [[batalha d'Aljubarrota]]. L'[[annada]] seguenta, Portugau s'alièt amb [[Anglatèrra]] que li aviá portat una ajuda militara importanta durant la crisi. ==== L'expansion otramar ==== [[File:Padrão Descobrimentos April 2009-3c.jpg|295px|thumb|right|''[[Padrão dos Descobrimentos]]'', monument en onor dei navegaires portugués dei sègles XV e XVI.]] Après la fin de la Reconquista, lei sobeirans portugués acomencèron de s'interessar ai regions de [[Magrèb]] per i perseguir la guèrra còntra lei [[islam|musulmans]]. Ansin, en [[1415]], prenguèron [[Ceuta]]. En revènge, en [[1437]], subiguèron una desfacha importanta en fàcia dei [[barri (arquitectura)|barris]] de [[Tànger]]. La resisténcia dei princes musulmans [[Magrèb|maugrabin]]s obliguèt lei Portugués de desplaçar seis ambicions territòrialas e de contornejar [[Marròc]]. Favorizada per la presa de [[archipèla de Madèira|Madèira]] ([[1425]]), aquela estrategia venguèt la basa de l'expansion otramar de Portugau. Lei navigators portugués ocupèron ansin leis [[Açòres]] e leis illas dau [[Cap Verd]]. En [[1482]], establiguèron un [[fortificacion|fòrt]] sus lo [[litorau]] dau [[Ghana]] actuau e [[Bartolomeu Dias]] passèt lo [[Cap de Bona Esperança|Cap de Bòna Esperança]] en [[1488]]. Dètz ans pus tard, [[Vasco de Gama]] capitèt d'agantar leis [[Índia]]s. Aquò permetèt lo desvolopament dau comèrci d'espècias. En revènge, lo [[govèrn]] portugués foguèt pas convencut per lei projèctes de [[Cristòl Colomb]], çò que laissèt lo benefici de la descubèrta dau [[continent]] [[america]]n ais [[Espanha|Espanhòus]]. En [[1494]], aquò entraïnèt lo partiment dau monde entre Espanhòus e Portugués ambé la signatura dau [[Tractat de Tordesillas]]. Aqueu tractat laissava la màger part d'[[America]] entre lei mans deis Espanhòus mai laissèt ai Portugués lo drech d'ocupar [[Brasil]] que foguèt agantat en [[1500]]. ==== La disparicion de la dinastia Avís e l'union amb Espanha ==== Lo rèine de [[Manual I de Portugal|Manual I{{èr}}]] ([[1495]]-[[1521]]) es considerat coma l'apogèu dau Reiaume de Portugau gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias e ai victòrias de la flòta portuguesa dins l'[[Ocean Indian]] ([[batalha de Diu]], [[1509]]). Pasmens, son rèine veguèt tanben un durciment de la politica portuguesa per quant ai questions religiosas. Per exemple, lo rèi ordonèt la conversion fòrçada dei {{formatnum:60000}} [[Judaïsme|judieus]] expulsats d'[[Espanha]] qu'èran estats acuelhits per [[Joan II de Portugau|Joan II]] ([[1481]]-[[1495]]) per aumentar la populacion. Puei, [[Joan III de Portugau|Joan III]] ([[1521]]-[[1557]]) introduguèt l'Inquisicion dins lo país. Enfin, son fiu [[Sebastian de Portugau|Sebastian]] ([[1557]]-[[1578]]) se preocupèt subretot d'organizar una expedicion militara per conquistar [[Magrèb]] e i impausar lo [[catolicisme]]. Pasmens, son expedicion militara s'acabèt per lo desastre [[sang|saunós]] de la [[batalha dei Tres Rèis]] que costèt la vida au rèi e a la quasi totalitat de l'elèit portuguesa. La [[mòrt]] de [[Sebastian de Portugau|Sebastian]] entraïnèt una crisi de succession car aviá pas d'eiretier dirècte. Son oncle [[Enric I de Portugal|Enric I{{èr}}]] ([[1578]]-[[1580]]) mai moriguèt rapidament e aviá egalament ges d'eiretier clar. [[Antòni de Portugau]], felen bastard de [[Manual I e Portugal|Manual I{{èr}}]], prenguèt lo poder sostengut per [[França]] e [[Anglatèrra]] mai deguèt faciar lei pretencions dau rèi [[Felip II d'Espanha]], felen legitim dau meteis rèi. Venceires de la [[batalha d'Alcántara]], leis Espanhòus ocupèron lo país e resistiguèron fins a [[1589]] ai diferentei temptativas de restauracion d'Antòni menadas per lei flòtas francesa e anglesa. [[Felip II d'Espanha]] demorèt rèi de Portugau que perdiguèt son [[independéncia]] mai gardèt seis institucions (Cortès, armada, moneda... etc.) dins l'encastre d'un regime d'[[union personala]] entre lei dos reiaumes. === L'Union de Portugau e d'Espanha === Lo rèi [[Felip II d'Espanha]] foguèt oficialament reconegut coma rèi de Portugau per lei Cortès en [[1581]]. En mai dau respèct deis institucions portuguesas, prenguèt de mesuras d'[[amnistia]] en favor dei partisans de son adversari e reglèt una partida dau deute immens laissat per leis ambicions militaras de [[Sebastian de Portugau|Sebastian]]. L'integritat territòriala de l'Empèri Portugués foguèt tanben respectada e l'Union Iberica favorizèt lo desvolopament economic. Pasmens, l'integracion de Portugau au sen dau domeni Habsborg transformèt lei navigators portugués en enemics dei [[naviri]]s [[Províncias Unidas|olandés]], [[Anglatèrra|anglés]] e [[França|francés]]. Lei marchands portugués perdiguèron ansin pauc a pauc sei posicions comercialas e lei premierei tensions apareguèron tre la fin dau rèine de [[Felip II d'Espanha|Felip II]]. Sota son successor [[Felip III d'Espanha|Felip III]] — qu'aviá un interès fòrça limitat per la politica e l'administracion — la situacion s'agravèt en causa de la politica de centralizacion dau vice-rèi de [[Lisbona]]. Puei, lo maucontentament aumentèt a mesura que lo [[govèrn]] [[Espanha|espanhòu]] adoptèt de decisions impopularas coma l'aumentacion deis [[impòst]]s, una politica de repression còntra lei [[cristianisme|crestians]] recentament convertits, l'adopcion d'un còdi de lèis novèu. Aquò contunièt durant lo rèi de [[Felip IV d'Espanha|Felip IV]] qu'aumentèt tornarmai la fiscalitat e assaièt de demenir l'autonòmia dau país e que perdiguèt plusors plaças importantas de l'Empèri Portugués coma [[Ormuz]] ([[1622]]), [[Bahia]] ([[1624]]), [[Arguin]] ([[1633]]) ò encara [[São Jorge da Mina]] ([[1637]]). === Portugal dempuei 1640 === ==== De la Guèrra de Restauracion a l'invasion francesa ==== [[File:Acclamation of King John IV of Portugal.jpg|thumb|[[Joan IV de Portugal|Joan IV de Braganza]] menèt la [[Guèrra de restauracion portuguesa]] e tornèt lo poder a Portugal coma rei Joan IV.]] [[Fichièr:Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png|thumb|right|Guèrras Ibericas de [[1640]] a [[1668]].]] Encoratjada per [[França]], l'[[aristocracia]] portuguesa refusèt de participar a la repression de l'insureccion [[Catalhona|catalana]] ([[Guèrra dels Segaires|Guèrra dei Meissonaires]], [[1640]]-[[1652]]) e se revoutèt en [[1640]]. Lo senhor portugués pus poderós, [[Joan IV de Portugal|Joan de Bragança]], foguèt proclamat rèi entraïnant la [[Guèrra de Restauracion]] ([[1640]]-[[1668]]). Gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias amb [[Asia]] e de [[sucre]] ambé [[Brasil]], Portugau capitèt de resistir ais ofensivas [[Espanha|espanhòlas]]. De mai, capitèt d'eliminar la menaça olandesa còntra [[Brasil]] e [[Angòla]]. En revènge, perdiguèt la màger part de sei posicions en [[Asia]], especialament [[Malacca]] perduda en [[1641]]. [[Ceuta]] demorèt tanben sota lo contraròtle de [[Madrid]]. Aqueu periòde veguèt la conclusion d'una aliança novèla entre Portugau e [[Anglatèrra]] que venguèt un axe major de la [[diplomacia]] dau país. D'efèct, per [[Londres]], lo país èra una escala importanta per sei naviris, especialament dins l'encastre dei guèrras recurrentas còntra [[França]]. De mai, leis Anglés èran fòrça interessats per lei possibilitats comercialas presentadas per [[Brasil]]. De son caire, Portugau aviá besonh d'un protector poderós per s'aparar còntra lei menaças [[Espanha|espanhòlas]], [[França|francesas]] e [[Províncias Unidas|olandesas]]. [[Brasil]] venguèt ansin lo centre de l'Empèri Portugués e un important comèrci implicant lo [[sucre]] american e leis [[esclavatge|esclaus]] d'[[Angòla]] e de [[Moçambic]] se desvolopèt. L'esplecha de jaciments d'[[aur]] dins lo corrent dau sègle XVIII assegurèt tanben lo foncionament de l'economia portuguesa. Pasmens, après la [[mòrt]] de [[Joan V de Portugal|Joan V]] ([[1706]]-[[1750]]), lei revenguts [[aur]]ifèrs acomencèron de demenir. Son successor [[Josèu I de Portugal|Josèu I{{èr}}]] ([[1750]]-[[1777]]), laissèt lo poder au [[Sebastião José de Carvalho e Melo|marqués de Pombal]] que dirigiguèt lo país fins a [[1776]]. Autoritari mai dubèrt ais idèas dei Lutz, Pombal s'ocupèt de la reconstruccion de la [[capitala]] destrucha per un [[Tèrratrem de Lisbona de 1755|tèrratrem en 1755]] e restaurèt l'autoritat de l'[[Estat]] (somission de la [[noblesa]], de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e de l'[[Inquisicion]]). De mai, contunièt l'aliança [[Reialme Unit|britanica]] (participacion a la [[Guèrra de Sèt Ans]]), organizèt la [[colonialisme|colonizacion]] de [[Brasil]], favorizèt la creacion de manufacturas e creèt divèrs [[monopòli]]s per protegir la cultura dei [[vinha]]s. Après la fin dau periòde Pombal, lo rèine de [[Maria Ièra de Portugau|Maria I{{èra}}]] ([[1777]]-[[1786]]) foguèt marcada per la reaccion de la [[noblesa]] e dau [[clergat]], que capitèt de restaurar una partida de sei privilègis ancians, e per la deméncia de la rèina. Son fiu, lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]], assegurèt la [[regéncia]] mai lo poder reiau èra fòrça afeblit laissant la gestion vertadiera deis afaires a un conseu de regéncia dominat per la noblesa. En [[1793]], Portugau participèt a la coalicion generala còntra la [[França]] [[Revolucion Francesa|Revolucionària]] après l'execucion dau rèi [[Loís XVI de França|Loís XVI]]. Batut lòng de la [[frontiera]] [[Espanha|espanhòla]], Portugau foguèt alora tiralhat entre sa volontat d'arrestar la guèrra còntra [[França]] e son besonh de mantenir son aliança ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Proclamèt sa neutralitat mai contunièt d'acceptar lei [[naviri]]s anglés dins sei [[pòrt]]s. En [[1807]], [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] mandèt un [[ultimatum]] au govèrn portugués demandant l'aplicacion dau Blocus continentau que foguèt refusat. Lo país foguèt aisament ocupat per lei Francés e la Cort anèt s'installar en [[Brasil]]. De [[1808]] a [[1810]], lo territòri portugués foguèt lo teatre de combats entre Francés e Anglés, sostenguts per la populacion, que s'acabèron per l'expulsion definitiva dei tropas napoleonencas. ==== De la secession de Brasil a la republica ==== [[Anglatèrra]] dirigiguèt ''de facto'' lo Portugau continentau fins a [[1820]] e una insureccion militara, sostenguda per lei [[liberalisme|liberaus]], que permetèt l'eleccion de Cortès. En [[1821]], lo rèi [[Joan VI de Portugau|Joan VI]] poguèt tornarmai s'installar a [[Lisbona]]. Acceptèt una [[constitucion]] mai la volontat dei Cortès de limitar lei drechs de [[Brasil]] — vengut fòrça autonòm durant l'ocupacion de la metropòli — entraïnèt la secession de la [[colonialisme|colonia]] en [[1822]] sota la direccion de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]], fiu ainat de [[Joan VI de Portugau|Joan VI]]. Dins lo corrent deis annadas 1820-1840, Portugau conoguèt un periòde d'instabilitat politica. D'efèct, en [[1823]], lo govèrn liberau, minat per la secession brasiliana e per de reformas impopularas, deguèt faciar una insureccion absolutista dirigida per lo prince [[Miguel Ièr de Portugau|Miguel]]. En [[1824]], una revòuta novèla entraïnèt la presa dau poder per d'absolutistas moderats ambé lo sostèn de [[Joan VI de Portugau|Joan VI]] e dei [[Reialme Unit|Britanics]]. A la mòrt de Joan VI en [[1826]], lo poder passèt a [[Miguel Ièr de Portugau|Miguel]] siá coma regent siá coma rèi fins a [[1834]]. Menèt una politica conservatritz mai deguèt faciar plusors temptativas de còps d'estat de part dei liberaus. Puei, en [[1834]], foguèt reversat per son fraire [[Pèire I de Brasil|Pèire]] qu'abdiquèt sa corona imperiala brasiliana per restablir sa filha, [[Maria II de Portugal|Maria II]], ambé lo sostèn de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Una monarquia constitucionala foguèt creada e lo regime foguèt dirigit per l'[[aristocracia]] liberala devesida entre ''chartistas'' (favorables ai proprietaris terrencs) e ''septembristas'' (favorables ai classas mejanas urbanas). Maugrat plusors temptativas de còps d'estat liadas a l'impopularitat dei govèrns successius, la vida politica s'estabilizèt pauc a pauc sota l'influéncia d'[[António Bernardo da Costa Cabral]] que reprimiguèt d'un biais ferotge l'oposicion septembristas mai capitèt de redreiçar l'economia. A partir de [[1851]], l'estabilitat politica èra globalament restaurada e aqueu periòde es dich Regeneracion. Lo país assaièt de s'adaptar a la pèrda de [[Brasil]] e prenguèt de mesuras per desvolopar l'[[agricultura]], l'[[industria]] e lo comèrci. Aquò permetèt la modernizacion dei pòrts e la construccion d'infrastructuras coma de camins de fèrre. L'admnistracion, l'escòla e lo còdi legislatiu foguèron tanben reformats. Regardant leis afaires coloniaus, se concentrèt sus [[Angòla]] e [[Moçambic]] revendicant lei territòris entre lei dos territòris. Pasmens, deguèt renonciar a aqueu projècte en [[1890]] après un ultimatum de [[Londres]]. Aquela revirada umilianta entraïnèt de manifestacions còntra lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e la monarquia. Favorizèt la difusion deis idèas [[republica]]nas e una rebellion civila (blocatge dei Cortès) e militara. En [[1908]], lo rèi [[Carles I de Portugal|Carles I{{èr}}]] ([[1889]]-[[1908]]) foguèt [[assassinat]] per de revolucionaris republicans après la dissolucion dei Cortès e de l'oposicion. Son fiu [[Manuèl II de Portugal|Manual II]] li succediguèt mai mau capitèt de formar un govèrn estable. En [[1910]], l'assassinat dau republican [[Miguel Bombarda]] entraïnèt una insureccion que s'acabèt per l'exili dau rèi e la proclamacion de la Republica. ==== La dictatura de Salazar ==== Una [[constitucion]] [[republica]]na fòrça conservatritz (exclusion deis analfabèts dau [[sufragi universal|sufragi universau]], siá 70% de la populacion) foguèt adoptada en [[1911]]. Pasmens, lo regime republican mau capitèt de resòuvre la crisi politica dau país e periòdes parlamentaris succediguèron ai periòdes de govèrn autoritari. De [[1916]] a [[1918]], lo país participèt a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] dins lo camp de l'Entenduda e mandèt un còrs d'armada en [[França]]. I obtenguèt lo [[triangle de Kionga]] en [[Africa]]. En [[1926]], lei militars organizèron un [[còp d'estat]] avans de fisar lo poder economic, dos ans pus tard, a [[António de Oliveira Salazar]] per restaurar l'òrdre monetari e l'equilibri budgetari. En [[1932]], Salazar venguèt cap dau govèrn. L'[[annada]] seguenta, fondèt l'Estado Novo d'inspiracion [[Corporatisme|corporatista]] e [[faissisme|faissista]]. En despiech dau mantenement d'institucions [[democracia|democraticas]] fictivas, [[António de Oliveira Salazar|Salazar]] gardèt la totalitat dau poder e instaurèt fins a sa [[mòrt]] en [[1968]] un regime autoritari, policier e fòrça conservator. En [[1936]], sostenguèt lo camp nacionalista dau [[Francisco Franco|generau Franco]] pendent la [[Guèrra d'Espanha]]. Après la desfacha dei republicans espanhòus, Portugau e [[Espanha]] signèron lo [[Pacte Iberic]], tractat de cooperacion e de non agression. En revènge, au nivèu diplomatic, Portugau abandonèt pas totalament l'aliança [[Reialme Unit|britanica]]. En particular, autorizèt l'installacion d'avions aliats dins leis [[Açoras]] per luchar còntra lei [[sosmarin]]s [[Alemanha|alemands]] e lei tropas colonialas portuguesas combateguèron lei [[Japon]]és en [[Timòr]]. Aquò permetèt a [[António de Oliveira Salazar|Salazar]] d'evitar d'èsser diplomaticament isolat après la guèrra. Pasmens, a partir deis annadas 1950, deguèt faciar lo desvolopament de guerilhas independentistas, sostengudas per l'[[URSS|Union Sovietica]], dins lei [[colonialisme|colonias]]. [[Antonio de Oliveira Salazar|Salazar]] refusèt d'abandonar l'Empèri, darrier vestigi de la poissança portuguesa, e ordonèt lo desplegament de l'armada. Aquò entraïnèt de conflictes malaisats qu'aguèron un còst important per l'economia dau país (mai de 40% dei despensas estaticas a partir de [[1963]]). Pasmens, maugrat sa superioritat militara, lei soudats portugués poguèron pas redurre de guerilhas que dispausavan de territòris importants per se dissimular e que recebèron pauc a pauc d'armas modèrnas. ==== La Revolucion dei Garòfles e la democratizacion ==== [[Fichièr:25 Abril 1983 Porto by Henrique Matos 01.jpg|thumb|right|Celebracion del 25 d'abril en 1983 a [[Porto]]]] En [[1968]], [[Antonio de Oliveira Salazar|Salazar]], fatigat per la [[malautiá]], deguèt laissar lo poder a [[Marcelo Caetano]] que contunièt la meteissa politica, especialament lei guèrras colonialas vengudas fòrça impopularas au sen de la populacion e de l'armada. Lo 25 d'abriu de [[1974]], lo Movement dei fòrças armadas (MFA), creat per d'[[oficier]]s subaltèrns, prenguèt lo contraròtle de [[Lisbona]] e reversèt lo regime corporatista ambé l'aprovacion de la populacion. Lei [[Partit politic|partits politics]] foguèron tornarmai autorizats e lei colonias africanas venguèron independentas (en [[Asia]], Timòr foguèt atacat e ocupat per [[Indonesia]]). A la fin de [[1975]], d'eleccions veguèron la victòria de socialistas moderats. En [[1976]], una [[constitucion]] foguèt adoptada. Fondèt un regime parlamentari moderat per un president de la Republica elegit au sufragi universau. Aqueu periòde foguèt principalament marcat per lo socialista [[Mário Soares]] cap dau govèrn en [[1976]]-[[1978]] e [[1983]]-[[1985]] puei president de [[1986]] a [[1996]]. Negocièt l'intrada de Portugau au sen de l'[[Union Europèa]] ([[1986]]). Aquò marquèt l'acomençament d'una modernizacion accelerada de l'economia portuguesa que conoguèt un desvolopament important. Pasmens, dempuei la fin deis annadas 2000, lo país es durament tocat per la crisi economica de 2008. == Geografia == ===Geografia fisica=== Lo territòri de Portugal ocupa una part de la [[Peninsula Iberica]] e doas archipèlas de l'Ocean Atlantic: Madèira e los Açòres. S'estend entre los latituds [[32nd parallel north|32°]] e [[43rd parallel north|43° N]], e los longituds [[32nd meridian west|32°]] e [[6th meridian west|6° O]]. Lo Portugal continental es traversat per un flume principal: [[Tage]] que raja dempuèi [[Espanha]] e se geta dins l'[[Ocean Atlantic]] per son estuari a Lisbona. Los paisatges del nòrd son montanhoses amb de plans enauçats ont maites riu cavèron de vals, cap al sud las regions d'[[Algarve]] e d'[[Alentejo]], son caracterizadas per de planas. [[File:Azenhas do Mar.JPG|right|thumb|250px|Azenhas do Mar, [[Sintra Municipality|Sintra]].]] Lo som pus enauçat de Portugal nomenat [[Mont Pico]] es situat sus l'illa de [[Illa de Pico|Pico]] als Açòres. Aqueste ancian volcan que mesura 2351 m. es considerat coma un simbòldels Açòres, mentre que la [[Sèrra de l'Estèla|Serra da Estrela]] sul continent (1991 m.) es un importanta atraccion pels esquiaires e afogats d'espòrts d'ivèrn. Las archipèlas de Madèira e dels Açòres se situan dins l'Ocean Atlantic: los Açòres se dispersan sus la [[Dorsala Mesoatlantica]] sus una tripla joccion tectonica, e Madèira long d'una cadena escampilhada de [[ponch caud (geologia)|ponchs cauds]] geologics. Geologicament, aquelas illas son eissidas de l'activitat volcanica e sismica, pasmens la darrièra erupcion volcanica terrèstra se debanèt en 1957–58 ([[Capelinhos]]) e de [[tèrratrem]]s menors se produson esporadicament, generalament d'intensitat moderada. === Subdivisions administrativas === [[File:PortugalNumbered.png|thumb|Districtes de Portugal]] Portugal ten una estructura administrativa de 308 municipalitats (en [[portugués]]: ''concelhos''), que se subdevesisson en mai de 4000 parròquias civilas (en portugués: ''[[freguesia]]s''). Las municipalitats s'amassan en unitats superioras. Al Portugal continental, se regropavan en 18 districtes, mentre que las illas dels [[Açòres]] e [[archipèla de Madèira|Madèira]] forman de regions autònomas. Depuèi 2011, lo Portugal continental es devesit en Airals Metropolitans e en Comunautats Intermunicipalas qu'agropan de municipis urbans o rurals. Los ancians districtes son pas mai que tradicionals: Los 18 districtes son: # [[Districte de Lisbona|Lisbona]] # [[Districte de Leiria|Leiria]] # [[Districte de Santarém|Santarém]] # [[Districte de Setúbal|Setúbal]] # [[Districte de Beja|Beja]] # [[Districte de Faro|Faro]] # [[Districte d'Évora|Évora]] # [[Districte de Portalegre|Portalegre]] # [[Districte de Castelo Branco|Castelo Branco]] # [[Districte de Guarda|Guarda]] # [[Districte de Coimbra|Coimbra]] # [[Districte d'Aveiro|Aveiro]] # [[Districte de Viseu|Viseu]] # [[Districte de Bragança|Bragança]] # [[Districte de Vila Real|Vila Real]] # [[Districte de Porto|Porto]] # [[Districte de Braga|Braga]] # [[Districte de Viana do Castelo|Viana do Castelo]] [[File:MunicipalityGroupingsInPortugal.svg|thumb|Agropament de municipis en Portugal<br />Airals Metropolitans en roge<br />Comunautats Intermunicipalas en vèrd<br />Regions autonòmas en jaune]] Los airals metropolitans son: # l’[[Airal Metropolitan de Lisbona]] # lo [[Grand Airal Metropolitan de Porto]] Las comunautats intermunicipalas son: # l'[[Comunautat Intermunicipala de l'Alentejo Central|Alentejo Central]] # l'[[Comunautat Intermunicipala de l'Alentejo Litoral|Alentejo Litoral]] # [[Comunautat Intermunicipala d'Algarve|Algarve]] # lo [[Comunautat Intermunicipala del Naut Alentejo|Naut Alentejo]] # lo [[Comunautat Intermunicipala del Naut Minho|Naut Minho]] # lo [[Comunautat Intermunicipala del Naut Tâmega|Naut Tâmega]] # [[Comunautat Intermunicipala del Ave|Ave]] # lo [[Comunautat Intermunicipala del Bas Alentejo|Bas Alentejo]] # la [[Comunidade Intermunicipal de la Bassa Beira|Bassa Beira]] # las [[Comunidade Intermunicipal de Las Beiras e Serra de l'Estela|Beiras e La Serra de l'Estela]] # [[Comunautat Intermunicipala del Cávado|Cávado]] # [[Comunautat Intermunicipala del Douro|Douro]] # la [[Comunidade Intermunicipal de la Lezíria do Tejo|Lezíria do Tejo]] # lo [[Comunautat Intermunicipala del Tage Mejan|Tage Mejan]] # l'[[Comunautat Intermunicipala de l'Oèst|Oèst]] # la [[Comunidade Intermunicipal de la Region d'Aveiro|Region d'Aveiro]] # la [[Comunidade Intermunicipal de la Region de Coimbra|Region de Coimbra]] # la [[Comunidade Intermunicipal de la Region de Leiria|Region de Leiria]] # [[Comunautat Intermunicipala de Tâmega e Sousa|Tâmega e Sousa]] # las [[Comunidade Intermunicipal de las Tèrras de Trás-os-Montes|Tèrras de Trás-os-Montes]] # [[Comunidade Intermunicipal Viseu Dão Lafões|Viseu Dão Lafões]] Segon la Nomenclatura d'Unitats Territorialas d'Estatistica de l'Union Europèa Portugal es devesit en set regions: [[Alentejo]], [[Algarve]], [[Açòres]], [[Region del Centre (Portugal)|Centre]], [[Lisboa (region)|Lisbona]], [[archipèla de Madèira|Madèira]] e [[Region del Nòrd (Portugal)|Nòrd]], subdevesits en trenta subregions. === Vilas principalas === [[Lisbona]], [[Porto]], [[Funchal]], [[Braga]], [[Coïmbra]], [[Évora]], [[Faro]], [[Ponta Delgada]], [[Vila Nova de Gaia]], [[Setúbal]], [[Guimarães]], [[Cascais]], [[Viseu]], [[Aveiro]], [[Guarda]], [[Portimão]], [[Castelo Branco]], [[Leiria]], [[Figueira da Foz]], [[Tomar]], [[Chaves]], [[Penafiel]], [[Portalegre]], [[Sines]], [[Covilhã]], [[Viana do Castelo]], [[Elvas]], [[Lamego]], [[Lagos (Portugal)|Lagos]], [[Angra do Heroísmo]], [[Horta]], [[Espinho]], [[Barcelos]], [[Ponte de Sôr]], [[Abrantes]], [[Miranda do Douro]]. == Aeropòrts principals == Lisbona(LIS), Faro/Algarve(FAO), Porto/Maia(OPO), Madeira/Funchal(FNC), Ponta Delgada/Azores(PDL). === Rius principals === [[Tage]], Douro, Mondego, Guadiana, Minho, Lima, Cavado, Vouga, Coa, Sado, Tamega, Ave, Corgo, Sabor, Tua, Zezere. === Sèrras principalas === Pico, [[Sèrra de l'Estèla]], Larouco, Geres, Peneda, Marao, Coroa, Caramulo, Gardunha, Lousa. == Politica == [[Fichièr:Assembleia Republica Portugal 3.JPG|thumb|left|Edifici de l'Assemblada de la Republica (parlament portugués).]] Portugal es una [[republica]] [[democracia|democratica]] [[parlamentarisme|parlamentària]] multipartidaria, ont lo [[president]] es lo [[cap d'Estat]] del país, e lo [[primièr ministre]] es lo cap de govèrn. Lo [[poder executiu]] es exercit pel Conselh dels Ministres. Lo president, qu'es tanben lo comandant en cap de las Fòrças Armadas, es elegit dirèctament per la populacion per un mandat de 5 ans. Entre los sieus poders, nomma e pòt demissionar lo primièr ministre. Lo primièr ministre, çò que d'el, nomma los membres del Conselh de Ministres. Lo Poder Legislatiu es exercit per l'Assemblada Nacionala, unicamerala, compausada de 230 deputats. Dempuèi l'an [[1975]] dos partits dominan la scèna politica: lo Partit Socialista e lo Partit Socialdemocrata. Lo país es subdividit en 18 districtes sul continent mai 2 regions autonòmas: [[Açòres]] e [[Archipèla de Madèira|Madèira]]. == Economia == * Veire l'article ''[[Economia de Portugal]]'' == Cultura == === Literatura === * [[Gil Vicente]] ([[1465]]-[[1537]]) * [[Francisco de Sá de Miranda]] ([[1481?]]-[[1558]]) * [[Bernardim Ribeiro]] ([[1482]]-[[1552]]) * [[Damião de Góis]] ([[1502]]-[[1574]]) * [[Luís de Camões]] ([[1524]]-[[1580]]) * [[Luís de Sousa]] ([[1555]]-[[1632]]) * [[Padre António Vieira]] ([[1608]]-[[1697]]) * [[Leonor de Almeida de Portugal]], Marquesa de Alorna ([[1750]]-[[1839]]) * [[Barbosa du Bocage]] ([[1765]]-[[1805]]) * [[Almeida Garrett]] ([[1799]]-[[1854]]) * [[Camilo Castelo Branco]] ([[1825]]-[[1890]]) * [[Antero de Quental]] ([[1842]]-[[1891]]) * [[Eça de Queiroz]] ([[1845]]-[[1900]]) * [[Guerra Junqueiro]] ([[1850]]-[[1923]]) * [[Wenceslau de Moraes]] ([[1854]]-[[1929]]) * [[Cesário Verde]] ([[1856]]-[[1886]]) * [[Camilo Pessanha]] ([[1867]]-[[1894]]) * [[António Nobre]] ([[1869]]-[[1632]]) * [[Eugénio de Castro]] ([[1869]]-[[1944]]) * [[Teixeira de Pascoaes]] ([[1877]]-[[1952]]) * [[Nuno de Montemor]] ([[1881]]-[[1964]]) * [[Aquilino Ribeiro]] ([[1885]]-[[1963]]) * [[Raul Leal]] ([[1886]]-[[1964]]) * [[Fernando Pessoa]] ([[1888]]-[[1935]]) * [[Mário de Sá-Carneiro]] ([[1890]]-[[1916]]) * [[Ferreira de Castro]] ([[1898]]-[[1974]]) * [[José Gomes Ferreira]] ([[1900]]-[[1984]]) * [[José Régio]] ([[1901]]-[[1969]]) * [[Alves Redol]] ([[1911]]-[[1969]]) * [[Ruy Cinatti]] ([[1915]]-[[]]) * [[Sophia de Mello Breyner Andresen]] ([[1919]]-[[2004]]) * [[Fernando Namora]] ([[1919]]-[[1989]]) * [[Augusto Abelaira]] * [[Jorge de Sena]] ([[1919]]-[[1978]]) * [[José Saramago]] (n.[[1922]]) [[Prèmi Nobel de Literatura]] en [[1998]] * [[Eugénio de Andrade]] ([[1923]]-[[2005]]) * [[Sebastião da Gama]] ([[1924]]-[[1952]]) * [[Alexandre O`Neill]] ([[1924]]-[[1986]]) * [[Mário Cesariny]] (n.[[1924]]) * [[António Ramos Rosa]] (n.[[1924]]) * [[Ana Hatherly]] (n.[[1929]] * [[Herberto Helder]] (n.[[1930]]) * [[Ruy Belo]] ([[1933]]-[[1978]]) * [[Fiama Hasse Pais Brandão]] (n.[[1938]]) * [[Luiza Neto Jorge]] ([[1939]]-[[]]) * [[Gastão Cruz]] (n.[[1941]]) * [[Antonio Lobo Antunes]] (n.[[1942]]) * [[Lídia Jorge]] (n.[[1946]]) * [[Maria Gabriela Llansol]] (n.[[1942]]) * [[Al Berto]] ([[1948]]-[[1997]]) * [[Nuno Júdice]] (n.[[1949]]) === Musica === * [[Amalia Rodrigues]] * [[Herminia Silva]] * [[Tonicha]] * [[Dulce Pontes]] * [[Mariza]] * [[Misia]] * [[Adelaide Ferreira]] * [[Candida Branca Flor]] * [[Anabela]] * [[Lenita Gentil]] * [[Maria da Fe]] * [[Linda de Suza]] * [[Marie Myriam]] (Luso-Francesa) * [[Nelly Furtado]] (Luso-Canadiana) * [[Paulo de Carvalho]] * [[Paco Bandeira]] * [[Jose Cid]] * [[Carlos do Carmo]] * [[Roberto Leal]] (Luso-Brasilièr] * [[Zeca Afonso]] * [[Victor Espadinha]] * [[Madredeus]] * [[Delfins]] * [[Duo Ouro Negro]] === Cinèma/Teatre === * [[Beatriz Costa]] * [[Laura Alves]] * [[Carmen Miranda]] * [[Milu]] * [[Forbela Queiroz]] * [[Antonio Silva]] * [[Manoel de Oliveira]] === Pintura/Escultura === * [[Amadeo de Sousa Cardoso]] * [[Veira da Silva]] * [[Soares dos Reis]] == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] * [http://previsao.growiktionary.org Previsão do Tempo] - Weather forecast for Portugal {{Commons|Portugal|Portugal}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Portal Portugal}} [[Categoria:Portugal|*]] h1u2pjvn3dtg4yceqkniohpcpaezi5w 0 4390 2505435 2419822 2026-07-31T15:46:16Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Ceuta]] cap a [[Sabta]] per dessús una redireccion : Nom arabi autoctòn 2419822 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ceuta''' (oficialament en espanhòl; {{Arabi|سَبْتَة‎}}) es una ciutat autonòma espanhòla<ref>{{Obratge|cognòm=Pérez de Lama|nom=Ernesto (dir.)|an=1998|isbn=84-930048-0-4|luòc=Madrid|paginas=587|títol=Manual del Estado Español 1999|editor=LAMA}}</ref> e un territòri extra-europèu situat en [[Africa|Africa Septentrionala]], enrodat per [[Marròc]]. Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Ceuta e Mellila coma part integranta de son territòri nacional,<ref>{{Ref-web|url=https://gaceta.es/espana/ceuta-por-que-la-reivindicacion-marroqui-carece-de-toda-verdad-historica-20230416-0710/|lenga=es|títol=«Ceuta: por qué la reivindicación marroquí carece de toda verdad histórica»|cognòm=Sayago Guzmán|nom=Juan Manuel|data=16 d'abril de 2023|data-consulta=26 de genièr de 2024|sit=www.gaceta.es}}</ref> mas Espanha non a jamai efectuat de negocions en la matèria.<ref>{{Ref-web|lenga=es|url=http://elpais.com/diario/2002/07/31/internacional/1028066401_850215.html|data=31 de julhet de 2002|editor=Ediciones El País|títol=«Mohamed VI defiende su derecho a reclamar Ceuta y Melilla»|consulta=26 de genièr de 2024}}</ref> == Articles connèxes == * [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] * [[Melilla]] == Nòtas e referéncias == <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Ceuta| ]] 882zmlvj5lcgac7ltmosfustzw1x9hv 0 4892 2505470 2505358 2026-08-01T09:37:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505470 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] rx7vjvc5vgaysxyuu63hdg9iqy083ol 2505471 2505470 2026-08-01T09:47:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505471 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 5m6fljer1dhq7ywyicmtjl5n07fy5zd 2505472 2505471 2026-08-01T09:58:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505472 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 0dmxkmheh9c4foemybsap1bw5wqreiw 0 5800 2505455 2442574 2026-07-31T20:56:15Z ~2026-42415-97 64612 /* */ 2505455 wikitext text/x-wiki {{Omon|Indi}} {{Unicode}} {{Infobox Lenga |Lenga=Indi |colorfamilha=mediumseagreen |colorfons=#E8FCD4 |País=[[Índia]] |Regions=[[Soscontinent indian|Asia del sud]] |personas=aperaquí 480 milions |tipologia={{SVO}} |familha= |status={{Índia}}<br>{{Fiji}} |en occitan=Indi |lenga=हिन्दी |país=[[Índia]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas indoiranianas]] |fam3=[[Lengas indoarianas|indoarian]]|fam4=[[Lengas indoarianas centralas]] |fam5=[[Indostani]] }} L''''indi''' (autonim हिन्दी ''hindī'', {{AFI|[ˈɦɪndiː]||afi}}) es una [[lengas indoarianas|lenga indoariana]],<ref>{{ref-libre | títol = The Indo-Aryan languages | autor = Dhanesh Jain | autor2 = George Cardona | pagina = 251 | editor = Routledge | an = 2003 | isbn = 9780700711307}}</ref> apartenent a la [[lengas indoeuropèas|familha indoeuropèa]]. Parlat dins una zona plan vasta del nòrd d'[[Índia]], l'indi ten la foncion de lenga comuna e oficiala en [[Índia]]. Es gaireben la meteissa lenga que l'[[ordo]]: indi e ordo son doas [[lenga per elaboracion|lengas per elaboracion]] qu'apertenon al [[diasistèma]] comun nomenat ''[[indostani]]''. L'indi s'escriu amb l'alfabet [[devanagari]] mentre que l'ordo utiliza l'[[alfabet arabi]]. L'indi es la mai parlada de las [[lengas d'Índia]]: d'aprèp l'edicion de 1999 del World Almanach, mai de 360 milions de personas l'utilizarián coma primièra lenga. Oficialament, deuriá servir de [[lingua franca]] en [[Índia]], çò que, dins los faches, es pas lo cas perque solament 50% de la populacion declara l'utilizar. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Lenga oficiala|Indi|d'Índia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga indoariana]] fft6cr9xmeunvnr68ilm2f7e9hps50w 0 9002 2505437 2461449 2026-07-31T16:02:50Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Emperor Menelik II.png]] → [[File:Menelik II in coronation garb, Emperor of Ethiopia.jpg]] → File replacement: update from png to a new jpg version ([[c:c:GR]]) 2505437 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox_País |carta=cap |nom_local= የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ<br/><small>''yeʾĪtiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk''</small> |lenga= |nom_occitan=Republica Federala Democratica d'Etiopia |de= |imatge_bandièra=Flag of Ethiopia.svg |ligam_bandièra=Bandièra d'Etiopia |imatge_blason= Coat of arms of Ethiopia.svg |ligam_blason=Escut d'Etiopia |imatge_mapa=Ethiopia (Africa orthographic projection).svg |devisa= |lengas= [[amaric]] |capitala=[[Addis Abeba]] |coordenadas_capitala= {{coord|9|01|N|38|44|E|type:city}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Addis Abeba]] |tipe_govèrn=[[Republica]] federala | títols_dirigents= [[Lista dels presidents d'Etiopia|president]] | noms_dirigents=[[Mulatu Teshome]] |superfícia_reng=27 |superfícia_totala={{formatnum:1 127 127 }} |percentatge_aiga={{unitat|0,7|}} |populacion_reng=12 |populacion_totala={{formatnum:102,403,196}} |populacion_annada=2016 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=ET | moneda = | còde_moneda=ETB |fus_orari=3 |imne_nacional= |domeni_internet=[[.et]] |indicatiu_telefonic=251 | organizacions_internacionalas= }} '''Etiopia''' (en [[amaric]]: ኢትዮጵያ, transcripcion: ''ʾĪtyōṗṗyā'' {{AFI|[i.tjo.p'ja]}}), oficialament la '''Republica Federala Democratica d'Etiopia''',<ref>{{Ref-web|url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/11th-uncsgn-docs/E_Conf.105_13_CRP.13_15_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document.pdf|data=17 de julhet de 2017|títol=UNGEGN List of Country Names|url_accès=pdf|autor=[[Nacions Unidas]]}}</ref> es un país situat en Africa Orientala situat entre [[Eritrèa]] au nòrd, [[Jiboti]] au nòrd-èst, [[Somalia]] a l'èst, [[Kenya]] au sud, lo [[Sodan del Sud|Sodan dau Sud]] au sud-oèst e [[Sodan]] a l'oèst. Sa geografia es marcada per una topografia particulara liada a la Vau dau Grand Rift African e una altitud auta. Aquò favoriza lei precipitacions e protegís lo territòri etiopian còntra l'[[ariditat]]. Etiopia es ansin un país ancian que se formèt dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]] a partir de l'eiretatge politic e culturau dau [[Reiaume d'Aksum]], poissança importanta de l'[[Antiquitat]]. Convertida au [[cristianisme]] tre lo sègle IV per de missionaris venguts de l'[[Empèri Roman]], Etiopia foguèt isolada deis autreis estats crestians au sègle VII ambé l'expansion arabia. Pasmens, sota la direccion de la [[dinastia salomoniana]] que prenguèt lo poder au sègle XIII, lo país venguèt una poissança regionala importanta que capitèt de mantenir son independéncia en fàcia dei sultanats [[islam|musulmans]] de la region après una tiera de guèrras. A la fin dau sègle XVII, lo declin de la [[dinastia salomoniana]] entraïnèt l'afondrament dau poder centrau. Etiopia gardèt solament una unitat culturala e demorèt devesida entre princes rivaus fins a [[1855]]. La restauracion de l'unitat politica entraïnèt l'acomençament d'una politica de modernizacion progressiva que permetèt au país, excepcion unica en [[Africa]], de resistir ais ambicions [[colonialisme|colonialas]] europèas e de mantenir son [[independéncia]] maugrat una brèva ocupacion italiana entre [[1935]] e [[1941]]. Dins aquò, la region demorèt paura e lo desvolopament feble. En [[1974]], lo darrier emperaire salomonian foguèt reversat per un còp d'estat comunista qu'entraïnèt una guèrra civila fins a [[1991]] e la pèrda de l'accès a la mar dau país en [[1993]] ambé l'independéncia d'[[Eritrèa]]. Dempuei aquela annada, se formèt una Etiopia [[Federalisme|federala]] dirigida per un govèrn autoritari. La capitala es [[Addis Abeba]]. Lo gentilici es '''etiopian -a ''' o '''etiòp -a'''. == Geografia == === Geografia fisica === [[File:Etiopia - Topografia.png|thumb|Topografia d'Etiopia.]] Etiopia es un país vast ({{formatnum:1104300}} [[Quilomètre carrat|km²]] de superficia) amb un relèu aut e traversut que pòu passar {{formatnum:4000}} m d'[[altitud]], demenir fins a -100 m ò presentar de desnivèus de mai de {{formatnum:2000}} m. Son territòri se situa entre la Vau de [[Nil]] e [[Somalia]] e a ges d'accès a la [[mar]]. Es enviroutat per [[Eritrèa]] au [[nòrd]], [[Jiboti]] au [[nòrd]]-[[èst]], [[Somalia]] a l'[[èst]], [[Kenya]] au [[sud]], lo [[Sodan del Sud|Sodan dau Sud]] au [[sud]]-[[oèst]] e [[Sodan]] a l'[[oèst]]. Lei contrasts topografics marcats dau relèu etiopian son liats a la [[geologia]] dau territòri etiopian que se troba sus la falha dau [[Granda Val del Rift|Grand Rift African]]. D'efèct, l'endrech es un luòc de remontada de [[magma]] qu'es a l'origina d'una activitat [[volcan]]ica importanta, de la formacion de fossats tectonics fòrça importants e dau solevament de l'ensems dau sòcle geologic de la region. Ansin, la màger part d'Etiopia a una altitud superiora a {{formatnum:1000}} m que favoriza lei precipitacions e empacha sa [[desèrt|desertificacion]]. Lo centre es ocupat per la Vau dau Rift. Es una region d'afondrament tectonic emplidas de [[lac]]s e enviroutada d’un costat e d’autre, per de bauç importants, per de [[montanha]]s autas de mai de {{formatnum:4000}} m e per de plans que passan sovent {{formatnum:2000}} m. Au nòrd, lo Rift se devesís entre doas brancas e l'afondrament vèn pus important, especialament dins la depression de Danakil qu'a una altitud negativa (-120 m). A l'oèst, l'altitud dau bòrd occidentau dau Rift demenís pauc a pauc en direccion de la Vau de [[Nil]] mai demora generalament en dessús de 500 m. A l'èst, se troba lo plan d'[[Ogaden]] que son altitud es superiora a 500 m e lei vaus dei [[riu]]s [[Chebeli]] e [[Juba (riu)|Juba]]. L'[[idrografia]] etiopiana es fòrça marcada per aqueu relèu particular. A l'oèst, se troba lei bacins dau [[Nil Blau]] e de divèrseis afluents dau grand fluvi ([[Akobo]], [[Baro]], [[Atbara]], [[Tekezé]]) que se gitan siá dins lo [[Nil Blau]] siá dirèctament dins lo [[Nil]]. A l'èst, se troba lei bacins dei rius [[Chebeli]] e [[Juba (riu)|Juba]] que se gitan dins l'[[Ocean Indian]] en [[Somalia]]. Dins lo nòrd-èst, lo riu [[Awash]] s'escola dins la Vau dau Rift e se gita dins lo [[lac Abbe]]. Enfin, dins lo sud-oèst, [[Omo]] s'escola tanben au fons dau Rift e se gita dins lo [[lac Turkana]]. Aquelei rius an sovent de debits mejans importants. Pasmens, pòdon presentar en realitat de variacions importantas dins lo corrent de l'annada liadas a l'alternància dei sasons secs e umidas (per exemple, [[Atbara]] passa de 0,3 m<sup>3</sup>/s en març a mai de {{formatnum:2000}} m<sup>3</sup>/s en aost). === Clima === [[File:Etiopia - Clima.png|thumb|Esquèma generau dau clima d'Etiopia segon la classificacion de Köppen.]] Lo clima d'Etiopia es principalament influenciat per sa posicion dins la zòna [[tropic]]ala, son relèu e sa proximitat ambé l'[[Ocean Indian]]. Lo relèu permet de moderar leis efècts de la [[temperatura]] e l'[[Ocean Indian]] favoriza lei precipitacions de [[mosson]]. Ansin, se troba una gròssa diversitat [[clima]]tica qu'es relativament malaisada de definir. Tradicionalament, se destria sièis zònas principalas : * [[clima montanhòl|aupenca]] au dessüs de {{formatnum:3800}} m. L'[[altitud]] i es lo factor determinant e lo clima es freg amb una [[temperatura]] generalament inferiora a 5°C. * temperat subaupenca caud entre {{formatnum:1400}} e {{formatnum:3800}} m. La temperatura mejana i es d'aperaquí 15°C. Aquela zòna s'estend sus lo Plan Etiopian e presenta la diversitat climatica pus importanta dau país. Pasmens, d'un biais generau, se pòu observar d'un caire d'[[ivèrn]]s secs a l'[[èst]] dau Rift e d'[[estiu]]s secs a l'[[oèst]] e, d'autre caire, d'estius cauds dins lo nòrd dau Plan e temperats dins lo sud e lo centre. * [[clima tropical|tropicala]] dins lo sud-oèst entre 100 e {{formatnum:1400}} m. La temperatura mejana i es d'aperaquí 30°C. * [[clima tropical|tropicala]] de [[savana]] dins lo sud e l'oèst entre 500 e {{formatnum:1000}} m. * semidesertic entre 100 e 800 m. * [[ariditat|desertic]] dins lei depressions, en dessota de 100 m e en [[Ogaden]]. Lei precipitacions annualas son relativament importantas dins lei regions centralas e dins lo sud e lo sud-oèst ambé mai de {{formatnum:1000}} mm annuaus dins plusors endrechs dau país. La fònt principala de [[plueja]] es la [[mosson]] d'[[estiu]] (junh-setembre) que vèn dau [[sud]]-[[oèst]] e precipita au contacte dei plans d'altitud. Lei regions occidentalas son donc ben [[aiga]]das. En revènge, la [[mosson]] aganta rarament lei pendís orientaus dau Rift onte lei precipitacions mejanas son feblas (50-300 mm). === Demografia === [[File:Etiopia - Densitat de populacion.png||thumb|right|Densitat de populacion en Etiopia en [[2007]].]] En [[2014]], Etiopia èra un país fòrça poblat que sa populacion, principalament rurala e jove, èra concentrada sus lo Plan Etiopian. Dempuei leis annadas 1980, la populacion a aumentat amb un taus de creissença regular d'aperaquí 2,3%/an. Aquò a entraïnat lo passatge dau nombre d'abitants de 39,8 milions d'abitants en [[1984]] a 81,8 milions en [[2011]] en despiech de l'independéncia d'[[Eritrèa]] e de mai d'una crisi alimentària grèva. Lei regions autas, magerament lo Plan Etiopian, presentavan lei densitats de populacion pus importantas car son lo centre istòric dau país e an lei condicions de vida pus favorablas. Lo taus d'urbanizacion èra feble (17% en [[2010]]) e franc d'[[Addis Abeba]] e de certanei ciutats istòricas, lei vilas gròssas èran raras (37 avián mai de {{formatnum:40000}} abitants en [[2006]]). L'esperança de vida èra febla (55,4 ans en [[2014]]) e la màger part de la populacion èra jova car 46% deis abitants avián un temps entre 0 e 14 ans. La populacion etiopiana es formada de plusors pòbles diferents (mai de 80 an una reconeissença oficiala) que son generalament identificats en foncion de sa [[Lengas per familha|familha de lenga]]. En [[2012]], aquelei pòbles pòdon èsser devesits entre cinc grops principaus : [[File:Orthodox, Tigray (8344861519).jpg|thumb|[[tigrinhas]]]] * lei [[amaras]] (26,9% de la populacion) e lei [[tigrinhas]] (6,1%) parlan de [[lengas semiticas]]. Son installats dins lo nòrd e lo centre dau país e son generalament [[cristianisme|crestians]]. Aguèron un ròtle important dins lo corrent de l'Istòria de l'Empèri Etiopian. * leis [[oromos]] (34,5%) parlan una [[lengas coshiticas|lenga coshitica]] e èran lo pòble pus nombrós. Pòble nomada dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]], migrèron en direccion dau Plan Etiopian a partir dau sègle XV e s'installèron principalament au sud. I adoptèt en partida la cultura dei pòbles que vivián ja dins aquelei regions. En particular, adoptèron lei religions [[cristianisme|crestiana]] e [[islam|musulmana]] * lei [[somalis]] (6,4%) e leis [[afars]] (1,7%) parlan una [[lengas coshiticas|lenga coshitica]] e son installats dins lei regions orientalas. De religion [[islam|musulmana]], an una tradicion de camelièrs e de noiriguiers. * lei Pòbles de l'Oèst parlan de [[lengas nilosaharianas]]. Foguèron integrats au sen d'Etiopia ambé lei conquistas de [[Menelik II]]. Son generalament musulmans. * lei Pòbles dau Sud parlan una gròssa diversitat de [[lenga]]s e son d'originas divèrsas. Lei [[sidamos]] (4,0%) parlan una [[lengas coshiticas|lenga coshitica]] e son lo pòble numericament pus important de la region. Autra etnia importanta dau sud, lei goragues (2,5%) parlan de [[lengas semiticas]] e son probablament originaris de colons militars installats dins la region per lo poder etiopian. Enfin, dins la Vau d'[[Omo]], se troba un blòt de pòbles parlant de [[lengas omoticas]]. Au sen d'aquel ensems, lei [[wolaytas]] (2,4%) èran lo pòble pus important. Lei religions principalas dei Pòbles dau Sud son lo cristianisme e l'[[animisme]] tradicionau. === Lengas === [[File:Etiopia - Lengas.png|thumb|Esquèma generau dei lengas etiopianas.]] Etiopia a ges de [[lenga oficiala]] e la [[constitucion]] assegura lo [[drech]] de cada nacionalitat dau país de desvolopar sa [[lenga]] e de l'utilizar coma lenga d'[[alfabet]]izacion e d'[[administracion]] locala ò regionala. Pasmens, dins lei fachs, l'[[amaric]] e l'[[anglés]] an una plaça preponderanta coma lenga administrativa nacionala e gau [[govèrn]] per la premiera e coma lenga de l'ensenhament superior per la segonda. De mai, fins a l'afondrament dau regime [[comunisme|socialista]], l'[[amaric]] èra [[lenga oficiala]]. Lei lengas etiopianas son devesidas entre quatre grops principaus que son lei [[semitic|lengas semiticas]] parladas dins lo nòrd dau país, lei [[Coshitic|lengas coshiticas]] parladas dins lei regions orientalas, lo centre e dins certanei regions occidentalas, lei [[Omotic|lengas omoticas]] parladas dins lo sud-oèst e lei [[Nilosaharian|lengas nilosaharianas]] parladas dins lei regions orientalas. Aquò entraïna l'existéncia d'una gròssa diversitat linguistica e lo nombre de [[lenga]]s ambé mai de {{formatnum:10000}} locutors es estimat a aperaquí 80. Pasmens, en [[2007]], doas [[lenga]]s son parladas per de fraccions importantas de la populacion e an un ròtle primordiau. L'[[oromo|oròmo]] èra la premiera lenga dau país (33,8% de la populacion) e èra utilizada dins lei regions centralas e sud. L'[[amaric]] èra la segonda lenga etiopiana (29,3%) e èra subretot parlada dins lo centre. En mai d'aquelei lengas, l'[[anglés]] aviá un ròtle important, especialament au sen deis elèits intellectualas e economicas. Enfin, mai d'una lenga coma lo [[somalian]] (6,3%), lo [[tigrinya]] (5,9%), lo [[sidamo]] (4%), lo [[wolaytta]] (2,2%), lo [[gurage]] (2%) ò l'[[afar]] (1,8%) èra parlada per de minoritats significativas. === Religion === [[File:Etiopia - Religion.png|thumb|Religions principalas en Etiopia.]] La question [[religion|religiosa]] es relativament importanta per lo [[govèrn]] e la societat etiopians en causa dei tensions passadas e de la fervor religiosa de la populacion. Ansin, la [[constitucion]] federala assegura la [[libertat]] religiosa mai l'existéncia d'un [[partit politic]] ò d'una [[religion d'Estat]] es defenduda. Aquò empacha pas l'existéncia de tensions latentas, especialament entre lei diferentei [[glèisa]]s [[cristianisme|crestianas]] e, dins certanei regions, la libertat de culte es pas totala dins lei fachs. Pasmens, d'un biais generau, la lònga tradicion de coexisténcia entre lei diferentei comunautats favoriza una tolerància larga (reconoissença dei conversions ò dei [[maridatge]]s mixtes). A la fin deis annadas 2010, la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana]] gropava entre 40 e 50% de la populacion, principalament dins lo [[nòrd]] e dins lei regions centralas. L'[[islam]] èra la segonda [[religion]] dau país (entre 30 e 45%) e èra subretot implantat dins la mitat orientala d'Etiopia. Enfin, lo [[protestantisme]] èra la tresena religion (entre 10 e 20%) e sa preséncia s'observava principalament dins lo sud-oèst lòng de la [[frontiera]] ambé lo [[Sodan del Sud|Sodan dau Sud]]. En fòra d'aquelei tres [[religion]]s principalas, divèrsei minoritats existissián coma lo [[catolicisme]] (mens de 1%) e divèrsei corrents [[animisme|animistas]] (entre 2 e 3%). Fins ais annadas 1990, existiá una minoritat [[judaïsme|josieva]] dins lo nòrd dicha [[Beta Israèl]]. Isolada durant de sègles deis autrei tendéncias dau [[judaïsme]], desvolopèron de rites pròpris e son pas considerats coma josieus per la màger part dei movements conservators. Pasmens, dempuei lo periòde [[comunisme|socialista]] e après mai d'un refús, [[Israèl]] a finalament acceptat son emigracion vèrs son territòri. Dins lo corrent deis annadas 1980 e 1990, lo movement prenguèt una amplor gròssa e, en [[2009]], lei [[Beta Israèl]] formavan plus qu'una comunautat reducha estimada a tres milièrs d'individús. == Istòria == === Preïstòria === [[File:Homo Sapiens Idaltu.JPG|thumb|Cran d'''[[Homo sapiens idaltu]]'', un ominid etiopian]] Etiopia es considerada coma un dei brèç de l'Umanitat e una dei zònas de poblament uman pus anciana de la [[planeta]]. D'efèct, lei vestigis pus ancians mostrant la preséncia d'ominides datan de 4 milions d'[[annada]]s. En mai d'aquò, es la region d'aparicion d’''[[Homo ergaster]]'' e d’''[[Homo sapiens]]'' i a 1,7 milions d'annadas e i a {{formatnum:200000}} ans. Lei traças preistoricas i son nombrosas e variadas ambé l'existéncia d'industrias liticas, d'arts rupèstres e de monuments megalitics. L'[[agricultura]] semblèt aparéisser ai millenis VI ò V av. JC. === Antiquitat === [[File:Reiaume d'Aksum.png|thumb|Extension dau Reiaume d'Aksum.]] Lei premiers [[estat]]s apareguts dins lei [[montanha]]s etiopianas se formèron au [[sègle VII]] av. JC. Èran de principats rivaus organizats sus lo modèl dau [[Reiaume de Saba]] que s'èra format au sègle XIII av. JC en [[Iemèn]]. Lo pus ancian sembla èsser lo [[Reiaume de D'mt]] situat dins lo nòrd de l'Etiopia actuala. Au sègle I ap. JC, [[Reiaume d'Aksum|Aksum]] capitèt d'impausar sa supremacia e unifiquèt la region. Lo comèrci de la [[Mar Roja]] ([[esclavatge|esclaus]], [[evòri]]...) en direccion dei territòris [[Egipte|egipcians]], [[Empèri Roman|romans]] puei [[Empèri Bizantin|bizantins]] assegurèt sa prosperitat economica e lo reiaume poguèt batre la sieuna [[moneda]] au sègle III. [[Reiaume d'Aksum|Aksum]] conoguèt son apogèu entre lei sègles III e VII e afirmava alora son influéncia sus lei regions sud de la [[Mar Roja]]. Au sègle IV, lo [[cristianisme]] i faguèt son aparicion e foguèt rapidament adoptat per lo poder durant lo règne dau rèi [[Ezana]]. Tre [[330]], de [[crotz]] apareguèron sus lei pèças de [[moneda]] e un [[clergat]] etiopian se formèt. La conversion de la populacion foguèt pus lenta e lo cristianisme acomencèt de se generalizar en Etiopia vèrs la fin dau sègle V solament ambé la traduccion de la [[Bíblia]] en [[gueez]]. La Glèisa Aksumita, qu'es a l'origina de la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa Etiopiana]] modèrna, despendiá alora dau patriarcat d'[[Alexàndria]] e contestèt pas aquela autoritat. Ansin, Etiopia adoptèt lo [[monofisisme]] qu'es totjorn a l'ora d'ara un aspèct fondamentau de sa vida [[religion|religiosa]]. === La disparicion d'Aksum e l'islamizacion dau litorau === Au sègle VII, l'afondrament de la preséncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] dins lo sud-èst [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]] menacèt lo comèrci d'[[Reiaume d'Aksum|Aksum]] e entraïnèt de conflictes ambé leis Arabis. En particular, lo reiaume etiopian assaièt de conquistar [[Jeddah]] (pilhat en [[702]]) mai foguèt desfach. Puei, de còntra-ofensivas aràbias causèron la destruccion dau [[pòrt]] d'Adulis e la pèrda deis illas Dahlak. En consequéncia, Aksum foguèt exclús dei rets comerciaus de la [[Mar Roja]] e lo reiaume se concentrèt sus lo sieu territòri. Acomencèt alora una expansion militara vèrs lo sud dins lei regions de [[Lasta]] e de [[Begademer]]. Pasmens, aquò empachèt pas lo declin economic d'Aksum que sei rèis arrestèron de batre [[moneda]] au començament dau sègle VIII. En parallèl, de marchands [[islam|musulmans]] s'installèron lòng dau [[litorau]] deis Afars e dei Somalis. I participèron a l'esplecha dei jaciments de [[Clorur de sòdi|sau]] ò ai comèrcis d'[[espècia]]s e d'[[evòri]]. La vila portuària de [[Zeila]] venguèt lo centre d'aquelei cambis e l'[[islam]], aprofichant aqueu dinamisme economic, se difusèt a cha pauc lòng deis itineraris utilizats per lei marchands. Lo procès de disparicion dau [[Reiaume d'Aksum]] es mau conegut e fòrça progressiu car, en despiech de son declin, se mantenguèt fins a la segonda mitat dau sègle X. L'annada [[975]] es generalament adoptada per marcar sa fin. Pasmens, son afondrament foguèt pas totau car divèrseis institucions, especialament la Glèisa Etiopiana, demorèron en plaça. === Lo periòde zague === [[File:Bete Giyorgis Lalibela.jpg|vignette|upright=1.2|[[Bet Giyorgis (Lalibela)|Bete Giyorgis]], famosa glèisa rupèstra zague]] Dins lo corrent deis annadas 1130, un cap militar agau dich [[Marama]] organizèt un [[còp d'estat]] que li permetèt de venir rèi e de fondar la dinastia dei Zague. Se turtant a l'ostilitat de la Glèisa que lo considerava coma un usurpator, legitimèt son poder en afirmant èsser un eiretier de [[Moïses]]. Capitèt tanben de restaurar l'autoritat reiala e sei successors demorèron poderós fins a la mòrt de [[Lalibela]] (vèrs [[1185]]-[[1225]]). Pendent aqueu periòde, la region de [[Lasta]] venguèt lo còr dau reiaume e se formèt una societat feodala. Après lo règne de [[Lalibela]], la dinastia foguèt afeblida per de conflictes de succession e perdèt lo contraròtle de sei [[vassal|vassaus]] periferics. Puei, aquelei senhors assaièron de conquistar lo poder centrau. Ansin, en [[1270]], lo rèi [[Yitbarek]] foguèt tuat per [[Yekuno Amlak]], un senhor dau sud de Lasta sostengut per lo [[clergat]] etiopian. Lo venceire venguèt rèi e fondèt la [[dinastia salomoniana]]. === L'apogèu de l'Etiopia salomoniana === ==== De Yekuno Amlak a Zara Yakub ==== Après sa victòria, la question de la legitimitat dau rèi novèu se pausèt. Utilizant una idèa similara a aquela dei Zague, [[Yekuno Amlak]] se donèt d'originas legendàrias e se pretendèt descendent dau rèi [[Salamon (Bíblia)|Salamon]]. Au sègle XIV, una epopèia literària dicha ''[[Kebra Negast]]'' (''La Glòria dei rèis'' en [[occitan]]) foguèt escricha per depintar lo raubament a [[Jerusalèm]] de l'[[Arca d'Aliança|Archa d'Aliança]] e dei Taulas de la Lèi per [[Dàvid]], rèire de Yekuno Amlak e fiu dau rèi Salomon e de la rèina de Saba, que s'installèt en [[Aksum|Aksum]]. De mai, lei sobeirans novèus adoptèron lo títol de ''Negus negast'' (''Rèi dei rèis'' generalament simplificat en negus ò en emperaire) per marcar sa supremacia sus leis autrei senhors etiopians. Après un periòde de desòrdres e una [[guèrra civila]] après la mòrt de [[Yekuno Amlak]], la dinastia novèla capitèt d'estabilizar son poder a la fin dau sègle XIII e au començament dau sègle XIV. En particular, un sistèma de succession clar foguèt adoptat. Totei lei pretendents au tròne foguèron d'ara endavant estremats dins un [[castèl|castèu]] isolat. A la mòrt de l'emperaire, son eiretier èra chausit entre elei e l'absència de rivaus en libertat li permetiá normalament d'assegurar son autoritat. Lo règne d'[[Amka Yakub]] ([[1314]]-[[1344]]) aguèt un ròtle major dins lo corrent d'aqueu periòde gràcias a una distribucion de fèus que li donèt lo sostèn de la Glèisa e dei senhors etiopians. D'efèct, l'ajuda dei [[monastèri]]s li permetèt d'obtenir de foncionaris per son [[administracion]] e la restauracion de la feudalitat favorizèt la formacion d'una armada poderosa. De mai, per mostrar la poissança de l'emperaire dins tot lo país, establiguèt ges de [[capitala]] permanenta mai se desplacèt regularament ambé sa Cort. Lo redreiçament de la fòrça militara etiopiana permetèt ais emperaires de s'interessar tornarmai ai regions perifericas, especialament ais emirats marchands [[islam|musulmans]] deis Afars e dei Somalis. D'efèct, tre leis annadas 1270, [[Yekuno Amlak]] aviá impausat lo pagament d'un tribut a l'[[Emirat d'Ifat]]. Pasmens, dins leis annadas 1330, aqueu [[tribut]] èra vengut tròp important e una revòuta acomencèt. Rapidament agravada per l'oposicion [[religion|religiosa]] entre [[cristianisme|crestians]] e [[islam|musulmans]], la guèrra foguèt lònga e malaisada mai s'acabèt per una victòria. Lo tribut foguèt mantengut e estendut a l'[[Emirat d'Adel]]. Lo règne seguent, [[Dawit Ièr|Dawit I{{èr}}]] ([[1380]]-[[1412]]), foguèt tanben marcat per de revòutas mancadas de l'emir d'Ifat. Enfin, en fòra dei tensions ambé leis [[estat]]s [[islam|musulmans]], leis afaires religiós d'aqueu temps foguèron regardats per l'expansion dau [[cristianisme]] au sud dau [[lac de Tana]] e per l'emergéncia de criticas importantas dau foncionament de la Glèisa. Formulas per l'abat [[Ewostatewos]], demandèron una autonòmia pus larga de la Glèisa a respèct dau poder imperiau, lo retorn a una interpretacion pus estricta de la [[Bíblia]] e lo respèct dau sabat en plaça dau repaus dau dimènge. Lo poder refusèt e persecutèt lei partisans d'Ewostatewos que gardèron una influéncia importanta au sen de la populacion entraïnant de trèbols recurrents. ==== Lo règne de Zara Yakub ==== [[File:Etiopia - Sègle XV.png|thumb|Etiopia au sègle XV.]] Lo règne de [[Zara Yakub]] ([[1434]]-[[1468]]) foguèt l'apogèu de la dinastia salomoniana. Premier, capitèt de reglar en [[1450]] la question religiosa dubèrta per lei tèsis d'[[Ewostatewos]]. En particular, la Glèisa acceptèt de reconóisser lo [[sabat]]. Puei, renforcèt l'administracion imperiala ambé l'installacion d'una [[capitala]] permanenta a [[Debre Birhan]] que permetèt de centralizar lo pagament dei tributs deguts per lei vassaus. Enfin, se preocupèt de rompre l'isolament d'Etiopia. Après una victòria importanta còntra lo sultan d'Adel [[Ahmad Badlay]] que foguèt tuat sus lo prat batalhier en [[1445]], ataquèt leis autreis estats musulmans de la region e installèt de colonias militaras en [[Eritrèa]]. A sa [[mòrt]], l'Empèri s'estendiá tornarmai fins a la [[Mar Roja]], lei principats musulmans d'Ifat, de Fatagar, de Dawaro e de Bale èran venguts sei [[vassal|vassaus]] e Adel deviá pagar un tribut important. === Lo declin de la dinastia salomoniana === ==== Lei guèrras còntra lo sultanat d'Adel ==== [[File:Etiopia - Sègle XVII.png|thumb|Territòri etiopian au sègle XVII.]] Après la mòrt de [[Zara Yakub]], li succediguèt una tiera d'emperaires febles que poguèron pas luchar còntra lei desiranças d'independéncia dei vassaus non crestians e d'autonòmia pus importanta dei senhors crestians. Aquò entraïnèt una demenicion dei revenguts dau poder centrau e, tre lo règne de [[Baeda Mariam]] ([[1468]]-[[1478]]), l'idèa d'una [[capitala]] permanenta foguèt abandonada. Aquel afebliment favorizèt lo [[Sultanat d'Adel]] que capitèt de tornar formar sa poissança militara. Divèrsei guèrras opausèron alora Etiopia au sultanat que se debanèron en parallèl dau conflicte opausant [[Portugal|Portugués]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] dins la [[Mar Roja]] e l'[[Ocean Indian]]. [[File:Lebna Dengel.png|thumb|upright|[[Dawit II]] (Lebna Dengel), emperaire d'Etiopia (r. 1507–1540) e sòci de la [[Dinastia Solomonica]]]] [[Naod]] ([[1494]]-[[1508]]) foguèt ansin tuat en assaiant d'arrestar una ataca de l'emir de Zeila, vassau d'Adel que menava d'incursions recurrentas còntra Etiopia dempuei la fin dau sègle XV. La situacion foguèt pas reglada avans [[1517]] e la mòrt de l'emir tuat per l'armada etiopiana de l'emperaire [[Lebna Dengel]] ([[1508]]-[[1540]]). Dins leis annadas 1520, [[Portugal]] e l'[[Empèri Otoman]] s'impliquèron dins lo conflicte que prenguèt alora una dimension novèla. D'un caire, en [[1520]], una mission diplomatica portuguesa assaièt sensa succès de conclure una aliança amb Etiopia e d'autre caire, lei Turcs acceptèron de vendre d'[[arma de fuòc|armas de fuòc]] a Adel. En [[1527]], l'imam [[Ahmad ibn Ibrahim]] poguèt ansin batre l'armada etiopiana e sometre, entre [[1527]] e [[1535]], la màger part dau país. En [[1535]], [[Lebna Dengel]] èra ansin finalament obligat de demandar l'ajuda de [[Portugal]]. Un còrs expedicionari comandat per [[Cristovão de Gama]] foguèt desbarcat e capitèt de reorganizar lei tropas etiopianas en [[1541]] durant lo règne de [[Gelawdewos]] ([[1540]]-[[1559]]). [[Cristovão de Gama]] e [[Ahmad ibn Ibrahim]] foguèron tuats dins de combats malaisats. Pasmens, la mòrt de l'imam en [[1543]] entraïnèt la dispersion de sei tropas e permetèt ais Etiopians de reconquistar lo sieu territòri. Après 16 ans de combats, tant Etiopia qu'Abel èran afeblits e lei dos estats conoguèron de periòdes de declin. Dins lo sud d'Etiopia, aprofichant aqueu declin, leis Oromòs, pòbles nomadas venguts dau sud, avancèron en direccion dau [[nòrd]] e ocupèron lei regions de [[Dawaro]] (vèrs 1520) e de [[Fatagar]] (vèrs 1540). Puei, foguèron arrestats per un conflicte ambé la [[ciutat-estat]] [[islam|musulmana]] d'[[Harar]] mai mantenguèron una pression militara importanta sus la [[frontiera]] meridionala<ref>En fàcia deis Oromòs, l'estrategia etiopiana foguèt generalament de desviar diplomaticament leis invasions en direccion deis estats musulmans. L'opcion militara èra solament utilizada per blocar lei movements pus importants en direccion de l'Empèri. Ansin, leis Oromòs s'infiltrèron pauc a pauc dins lo sud dau Plan Etiopian e s'installèron militarament dins lei regions musulmanas.</ref>. Autre sinhau dau declin etiopian, lo país èra vengut despendent de l'ajuda de [[Portugal]] e de seis armas de fuòc. Pasmens, lei diferéncias religiosas e leis exigéncias de conversion au [[catolicisme]] dei Portugués entraïnèron dei tensions. Per contrar leis arguments de seis aliats, [[Gelawdewos]] ordonèt la publicacion de divèrseis òbras definissent la fe e lei rites de la Glèisa Etiopiana. Dins aquò, podiá pas rompre sei relacions ambé [[Lisbona]] e, en [[1557]], deguèt acceptar l'arribada d'una mission jesuita. ==== De Sarsa Dengel a Fasilides ==== [[File:Fasilides Palace 02.jpg|thumb|left|Lo castèu de [[Fasilides]]]] Lo règne de [[Sarsa Dengel]] ([[1563]]-[[1597]]) permetèt de restaurar l'economia dau país e de'n reorganizar l'administracion. D'efèct, en [[1578]], capitèt d'arrestar una invasion [[Empèri Otoman|ottomana]] partida dau [[pòrt]] de Massaua (conquistat per lei Turcs en [[1557]]). Una patz foguèt signada en [[1589]] que permetèt d'assegurar l'estabilitat de la [[frontiera]] [[nòrd]]. En revènge, dins lo sud, la pression deis Oromos aumentèt e d'incursions periodicas entraïnèron lo pilhatge dei regions meridionalas. [[Susneyos Ièr|Susneyos]] ([[1607]]-[[1632]]) assaièt d'organizar l'installacion deis Oromòs en Etiopia gràcias a una politica d'integracion. Ajudat per un jesuita [[Espanha|espanhòu]] dich [[Pedro Páez]], assaièt tanben de raprochar lei Glèisas Etiopiana e Catolica. Se convertiguèt personalament au [[catolicisme]] en [[1622]] mai son projècte mau capitèt car lei successors de Pedro Páez ordonèron de reformas tròp importantas per èsser acceptadas aisament per la populacion. D'insureccions acomencèron dins totei lei regions dau país après l'adopcion oficiala dau catolicisme coma religion de l'Estat. Ansin, en [[1627]], [[Susneyos Ièr|Susneyos]] adoptèt una lèi laissant la libertat religiosa ai crestians de l'Empèri e [[abdicacion|abdiquèt]] au profiech de son fiu [[Fasilides]] ([[1632]]-[[1667]]). L'emperaire novèu ordonèt l'expulsion dei jesuitas. Puei, installèt sa [[capitala]] a [[Gondar]] que venguèt un centre comerciau major d'Africa de l'Èst. Pasmens, lo desvolopament de la capitala permetèt pas de defugir lo declin dau poder imperiau menaçat per lei revendicacions de l'aristocracia tradicionala e de l'aristocracia novèla formada au sen dau pòble oromò. D'un biais generau, lei transferiments financiers entre lei vassaus cargats de collectar l'[[impòst]] e l'emperaire demeniguèron entraïnant la baissa dei revenguts de l'Estat. ==== L'afondrament de l'autoritat imperiala ==== Après la mòrt de [[Fasilides]], lo declin de l'autoritat imperiala èra vengut clar en despiech d'una brèva restauracion pendent lo règne de [[Bakaffa]] ([[1721]]-[[1730]]). Sa consequéncia pus importanta foguèt la creacion dau pòste de ''ras'' que designava lo cap militar d'un territòri. Après la mòrt de Bakaffa, sa frema [[Mentewab]] aguèt un ròtle primordiau sus la gestion deis afaires dins lo corrent dei règnes d'[[Iyasu II]] ([[1730]]-[[1755]]) e d'[[Iyoas Ièr|Iyoas]] ([[1755]]-[[1769]]). D'origina oromò, donèt lei pòstes principaus dau [[govèrn]] au sieu pòble. Pasmens, per mantenir un equilibri entre lei diferents pòbles etiopians, nomèt tanben [[Mikael Sehul]], originari de la region de Tigre, ''ras'' dei províncias dau nòrd. Puei, assaièt sensa succès de mantenir la patz entre lei differentei faccions oromos. De son caire, [[Mikael Sehul]] prenguèt lo contraròtle dei rets comerciaus entre Gondar e lo pòrt de Massaua. Gràcias a sei relacions bònas ambé leis Otomans, poguèt crompar d'armas de fuòc. Quand la guèrra civila acomencèt au sen dau pòble oromo, [[Mentewab]] li donèt lo títol de ''ras-bitwoded'' (cap dei ''ras'') e li demandèt d'intervenir militarament per arrestar lei combats. Dins aquò, après sa victòria, Sehul organizèt una insureccion còntra l'emperaire Iyoas que foguèt tuat. A sa mòrt, l'autoritat imperiala s'afondrèt e lo poder etiopian foguèt partejat entre lei grands senhors feodaus. === Lo Temps dei princes === ==== La division dau país ==== Lo periòde [[1769]]-[[1855]] es dich Temps dei princes en causa dau declin fòrça important de l'autoritat imperiala qu'èra venguda unicament nominala. Quatre províncias formèron de reiaumes ''de facto'' independents e rivaus : * au [[nòrd]], Tigre èra centrat sus Aksum, [[capitala]] espirituala d'Etiopia e sèti dau cap de la Glèisa Etiopiana. * au centre, Begameder e Godjam se partejavan la region. Lo premier, que sa [[capitala]] èra Debre Tabor, èra dirigit per de senhors oromòs e ocupava lo centre politic de l'Empèri, compres Gondar que gardava lo títol de capitala imperiala. * au sud, Choa èra dirigit per la [[dinastia]] dei Menzi. * a l'èst, s'installèron tanben divèrsei populacions d'origina oromò. Adoptèron la [[religion]] [[islam|musulmana]] e i formèron de principats. ==== Lo redreiçament economic de la premiera mitat dau sègle XIX ==== La formacion de l'[[Egipte]] de Mehemet Ali dins lo corrent deis annadas 1810 permetèt l'emergéncia novèla d'un estat poderós e dinamic au [[nòrd]] de la [[Mar Roja]]. Après d'annadas de declin, aquò favorizèt tornarmai lo comèrci regionau. Lei diferentei regions etiopianas assaièron d'i participar, especialament Tigre e Godjam. Leis Etiopians exportavan d'[[esclavatge|esclaus]], d'[[evòri]] ò de [[cafè]] e importavan de produchs manufacturats. Lei cambis marchands se desvolopèron tanben en direccion dau sud onte se formèron divèrsei principats oromòs e lo [[Reiaume de Kaffa]] gràcias ai revenguts comerciaus. Enfin, Choa assaièt d'encoratjar la represa dei cambis dins lei regions orientalas onte leis estats musulmans èran en declin. ==== Lei guèrras civilas e la restauracion de l'Empèri ==== [[File:Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png|thumb|Division d'Etiopia a la fin dau Temps dei Princes (vèrs 1850).]] En [[1788]], a la mòrt dau ''ras-bitwoded'' Ali I{{èr}}, leis Oromòs acomencèron una guèrra civila novèla entre elei. S'acabèt en [[1803]] per la victòria de [[Gugsa de Yeju]] que gardèt la supremàcia fins a sa mòrt en [[1825]]. Pasmens, sa disparicion entraïnèt una guèrra novèla car son fiu, Ali II, èra encara un enfant plaçat sota la [[regéncia]] de sa maire [[Menen]]. Capitant de raliar la màger part deis Oromòs, [[cristianisme|crestians]] ò [[islam|musulmans]], Menen renforcèt lo poder de son fiu dins lo centre. Pasmens, deguèt faciar l'oposicion de Wube de Tigre que refusava de reconóisser Ali II coma ''ras-bitwoded''. Gràcias au sostèn dau cap de la Glèisa Etiopiana, faguèt excomunicar Ali II en [[1841]]. Après aqueleis afrontaments, leis annadas 1840 veguèron l'emergéncia d'un cap novèu dich [[Tewodros II|Kassa]]. A l'origina, èra solament un senhor de guèrra de la region dau [[lac de Tana]]. Pasmens, gràcias a plusors succès, renforcèt sa poissança e organizèt d'incursions còntra [[Begademer]]. Ali II, esperant son ajuda, li donèt lo títol de caps dei marchas occidentalas mai, en [[1852]], lei relacions entre lei dos òmes se desgradèron. Kassa ataquèt e conquistèt alora Gondar. Puei, en [[1853]], sei fòrças bateguèron la [[cavalariá]] oromò e Ali II deguèt s'enfugir en Yeju. L'annada seguenta, Kassa obtenguèt lo sostèn de la Glèisa per restaurar l'Empèri e la religion crestiana. Enfin, en [[1855]], una campanha victoriosa còntra Tigre li permetèt de sometre Wube e de se proclamar negus sota lo nom de [[Tewodros II]]. Aquò marquèt la restauracion de l'autoritat deis emperaires sus lo país. === De Tewodros II a Menelik II === ==== Lo règne de Tewodros II ==== [[File:Téwodros II.jpg|thumb|upright|L'[[Emperaire of Ethiopia|Emperaire]] [[Tewodros II d'Etiopia|Tewodros II]] que reinèt au començament de l'Etiopia moderna, a la fin de l'èra decentralizada ''[[Zemene Mesafint]]'' ("Èra daus Princes").]] Tewodros II reinèt de [[1855]] a [[1868]]. Assaièt de restablir sa sobeiranetat sus lei darriers principats etiopians independents eissits dau Temps dei princes e de reformar l'Estat. Premier, ataquèt donc Choa qu'aviá aperavans sostengut Ali II. Son cap, [[Haile Malakot]] ([[1847]]-[[1855]]), foguèt vençut e tuat en [[1855]] e son fiu, [[Menelik II|Menelik]], venguèt ostatge a la Cort imperiala. Après aquela victòria, tota l'Etiopia [[cristianisme|crestiana]] èra tornarmai unificada. Tewodros acomencèt alora una tiera de reformas qu'anavan rapidament entraïnar d'insureccions recurrentas au sen de la populacion e de l'[[aristocracia]] a partir de [[1856]]. D'efècte, après l'establiment de sa [[capitala]] a [[Debre Tabor]] e la bastida d'una [[fortificacion|fortalesa]] a [[Magdala]], s'ocupèt dei finanças de l'Estat e de l'armada. Per defugir lei pilhatges organizats per lei militars, decidèt d'instaurar un pagament regular dei soudats que foguèron gropats au sen de [[garnison]]s permanentas. Pasmens, per aquò, aumentèt leis [[impòst]]s, çò que causèt un maucontentament grèu e generalizat. Puei, assaièt d'organizar una reforma agrària e prenguèt donc una partida dei bens de la Glèisa per lei distribuir ai païsans perdent ansin lo sostèn dau [[clergat]]. En [[1865]], l'evasion de [[Menelik II|Menelik]] que se proclamèt rèi de Choa agravèt mai la situacion. Per renfòrçar sa posicion en fàcia deis insureccions provincialas, Tewodros assaièt d'obtenir lo sostèn dei principalei poissanças mondialas. En [[1862]], prepausèt ai [[Reialme Unit|Britanics]] una aliança còntra l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, obtenguèt ges de respònsa car [[Londres]] èra au contrari a assaiar de defendre l'independéncia turca còntra leis ambicions [[Russia|russas]]. L'emperaire etiopian assaièt alora de faire pression sus lo [[govèrn]] britanic e capturèt quauquei Britanics. De negociacions a prepaus de sa liberacion donèron ges de resultat e, en genier de [[1868]], lei Britanics desbarquèron un còrs expedicionari. Gràcias au sostèn de Kassa, novèu ''ras'' de Tigre, avancèt rapidament fins ai regions centralas e conquistèt Magdala. Tewodros se suicidèt dins lo corrent de la presa de sa fortalesa. ==== Lo règne de Yohannes IV ==== [[File:Etiopia - Territòri en 1889.png|thumb|Etiopia en [[1889]] a la mòrt de [[Yohannes IV]].]] Après la mòrt de [[Tewodros II]], una guèrra civila devesiguèt lo país de [[1868]] a [[1872]] e la victòria de Kassa. Lo venceire se proclamèt emperaire sota lo nom de [[Yohannes IV]] e someteguèt lei senhors principaus entre [[1873]] e [[1876]]. Pasmens, lei vençuts, magerament [[Menelik II|Menelik de Choa]], poguèron gardar una autonòmia larga. L'emperaire novèu decidèt tanben, au contrari de son predecessor, de sostenir la Glèisa e seis institucions per pas s'alienar lo [[clergat]]. Ansin, aquò permetèt de restaurar l'Estat etiopian qu'adoptèt dins lo corrent dau règne un mòde de foncionament fòrça descentralizat. Aprofichant son autonòmia, Menelik menèt donc una politica d'expansion en direccion dau sud ambé l'objectiu de prendre lo contraròtle dei rets comerciaus dau sud-èst dei [[montanha]]s etiopianas. Lei [[ciutat-estat|ciutats-estats]] de Djimma e de Harar foguèron vençudas e obligadas de reconóisser sa senhoriá en [[1884]] e en [[1888]]. Dins lo corrent d'aqueleis annadas, desvolopèt pereu sei relacions ambé lei [[França|Francés]], leis [[Itàlia|Italians]] e lei [[Reialme Unit|Britanics]] que s'èran respectivament establits lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Roja]] en [[1862]], en [[1869]] e en [[1884]]. Dins aquò, lei pensaments principaus dau règne de [[Yohannes IV]] regardèron subretot leis afaires estrangiers e l'installacion de poissanças ostilas ò perilhosas ai [[frontiera]]s etiopianas. D'efèct, en [[1865]], lei Madistas turco-egipcians avián pres lo contraròtle dau [[pòrt]] de Massaua. Après una pausa, acomencèron tornarmai sei conquistas dins lo corrent dau decenni 1870. Avancèron sus lo plan [[Eritrèa|eritrèu]] en [[1872]], ocupèron [[Zeila]] e [[Berbera]] en [[1875]] e ataquèron sensa succès Etiopia ([[batalha de Gundat]]) e lo Sultanat d'Aossa en [[1875]]-[[1876]]. Totjorn en [[1876]], una campanha de Yohannes IV còntra Massaua se turtèt a una resisténcia fòrta e mau capitèt. La situacion demorèt malaisada fins a [[1882]] e l'ocupacion d'[[Egipte]] per lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. En [[1884]], un acòrdi foguèt negociat entre Britanics, Egipcians e Etiopians còntra lei Madistas. Etiopia ajudèt la retirada dei [[garnison]]s egipcianas menaçadas dins lo sud de [[Sodan]] e obtenguèt en cambi una libertat comerciala totala dins lo pòrt de Massaoua. Pasmens, lei Britanics s'inquietavan subretot de l'installacion dei Francés dins la region. Decidèron donc de pas respectar lo tractat de 1884 e de favorizar l'installacion deis Italians a Massaua tre [[1885]]. Lei mèstres novèus dau país decidèron de blocar lo comèrci d'armas en direccion d'Etiopia. En [[1887]], aquò entraïnèt un premier conflicte entre Etiopia e Itàlia que s'acabèt per la desfacha d'un pichon còrs italian. [[Roma]] mandèt alora de renfòrç importants e foguèt indirèctament ajudada per lei Madistas qu'assaièron d'aprofichar lei dificultats etiopianas per atacar Godjam e Begademer. Yohannes IV foguèt donc obligat d'abandonar la region de Massaoua per s'opausar a l'invasion e moriguèt sus lo [[Batalha de Metemma|prat batalhier de Metemma]] en [[1889]]. ==== Lo règne de Menelik II ==== [[File:Menelik II in coronation garb, Emperor of Ethiopia.jpg|thumb|left|L'emperaire [[Menelik II]], ancian governador de [[Shewa]]]] [[File:Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png|thumb|Expansion d'Etiopia e partiment de l'Africa Orientala entre 1889 e 1914.]] A la mòrt de [[Yohannes IV]], [[Menelik II|Menelik de Choa]] se proclamèt emperaire sota lo nom de [[Menelik II]]. Pasmens, deguèt premier sometre Mengesha, ''ras'' de Tigre e fiu de son predecessor. Per aquò, se raprochèt d'[[Itàlia]]. En mai de [[1889]], foguèt signat lo [[tractat d'Ucciali]] que permetèt a Menelik d'obtenir un sostèn italian en cambi de la cession dau nòrd de Tigre. Gràcias a aquela ajuda, Mengesha foguèt vençut avans la fin de l'annada. Pasmens, de tensions grèvas apareguèron rapidament entre Etiopia e Itàlia en causa d'una diferéncia majora entre lei doas versions dau tractat d'Ucciali. D'efèct, l'article 17 èra pas traduch d'un biais identic. Segon leis Italians, Menelik èra obligat de passar per la diplomacia italiana per intrar en contacte ambé d'autreis estats. Ansin, en octòbre de [[1889]], [[Roma]] anoncièt l'establiment d'un [[protectorat]] italian sus Etiopia. Òr, segon leis Etiopians, i aviá ges d'obligacion per son govèrn d'utilizar la diplomacia italiana mai solament una possibilitat. Menelik contestèt donc lei revendicacions italianas. En [[1895]], aquelei tensions se transformèron en guèrra vertadiera e lo govèrn etiopian ordonèt la mobilizacion generala. La batalha decisiva se debanèt lo 1{{èr}} de març a [[Batalha d'Adua|Adua]] e s'acabèt per una desfacha totala dau còrs expedicionari italian. Dins lo corrent de l'annada, [[Itàlia]] deguèt donc reconóisser l'independéncia etiopiana ([[Tractat d'Addis-Abeba]]). Après sa victòria, Menelik contunièt una politica d'expansion militara vèrs lo [[sud]] e l'[[èst]] e acomencèt una modernizacion limitada dau país. Ansin, l'armada etiopiana conquistèt lo [[Reiaume de Kaffa]], agantèt lo [[lac Turkana]] e s'installèt dins la màger part d'[[Ogaden]]. Lei [[frontiera]]s actualas dau país foguèron agantadas au començament dau sègle XX e definidas per d'acòrdis ambé lei poissanças [[colonialisme|colonialas]] de la region ([[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Itàlia]] e [[França]]). La modernizacion de l'Empèri regardèt la creacion e lo desvolopament d'institucions ò de tecnologias occidentalas (camin de fèrre, pòsta, telegraf...). Pasmens, son installacion foguèt principalament limitada a la [[capitala]] e leis estructuras economicas tradicionalas evolucionèron gaire dins lo rèsta dau país. === La conquista italiana e la fin de l'Empèri === ==== De Menelik II a la guèrra d'Etiopia ==== En [[1909]], [[Menelik II]] designèt son felen [[Iyasu V]] coma eiretier. Puei, malaut e fatigat, se retirèt dau poder (moriguèt en [[1913]]). Après una [[regéncia]], Iyasu acomencèt de dirigir personalament lo país en [[1911]]. Favorable ai [[islam|musulmans]] e a un raprochament ambé l'[[Empèri Otoman]], deguèt faciar una oposicion viva de part de l'[[aristocracia]] [[cristianisme|crestiana]]. Puei, en [[1916]], son sostèn ais Otomans entraïnèt una menaça d'invasion de l'Entenduda. En fàcia de la menaça, una assemblada de nobles decidèt d'[[excomunicacion|excomunicar]] l'emperaire que deguèt s'enfugir. Foguèt oficialament remplaçat per una filha de Menelik, [[Zauditu]], mai la realitat dau poder foguèt tengut per lo ''ras'' [[Haile Selassie|Tafari]] designat eiretier e [[regéncia|regent]]. Ansin, a la mòrt de [[Zauditu]], Tafari li succediguèt e venguèt emperaire sota lo nom d'[[Haile Selassie]]. [[File:Addis Ababa-8e00855u.jpg|thumb|[[Haile Selassie]] a son burèu del palai]] Bòn diplomata, Tafari capitèt d'establir de relacions bònas ambé lei governadors dei províncias e ambé lei poissanças estrangieras. En [[1923]], Etiopia intrèt au sen de la [[Societat dei Nacions]] (SDN) e, en [[1928]], un tractat d'amistat e d'arbitratge, foguèt signat ambé l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Pertocant leis afaires intèrnes d'Etiopia, Tafari contunièt la politica de modernizacion. Après son coronament coma emperaire, assaièt de l'accelerar e de l'estendre a la totalitat dau territòri ambé la bastida de [[rota]]s, d'[[escòla]]s, la modernizacion de l'entraïnament deis [[oficièr]]s ò l'adopcion d'una [[constitucion]] en [[1931]]. Pasmens, en [[1935]], au començament de la guèrra còntra [[Itàlia]], leis efèctes d'aquela politica èran encara febles franc d'[[Addis Abeba]] e dau sud-oèst exportator de [[cafè]]. ==== La Guèrra d'Etiopia e la Segonda Guèrra Mondiala ==== {{veire|Guèrra d'Etiopia}} [[Fichièr:Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png|thumb|Esquèma generau de la Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.]] Tre [[1933]], [[Benito Mussolini|Mussolini]] aviá decidit de conquistar militarament Etiopia per renfòrçar lo prestigi de son regime e venjar l'umiliacion d'Adua. En octòbre de [[1935]], aprofichèt donc una escaramocha frontaliera, qu'opausèt soudats etiopians e italians en decembre de [[1934]], per atacar Etiopia. Gràcias a son armament modèrne ([[artilhariá]] pesuca, [[arma quimica|gas de combat]]...), l'armada italiana capitèt de rompre lei principaleis armadas etiopianas que perdiguèron de desenaus de milièrs d'òmes. Lo 2 de mai de [[1936]], [[Haile Selassie]] abandonèt la [[capitala]] per se refugiar en [[Anglatèrra]] e lo 5, Mussolini poguèt proclamar la creacion de l'Empèri Italian d'Africa Orientala. En [[1938]], [[França]] e [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] reconoguèron la sobeiranetat italiana. Maugrat la desfacha de son armada, l'aristocracia e la populacion opausèron una resisténcia fòrta a la dominacion coloniala. Per rompre aquela oposicion, leis Italians fusionèron una partida d'Etiopia ambé sei colonias d'[[Eritrèa]] e de [[Somalia]], bastiguèt un ret de rotas per susvelhar lo territòri e menèt una repression saunosa còntra lei movements armats e sei partisans. Aquò aguèt per consequéncia una destabilizacion importanta de la societat tradicionala. D'efèct, en causa de son ròtle dins lei premiereis insurreccions, l'[[aristocracia]], lo clergat e l'elèit tradicionala foguèron rapidament chapladas e lei païsans prenguèron un ròtle mai e mai important dins la lucha. Pasmens, la preséncia italiana durèt gaire car la [[Segonda Guèrra Mondiala]] isolèt lei fòrças italianas d'[[Africa]] Orientala. Lei Britanics e una armada organizada per [[Haile Selassie]] liberèron aisadament Etiopia après una campanha brèva entre genier e mai de [[1941]]. Dins aquò, après aquela victòria, lo govèrn d'[[Haile Selassie]] deguèt faciar leis ambicions de [[Londres]] qu'esperava annexar una partida de la region liberada. Aquela crisi se debanèt en doas etapas que s'acabèron per de succès etiopians. Premier, en [[1941]], Londres refusèt de reconóisser la restauracion de la sobeiranetat etiopiana per lo govèrn de l'emperaire. Fins a decembre de [[1944]], considerèt la region coma un territòri enemic ocupat. Pasmens, lei Britanics deguèron finalament cedir en decembre de [[1944]] en causa dau sostèn [[USA|estatsunidenc]] a la causa etiopiana. En revènge, gardèron lo drech de mantenir de tropas en [[Ogaden]]. Puei, lei temptativas britanicas d'annexar una partida d'[[Ogaden]] a la Somalia Britanica favorizèron la formacion d'un grop pan-somalian dich Liga de la Jovença Somaliana (SYL). Refusant d'abandonar la region, Haile Selassie i donèt una concession [[petròli|petrolièra]] a una companhiá [[USA|estatsunidenca]]. Aquò suscitèt l'oposicion de la SYL qu'expulsèt leis Estatsunidencs per fòrça. [[Londres]] foguèt incapabla de s'i opausar car lei [[garnison]]s britanicas locala èra principalament formada de sòcis de la SYL. Per defugir un conflicte diplomatic ambé [[Washington]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] foguèt donc obligat d'anonciar lo retirament de sei tropas de l'Ogaden Etiopian. Enfin, Etiopia participèt ambé succès ai negociacions regardant l'avenidor dei [[colonialisme|colonias]] [[Itàlia|italianas]] d'[[Africa]]. Après la conclusion d'una enquista internacionala que declarèt impossibla l'existéncia d'una [[Eritrèa]] independenta en [[1948]], Haile Selassie capitèt d'obtenir lo sostèn [[USA|estatsunidenc]] a son projècte de restacar [[Eritrèa]] a l'Empèri. Un estatut d'autonòmia foguèt previst per Eritrèa. En [[1950]], un vòte de l'Assemblada generala de l'[[ONU]] federèt oficialament Eritrèa e Etiopia e l'union aguèt luòc en [[1952]]. Pasmens, la màger part deis Eritrèus i èran opausats. ==== La fin de l'Empèri ==== Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo regime d'[[Haile Selassie]] foguèt pas capable de menar lei reformas necessitadas per lei transformacions de la societat dins lo corrent de la guèrra. Totjorn basat sus l'aristocracia e sus una modernizacion limitada, se turtèt ais aspiracions deis intellectuaus e deis estudiants. De mai, foguèt afeblit per lo començament de la lònga guèrra d'independéncia d'Eritrèa en [[1961]] e per la formacion de [[guerilha]]s pro-somalianas en [[Ogaden]] en [[1964]]. Lo govèrn venguèt donc pus autoritari e l'armada foguèt mobilizada còntra lei movements d'oposicion. Pasmens, la novèla generacion d'[[oficièr]]s èra tanben ganhada per d'idèas modernistas e progressistas. En [[1973]], una gròssa [[famina]] causèt de milièrs de victimas dins lo nòrd dau país. Incapable de faciar la situacion, lo regime perdèt son prestigi e l'agitacion venguèt recurrenta au sen deis universitats de la [[capitala]] e dei [[garnison]]s. Ansin, l'annada seguenta, la formacion d'un govèrn novèu cargat de reformar prefondament lo país entraïnèt l'afondrament dau poder que foguèt totalament desbordat per l'amplor dei manifestacions. Lo 12 de setembre, un Comitat de coordenacion dei fòrças armadas (Derg) despausèt l'emperaire (que moriguèt en [[1975]]) e prenguèt lo poder. === L'Etiopia contemporanèa === ==== Lo periòde Mengistu ==== [[File:Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png|thumb|Guèrras dau periòde Mengistu.]] Vèrs la fin de [[1974]], de conflictes au sen dau Derg s'acabèron per l'eliminacion dei faccions moderadas. Lo venceire d'aqueu conflicte foguèt l'ala revolucionària que son programa foguèt adoptat en [[1976]]. Inspirat per lo modèl [[URSS|sovietic]] ([[partit politic|partit]] unic, [[nacionalizacion]]s, reformas agràrias... etc.), entraïnèt un raprochament ambé l'[[Union Sovietica]]. Aquela annada, lo comandant [[Haile Mariam Mengistu]] organizèt un complòt novèu que li permetèt de prendre lo poder e de venir lo cap d'estat d'Etiopia. Eliminèt rapidament l'oposicion deis intellectuaus e deis estudiants revolucionaris (periòde de la Terror Roja) e formèt un regime dictatoriau basat sus l'armada. Pasmens, coma lo regime imperiau, lo govèrn de Mengistu refusèt lei demandas d'autonòmia dei regions perifericas e renforcèt la dominacion deis etnias dau centre sus l'administracion estatica. Aquò agravèt lei tensions dins lei regions independentistas d'[[Eritrèa]] e d'[[Ogaden]]. En Tigre, una guerilha novèla dicha Front Populara de Liberacion de Tigre (FPLT) se formèt en [[1975]]. En [[1977]], aprofichant d'operacions de l'armada etiopiana en [[Eritrèa]], [[Somalia]] ataquèt la [[frontiera]] sud-èst per conquistar [[Ogaden]]. Gràcias au sostèn de l'[[URSS]] e de seis aliats (principalament [[Cuba]] e l'[[Iemèn dau Sud]]), Etiopia capitèt de rebutar l'atacar, de ganhar aqueu conflicte, dich [[Guèrra d'Ogaden]], en [[1978]] e d'i demenir l'influéncia dei guerilhas pro-somalianas. Pasmens, aquò permetèt pas de reglar lei questions de Tigre e d'Eritrèa. Au contrari, en [[1982]], la guerilha eritrèa subrevisquèt a una ofensiva generala. De mai, dins lo corrent deis annadas 1980, l'[[agricultura]], reorganizada segon lo modèl sovietic, conoguèt de dificultats permanentas en causa d'una secaressa importantas entraïnant una [[famina]] grèva en [[1984]]. Puei, la crisi agricòla s'estendèt dins leis autrei domenis economics agravant rapidament la situacion. En [[1989]], la ''perestroïka'' de Mikhail Gorbachev e la fin de l'ajuda sovietica portèron un còp decisiu au regime de Mengistu. D'efèct, lei diferentei guerilhas etiopianas s'unifiquèron a l'entorn dau FPLT per formar lo Front Democratic Revolucionari dau Pòble Etiopian (FDRPE). Ajudat per lo Front Popular de Liberacion d'Eritrèa (FPLE), lo FDRPE infligiguèt mai d'una desfacha a l'armada gonvernamentala e avancèt en direccion de la [[capitala]]. Lo 21 de mai de [[1991]], Mengistu quitèt lo país. LO FDRPE prenguèt lo poder e Eritrèa venguèt ''de facto'' [[Estat sobeiran|independenta]]. ==== Etiopia dempuei 1991 ==== Après sa victòria, lo FDRPE creèt un govèrn transitòri, adoptèt lo [[capitalisme]] e lo [[federalisme]]. L'independéncia ''de jure'' d'Eritrèa foguèt reconeguda en mai de [[1993]] après un referendum. En [[1995]], una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada. Devesiguèt lo país entre uech estats regionaus dotats de certanei competéncias localas e dau drech de secession. [[Meles Zenawi]], cap dau FDRPE e dau govèrn provisòri, ganhèt lei premiereis eleccions e venguèt Premier Ministre. Lo regime prenguèt rapidament un aspèct autoritari denonciat per l'oposicion. Au sen deis estats regionaus, lei movements locaus foguèron pauc a pauc remplaçats per lei partisans de Zenawi e de tensions importantas apareguèron dins lei regions centralas que son còntra la dominacion de Tigre sus leis afaires de l'Estat. En [[1998]], lo desacòrd amb [[Eritrèa]] regardant lo traçat de la frontiera s'agravèt e entraïnèt un conflicte dur e saunós de [[1998]] a [[2000]]. Zenawi e son rivau eritrèu [[Issayas Afeworki]] son sospichats d'aver utlizat aquela guèrra per renfòrçar son poder e suprimir la màger part de l'oposicion. Dins totei lei cas, lei combats prenguèron rapidament una amplor importanta (aperaquí {{formatnum:200000}} òmes mobilizats dins cada camp). S'acabèron per una victòria militara de l'armada etiopiana que conquistèt la màger part dei territòris contestats. Dins aquò, un arbitratge internacionau que sei conclusions son pas acceptadas per Abbis Abeba donèt en partida rason a [[Asmara]] pertocant lo traçat frontalier. La tension demora ansin viva entre lei dos país. En [[2005]], lo FDRPE ganhèt una eleccion gràcias a de fraudas massivas. Ja tocat per la guèrra còntra Eritrèa e per l'autoritarisme de son regime, lo prestigi de Méles Zenawi demeniguèt mai. Pasmens, lo cap etiopian capitèt de se mantenir au poder e de se raprochar deis [[Estats Units d'America]]. Dempuei [[2006]], l'armada etiopiana participa ansin ai guèrras còntra lei movements islamistas de [[Somalia]] amb una ajuda estatsunidenca. En revènge, au nivèu economic, en despiech de certanei progrès, la situacion demora malaisada coma l'illustra la famina de 2011. == Organizacion politica e territoriala == === Poder executiu === Lo [[poder executiu]] es tengut per lo Premier Ministre e son [[govèrn]]. Lo Premier Ministre n'es lo personatge centrau. Es lo cap dau [[govèrn]] e es designat entre lei sòcis dau [[partit politic|partit]] majoritari au Conseu dei Representents dei Pòbles. Dirigís lo Conseu dei ministres e la politica interiora e exteriora dau país. Enfin, es cargat de la promulgacion e de la mesa en aplicacion dei [[lei|lèis]] votadas per lo Parlament. Existís un president de la Republica qu'es lo cap de l'[[Estat]]. Pasmens, sei foncions son principalament onorificas e comprenon la promulgacion dei tractats internacionaus après ratificacion parlamentària, la convocacion dei sessions annualas de la reünion dei doas assembladas, la recepcion deis ambaissadors ò lo drech de gràcia. Es elegit per lo Parlament a la majoritària dei dos tèrç per un mandat sièis annadas. === Poder legislatiu === Lo [[poder legislatiu]] es tengut per un parlament [[bicamerisme|bicamerau]] dich [[Assemblada Parlamentària Federala]] que sa [[chambra bassa]] es lo [[Conseu dei Representents dau Pòble]] e sa [[chambra auta]] es lo [[Conseu de la Federacion]]. Lo Conseu dei Representents dau Pòble tèn la màger part dau poder legislatiu, especialament regardant lo vòte dei finanças. Es format de 547 deputats elegits au [[Sufragi universal|sufragi universau]] dirècte per un mandat de cinc [[annada]]s. Lo [[Conseu de la Federacion]] a un poder fòrça limitat que s'aplica a l'iniciacion dei [[lei|lèis]] civilas destinadas au renfòrçament de la federacion e au reglament dei desacòrdis entre lei diferenteis entitats federalas. Es format de 135 parlamentaris elegits per cinc ans d'un biais indirècte per leis estats regionaus per cada lei nacions, lei nacionalitats e lei pòbles oficialament reconeguts dins aqueleis estats. === Poder judiciari === En causa de la natura [[federalisme|federala]] de l'[[estat]] etiopian, lo [[justícia|sistèma judiciari]] es organizat entre un sistèma [[federalisme|federau]] e de sistèmas regionaus dotats d'administracions e d'estructuras pròprias. La Cort suprèma federala es l'institucion [[justícia|judiciària]] pus auta dau país e a lo ròtle de Cort de cassacion regardant lei decisions de totei leis autrei tribunaus. Es tanben l'institucion de premiera instància per leis afaires implicant lo [[govèrn]], leis ambaissadors, lei cònsols e lei representents d'organizacions internacionalas. En dessota, lo sistèma federau es devesit entre plusors brancas diferentas especializadas. Au nivèu regionau, lo sistèma judiciari es principalament cargat deis afaires penaus d'importància febla e deis afaires civius. Existís tanben de tribunaus [[islam]]ics que son sovent utilizats per leis afaires regardant la familha. En [[2014]], l'independéncia de la [[justícia]] etiopiana èra parciala en causa d'una tiera de problemas importants. Premier, la manca de personaus pron qualificats e de mejans financiers afectava totei leis institucions. En mai d'aquò, lo procès de nominacion dei jutges despendiá dau poder legislatiu e lo poder executiu aviá un drech de verificacion deis activitats dei jutges. Ansin, lo sistèma judiciari èra relativament influenciat per la classa politica etiopiana. === Organizacion territoriala === En [[1994]], Etiopia es devesida entre nòu regions administrativas ò estats regionaus ([[Estat regional Afar|Afar]], [[Estat regional Amhara|Amhara]], [[Estat regional de Benishangol e Gomoz|Benishangol e Gomoz]], [[Estat regional de Gambela|Gambela]], [[Estat regional Harari|Harari]], [[Estat regional d'Oromia|Oromia]], [[Estat regional Somali|Somalia]], [[Region de las nacions, nacionalitats e pòbles del Sud|Region dei nacions, nacionalitats e pòbles dau Sud]], [[Estat regional de Tigrai|Tigrai]]) e doas vilas-regions ([[Addis Abeba]] e [[Dire Dawa]]). Puei, leis estats regionaus son devesits entre 68 zònas, 550 districtes e divèrsei districtes especiaus. Aqueleis entitats, especialament leis estats regionaus, son basats sus de critèris d'apartenéncia [[Etnia|etnica]]. Dins l'encastre de la [[constitucion]] [[federalisme|federala]] etiopiana, leis estats regionaus an lo sieu govèrn e cambra legislativa que son autonòms regardant leis afaires non tractats per leis autoritats centralas. Leis estats regionaus an un [[drech]] de faire secession qu'es assegurat per la [[constitucion]]. Amb aquò, leis estats se son multiplicats: la region dei nacions, nacionalitats e pòbles dau sud a acabat per disparéisser en 2023 après la secession deis estats regionaus de [[Estat regional de Sidama|Sidama]] (2020), dau [[Estat regionau d'Etiopia del Sud-Oèst|Sud-Oèst]] (2021), e dau [[Estat regional d'Etiopia del Sud|Sud]] (2023). La rèsta es devenguda l’estat regionau d’[[Estat regional d'Etiopia centrala|Etiopia centrala]] lo 23 d'agost de 2023. Ne siam doncas ara a 12 estats regionaus. <gallery> Divisions administrativas d'Etiopia (2023).svg|Carta dei divisions administrativas d'Etiopia. Divisions administrativas d'Etiopia (2023) AM.svg|Carta dei divisions administrativas (noms locaus ò oficiaus) </gallery> === Simbòls nacionaus === Lo drapèu etiopian foguèt adoptat lo 6 de febrier de [[1996]]. Es inspirat per lo drapèu adoptat en [[1897]] per l'emperaire [[Menelik II]]. Lei [[color]]s son eissidas de la [[dinastia salomoniana]] e èran ja utilizadas au començament dau [[sègle XVII]]. Foguèron gardadas per lei regimes successius dau [[sègle XX]] que modifiquèron solament lo blason centrau : un [[lion]] de [[Judèa]] per l'Empèri Etiopian, l'emblèma dau Derg per lo regime [[comunisme|socialista]] e lo blason actuau per la Republica Federala. Leis armas de la Republica Federala foguèron adoptadas en [[1996]]. Son formadas d'un [[disc]] [[blau]] que simboliza la [[patz]] e la [[democracia]] desiradas per lo país e d'una estela de cinc brancas e de sei rais que representa lo futur brilhant d'Etiopia. L'imne nacionau es dich ''[[Wedefit Gesgeshi Woude Enat Ityopya]]'' e foguèt adoptat en [[1992]]. Lei paraulas foguèron escrichas per [[Dereje Melaku Mengesha]] e la [[musica]] foguèt compausada per [[Solomon Lulu Mitiku]]. Enfin, lo país a ges de devisa. <gallery> File:Flag of Ethiopia (1897-1936; 1941-1974).svg|Drapèu de l'Empèri Etiopian de [[1897]] a [[1936]] e de [[1941]] a [[1974]]. File:Flag of Ethiopia (1975–1987) (02).svg|Drapèu oficiau de l'Etiopia [[Socialisme|socialista]] de [[1975]] a [[1987]] (rarament utilizat). File:Flag of Ethiopia (1991–1996).svg|Drapèu sensa blason oficiau de [[1991]] a [[1996]] e sovent utilizat durant lo periòde socialista. File:Flag of Ethiopia.svg|Drapèu actuau d'Etiopia adoptat en [[1996]]. File:Coat of arms of Ethiopia.svg|Armas actualas d'Etiopia adoptadas en [[1996]]. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]] e dau regime [[comunisme|socialista]], la [[diplomacia]] etiopiana es principalament centrada sus lei relacions ambé lei país vesins, l'integracion regionala e lo desvolopament de la cooperacion ambé leis [[Estats Units d'America]]. Lei relacions ambé leis estats vesins d'Etiopia èran fòrça contrastadas en [[2014]] : * èran fòrça marridas amb [[Eritrèa]] en causa dei desacòrdis [[frontiera|frontaliers]] entre lei dos país qu'an entraïnat una guèrra de [[1998]] a [[2000]]. Lei relacions diplomaticas e lei cambis comerciaus èran romputs e la frontiera èra totalament sarrada ambé d'escaramochas ponctualas. Lei negociacions regardant lo traçat de la frontiera èran tanben au ponch mòrt. * la question [[somalia]]na èra un pensament important d'[[Addis Abeba]] que sostèn lei temptativas d'estabilizacion dau país e la lucha còntra lei movements islamistas. Entre [[2006]] e [[2009]], un còrs expedicionari etiopian important foguèt mandat dins la region de [[Mogadisho]] per desgatjar la [[capitala]] e i installar lo govèrn somalian de transicion. Dempuei [[2011]], l'armada etiopiana participa tornarmai ai combats dins lo país. Aqueleis eveniments an permés de metre de caire la question d'[[Ogaden]] qu'èra oficialament revendicada per [[Somalia]] avans l'afondrament de son govèrn centrau en [[1991]]. * lei relacions ambé lei dos [[Sodan]] son corrèctas qu'[[Addis Abeba]] a tengut lo ròtle de mediator dins lo reglament de la guèrra civila e dei tensions entre lei dos país. De cambis comerciaus importants se son desvolopats ambé [[Sodan]] e la vila de [[Pòrt Sodan]] es utilizat per Etiopia coma ponch d'accès a la [[Mar Roja]]. Dempuei l'acomençament de la [[Guèrra Civila Sud-sodanesa]] en [[2013]], Etiopia assaia tanben de favorizar un reglament negociat dau conflicte. * lei relacions ambé [[Jiboti]] son tradicionalament bònas gràcias a la lònga cooperacion amb aqueu país ò, aperavans, ambé leis autoritats colonialas [[França|francesas]]. Jiboti èra ansin l'accès a la [[mar]] principau d'Etiopia. * de tensions existisson amb [[Egipte]] a prepaus deis acòrdis actuaus de partiment de l'[[aiga]] de [[Nil]] que son fòrça favorables au [[Lo Caire|Caire]]. L'integracion regionala e sa promocion son un aspèct recent de la politica estrangiera etiopiana aparegut dins lo corrent deis annadas 2000. Ansin, en [[2013]], Addis Abeba a assegurat la presidéncia de l'[[Union Africana]] e a dirigit divèrseis organismes regionaus dempuei [[2007]]. Enfin, lei relacions ambé leis [[Estats Units d'America]] se son desvolopadas dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]] e leis atemptats de [[2001]]. En particular, l'armada etiopiana a obtengut una ajuda militara estatsunidenca que li permet de luchar còntra lei movements islamistas en [[Somalia]]. === Fòrças armadas === {{veire|Fòrças armadas etiopianas}} Lei fòrças armadas etiopianas an conegut una reorganizacion importanta dempuei la fin de la [[Guèrra Etiopia-Eritrèa|guèrra còntra Eritrèa]] amb una demenicion importanta deis efectius de {{formatnum:400000}} òmes en [[2002]] a {{formatnum:182500}} en [[2011]]. Pasmens, amb un budget de 405,9 milions de [[dolar]]s (siá 1,3% dau [[PIB]]) e una experiéncia certana dei conflictes majors ([[Guèrra Etiopia-Eritrèa]], [[Guèrra Civila Somaliana]]), demoravan una poissança militara importanta dau [[continent]] [[africa]]n. De mai, èran sostenguts per una industria militara nacionala relativament importanta eiretada dau periòde socialista e dau conflicte còntra [[Eritrèa]]. Èran organizadas entre doas brancas principalas<ref>Après l'independéncia d'[[Eritrèa]] en [[1991]], Etiopia assaièt de mantenir l'existéncia de sa flòta que sei [[naviri]]s foguèron basats en [[Iemèn]] e en [[Jiboti]]. Pasmens, en causa dei dificultats financieras dau país, poguèt pas pagar la renda dei pòrts e la marina etiopiana foguèt finalament dissòuta en [[1996]]</ref> : * lei fòrças terrèstras gropavan {{formatnum:179500}} òmes equipats principalament d'armaments de premiera ò de segonda generacion d'origina [[URSS|sovietica]], [[Russia|russa]] ò [[Ucraïna|ucraïnesa]]. Dempuei [[2001]], una cooperacion militara s'es desvolopada ambé leis [[Estats Units d'America]] dins l'encastre de la lucha estatsunidenca còntra lei movements islamistas de la region. Lo país a eiretat dau periòde socialista de quantitats importantas d'armaments ({{formatnum:1500}} [[carri de combat|carris de combat]] e {{formatnum:1100}} veïculs de combat d'infantariá) que foguèron renfòrçadas per de crompas a [[Russia]] e a [[Ucraïna]]. Pasmens, en causa dei guèrras e dei dificultats financieras, lo nombre d'unitats operacionalas es mau coneguda. * lei fòrças aerianas gropavan en [[2007]] {{formatnum:3000}} òmes, 82 avions e 57 [[elicoptèr]]s. Coma per lei fòrças terrèstras, se trobavan subretot d'armaments d'origina sovietica ò russa de generacions variadas (dau [[Mig-21]] au [[Sukhoi Su-27]]). En [[2007]], lei principaleis unitats èran 45 avions de combat e 14 avions de transpòrt. Lo nombre d'unitats operacionalas demenís dempuei la fin de la guèrra còntra [[Eritrèa]] en causa de la modernizacion progressiva deis aparelhs utilizats. Lo nombre d'avions de transpòrt sembla estable ò en aumentacion leugiera. De drònas d'observacion serián estats comandats a [[Israèl]]. == Economia == {{veire|Economia d'Etiopia}} En [[2013]], lo [[PIB]] èra egau a 47,34 miliards de dòlars en [[2013]] (siá aperaquí 490 $/ab) e Etiopia fasiá partida dei país pus paures de la [[planeta]]. L'economia èra principalament basada sus lo sector [[agricultura|agricòla]] que representava 47% dau [[PIB]] e emplegava 85% de la man d'òbra activa. L'[[industria]] (10,8% dau PIB e 5% de la man d'òbra) e lei servicis (42% dau PIB e 10% deis emplecs) avián de parts reduchas mai lo govèrn encoratja son desvolopament per limitar la despendéncia a l'[[agricultura]]. Aquel intervencionisme a permes de sostenir una gròssa creissença economica (per exemple, +11%/an sus lo periòde 2002-2007), especialament gràcias ai progrès dau [[sector terciari]]. Dins aquò, lei dificultats demoran importantas en causa de crisis alimentàrias recurrentas, d'una [[inflacion]] importanta e d'infrastructuras vièlhas e pas pron nombrosas. === Agricultura === Basa de l'economia nacionala en [[2014]], l'[[agricultura]] èra devesit entre dos sectors principaus fòrça diferents qu'èran l'agricultura alimentària destinada a la consomacion locala e l'agricultura industriala principalament destinada a l'exportacion. Lei zònas cultivadas representavan 15% de la superficia dau territòri e èran subretot situadas dins lo centre dau país entre {{formatnum:1500}} e {{formatnum:3000}} m d'[[altitud]]. Lo tenement mejan i èra fòrça pichon (1,2 [[ectara]]s) e 55% dei païsans dispausavan de mens d'un [[ectara]]. En fòra dei tèrras, la mitat dau territòri etiopian èra formada de [[pasturgatge]]s favorables au noirigatge. Lei produccions alimentàrias principalas èran formadas de [[cereala]]s, d'èrbas, e d'òlis e de [[cafè]] que son la norridura de basa deis Etiopians. Lei cerealas cultivadas èran subretot lo [[tef]], lo [[blat]], l'[[òrdi]], lo [[milh|gròs blat]] e lo [[sorgò]]. Permetián de produrre de farinas e de bièrras. Leis èrbas èran la fònt principala de [[proteïna]]s. Leis òlis produchas son principalament d'origina vegetala en causa dei defensas alimentàrias religiosas de la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa Etiopiana]] qu'enebisson de manjar d'òlis animalas certanei [[jorn]]s. Lo [[cafè]] a un ròtle important dins l'economia nacionala que representava la fònt de revenguts principala d'aperaquí 15 milions de personas. D'efècte, èra produch tant per la consomacion locala que per l'exportacion, generalament dins de tenements pichons. En causa de son importància (34% deis exportacions en [[2006]] per exemple), aqueu sector èra una prioritat dau [[govèrn]] que contrarotlava estrictament la produccion (prètz, licéncia, qualitat... etc.) per defugir la concentracion dau mercat. En fòra dau [[cafè]], leis autrei filieras fòrça exportatritz èran lo [[tè]], l'[[orticultura]] e lo [[cat]] (25% deis exportacions en [[2007]]). Enfin, lo noirigatge èra una activitat importanta amb aperaquí 90 milions animaus en [[2007]] (sensa comptar la polalha), çò qu'èra un dei capitaus pus dau [[continent]] [[africa]]n. En particular, lo país teniá 43 milions de [[Bovinae|bovins]] (6{{e}} reng mondiau), 18 milions de [[cabra]]s, 4,3 milions d'[[ase]]s, 2,3 milions de [[camèu]]s (3{{e}} reng) e 1,6 milions de [[chivau]]s. === Industria === L'industria etiopiana es un sector en desvolopament qu'ocupa encara una plaça segondària dins l'economia nacionala maugrat un taus de creissença important. Es principalament concentrada dins la region d'[[Addis Abeba]]. Lo sector pus important es aqueu de l'industria alimentària. La produccion de bens manufacturats èra limitada e representava aperaquí 4% dau PIB. Ansin, la màger part dei produchs industriaus èran importats. === Servicis === Lo sector dei servicis etiopians despendiá principalament dau comèrci, dau sector dei transpòrts, dau sector dei telecomunicacions e dau [[torisme]]. Lei transpòrts representavan una activitat importanta en causa de l'abséncia d'accès a la mar dau territòri etiopian dempuei l'independéncia d'[[Eritrèa]]. Aquò a favorizat lo desvolopament dau transpòrt rotier e d'una companhiá aeriana governamentala que fa partida dei premierei companhiás africanas. Lo sector dei telecomunicacions es tengut per una companhiá nacionala que formava una fònt importanta de revenguts per lo budget nacionau. Enfin, lo [[torisme]] èra un sector en desvolopament mai encara limitat en causa de la manca d'infrastructuras. Dins aquò, ambé solament {{formatnum:330000}} toristas en [[2008]], aquò èra ja un sector non negligible que representava 5,5% dau PIB. == Cultura == === Arquitectura === L'[[arquitectura]] etiopiana presenta de variacions importantas entre lei diferentei regions dau país en causa de l'existéncia anciana d'[[estat]]s fòrça diferents sus son territòri actuau. Quatre estiles principaus dominan l'Etiopia anciana en foncion dei periòdes istorics. Lo pus ancian es aqueu dau [[Reiaume de D'mt]] (sègles VIII-V av. JC) qu'es mau coneguda en causa de la disparicion de la màger de sei vestigis. Presentava d'influéncias importantas venguts deis [[estat]]s d'[[Iemèn]] coma lo [[Reiaume de Saba]]. Après lo periòde de D'mt, l'estile [[Reiaume d'Aksum|aksumita]] dominèt lo nòrd d'Etiopia de la fin de l'[[Antiquitat]] a l'emergéncia de la dinastia Zague au sègle XII. Es conegut gràcias a seis estructuras massivas formadas de jaç de pèira e de [[fusta]] coma lo [[monastèri]] de [[Debre Damo]], d'estèlas, de [[tomba]]s e de glèisas. Lei monuments tardius d'aqueu periòde, especialament aquelei talhats dins la ròca, prefiguran l'estile de la [[dinastia Zague]] que foguèt caracterizat per la mesclada de l'arquitectura aksumita ambé d'influéncias vengudas dei regions conquistadas dins lo corrent de la formacion de l'Empèri Etiopian. Pasmens, lei bastiments massís e monolites contunièron de dominar coma lo mòstra l'exemple dei Glèisas de Lalibela bastidas au sègle XIII. Ai sègles XVI e XVII, Etiopia absorbiguèt divèrseis estiles estrangiers venguts d'[[Euròpa]] (arts [[barròc]] e [[Empèri Otoman|otoman]]) ò d'[[Asia]] (arts arabi e [[Índia|indian]]) gràcias ai contactes ambé lei [[Portugal|Portugués]], lei Turcs e lei marchands arabis ò indians. En causa dei guèrras recurrentas dau periòde, l'arquitectura militara conoguèt alora un desvolopament fòrça important ambé la construccion de [[castèl|castèus]] e de [[fortificacion|fortalesa]]s. Pasmens, l'estile militar foguèt tanben adoptat per la bastida de palais reiaus coma aquelei dau complèx dau [[Fasil Ghebbi]] a [[Gondar]]. L'influéncia de l'arquitectura de Gondar demorèt importanta fins au sègle XIX mai integrèt pauc a pauc d'elements venguts dei grands corrents internacionaus. Au sègle XX, leis influéncias internacionalas son vengudas pus importantas mai l'arquitectura etiopiana garda de trachs pròpris coma l'aspèct massís dei bastiments. En fòra dei regions istoricas d'Etiopia, la vila d'Harar presenta tanben un patrimòni arquitecturau fòrça ric. Fòrça influenciat per leis arts arabis e turcs, la ciutat anciana es una plaça importanta de l'[[islam]] etiopian amb un nombre important de [[mosqueta]]s ò d'escòlas, compres tres mosquetas dau sègle X, e un ret important de [[fortificacion]]s. <gallery> Yeha Tigray Ethiopia.jpg|Vestigis dau Temple de Yeha (sègle VIII e VII av. JC), monument pus ancian d'Etiopia. File:Ethio w10.jpg|Tomba dau periòde aksumita. File:Debre Damo Church.jpg|Glèisa d'Abune Aregawi dau monastèri de Debre Damo (sègle VI). File:Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg|Glèisa de Bete Giyorgis dins lo complèx de Lalibela (sègle XIII). File:EthiopieLalibelaBetteMaryam.JPG|Glèisa de Bete Maryam dins lo complèx de Lalibela (sègle XIII). File:AdamTombLalibela.JPG|Tomba d'Adam dins lo complèx de Lalibela (sègle XIII). File:Harar,_porta_di_buda_03.jpg|Fortificacions de la vila d'Harar (sègle XVI). File:Fasilides Palace 02.jpg|Castèu dau negus [[Fasilides]] dins lo complèx dau [[Fasil Ghebbi]] (sègle XVII).]] File:Mentewab's Castle.jpg|Castèu de la rèina [[Mentewab]] (sègle XVII). File:HagerFikirTheatre.jpg|Teatre Hager Fikir (1935). File:Church Our Lady Mary Zion Axum Ethio.jpg|Partida de la Catedrala d'Aksum bastida au sègle XX. </gallery> === Escultura === L'escultura apareguèt sus lo territòri etiopian dins lo corrent dau milleni II av. JC, probablament au sègle XV av. JC. Se difusèt rapidament mai son utilizacion en fòra de l'ornamentacion d'estèlas funeràrias es mau coneguda en causa de la manca de vestigis. En [[Reiaume d'Aksum|Aksum]], l'escultura contunièt d'èsser un art important. Influenciada per lei [[Egipte|egipciana]] e aràbia, adoptèt de tecnicas e de formas vengudas d'aquelei regions coma l'[[obelisc]] utilizat per talhar d'estèlas gigantas. Au sègle IV ap. JC, la conversion dau país au [[cristianisme]], lei defensas publicadas per la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa Etiopiana]] regardant la representacion dau còrs uman entraïnèron l'aparicion d'orientacions novèlas. D'efèct, l'escultura foguèt d'ara endavant dominada per lei besonhs de la Glèisa e l'ornamentacion dei bastiments [[religion|religiós]], principalament per decorar lei bas-relèus, lei colonas, lei plafons e leis enquadraments de fenèstra. La ròca e la [[fusta]] èran lei materiaus principaus d'aqueu periòde. Lei motius representats èran subretot de [[crotz]] geometricas, d'[[animalia|animaus]] e de [[plantae|plantas]]. En particular, lei crotz venguèron un subjècte major de l'escultura etiopiana amb una gròssa varietat de formas e de materiaus. <gallery> File:Ancient Figurine, National Museum, Addis Ababa, Ethiopia (2130296832).jpg|Escultura antica dau sègle VI ò V av. JC. File:Tiya Stèles.JPG|Gravadura antica sus d'estèlas funeràrias. File:Stela aksum.jpg|Estèla giganta d'Aksum dich Obelisc d'Aksum. File:Lalibela.jpg|Crotz escultada sus la teulissa d'una glèisa de Lalibela. File:WLA ima Ethiopian processional Christian cross.jpg|Crotz de fusta placada d'[[argent (metal)|argent]]. </gallery> === Pintura === La [[pintura]] etiopiana es fòrça marcada per lo [[cristianisme]] e gaire desvolopada en fòra dei regions non crestianizadas<ref>Existiá benlèu una pintura pròpria ais estats musulmans de l'Etiopia Orientala actuala mai la màger part dau patrimòni d'aquelei regions foguèt destrucha pendent lei combats entre Etiopia e lei principats musulmans. Es donc malaisat de mesurar son importància.</ref>. Faguèt son aparicion après l'evangelizacion dau sègle IV car èra necessària per representar leis imatges biblicas, lei sants e ornar lei glèisas ò leis enluminaduras dei tèxtes religiós. Fins au sègle XV, leis influéncias [[Empèri Roman|romana]], [[Empèri Bizantin|bizantina]] e aràbia (a partir dei sègles VII e VIII) demorèron determinantas. Ansin, coma dins l'[[Empèri Bizantin]], lei personatges foguèron generalament representats de fàcia amb un èr solemne e impassible, de formas geometricas e d'uèlhs exagerats. Lo periòde de transicion entre [[Reiaume d'Aksum|Aksum]] e Etiopia aguèt pauc d'efècts sus aquela situacion. Lei pintors etiopians desvolopèron son premier estile pròpri vèrs la fin dau sègle XIV e au començament dau sègle XV. Lei personatges foguèron d'ara endavant sovent representats de tres quarts. D'elements coma d'[[aubre]]s, de [[color]]s novèlas ò de representacions arquitecturalas apareguèron permetent de melhorar l'aspèct decoratiu. De mai, dins lo corrent dau sègle XV, lei contactes ambé leis [[Euròpa|Europèus]] entraïnèron l'adopcion de trachs picturaus occidentaus. Pasmens, la lònga guèrra dau sègle XVI còntra lo sultanat d'Adel causèt lo declin de la pintura etiopiana. Au sègle XVII, après la fin dei guèrras còntra lei sultanats musulmans de l'èst, la destruccion de la màger dei [[glèisa]]s e dei [[monastèri]]s dau país e l'expulsion dei jesuitas, la restauracion de la poissança dau poder reiau per [[Fasilides]] entraïnèt sa renaissença. Lei pinturas demorèron inspiradas per l'estile dei sègles XIV e XV. Pasmens, lei pintors etiopians utilizavan d'ara endavant de telas e dispausavan de muralhas importantas dins lei glèisas novèlas per representar d'escènas pus grandas. Puei, apareguèt rapidament un estile novèu basat sus de personatges representats de còps fàcia a fàcia e realizant d'accions de la vida vidanta (discussions, combats... etc.). Autra caracteristica majora d'aqueu periòde, la representacion parallèla dei plecs dei vèstits. Enfin, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVIII, l'influéncia europèa se renforcèt dins lo país belèu gràcias ai contactes entre Etiopia e [[Índia]]. Aquò entraïnèt l'aparicion de representacions pus realistas e d'una utilizacion de [[color]]s pus variadas. Enfin, dins lo corrent dau sègle XX, se difusèron pauc a pauc gràcias a la politica de modernizacion dau país lei tendéncias internacionalas de la pintura mondiala. Dins aquò, la pintura etiopiana garda de trachs pròpris importants, especialament dins la chausida dei tematicas (gròssa influéncia dei païsatges africans) e dei supòrts (lo pergamin es de còps preferit a la tela)<ref>'''[[Anglés|(en)]]''' Elisabeth Biasio, ''Contemporary Ethiopian Painting in Traditional Style : Beginning and Change'' (2009), [https://web.archive.org/web/20150503061631/http://portal.svt.ntnu.no/sites/ices16/Proceedings/Volume%204/Elisabeth%20Biasio%20-%20Contemporary%20Ethiopian%20Painting%20in%20Traditional%20Style.pdf].</ref>. <gallery> File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|Enluminura aksumita dau sègle V ò VI. File:Garima Gospels.jpg|Enluminuras aksumitas dau sègle V ò VI. File:Bible tana.jpg|Enluminuras dau sègle XIII. File:Ethiopian - Leaf from Gunda Gunde Gospels - Walters W85060V - Open Group.jpg|Enluminura etiopiana dau sègle XV. File:Ethiopian painting Decapitation of a Martyr.jpg|Pintura religiosa dau sègle XVII. File:Annunciation to Zechariah British Library Add. MS 59874 Ethiopian Bible.jpg|Pintura biblica dau sègle XVIII. File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De slag bij Adua TMnr 5956-2.jpg|Pintura de la segonda mitat dau sègle XX depintant la [[batalha d'Adua]]. </gallery> === Musica === La [[musica]] etiopiana es fòrça diversificada en causa de l'existéncia de tradicions pròprias diferentas au sen de cada pòble dau país. Pasmens, en foncion dei regions, se pòu trobar d'influéncias liats a un ensems culturau pus important. Ansin, dins lei regions orientalas pobladas de Somalis, l'influéncia de la musica somaliana es importanta. Dins lei regions dau nòrd-èst, la [[musica]] [[islam]]ica a un ròtle primordiau e dins lei religions centralas, la musica religiosa [[cristianisme|crestiana]] es demorada fòrça importanta fins a la modernizacion d'Etiopia. La musica etiopiana tradicionala a lo sieu sistèma modau dich ''qenet''. Es devesit entre quatre mòdes principaus (''tezeta'', ''bati'', ''ambassel'' e ''anchihoy'') e tres mòdes complementaris (''tezeta minor'', ''bati major'' e ''bati minor'') que son generalament pas temperats. Lei musicas son generalament monoficas ò eterofonica. Divèrseis instruments utilizats son pereu especificament etiopians coma lo [[masenko]] ([[laüt]] d'una còrda que s'utiliza amb un arquier), lo [[krar]] ([[lira]] de sièis còrdas), lo [[kissar]] (una mena de [[lira]] de cinc còrdas), la [[begena]] (una mena d'[[arpa]] de dètz còrdas), la [[dita]] (lira de cinc còrdas), l'arc musicau d'una ò de tres còrdas, lo [[washint]] ([[flaüta]] de [[bambó]]), lo [[malakat]] (una mena de [[trompeta]]), la [[fanta]] (una mena de [[flaüta de Pan]]), lo [[kebero]] (un [[tambor]] liturgic larg) ò l'[[atamo]] ([[tambor]] pichon de còps fach d'[[argiela]]). La musica modèrna faguèt son aparicion a partir deis annadas 1930 e foguèt lòngtemps mesclada ambé la musica tradicionala. D'orquèstras importants foguèron creats après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e divèrsei musicians venguèron fòrça famós coma Bezunesh Bekele, Mahmoud Ahmed, Alemayehu Eshete, Hirut Bekele, Ali Birra, Ayalew Mesfin, Kiros Alemayehu, Muluken Melesse e Tilahun Gessesse per la musica populara ò Alemu Aga, Kassa Tessema, Ketema Makonnen, Asnatqètch Wèrqu e Mary Armede per la musica tradicionala. D'estiles novèus apareguèron tanben coma l'etiòp-jazz (Mulatu Astatke). Lo periòde comunista entraïnèt l'aparicion de certanei dificultats per leis artistas mai la produccion musicala demorèt importanta e acomencèt de s'exportar. Au contrari, favorizèt l'utilizacion de formas poeticas per criticar lo regime sensa encórrer la [[censura]]. Dins leis annadas 1990 e 2000, lo succès estrangier se confirmèt, especialament per l'etiòp-jazz. La region de [[Gondar]] i a una influéncia importanta (Aster Aweke, Gigi) ambé lei regions dau nòrd (Tigre, zònas frontalieras d'Eritrèa). L'evolucion pus importanta d'aqueu periòde es l'aparicion d'un blues etiopian rapidament vengut famós au nivèu mondiau. === Literatura === Etiopia a una tradicion literària importanta e anciana que foguèt prefondament marcada per lo [[cristianisme]] e per la vida dei negus. Lei racòntes regardant la vida dei sants, de la Trinitat ò de Jèsus aguèron donc lòngtemps una plaça primordiala. Lei cronicas pertocant lei règnes dei negus e lei tèxtes istorics an una plaça non negligibla. Enfin, se fau nòtar l'existéncia anciana d'una poesia, principalament religiosa e liturgica, qu'èra sovent cantada. Puei, a partir dau sègle XX, lei subjèctes tractats per leis autors etiopians se diversifiquèron ambé l'introduccion de tematicas modèrnas (nacionalisme, sobeiranetat, critica e estudi sociaus, morala...) entraïnant la formacion de la literatura etiopiana contemporanèa. ==== Literatura gueez ==== [[File:Eliza Codex 23 Ethiopian Biblical Manuscript a.jpg|thumb|right|[[Bíblia]] escricha en [[gueez]].]] Lo [[gueez]] foguèt la lenga parlada dau poder etiopian dau periòde [[Reiaume d'Aksum|aksumita]] a la fin de l'[[Edat Mejana]]. En mai d'aquò, es la lenga liturgica de la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa Etiopiana]]. Aquela lenga a donc una tradicion literària lònga e anciana qu'es fòrça liada a la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa]] e au poder reiau que se pòu devesir entre lo periòde aksumita e lo periòde etiopian medievau. Dins lo periòde de l'existéncia dau [[Reiaume d'Aksum]], lo [[grèc]] foguèt premier adoptat coma lenga dau poder, especialament sus lei pèças de [[moneda]]. Pasmens, tre lo sègle IV, lo gueez s'impausèt pauc a pauc e lo racònte dei campanhas dau rèi [[Ezana]] se faguèt en [[gueez]]. Puei, lei traduccions de la [[Bíblia]] e dei tèxtes religiós [[grèc]]s assegurèron lo desvolopament de la lenga. Plusors òbras apocrifas escrichas en [[gueez]] venguèron pereu enriquir lo canon de la [[Glèisa Ortodòxa Etiopiana|Glèisa]]. Enfin, entre lei sègles VII e XIII, l'instabilitat politica e lei combats intèrnes foguèron la fònt de cronicas istoricas. La formacion de la [[dinastia salomoniana]] donèt au [[gueez]] un desvolopament novèu a partir dau sègle XIII. En particular, foguèt utilizat per tradurre leis òbras aràbias, còptas, siriacas e totjorn grègas. La teologia e lei tèxtes liturgics demorèron lo motor principau de la literatura mai la natura deis obratges traduch foguèt pus variada. La poesia prenguèt ansin una plaça pus importanta ambé la traduccion de la rapsodia ''[[Weddasse Mariam]]'' e l'aparicion dei [[gene]] (pèças allegoricas cantadas pendent la messa), dei [[deggwa]] (recuelh d'imnes religiós) e dei [[malke]] (retrach rimat e sovent cantat d'una qualitat morala ò fisica d'un sant). En mai d'aquò, lo besonh de legitimat istorica de la dinastia donèt naissença a una tiera de cronicas vantant lei proesas militaras dei negus e a l'epopèia depintant leis originas mitologicas dei Salomonians (''[[Kebra Negest]]''). Au sègle XV, la vida dei sants e dei martirs acomencèt d'inspirar d'òbras originalas regardant la vida religiosa. Doas òbras se destrièron dins lo corrent d'aqueu periòde. La premiera es lo ''[[Fekkare Iyasus]]'' e la segonda lo [[Libre dei mistèris dau cèu e de la tèrra]] que conta la lucha entre l'[[Miquèu (arcangèl)|arcangèl Miquèu]] e [[Satan]]. Au sègle XVI, lei destruccions e lei pilhatges entraïnadas per leis invasions [[islam|musulmanas]] causèron lo besonh per lei crestians etiopians d'afirmar la primautat de sei crèires. L'escriban pus illustre d'aqueu periòde foguèt [[Enbaqom]], un marchand musulman convertit au [[cristianisme]], que foguèt l'autor d'un libre (''[[Anqas’a amin]]'') per justificar sa conversion e persuadir d'autrei personas de l'imitar. Après lo transferiment de la [[capitala]] a [[Gondar]], la literatura en [[gueez]] declinèt pauc a pauc tot en se mantenent dins la vida de la Glèisa. Ansin, lei gene contunièron d'èsser desvolopats dins lei [[monastèri]]s e son totjorn un genre frequentament rescontrat dins la Glèisa Etiopiana. Enfin, vèrs 1600, foguèt traducha l'importanta [[enciclopèdia]] [[teologia|teologica]] (''[[Hawi]]'') per lo monge Salik de Debre Libanos. ==== Literatura amara ==== La literatura amara faguèt son aparicion vèrs lo sègle XIII a la fin dau periòde Zague coma lenga dau poder. Ai sègles XIV e XV, l'amara gardèt un ròtle segondari e foguèt utilizat per escriure quauquei cants vantant lei valentiás reiaus. Ai sègles XVII e XVIII, conoguèt un desvolopament certan ambé son utilizacion dins de tractats teologics, de preguieras e de sautiers. Pasmens, lo desvolopament vertadier de la literatura amara acomencèt au sègle XVIII ambé l'adopcion de tematicas novèlas e non tractadas per la literatura en gueez. En particular, leis autors amaras se preocupèron de politica, d'exploracion dau reau e d'Istòria. La literatura [[Euròpa|europèa]] i aguèt una influéncia importanta. A l'acomençament dau sègle XIX, la [[Bíblia]] foguèt traducha en [[amara]]. En parallèl, apareguèron d'autrei genres coma de biografias, de racòntes istorics, de recuelhs de poesia e d'assais. Ansin, au sègle XX, l'amara foguèt a l'origina de la literatura etiopiana contemporanèa que se pòu devesir entre tres periòdes principaus : * de l'acomençament de la modernizacion dau país a l'ocupacion [[Itàlia|italiana]], lei tematicas principalas regardèron l'unitat e la sobeiranetat nacionalas, lo [[patriotisme]], la propaganda còntra lo [[faissisme]] e la glorificacion de l'emperaire. Entre leis autors pus famós d'aqueleis annadas, se pòu citar Tessema Eshete, Agegnehu Engida, Yoftahe Negusse e Wolde Yohannes Wolde Ghiorgis. * entre la liberacion e l'instauracion dau regime [[comunisme|comunista]], leis autors se concentrèron sus la critica sociala, l'evocacion de tematicas istoricas, leis especificitats culturalas d'Etiopia e la celebracion deis eròis de la resisténcia ais Italians. Un exemple d'aquela tendéncia foguèt l'òbra de [[Tsegaye Gabre-Medhin]] a prepaus d'[[Abuna Petros]] fusilhat en [[1936]]. * dempuei la Revolucion de [[1974]], la màger part deis autors se concentran sus la morala e l'estudi de la societa modèrna. La poesia es pereu demorada un genre popular. Entre leis autors pus famós d'aqueleis annadas, se troba Makonnen Endalkatchew, Kebbede Mikael, Mengistu Lemma, Tadesse Liban, Alemayehu Mogas, Tekle Tsodeq Makuria, Abbe Gubanna, Taddele Gebre-Heywot, Salomon Deressa e Seyfu Mattefarya. === Dança === Plusors danças tradicionalas existisson en Etiopia que son generalament liadas a la musica populara. Lei pus famosas son l'[[esteka]] (dança ritmada per de movements d'espatlas), lo [[zefen]] (dança ritmada per de picaments de man e lo sòn dau [[mesenko]]) e lo [[fukara]] reservat ai guerriers. La Vau d'Omo presenta una gròssa varietat de dança, especialament gràcias a l'existéncia de danças destinats a marcar lei rites de passatge. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{païses d'Africa}} [[Categoria:Etiopia| ]] einq01mpgvrgku64ewx9a5c321kf7k8 0 20677 2505431 2469461 2026-07-31T13:43:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505431 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{BesonhTraduccion}} <!--Article redigit en lengadocian--> [[Fichièr:Liszt 1858.jpg|thumb|Franz Liszt]] '''Liszt Ferenc''' (en [[ongrés]]), mai conegut coma '''Franz Liszt''' (nascut lo [[22 d'octobre]] de [[1811]] – mòrt lo [[31 de julhet]] de [[1886]]) èra un [[pianista]] virtuós [[ongrés]] e un [[compositor]] pendent lo periòde [[romantic]]. Èra un jogaire famós dins tota [[Euròpa]] pendent lo [[sègle XIX]], conegut mai que mai per sas performanças musicalas e sa granda dexteritat sul clavièr. Uèi, se considèra en general que foguèt un dels pianistas màgers de l'istòria, malgrat lo fach qu'existisca pas cap d'enregistrament de sas interpretacions. En vertat, Liszt es freqüentament considerat coma un redefinidor del jòc de piano propriament dich, e son influéncia se pòt veire encara uèi. Contribuiguèt tanben bèlament al [[romantisme]] en general, e se li atribuís l'invencion del [[poèma sinfonic]]. Liszt estudièt e joguèt a [[Viena (Àustria)|Viena]] e a [[París]] e pendent la primièra part de sa vida adulta virèt per tota [[Euròpa]] en i far de concèrts. Se considèra qu'es lo paire de l'invencion del [[recital]] de piano modèrne, que sa virtuositat li faguèt ganhar l'aprobacion dels compositors e dels musicians a l'encòp. Sa granda generositat per çò qu'es del temps e de l'argent a beneficiat a fòrça personas: las victimas de desastres, los orfanèls e los nombroses estudiants als quals ensenhava la musica gratuitament. Contribuiguèt a mai tanben al fons memorial Beethoven. Un bèl nombre de sas composicions de piano son estadas inscrichas dins lo repertòri estandard, coma per exemple las [[Rapsodias Ongresas]], sas [[Annadas de Pelegrinatge]], sa Sonada per Piano en B menor, e dos concèrts per piano. Compausèt a mai de nombrosas [[transcripcion]]s d'[[opèra]]s per piano, de [[sinfonia]]s famosas, los Capricis de [[Paganini]] (que son entre las òbras mai dificilas del repertòri del [[violon]]), e de [[Lied]]er de [[Franz Schubert|Schubert]]. Mantas de sas composicions per piano son demest las mai dificilas tecnicament de son repertòri. Lo quite Liszt èra un compositor de lieder e de corala, de poèmas sinfonics e d'autras òbras orquestralas. Sas composicions per orguena son glorificadas e ben establidas entre los repertòris per orguena. == Biografia == [[Fichièr:Liszt Ferenc Kalocsa.jpg|thumb|Una estatua de Liszt jove]] Liszt nasquèt dins lo vilatge de Doborján, a ras de [[Sopron]], en [[Ongria]], (ara [[Raiding (Àustria)|Raiding]], en [[Àustria]]). Son certificat de bateg, escrich en [[latin]], dona son primièr nom coma ''Franciscus''. Empleguèt de longa a l'escrich la forma alemanda ''Franz'', e pas jamai la version ongresa ''Ferenc''. Franz èra un enfant flac e malautís, e foguèt environat dempuèi nenon per la musica. Son paire, que trabalhava a la cort del Comte [[Esterházy]], èra tanben pianista e violoncelista (soliá jogar dins l'orquèstra d'estiu d'Esterházy a [[Eisenstadt]]); organizèt de seradas de musica de cambra amb de musicians non professionals dels vilatges vesins, que sos vièlhs amics d'Eisenstadt i participavan ocasionalament. Son paire li donèt sas primièras leiçons de musica quand aviá pas que sièis ans. Ferenc demostrèt lèu lèu un talent impressionant, en legir aisidament las particions mai dificilas que podiá trobar, e d'unes còps en legir mai d'una portada a l'encòp. L'aristocracia locala remarquèt son talent e li permetèt de viatjar a [[Viena (Àustria)|Viena]] e pus tard a [[París]] amb sa familha. A [[Viena (Àustria)|Viena]] son professor foguèt [[Carl Czerny]], un discípol de [[Beethoven]], que deviá èsser lo sol professor de piano professional que Liszt aguèt. Son paire l'aviá menat d'en primièr a [[Johann Nepomuk Hummel]] per que l'ensenhèsse, mas lo prètz de las leiçons d'Hummel èra tròp elevat. [[Antonio Salieri]] li aprenguèt la tecnica de la composicion e formèt lo gost musical del jove Liszt. Se faguèt rapidament amic de [[Frédéric Chopin]]; pr'aquò totes dos venguèron rivals per encausa d'una competicion ferotja. Demorèt amic sa vida tota de [[Camille Saint-Saëns]] e aquel darrièr consacrèt sa [[Sinfonia nº 3 en La Menor]] a Liszt. A mai se Liszt se considerèt de longa fièr s'èsser ongrés, aprenguèt pas jamai a parlar del tot [[ongrés]]; sas darrièras letras e sos jornals mòstran que o regretava prigondament. Una de sas letras a sa maire comença amb un ongrés trantalhadís, e aprèp s'èsser desencusat contunha en [[francés]] (sa lenga preferida). Lo [[13 d'abril]] de [[1823]], Liszt donèt un concèrt. === Las annadas de pelegrinatge === [[Fichièr:4AgesOfLiszt.jpg|thumb|right|350px|Las quatre edats de Franz Liszt]] Liszt laissèt [[Viena (Àustria)|Viena]] en [[1823]] per partir de viatge. A París, estudièt la composicion amb [[Ferdinando Paer]] e [[Anton Reicha]]. Lo 22 d'avril de 1832, assistiguèt al concèrt del violonista virtuoso [[Niccolò Paganini|Paganini]] and became motivated de venir lo pianista mai greatest de son temps. Sovent s'embarrava dins sa cambra, e se ditz que d'unes l'ausiguèron practicar son art pendent mai de 10 oras cada jorn. En 1832 escriguèt la ''[[Grande Fantaisie de Bravoure sur La Clochette de Paganini]]'' ("Grand Bravura Fantasy on Paganini's ''[[La Campanella]]''"). Una pèça mai corta que teniá lo meteis contengut tematic foguèt inclusa dins los ''[[Etudes d'Execution Transcendante d'apres Paganini]]'' (Estudis d'Execucion transcendentala d'après Paganini) de 1838. Compausèt tanben pendent aqueste periòde los 12 Grandes Estudis (Liszt los reescriguèt mai tard e los sonèt los 12 [[Estudis Transcendentals]] en 1851). S'èra amistançat amb los composidors mai importants de son epòca coma [[Frédéric Chopin]], [[Hector Berlioz]], [[Robert Schumann]], e [[Richard Wagner]], aqueste darrièr se maridèt mai tard amb la filha de Liszt [[Cosima Wagner|Cosima]]. Èra a mai plan erudit en filosofia, art e literatura e frequentava a mai lo pintor [[Jean Auguste Dominique Ingres|Ingres]] e los autors [[Heinrich Heine|Heine]], [[Hughes Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], [[Hans Christian Andersen]], e [[Charles Baudelaire|Baudelaire]], que dediquèt son poèma en pròsa "[[Le thyrse]]" a Liszt. En [[1840 dins la musica|1840]]-[[1841 dins la musica|1841]] Liszt participèt a doas viradas of the British Isles arranged pel jove musician e conductor [[Lewis Henry Lavenu]], en companhiá del frairastre de Lavenu [[Frank Mori]], doas cantairas e John Orlando Parry, musician polivalent , cantaire e amusaire. Entre lo [[17 d'agost]] e lo [[20 de setembre]], passsegèron 50 concèrts dins Anglatèrra tota qu'en general foguèron pas una capitada, amb un public mejan flac de 140 personas. La segonda virada que passava per Liverpool, Irlanda e Escòcia a partir de novembre de [[1840]] fins a genièr de [[1841]] foguèt un brin mai successful, amb de publics de mai de 1.200 personas dins [[Dublin]]. Pasmens aquela virada representèt un fracàs financièr, e Liszt renoncièt a sos onoraris de 500 guinèas per mes. Aprèp [[1842 per la musica|1842]], quand la "Lisztomania" s'espandiguèt dins tot lo continent europèu, los recitals de Liszt venguèron demandats d'un biais espectacular e excessiu. Sos admiradors lo lausavan e cortejavan, e las femnas se carcanhavan per obtenir sos mocadors e sos gants de seda verda coma remembres d'el, e sovent luchavan d'un biais talament ferotge qu'aqueles objèctes èran estrifats en bocinons. D'unes de sos contemporanèus vesián aquelas efusions coma vulgaras i inapropriadas, e de còps desdenhèron Liszt per encausa de tot aquò. Pendent las annadas qu'aparaguèt regularament en public, èra reconegut e considerat gaireben universalament (e tanben pels mai conservadors musicalament que s'estimavan pas sas composicions) coma lo pianista màger. Son principal rival dins l'estima del public coma virtuós èra [[Sigismond Thalberg]], especializat dins la musica de salon, especialament de fantasiás d'opèras. La reputacion de Thalberg passiguèt, e dins l'opinion, sonque Chopin es comparabla a Liszt demest los pianistas romanticas. === Liszt e Weimar === [[Fichièr:Franz Liszt's music room, Weimar.jpg|thumb|right|Franz Liszt's music room in Weimar, 1884]]En [[1847]], Liszt quitèt de far de representacions publicas al piano e l'annada seguenta acceptèt fin finala l'invitacion de [[Maria Pavlovna de Russia]] de s'installar a [[Weimar]] en [[Alemanha]], ont foguèt nomenat Kapellmeister Extraordinaire en 1842, e i demorèt fins a [[1861]]. Durant aquel periòde faguèt lo cap d'orquèstra dins los concèrts a la cort e dins d'ocasions especialas al teatre, donèt de leiçons a nombroses pianistas, coma al grand virtuós [[Hans von Bülow]], que se maridèt amb la filha de Liszt [[Cosima Wagner|Cosima]] en [[1857]] (abans que se maridèsse amb [[Wagner]]). Escriguèt tanben d'articles ont faguèt la promocion de [[Hector Berlioz|Berlioz]] e [[Richard Wagner|Wagner]], e produguèt aquelas òbras orquestralas coralas que faguèron sa fama. Sos esfòrces al respècte de Wagner, qu'èra en aquel temps exiliat en Suïssa, culminèron dins la primièra performança de ''[[Lohengrin (opera)|Lohengrin]]'' en [[1850]]. Las composicions apertenent al periòde de sa residéncia a Weimar comprenon dos concertos per piano, en E monotòn e en A, ''[[Totentanz (Liszt)|Totentanz]]'', lo ''[[Concerto patetic]]'' per dos pianos, la [[Piano Sonata (Liszt)|Sonata per Piano en B menor]], divèrs Estudis, quinze Rhapsodies ongresas, dotze poèmas simfonics per orquèstra, ''Eine Faust Symphonie'', e ''Eine Symphonie zu Dantes Divina Commedia'', the 13th Psalm for tenor solo, chorus and orchestra, the choruses to [[Johann Gottfried Herder|Herder's]] dramatic scenes ''Prometheus'', and the ''Graner Fest Messe''. Much of Liszt's organ music comes from this period, including the Prelude and Fugue on B-A-C-H (later arranged for solo piano). Totjorn en [[1847]], Liszt encontrèt la princessa [[Carolyne zu Sayn-Wittgenstein]] qu'èra una autora, que los trabalhs màger foguèron publicats en 16 volums, cadun contenent mai de 1.600 paginas. Son estil d'escritura verbiós aguèt un cèrt efièch sus Liszt. Sa biografia de [[Frédéric Chopin|Chopin]] e sa cronologia e analisi de la musica [[Roma (people)|Gypsy]] (que pus tard inspirèt [[Béla Bartók]]) èran ambedos escrit dins l'estil de la princessa. Lo parelh ensagèt de se maridar en [[1860]], mas coma la princessa èra ja maridada e son marit èra encara en vida, las autoritats catolicas desaprovèron lo maridatge, eventually intervening in dramatic fashion only moments before the couple were to take their vows. Although Liszt and Princess Carolyne remained friends, the stress of trying to persuade the Church authorities to let them marry, only to have their efforts eventually be in vain, proved an emotional blow from which neither completely recovered. En 1851 publiquèt una version revisitada de sos 1838 Twelve Studies titolada ara ''Etudes d'Execution Transcendante'', e mai tard aquela meteissa annada the ''[[Grandes Etudes de Paganini]]'' (Grand etudes after Paganini), the most famous of which is ''[[La Campanella]]'' (The Bell), a study in octaves, trills and leaps. === De retirada === [[Imatge:Liszt (Lehmann portrait).jpg|thumb|right|200px]] Liszt partiguèt cap a [[Roma]] en [[1861]], en anticipar son maridatge a la Princessa Sayn-Wittgenstein. En [[1865]], recebèt la tonsure e quatre [[Minor orders|Minor Orders]] de la [[Glèisa Catolica]] (concrètament, [[Porter (doorkeeper)|Porter]], [[Lector]], [[Exorcist]] e [[Acolyte]]). A partir de [[1869]], l'abat Liszt devesiguèt son temps entre Roma, Weimar e Budapest where during the summer months contunhèt de recebre d'escolans gratuitament, including [[Alexander Siloti]]. Pendent aquel periòde, sa relacion amb Wagner venguèt mai strained. Sa filha Cosima (see previous section) left Bülow for Wagner in [[1869]]. Devout Catolic that he was, he was deeply hurt per la conversion de sa filha daughter's al [[protestantisme]] upon son maridatge a Wagner, and for a number d'annadas, Liszt did not correspond with either, even while championing la musica of his new son-in-law. Mai tard, they were reconciliacion e Liszt subsequently attended the [[Bayreuth Festival]]. De [[1876]] fins a sa mòrt ensenhèt pendent mantes meses cada annada al Hungarian Conservatoire de Budapest. Se moriguèt a [[Bayreuth]] lo [[31 de julhet]] de [[1886]] en seguida d'una [[pneumonia]] qu'aviá he contracted del temps del Festival de Bayreuth hosted per sa filha Cosima. A la debuta, foguèt surrounded by some of his more adoring pupils, including [[Arthur Friedheim]], Siloti e [[Bernhard Stavenhagen]], but they were denied access a sa cambra per Cosima shortly before que se moriguèsse a 23 h 30. Foguèt enterrat al Bayreuth Friedhof. == Estil musical e influéncia == La part màger de las composicions de piano de Liszt son pròva de sa prodigiosa virtuositat; èra a mai un compositor prolific; es aital que works at several nivèls de dificultat, some being accessible to intermediate- (and even beginner-) level pianists. ''[[Abschied]]'' (Farewell) e ''[[Nuages Gris]]'' son d'exemples clars d'aquel estil mens virtuosic, as are at least some of the sièis Consolations. Dins sas òbras mai popularas e avançadas, es l'arquetip del compositor romantic. Liszt foguèt pionièr dins la tecnica de transformacion tematica, un metòde de desvolopament qu'èra ligat a l'encòp a la [[variacion (musica)|variacion]] tecnica existente e a l'usatge novèl del ''[[leitmotiu]]'' per [[Richard Wagner]]. Es tanben l'inventor del [[poèma sinfonic]], o [[tone poem]], dins una tièra d'òbras single-movement orchestral compausadas pendent las annadas 1840 e 1850. Sos poèmas totes espeliguèronall de la literatura classica, including "[[Ce qu'on entend sur la montagne]]," based sus un poèma de l'escrivan francés [[Victor Hugo]] amb meteis títol, e"Les preludes" de [[Lamartine]]. La "First Mephisto Waltz" de Liszt se fondamentèt sul Faust de Lenau, e compausèt una segonda valsa del poèma en 1881. [[Fichièr:Liszt at piano.jpg|thumb|right|250 dpi|Liszt al piano, 1886. Gravadura basada sus una vièlha fotografia.]] D'autras pèças se fondamentan sus las òbras de Lord Byron, Goethe e Dante. Los poèmas sinfonics de Liszt, although successes, foguèron criticats vist qu'èran pas [[Absolute music]]. Sas transcripcions met with less critica. Coma transcriptor de las òbras orquestralas la pus improbablas e complicadas, creèt d'arranjaments de piano que se tenián per sos pròpris meritis; fòrça autres compositors seguiguèron aqueste exemple sieu. Mentre que sas [[Hungarian Rhapsodies]] are widely recognized, sa understanding of form, expression e use of virtuosity for musical effect are more apparent elsewhere. <!-- can this sentence be clarified? --> Later works del compositor coma per exemple [[Bagatelle sans tonalité]] ("Bagatelle sens Tonalitat") foreshadow composers qu'explorarián puèi mai prigondament lo concèpte modèrne d'[[atonalitat]]. Son òbra mèstra thoroughly revised, ''[[Années de Pèlerinage]]'' ("Annadas de Pelegrinatge"), arguably includes sas pèças mai provocativas e stirring. This set de tres suites ranges from the pure virtuosity of the Suisse ''Orage'' (Storm) to las visualizacions subtilas e imaginativas de artworks de [[Miquelàngel]] e de [[Raffaello Santi|Rafaèl]] dins la segonda set. ''Années'' conten some pieces which are loose transcripcions de Liszt's own earlier compositions; the first "year" recrèa his early pieces d'''[[Album d'un voyageur]]'', mentre que lo libre segond includes a resetting de sas own song transcriptions once separately published as ''[[Tre sonetti del Petrarca]]'' ("Three sonnets of [[Petrarch]]"). La relativa foscor de la granda majoritat de sas òbras pòt èsser explicada per lo nombre important de pèças que composèt. To Franz Liszt's honor, ajudèt a fondar l'''[[Escòla Liszt de Musica Weimar]]'' [http://www.hfm-weimar.de/v1/index.php?file=/v1/seite.php&lang=en], que pòrta son nom. Besides the [[Franz Liszt Academy of Music|Liszt Ferenc Académia de Musica]] a [[Budapest]], a escòla de musica e a concert hall foguèron tanben named after him. Sas òbras per piano son totjorn estadas plan representadas dins los programas de concèrt e enregistradas per de pianistas dins lo mond entièr. Fòrça de sas òbras son estadas enregistradas mantun còps. Pasmens lo solet pianista qu'enregistrèt l'integralitat de son òbra pianistica es l'australian [[Leslie Howard (pianista australian)|Leslie Howard]]. Aquela entrepresa massisa compreniá nombroses primièrs enregistraments. === La virtuositat de Liszt e sas reformas tecnicas === Las interpretacions de Liszt èran descrichas coma teatralas e vesedoiras, e totes aqueles que lo vegèron him perform were stunned de son domeni sens rival del clavièr. Perhaps the best indication of Liszt's piano-playing abilities comes from his [[Transcendental Etudes|Transcendental]] and [[Grandes Etudes de Paganini|Paganini]] Studies, written in 1838-39, and described by [[Robert Schumann|Schumann]] as "playable at the most, by ten or twelve players in the world". To play these pieces, un pianist must connect with the piano as an extension of his own body (Walker, 1987). Liszt disiá aver passat dètz o dotze oras per jorn practicing scales, arpègis, trills e repeated notes pr'amor de melhorar sa tecnica e son endurància. Totas aquelas tecnicas de piano èra frequentament aplicadas dins sas composicions, often resulting una musica de dificultat tecnica extrèma (son Estudi Transcendental No.5 "Feux follets" n'es un example). He would challenge himself and his immaculate fingering by presenting random problems to his playing. Pendant las annadas 1830 e 1840 — las annadas de l'"execucion transcendentala" de Liszt — revolucionèt la tecnica de piano dins gaireben totes los aspèctes. De personatges illustres coma [[Anton Rubinstein]], [[Ignacy Jan Paderewski]] e [[Sergei Rakhmaninov]] descobriguèron a travèrs la musica de Liszt las leis que govèrnan los clavièrs. A mai son estil foguèsse revolucionari e plan espectacular, las interpretacions de Liszt èran pas sonque beluguejairas e acrobaticas. Se ditz tanben que jogava amb una prigondor e noblesa de sentiments que fasián tombar de lagremas a d'òmes . === Recital de piano === La paraula "recital" foguèt emplegada d'en primièr per Liszt pendent son concert a Londres lo [[9 de junh]] de [[1840]], a mai s'aqueste mot li foguèsse estat suggerit per l'editor Frederick Beale.. Los recitals de Liszt traversèron Euròpa tota, dempuèi los Orals fins a Irlanda. Sovent jogava davant d'audiéncias importantas que podiá aténher tres mila personas. Foguèt lo primièr solista de piano que joguèsse de programas complets per còr, e tanben lo primièr a jogar amb lo piano en angles dreches sus la scena, amb la cobèrta dobèrta, per mandar lo son dins l'auditòri. == Òbras == * (1822) [[Variation on a Theme by Diabelli]] (S/G147, R26) * (1826) [[Etude in Twelve Exercises]], including No. 10 in F Minor * (1832) ''[[Grande Fantasie de Bravoure sur La Clochette]]'', variations (S/G420, R321) * (1833) ''[[Arrangement of "March to the Scaffold"]]'' from Berlioz, Symphonie Fantastique (S/G470, R136) * (1833) ''[[Divertissement on the Cavatina]]'' "I tuoi frequenti palpiti" from Pacini's La Niobe (S/G419, R230) * (1841) ''[[Feuilles d'album]]'' ('Album Leaves'), (S/G165) * (1841) ''[[Réminiscences de Don Juan]]'', (S/G418) * (1845-48) ''Ballade No. 1 in D flat'' : ''Ballade No. 1 in Des-dur'' * (1848) ''[[Three Concert Etudes]]'' ([[French-language|French]]: ''Trois Études de Concert''); No. 3, ''[[Un Sospiro]]'' ("A sigh"), Etude No. 39 (piano solo) (S/G144, R5) * (1848-53) ''[[Années de Pèlerinage]]'': Première Année — Suisse; Deuxième Année — Italie - Venezia e Napoli; Troisième Année * (1848-61) Twelve [[Symphonic Poems]] ** ''Ce qu'on entend sur la montagne'' (also known as ''Berg-Symphonie''), (1848-9) (after [[Victor Hugo]]) ** ''Tasso: lamento e trionfo'', (1849) (after [[George Gordon, Lord Byron|Byron]]) ** ''Les préludes'', after [[Lamartine]] (1848, rev. before 1854) ** ''Orpheus'', (1853-4) ** ''Prometheus'', (1850) ** ''Mazeppa'', (1851) ** ''Festklänge'', (1853) ** ''Héroïde funèbre'', (1849-50) ** ''Hungaria'', (1854) ** ''Hamlet'', (1858) ** ''Hunnenschlacht'', (1857) ** ''Die Ideale'' (1857), after [[Friedrich Schiller|Schiller]] * (1849) [[Piano Concerto No. 1 (Liszt)|Piano Concerto no. 1 in E-flat Major]] (S/G124) * (1849) [[Piano Concerto No. 2 (Liszt)|Piano Concerto no. 2 in A Major]] (S/G125) (revised 1861) * (1849) ''[[Harmonies Poétiques et Religieuses]]'', (S/G173) a collection of solo piano pieces, including the often-performed No. 7, ''[[Funérailles]]'' * (1849) ''[[Totentanz (Liszt)|Totentanz]]'' ('Dance of death') (S/G126ii), for piano and orchestra. (revised 1853-1859) * (1850) [[Liebesträume No. 3]] ("Dreams of Love") in A-flat Major (piano solo) (S/G541, R211) * (1851) ''[[Grandes Etudes de Paganini]]'', including No. 3, "[[La Campanella]]"; and No. 5, "[[La Chasse]]" (Composed 1838, revised 1851) * (1851) [[Transcendental Etudes]] (Prelude, Molto Vivace, Paysage, Mazeppa, Feux Follets, Vision, Eroica, Wilde Jagd, Ricordanza, Allegro Agitato Molto, Harmonies du soir, and Chasse-niege. Known well for being technically difficult, notedly Mazeppa and Feux Follets) (S/G139, R2B), Composed 1837 (based on the 1826 studies), revised 1851) * (1851) Nineteen ''[[Hungarian Rhapsodies]]'' (S/G244, R106) - Rhapsody No. 2 became famous in the modern day as a popular piece for accompaniment of [[animated cartoon]]s, during the [[golden age of animation]]; Rhapsody No. 19 in D Minor (1885) is also of note. * (1851) ''[[Liszt: Polonaise No. 1 in C minor|Polonaise No. 1 in C minor]]'' * (1852) ''[[Valse-Impromptu (Liszt)|Valse-Impromptu]]'', (S/G213) * (1853) [[Piano Sonata (Liszt)|Piano Sonata]] in B minor (S/G178, R21) * (1853) ''Ballade No. 2 in B minor'':''Ballade No. 2 in H-Moll'' * (1854) ''[[Faust Symphony]]'' * (1855) ''[[Prelude and Fugue on B-A-C-H]]'' for organ, rev. 1870 * (1857) ''[[Dante Symphony]]'' * (1860) ''[[Mephisto Waltzes|Mephisto Waltz]]'' No. 1 (piano solo) (S/G514, R181) * (1866) ''[[Christus (Liszt)|Christus]]'' (S/G3) * (1877) ''[[Dem Andenken Petőfis]]'' * (1881) ''[[Nuages Gris]]'' ('Grey clouds') (S/G199, R78) * (1885) ''[[Bagatelle sans tonalité]]'' (S216a) == Òbras literàrias == Escriguèt sus mantun subjècte, coma: una [[necrologia]] de [[Niccolò Paganini|Paganini]]; la situacion de la musica en [[Itàlia]]; [[Robert Schumann]] e [[Clara Schumann]]; [[Frédéric Chopin]]; [[Robert Franz]]; ''"Fidelio"'' de [[Ludwig van Beethoven]] ; ''"A Midsummer Night's Dream"''de [[Felix Mendelssohn]] ; la fondacion [[Johann Wolfgang von Goethe]] a Weimar; ''Lohengrin'' e ''Tannhäuser'' de [[Richard Wagner]]; la musica dels gitans ongreses; las nocturnas de [[John Field]] e mai. Sas letras e sos ensages musicals son estats publicats en 6 volums. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20061207230910/http://d-vista.com/Liszt/ The Franz Liszt Site] with [https://web.archive.org/web/20130127124313/http://www.d-vista.com/OTHER/Liszttime.html timeline] * [https://web.archive.org/web/20061031164310/http://pianosociety.com/cms/index.php?section=221 Piano Society - Liszt] - A short biography and various free recordings in MP3 format. * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/4/1/11419/11419-h/11419-h.htm The Love Affairs of Great Musicians, Volume 2] by Rupert Hughes, full-text from [[Project Gutenberg]] * [https://web.archive.org/web/20080416223027/http://www.liszt.dk/ Franz Liszt Project] - A comprehensive Liszt site with searchable databases. * {{musicbrainz artist|id=2cd475bb-1abd-40c4-9904-6d4b691c752c|name=Franz Liszt}} * [https://web.archive.org/web/20110928073933/http://www.globusz.com/ebooks/Liszt/00000010.htm Letters of Franz Liszt] * [https://web.archive.org/web/20050517002902/http://www.cph.rcm.ac.uk/Programmes1/Pages/BtoR9.htm Concert programme for September 16, 1840 at The Centre for Performance History] * [http://cylinders.library.ucsb.edu/search.php?query=liszt%2C+franz&queryType=%40attr+1%3D1 Liszt cylinder recordings], from the [[Cylinder Preservation and Digitization Project]] at the [[University of California, Santa Barbara]] Library. * [http://www.liszt.nl International Franz Liszt Piano Competition - official page] * [http://www.hyperion-records.co.uk/liszt_index.asp Catalogue of the Complete Liszt Recording by Leslie Howard] * Demko Miroslav: ''Franz Liszt compositeur Slovaque'', L´Age d´Homme, Suisse, 2003. === Enregistraments === * [https://web.archive.org/web/20170611040240/http://lisztworks.com/ catalòg MP parcial de Liszt] - Free Liszt Recordings from the Scandinavian Liszt Society * Kunst der Fuge: [http://www.kunstderfuge.com/liszt.htm Franz Liszt - (Live) MIDI files] * [https://web.archive.org/web/20200920131833/http://magnatune.com/collections/liszt Liszt at Magnatune] [[MP3]] [[Creative Commons]] recordings [[Categoria:Compositor romantic|Liszt, Franz]] [[Categoria:Compositor ongrés|Liszt, Franz]] [[Categoria:Compositor d'oratòrio|Liszt, Franz]] [[Categoria:Pianista ongrés|Liszt, Franz]] [[Categoria:Pianista classic|Liszt, Franz]] [[Categoria:Naissença en 1811|Liszt, Franz]] [[Categoria:Decès en 1886|Liszt, Franz]] [[Categoria:Religiós ongrés|Liszt, Franz]] [[Categoria:Franciscan|Liszt, Franz]] addp8zghfao9nacgvhcm9mem9t2dn3o 0 36710 2505462 1858356 2026-08-01T04:07:30Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:FNC.png]] per [[:Imatge:Funchal,_Portugal_(coat_of_arms).png]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: old name is not meaningful) 2505462 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">''Funchal''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Pt-fnc1.png|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Funchal, Portugal (coat of arms).png|90px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | [[Portugal]] |- | Territòri | [[Archipèla de Madèira|Madèira]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 76,25 km² |- | [[Populacion]]<br />[[Densitat de populacion|Densitat]] | 103 962 <small>([[2001]])</small><br />1363,4 ab/km² |- | [[Latitud]] |32° 39' 04" N |- | [[Longitud]] | 16° 54' 35" W |- | [[Altitud]] | 1818 m |- ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Mapa de la vila en [[Illa de Madèira|Madèira]] |- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:LocalFunchal.png|290px]] |} '''Funchal''' es la capitala del territòri autonòm [[Portugal|portugués]] de [[Archipèla de Madèira|Madèira]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:103962}} abitants en [[2001]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 76,25&nbsp;km². Foguèt fondada en [[1421]] per [[João Gonçalves Zarco]]. [[Imatge:Funchal Pico da Cruz.jpg|thumb|250px|left|La vila de Funchal, dins l'[[illa de Madèira]].]] [[Categoria:Vila de Portugal|Funchal]] 3lpz3lju4hw8onsw26micfenpxqm4ah 0 43675 2505432 2505418 2026-07-31T13:57:52Z A09 43821 Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/2026 Nigerian presidential election|2026 Nigerian presidential election]] ([[User talk:2026 Nigerian presidential election|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:194.98.67.18|194.98.67.18]] 2301971 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Seal of the President of Nigeria.svg|100px|thumb|right|Blason del president de Nigèria.]] Actualament, lo president de [[Nigèria]] es elegit per la populacion per un periòde de 4 ans, amb una possibilitat de reeleccion dins lo periòde seguent. Aquesta pagina conten una lista dels presidents e autres caps d'Estat de [[Nigèria]] dempuèi [[1963]]. == President de Nigèria, 1963-1966 == * [[Nnamdi Azikiwe]]: [[1 d'octobre]] de [[1963]] - [[16 de genièr]] de [[1966]] == Cap del Govèrn Federal Militar de Nigèria, 1966-1979 == * [[Johnson Aguiyi-Ironsi]]: [[16 de genièr]] - [[29 de julhet]] de [[1966]] * [[Yakubu Gowon]]: [[1 d'agost]] de [[1966]] - [[29 de julhet]] de [[1975]] * [[Murtala Mohammed]]: [[29 de julhet]] de [[1975]] - [[13 de febrièr]] de [[1976]] * [[Olusegun Obasanjo]]: [[13 de febrièr]] de [[1976]] - [[1 d'octobre]] de [[1979]] == President de Nigèria, 1979-1983 == * [[Shehu Shagari]]: [[1 d'octobre]] de [[1979]] - [[31 de decembre]] de [[1983]] == President del Conselh Suprem Militar de Nigèria, 1983-1985 == * [[Muhammadu Buhari]]: [[31 de decembre]] de [[1983]] - [[27 d'agost]] de [[1985]] == President del Conselh de Govèrn de las Fòrças Armadas de Nigèria, 1985-1993 == * [[Ibrahim Babangida]]: [[27 d'agost]] de [[1985]] - [[26 d'agost]] de [[1993]] == President interin de Nigèria, 1993 == * [[Ernest Shonekan]] ([[1936]]-[[2022]]): [[26 d'agost]] - [[17 de novembre]] de [[1993]] == President del Conselh de Govèrn Provisòri de Nigèria, 1993-1999 == {|class="wikitable" |- ! colspan=3|[[Cap d'Estat]] ! colspan=2|Periòde de govèrn ! rowspan=2|Militar |- ! <small># ! <small>Imatge ! <small>Nom ! <small>Començament del govèrn ! <small>Fin del govèrn |- ! style="background:gray ;"|7 | [[Fichièr:Defautoc.png|60px]] | '''[[Sani Abacha|<small>General</small> Sani Abacha]]'''<br/><small>(1943–1998)</small> | [[17 de novembre]] de [[1993]] | [[8 de junh]] de [[1998]]<br><small>(moriguèt durant lo govèrn)</small> | Consèlh Provisòri d'Administracion |- ! style="background:gray;"|8 | [[Fichièr:Abdulsalami Abubakar detail DF-SC-02-04323.jpg|60px]] | '''[[Abdulsalami Abubakar|<small>General</small> Abdulsalami Abubakar]]'''<br/><small>(1942–)</small> | [[8 de junh]] de [[1998]] | [[29 de mai]] de [[1999]]<br><small>(renoncièt)</small> | Consèlh Provisòri d'Administracion |- |} == President de Nigèria, 1999 fins a uèi == {|class="wikitable" |- ! colspan=3|President ! colspan=2|Periòde de govèrn ! rowspan=2|Partit<br><small>(durant l'eleccion) |- ! <small># ! <small>Imatge ! <small>Nom ! <small>començament del govèrn ! <small>Fin del govèrn |- ! style="background:green;color:white;"|(5) | [[Fichièr:Olusegun Obasanjo DD-SC-07-14396-cropped.jpg|60px]] | '''[[Olusegun Obasanjo]]'''<br><small>([[1937]]–)</small> | [[29 de mai]] de [[1999]] | [[29 de mai]] de [[2007]] | ''People's Democratic Party'' |- ! style="background:green;color:white;"|9<ref>[[Goodluck Jonathan]] foguèt lo president provisòri de [[9 de febrièr]] fins a [[5 de mai]] de [[2010]]</ref> | [[Fichièr:YarAdua WEF 2008.jpg|60px]] | '''[[Umaru Musa Yar'Adua]]'''<br><small>(1951–2010)</small> | [[29 de mai]] de [[2007]] | [[5 de mai]] de [[2010]]<br><small>(moriguèt durant lo govèrn)</small> | ''People's Democratic Party'' |- ! style="background:green;color:white;"|10 | [[Fichièr:Goodluck Jonathan World Economic Forum 2013.jpg|60px]] | '''[[Goodluck Jonathan]]'''<br><small>(1957–)</small> | [[5 de mai]] de [[2010]] | uèi | ''People's Democratic Party'' |- |} == Referéncias == {{reflist}} == Vejatz tanben== * [[Abubakar Tafawa Balewa]], l'unic primièr ministre de Nigèria, entre lo [[1èr d'octobre]] de [[1960]] e lo [[15 de genièr]] de [[1966]]. [[Categoria:President de Nigèria| ]] [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Nigeria]] [[Categoria:Istòria de Nigèria|President]] [[Categoria:Politica de Nigèria|President]] 62an38i8my25neqm3o6137htjp4hqek 0 48301 2505469 2408693 2026-08-01T09:21:28Z Nicolas Eynaud 6858 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2408693|2408693]] de [[Special:Contributions/77.109.119.88|77.109.119.88]] ([[User talk:77.109.119.88|discussion]]) 2505469 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|thumb|right|250px|Ràdio dels palmons d'un pacient atench de tuberculòsi]] La '''tuberculòsi''' (var. '''tisia'''<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', rechercha « tuberculose », consultat lo 12 de novembre de 2023, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=tuberculose&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es una [[malautiá]] [[infeccion|infecciosa]] causaa per la bacteria ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' e que se transmet per via aeriana. Se desvolopa generalament dins los [[paumon|paumons]], mas pòt tochar d'autres organes. Es una [[patologia]] greva que foguèt responsabla de la [[mòrt]] d'au mens 1,5 milion de personas dins lo monde en [[2015]], principalament au sen de populacions pauras car la misèria, la manca d'informacions e l'abséncia d'[[infrastructura|infrastructuras]] [[medecina|medicalas]] eficaças favorizan sa propagacion. La tuberculòsi es pereu una [[malautiá]] frequentament contractaa per los malauts dau [[SIDA]] en fasa terminala. == Etimologia == Coma d'autras malautiás importantas, la tuberculòsi a recebut d'apelacions divèrsas. Dins los documents escrichs avans lo segle XVII, la tuberculòsi èra sovent dicha « pesta blanca », en ressòn a la [[pèsta|pesta negra]]<ref name="Lakhtakia 2013">'''[[anglés|(en)]]''' Ritu Lakhtakia, « Of Animalcula, Phthisis and Scrofula: Historical insights into tuberculosis in the pre-Koch era », ''Sultan Qaboos University Medical Journal'', 2013.</ref>. Lo [[mot]] « tuberculòsi » foguèt [[invencion|inventat]] per lo [[medecina|metge]] [[Alemanha|alemand]] [[Johann Lukas Schönlein]] ([[1793]]-[[1864]]) que l'utilizèt per lo prumier còp en [[1839]]<ref name="Lakhtakia 2013"/>. Es eissit de « tubercule », dau [[latin]] ''tuber'' que signifia « excrescéncia », lo nom utilizat despuei au mens lo segle XVII per designar la lesion de basa entraïnaa per la [[malautiá]]. Enfin, uei, dins los textes modernes tractant de la tuberculòsi, es pas rare de trobar las abreviacions TB o TBC. Lo tèrme [[ftisia]] (ò tisia) es un tèrme [[istòria|istoric]] liat a la tuberculòsi. D'efiech, designava generalament las formas pulmonaras de la malautiá, mai la correspondància entre la ftisia anciana e la tuberculòsi actuala èra pas totala. Per exemple, ftisia podiá descriure d'autras malautiás respiratòrias coma la [[brucellòsi]] e la [[silicòsi]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' A. Manuila, ''Dictionnaire français de médecine et de biologie'', t. III, Masson, 1972, p. 307.</ref>. == Istòria == === Origina de la malautiá === L'origina dau [[bacille de Koch]] es pas encara ben compresa. Avans los [[ans 1990]], l'ipotesi predominanta per explicar l'origina de ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' èra basaa sus una diferenciacion progressiva d'una socha de ''[[Mycobacterium bovis]]'' durant lo periòde de [[domesticacion]] dels [[bovin]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christiane Kramar e Charles-Albert Baud, « Les calcifications biologiques en archéologie », ''Bulletins et Mémoires de la Société d'anthropologie de Paris'', vol. 2,‎ 1990, p. 165.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' M. D. Grmek, ''Les maladies à l'aube de la civilisation occidentale'', Payot, 1983, p. 306.</ref>. Pasmens, aquela teoria foguèt invalidaa en [[1998]] après lo sequenciatge dau genòma de ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' e d'autras [[micobacteria]]s. Despuei aquela data, d'estudis [[paleogenetica|paleogenetics]] indican pusleu una evolucion de ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' e de ''[[Mycobacterium bovis]]'' a partir d'un ancessor comun present en los [[mamifèr|mamifere]]s qu'auriá [[infeccion|infectat]] los [[ominid]]s fai tres milions d'ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Gagneux, « Host-Pathogen coevolution in human tuberculosis », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'',‎ 2012, pp. 850-859.</ref>. Dins aquò, aquela datacion es encara l'objecte de debats. D'efiech, de modeles [[estatistica|estatistics]] indican laissar que lo [[complèx Mycobacterium tuberculosis|complexe tuberculós]] actuau data de {{formatnum:40000}} ans, es a dire durant lo periòde de las prumieras migracions en defòra d'[[Africa]]. Seriá estat format de doas linhaas [[evolucion|evolutivas]] diferentas. La prumiera seriá estaa especifica a l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e la segonda auriá agut la capacitat d'infectar tant los umans que d'autres mamiferes ([[bovin]]s, [[caprin|chabrencs]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thierry Wirth, Falk Hildebrand, Caroline Allix-Béguec, Florian Wölbeling, Tanja Kubica, Kristin Kremer, Dick van Soolingen, Sabine Rüsch-Gerdes, Camille Locht, Sylvain Brisse, Axel Meyer, Philip Supply e Stefan Niemann, « Origin, Spread and Demography of the Mycobacterium tuberculosis Complex », ''PLoS Pathog'', Public Library of Science (PLoS), vol. 4, n° 9,‎ 26 de setembre de 2008, e1000160.</ref>. Dins aquò, de descubertas realizaas dins los [[ans 2010]] en [[Siria]] an menat a l'emergéncia d'un autre scenario amb l'identificacion de restas de tuberculòsi umana ([[malautiá de Pott]]) anteriors a la [[domesticacion|domesticacion animala]] sus de sites [[neolitic|neolitics]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Baker Oussama, « Human tuberculosis predates domestication in ancient Syria », ''Tuberculosis'', n° 95 suppl,‎ 2015, p. 1: S4-S12.</ref>. Dins aqueu cas, seriá l'uman que seriá a l'origina de la transmission de la [[malautiá]] als [[animalia|animaus]]. === Las descripcions clinicas === ==== Las prumieras descripcions clinicas ==== Segon las [[conoissença]]s actualas dels [[arqueologia|arqueològs]], la [[malautiá]] èra frequenta en [[Orient Mejan]] e en [[Euròpa]] durant lo [[Neolitic]] e l'[[Antiquitat|Antiquitat Auta]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' I. Hershkovitz, H. D. Donoghue et al., « Detection and molecular characterization of 9,000-year-old Mycobacterium tuberculosis from a Neolithic settlement in the Eastern Mediterranean », ''PLOS ONE'', vol. 3, n° 10, 2008, e3426.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Éric Crubézy, Bertrand Ludes, Jean-Dominique Poveda, John Clayton, Brigitte Crouau-Roy e Daniel Montagnon, « Identification of Mycobacterium DNA in an Egyptian Pott's disease of 5400 years old », ''Comptes Rendus de l'Académie des Sciences - Series III - Sciences de la Vie'', Elsevier BV, vol. 321, n° 11,‎ novembre de 1998, pp. 941-951.</ref>. De rituaus [[magia|magics]] e de [[preguiera]]s mòstran una certana capacitat d'identificacion de l'[[infeccion]] per los [[medecina|metges]] dau periòde dins mai d'una region. De descripcions relativament precisas foguèron emesas per los [[medecina|metges]] [[Grècia antica|greco]][[Roma antica|romans]] regardan una malautiá, duradissa e amagrissenta, qu'era dicha « [[ftisia]] ». En particular, [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]) mencionèt d'[[infeccion]]s broncopulmonaras e pleuralas evolucionant lentament. Ne'n donèt de [[simptòma]]s caracteristics coma l'amagriment, lo lassitge, lo tussir e los escupits [[sang|saunós]]. Descriguèt pereu las formas ossosa e ganglionara. Mai tard, [[Galen]] ([[129]]-[[201]]), [[Aretèu de Cappadòcia]] († [[sègle II apC|segle II]]) e [[Caelius Aurelianus]] († [[sègle V apC|segle V]]) redigiguèron egalament de descripcions detalhaas de la [[malautiá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' U. Gluck, ''The history of bronchial asthma'', Ther Umsch., 1992.</ref>. Aquelas [[conoissença]]s foguèron represas per los [[medecina|metges]] arabomusulmans de l'[[Edat Mejana]]. Foguèron un pauc precisas per [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) que definiguèt tres estadis de desvolopament de la malautiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. H. Azizi, M. Bahadori, « A brief history of tuberculosis in Iran during the 19th and 20th centuries », ''Arch. Iran. Med.'', vol. 14, n° 3, mai de 2011, pp. 215-219.</ref>. Après aqueu trabalh, los sabers sus la tuberculòsi evolucionèron gaire dinque au segle XIX. L'evolucion principala foguèt l'identificacion dau tubercule gràcias a las [[disseccion]]s menaas en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ritu Lakhtakia, « Of Animalcula, Phthisis and Scrofula: Historical insights into tuberculosis in the pre-Koch era », ''Sultan Qaboos Univ. Med. J.'',‎ 2013.</ref>. ==== Las prumieras descripcions scientifics ==== Au segle XIX, l'adopcion dau [[metòde scientific]] per los [[medecina|metges]] permetèt de realizar d'observacions e de descripcions mai precisas. En [[1810]], lo [[França|Francés]] [[Gaspard Laurent Bayle]] ([[1774]]-[[1816]]) publiquèt un estudi basaa sus 900 autopsias de victimas e de comparasons amb las observacions recuelhias durant lo vivent dau malaut<ref>'''[[francés|(fr)]]''' J. M. Duffin, « Caspard Laurent Bayle (1774-1816) et son legs scientifique: au delà de l'anatomie pathologique », ''Bulletin canadien d'histoire de la médecine'', vol. 3, n° 2,‎ 1985, pp. 167-184.</ref>. Aquò li permetèt de demostrar que lo tubercule es la consequéncia de l'[[infeccion]] e non son origina. En revènge, mau capitèt d'identifiar sas formas diferentas coma una meteissa malautiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' René Jules Dubos, ''The white plague : tuberculosis, man, and society'', Rutgers University Press, 1987, p. 153.</ref> En [[1818]], [[René Laennec]] ([[1781]]-[[1826]]) inventèt l'[[estetoscòpi]], çò que facilitèt considerablament lo diagnostic de la tuberculòsi<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Subtil, ''René-Théophile Laennec ou La passion du diagnostic exact'', París, L'Harmattan, 2006.</ref>. Reconoguèt pereu lo caracter infecciós de la [[ftisia]] e donèt una descripcion de la matèria grisa semitransparenta producha durant la malautiá. Totun, identifiquèt pas son caracter [[contagion|contagiós]]. Puei, etapa importanta, en [[1839]], lo metge [[Alemanha|alemand]] [[Johann Lukas Schönlein]] ([[1793]]-[[1863]]) compilèt plusors descripcions per ne'n faire una sintesi. Establiguèt ansin l'equivaléncia entre la tuberculòsi e la [[ftisia]]. D'aqueu temps, la [[malautiá]] èra consideraa coma incurabla<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Murray, « Mycobacterium tuberculosis and the Cause of Consumption », ''Am. J. Respir. Crit. Care Med., American Thoracic Society'', vol. 169, n° 10,‎ 15 mai de 2004, pp. 1086-1088.</ref><ref name="Riva 2014">'''[[anglés|(en)]]''' Michele A. Riva, « From milk to rifampicin and back again: history of failures and successes in the treatment for tuberculosis », ''J. Antibiot.'', Nature Publishing Group, vol. 67, n° 9,‎ 6 d'aost de 2014, pp. 661-665.</ref>. ==== La descuberta dau mòde de transmission ==== De l'[[Antiquitat]] au segle XIX, i aguèt fòrça debats sus la causa de la [[ftisia]] e sus son caracter [[contagion|contagiós]]. Plusors figuras importantas de l'istòria de la [[medecina]], per exemple [[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]]) e [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]), se prononcièron en favor de la contagiositat, mas foguèron pas o pauc seguits<ref name="Berche 2007">'''[[francés|(fr)]]''' Patrick Berche, ''Une histoire des microbes'', París, John Libbey Eurotext, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' El Ghradi Halima, ''Les promoteurs de l'esprit scientifique dans la civilisation islamique'', Organisation islamique pour l'éducation, les sciences et la culture, I.S.E.S.C.O., 2003.</ref>. Pasmens, de cas de mesuras reglementàrias destinaas a limitar una contagion foguèron de còps presas per d'[[Estat]]s dau sud d'[[Euròpa]]<ref name="Berche 2007"/>. Lo caracter contagiós foguèt [[sciéncia|scientificament]] provat en [[1846]] per [[Philipp Friedrich Hermann Klencke|P. F. H. Klencke]] ([[1813]]-[[1881]]). Se son estudi passèt per malha, d'autres trabalhs donèron rapidament de resultats similars coma aquelos de [[Jean-Antoine Villemin]] ([[1827]]-[[1892]]) que capitèt de reprodurre las lesions tuberculosas en inoculant de [[teissut (biologia)|teissuts]] umans contaminats a de [[lapin]]s. L'existéncia d'un [[micròbi]] responsable de la tuberculòsi èra ansin clara. La descuberta de l'[[patogène|agent patogene]] aguèt luòc en [[1882]] e foguèt l'òbra de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]]) que li donèt son nom. Leu, de tecnicas de coloracion foguèron prepausaas e melhoraas per facilitar l'identificacion dau bacille dins los escupits. Coma los trabalhs de [[Louis Pasteur|Pasteur]], la descuberta de [[Robert Koch|Koch]] foguèt contestaa, mas sos resultats li permetèron de s'impausar rapidament au sen de la comunautat scientifica. A la fin dau segle XX, las [[bactèri|bacterias]] vesinas, a l'origina de tuberculòsi en d'autras [[espècia (biologia)|espècias]], foguèron pauc a cha pauc identificaas. === Lo desvolopament dels tractaments e de la prevencion === ==== Los tractaments istorics ==== De l'[[Antiquitat]] au segle XIX, i aguèt pas de tractaments eficaç còntra la [[ftisia]], e mai se quauques autors grècoromans avián identificat l'interès d'un « chambiament d'aire » per lo malaut. L'[[Africa dau Nòrd]] èra ansin recomandat<ref name="Riva 2014"/>. En revènge, los autres tractaments èran generalament ineficaç o perilhós. Los exemples son nombrós. D'[[emplastra]]s a basa de [[figa]] o de [[bila]] de [[pòrc]] foguèron lòngtemps utilizaas per assaiar de sonhar los ganglions [[infeccion|infectats]]<ref name="Riva 2014"/>. Au segle XVIII, la sanhaa èra larjament practicaa, çò qu'aviá probablament d'efiechs fòrça negatius per lo malaut. Enfin, durant la prumiera partia dau segle XIX, chau nòtar l'existéncia de tractaments a basa de [[creosòta]], una substància [[cancèr|cancerigèna]] compausaa d'[[idrocarbur]]s. ==== Lo desvolopament dels sanatòris e los prumiers tractaments ==== Se la prumiera mitat dau segle XIX veguèt lo desvolopament d'autres tractaments [[empirisme|empirics]] perilhós ([[sulfat de coire]], [[morfina]], [[acid acetic]], [[òli]] de [[peis]], etC.), las recomandacions dels metges antics sus lo viatge foguèron mai e mai partejaas. En particular, en [[1854]], lo metge alemand [[Hermann Brehmer]] ([[1826]]-[[1889]]) sonhèt sa tuberculòsi gràcias a un sejorn en [[Imalaia]]. Sa tèsi sus son cas aguèt una certana popularitat e menèt a una multiplicacion dels [[sanatòri]]s. Aquò permetèt als malauts de beneficiar un aire pur, d'una alimentacion de [[qualitat]] e d'un repaus permetent d'estimular son [[sistema immunitari]]. Se los sanatòris an pas una eficacitat limitaa, permetèron de progrès dins lo tractament de las infeccions pulmonàrias dau periòde qu'eran quasi incurablas. En parallèl, quauques tractaments suplementaris foguèron descubèrts. Lo mai important es lo [[pneumotorax]] artificiau de [[Carlo Forlanini]] ([[1847]]-[[1918]]). Desenant totalament abandonat, aqueu metòde consistiá a injectar d'aire dins la cavitat toracica per entraïnar la retractacion dau [[palmon|paumon]] infectat. Permetèt un melhorament de l'estat generau dau pacient que foguèt reconegut per plusors congrès internacionaus au començament dau segle XX. D'efiech, aqueu metòde permetiá au paumon de garir las lesions e de blocar lo desvolopament de la malautiá. Totun, los riscs de complicacions èran importants (50 a 60 %). ==== La descuberta dau vaccin BCG ==== Tre [[1890]], [[Robert Koch]] anoncièt la descuberta d'un vaccin basat sus un extrach dau bacille. Totun, se la substància descuberta, la [[tuberculina]], aviá d'interès dins lo diagnostic de la malautiá, èra pas un [[vaccin]]. Lo vaccin actuau foguèt desvolopat a partir de la fin dau segle XIX per [[Albert Calmette]] ([[1863]]-[[1933]]) e [[Camille Guérin]] ([[1872]]-[[1961]]). Necessitèt un trabalh long que s'achabèt amb los prumiers succès de vaccinacion umana en [[1921]]. Mas lo vaccin, dich [[vaccin BCG]] per [[vaccin biliat de Calmette e Guérin]], èra pas eficaç a 100 %<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Lombard, P.-P. Pastoret e A.-M. Moulin, « A brief history of vaccines and vaccination », ''Rev. sci. tech. Off. int. Epiz.'', vol. 26, n° 1, 2007, pp. 29-48.</ref>. De progrès foguèron realizats, mas las versions actualas dau vaccin an totjorn un taus d'eficacitat relativament feble, aperaquí 75 a 85 %. De mai, coma es un vaccin utilizant un germe vivent, son usatge es desconselhat dins mai d'un cas (persona immunodeprimia, etc.). Dins aquò, lo BCG venguèt pauc a cha pauc obligatòri dins mai d'un Estat, çò que menèt a una reduccion dau nombre de cas importanta. Aquela reduccion foguèt tanben favorizaa per los progrès de l'igiena dins los país desvolopats. D'efiech, tre la fin dau segle XIX, de politicas igienistas e la difusion de las conoissenças sus la malautiá permetèron de luchar còntra las condicions de vida marrias dins los quartiers paures. Aquò aguèt un efiech sus la contagion de la tuberculòsi qu'es larjament favorizaa per la subrepopulacion e la misèria. Totun, amb l'aumentacion de la demografia dins los país dau Sud, de condicions d'aqueu tipe se tròban desenant frequentament dins mai d'una region pauc desvolopaa. « Malautiá de la pauretat », la tuberculòsi es donc ben implantaa dins aquelos Estats. ==== Los antibiotics antituberculós ==== Los antibiotics antituberculós foguèron descubèrts a partir dels [[ans 1930]]. Lo prumier es probablament es la [[promina]], identificaa en [[1941]]. Pasmens, los tractaments a basa d'[[antibiotic]]s venguèron vertadierament eficaç après lo desvolopament de l'[[estreptomicina]] e de derivats mai poderós de la [[promina]]. Aquò permetèt l'aparicion dels prumiers tractaments tre los [[ans 1940]]. Totun, gràcias a un taus de [[mutacion]]s relativament important, lo bacille de Koch es capable de s'adaptar. I a donc un trabalh de rechercha important per descubrir regularament de substàncias novelas per combatre las tuberculòsis multiresistentas que son regularament identificaas. == Descripcion == === Causas === [[Fichièr:Mycobacterium tuberculosis 8438 lores.jpg|thumb|right|Bacille ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' vist amb un [[microscòpi electronic]].]] {{veire|Bacille de Koch|Complèx Mycobacterium tuberculosis}} La causa principala de la tuberculòsi es lo [[bacille de Koch]] (''[[Mycobacterium tuberculosis]]''). Es una [[micobacteria]] qu'es generalament transmesa per via aeriana e mai rarament per via orala o per via [[digestion|digestiva]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' N. F. Adkinson, J. E. Bennett, R. G. Douglas e G. L. Mandell, ''Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases'', Filadèlfia, 7{{a}} edicion, Churchill Livingstone/Elsevier, 2010, p. 250.</ref>. Totun, los mecanismes de [[contagion]] son pauc eficaç e de contactes repetits amb un malaut es sovent necessari per contractar la [[malautiá]]. D'autras [[bactèri|bacterias]] pòdon entraïnar una tuberculòsi. Fan partia d'un ensemble de micobacterias dich [[complèx ''Mycobacterium tuberculosis''|complexe <nowiki>''Mycobacterium tuberculosis''</nowiki>]] e son relativament pròchas dau [[bacille de Koch]]. Principalament presents en [[Africa]], aquelos [[patogene]]s causan de tuberculòsis en l'[[Homo sapiens|òme]] e en d'autres [[animalia|animaus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. van Ingen, Z. Rahim, A. Mulder, M. J. Boeree, R. Simeone, R. Brosch e D. van Soolingen, « Characterization of Mycobacterium orygis as M. tuberculosis complex subspecies », ''Emerging Infectious Diseases'', vol. 18, n° 4, abriu de 2012, pp. 653-655.</ref>. De grops de personas son mai expausats au risc de desvolopar una tuberculòsi, siá après una contaminacion recenta, siá après una reactivacion d'una tuberculòsi latenta : las personas aguent un [[sistema immunitari]] afeblit, las personas victimas d'una [[insufiséncia renala]], las personas trabalhant dins una atmosfera fòrça poussosa, las personas maigras (IMC inferior a 18,5), las personas que fuman de [[tabac]], las personas [[alcoolisme|alcoolicas]] o [[Toxicomania|toxicomanas]], las personas aguent una [[alimentacion]] desequilibraa (especialament los [[vegetalisme|vegetalians]]) e las personas aguent un patrimòni [[genetica|genetic]] favorable au desvolopament de la [[malautiá]]. De condicions d'igiena marrias e lo subrepoblament favorizan pereu la propagacion dau bacille. En l'abséncia de mesuras eficaças, las [[preson]]s, los [[camp de refugiats|camps de refugiats]] e los quartiers paures son ansin frequentament tochats per d'[[epidèmia|epidemia]]s de tuberculòsi. === Evolucion naturala de la malautiá === Los [[simptòma]]s de la tuberculòsi varian segon los [[organe]]s tochats per lo [[bacille]]. Es pereu una [[malautiá]] qu'evoluciona lentament e l'aparicion dels simptòmas es progressiva. Las fasas inicialas de l'infeccion son donc pauc visibles. La persona tochaa es mens en forma, se sent sovent lassa, s'amagrís o es victima de [[fèbre|febre]]s mai o mens lònjas e de [[dolor]]s a las articulacions. Aquelos simptòmas son sovent intermitents e duradís. La malautiá pòt tochar plusors partias de l'organisme : * la tuberculòsi pulmonara es la forma mai conegua. Es pereu la mai frequenta car es observaa en 85 % dels cas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' N. Ait-Khaled, D. A. Enarson e S. T. Initiative, ''Tuberculose : manuel pour les étudiants en médecine'', 1999.</ref>. Aparéis quand la malautiá arriba dins los [[palmon|paumons]]. Se caracteriza per un tussir persistent e los esfòrç fisics vènon pereu malaisats. Dins las fasas terminalas, los escupits contènon frequentament de [[sang]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' A. Tazi, « Hémoptysie : Orientation diagnostique », ''La Revue du praticien'', vol. 48, n° 11,‎ 1998, pp. 1239–1242.</ref>. * la tuberculòsi ganglionara se caracteriza per d'[[adenopatia]]s. Es pereu una forma frequenta qu'aparéis quand lo bacille arriba dins un ganglion limfatic. * la tuberculòsi urogenitala es responsabla de 14 a 41 % de las tuberculòsis non pulmonaras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jad Watfa e Frédéric Michel, « Tuberculose uro-génitale », ''Progrès en Urologie', vol. 15, n° 4,‎ setembre de 2005, pp. 602–603.</ref>. Lo [[ren (anatomia)|ren]] es sovent tochat. Dins lo cas generau, la malautiá pren la forma d'una [[cistita]] banala. Dins los cas mai desfavorables, entraïna una [[necròsi]] dels [[teissut (biologia)|teissuts]]. * la tuberculòsi osteoarticulara s'obsèrva en 10 % dels cas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' L. Boussel, B. Marchand, N. Blineau, C. Pariset, M. Hermier, G. Picaud, M. Emin, A. Coulon, P. Pagnon, A. Rode, J. Pin-Leveugle, A. Boibieux e Y. Berthezène, « Imagerie de la tuberculose ostéo-articulaire », ''Journal de radiologie'', Elsevier Masson, vol. 83, n° 9-C1,‎ setembre de 2002, pp. 1025–1034.</ref>. Tòcha generalament l'espaci intervetebrau ([[malautiá de Pott]]), çò que pòt aver d'efiechs greus per lo malaut en causa de la preséncia de [[nèrvi]]s importants dins la [[colona vertebrala]]. * la meningita tuberculosa es una forma, mas fòrça perilhosa, en causa de sa gravetat e de simptòmas atipics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' S. Hafaied, B. Hamdi, A. Berraies, H. Cherif, J. Ammar e A. Hamzaoui, « Localisations rares de tuberculose chez l’enfant : à propos de 8 cas », ''Revue des Maladies Respiratoires'', Elsevier BV, vol. 32,‎ genier 2015, pp. A231–A232.</ref>. Dins 50 % dels cas, l'evolucion naturala de la [[malautiá]] es la [[mòrt]] dau malaut après quauques [[mes]] d'[[infeccion]]. Dins 25 % dels cas, vèn cronica e pòt durar d'[[annada|annaa]]s e, durant aqueu periòde, lo malaut demòra contagiós. Dins lo resta dels cas, i a garison espontanea. Una particularitat de la tuberculòsi es sa capacitat de venir inactiva durant de periòdes longs. Aquò a luòc quand lo bacille es isolaa dins de fogaus [[infeccion|infecciós]] prefonds enviroutats d'una clòsca fibrosa o [[calci|calcificaa]]. Mas, la malautiá pòt s'activar tornarmai se la clòsca es rompua. == Diagnostic == === L'utilizacion de la tuberculina === [[Fichièr:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|Injeccion de tuberculina.]] La [[tuberculina]] es un extrach de bacille tuberculós que contèn de precipitats de [[molecula]]s de l'agent [[patogene]]. Son utilizacion permet un diagnostic relativament rapide, mas necessita un bòn mestritge [[tecnica|tecnic]]. Es basaa sus la reaccion cutanea dins lo [[dèrma|derma]] de la fàcia anteriora dau braç. Una reaccion importanta es lo signe d'una tuberculòsi activa. Aqueu test es eficaç per detectar la [[malautiá]] d'un biais precòç e per diagnosticar una tuberculòsi glandulara<ref>'''[[francés|(fr)]]''' S. Fikal, H. Sajiai, H. Serhane, S. Aitbatahar, H. Rachid, N. Moumen e L. Amro, « Primo-infection tuberculeuse », ''Revue des Maladies Respiratoires'', Elsevier BV, vol. 33,‎ genier 2016, A158.</ref>. === Diagnostic bacterian === [[Fichièr:TB in sputum.png|thumb|right|Bacilles colorats en [[roge]].]] En una persona infectaa per una tuberculòsi pulmonara activa, lo bacille tuberculós es present dins los escupits. Quand un cas de tuberculòsi es sospichat, lo [[medecina|metge]] deu realizar d'analisis sus los escupits per i cherchar la preséncia dau bacille. En certans cas, pòt èsser caracterizat per una observacion directa amb un [[microscòpi optic]]. Pasmens, generalament, es necessari de realizar de tests que permeton d'obtenir un resultat en quauquas [[ora]]s o en quauques [[jorn]]s. Lo mai utilizat es la [[coloracion de Ziehl-Neelsen]] (ò metòde ZN)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Bonnet, « New diagnostic tests for tuberculosis in southern countries: from theory to practice in Southern countries », ''Revue des maladies respiratoires'', 2011.</ref>. Es rapide, simple e ben especific. Permet de caracterizar las proprietats acidoalcooloresistents de las bacterias. Coloran los bacilles en roge, çò que facilita una observacion amb un microscòpi optic. Tanben, es possible d'utilizacion un microscòpia de fluorescéncia après apondon d'[[auramina]] per colorar las bacterias. Es una tecnica mai precisa, mas son còst es mai important. Son usatge es donc sovent limitat als [[país desvolopat|país desvolopats]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. Kivihya-Ndugga et al., « A comprehensive comparison of Ziehl-Neelsen and fluorescence microscopy for the diagnosis of tuberculosis in a resource-poor urban setting », ''The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease'', vol. 7, n° 12,‎ 2003, pp. 1163–1171.</ref>. Enfin, per aver un diagnostic segur, i a totjorn la possibilitat de realizar de culturas sus de mitans adaptats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' J. Maugein e C. Bébéar, « Diagnostic microbiologique de la tuberculose et intérêt de la PCR », ''Médecine et Maladies Infectieuses'', Elsevier BV, vol. 33,‎ març de 2003, pp. 153–158.</ref>. En mai dau diagnostic, es egalament necessari de realizar d'analisi per identifiar la resisténcia dels bacilles als [[antibiotic]]s. Totun, aquelos assais son longs en causa de la creissença lenta de las culturas utilizaas. Ansin, en generau, aquelas analisis son destinaas a verificiar l'eficacitat d'un tractament o per l'adaptar au patogene. Enfin, chau realizar d'imatges dels [[palmon|paumons]] per cherchar e estimar la gravetat de lesions eventualas. Dins certans cas, l'[[imatjariá medicala]] soleta pòt permetre de pausar lo diagnostic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' J. Andreu, J. Cáceres, E. Pallisa e M. Martinez-Rodriguez, « Manifestations radiologiques de la tuberculose pulmonaire », ''EMC - Radiologie, Elsevier BV'', vol. 2, n° 1,‎ febrier de 2005, pp. 121–132.</ref>. === Diagnostics anatomopatologic, molecular e radiologic === Lo diagnostic [[anatomopatologia|anatomopatologic]] es realizaa sus una mòstra resultant d'una [[biopsia]]. L'objectiu es de metre en evidéncia una lesion caracteristica de la tuberculòsi : lo granulòma epiteloïd gigantocellular polinuclear qu'es la consequéncia de la fusion de plusors macrofages<ref name="Hochedez et al 2003">'''[[francés|(fr)]]''' P. Hochedez, V. Zeller, C. Truffot, S. Ansart, É. Caumes, R. Tubiana, C. Katlama, F. Bricaire e P. Bossi, « Caractéristiques épidémiologiques, cliniques, biologiques et thérapeutiques de la tuberculose ganglionnaire observée chez des patients infectés ou non par le VIH », ''Pathologie Biologie'', Elsevier BV, vol. 51, n° 8–9,‎ octòbre de 2003, pp. 496–502.</ref>. D'analisis [[molecula|moleculàrias]] permeton de demostrar la preséncia de l'[[ADN]] dau germe dins de poncions o d'escupits en cas de tuberculòsi pulmonara<ref name="Hochedez et al 2003"/>. Pauc costosas e relativament precisas, aquelos metòdes son pereu rapidas. Dins certans cas, permeton d'obtenir un resultat en 2 h. Enfin, es possible de realizar un diagnostic radiologic car la radiò permet d'observar las lesions pulmonaras. Pasmens, aquel examen es pauc especific car los signes observats pòdon èsser la consequéncia d'una autra patologia pulmonara. == Prevencion e tractament == === Prevencion === [[Fichièr:Bacillus Calmette-Guérin scar.JPG|thumb|right|Creta caracteristica laissaa per lo [[vaccin BCG]].]] {{veire|Vaccin BCG}} La prevencion de la tuberculòsi es basaa sus dos principis. Lo prumier es lo melhorament de las condicions de vida en redusent la [[pauretat]], en mantenent d'abitats sanics, en luchant còntra la subrepopulacion, etc. Aquelas mesuras de prevencion son destinaas a assegurar de condicions d'[[igièna|igiena]] correctas per limitar las epidemias favorizaas per la misèria. Dins los mitans expausats a la [[malautiá]], especialament los espitaus e las zònas tochaas per la malautiá, un renforçament d'aquelas mesuras d'igiena es conselhat (lavatge regular de las mans, etc.). Una presa en charja rapida dels malauts dins un [[espitau]] e la declaracion sistematica dels cas observats son pereu de mejans eficaç per demenir las possibilitats de contagion. Lo segond principi de prevencion es lo [[vaccin BCG|vaccin biliat de Calmette et Guérin]] (BCG) qu'es generalament administrat tre l'enfança. Son eficacitat se situa entre 75 e 85 %, mas permet egalament de defugir las formas grevas de la tuberculòsi. En mai d'un [[Estat]], aquela [[vaccin]]acion es obligatòria. === Tractament === Lo tractament de la tuberculòsi es lòng car lo bacille es fòrça resistent. Es principalament basat sus d'[[antibiotic]]s coma la [[rifampicina]], l'[[isoniazida]], la [[pirazinamida]], l'[[etambutòl]], la [[rifabutina]] e los [[aminosida]]s. D'associacions son frequentas, especialament per los pacients immunodeprimits o per tenir còmpte d'[[antibioresisténcia]]s. Per los pacients mai fragiles, la duraa dau tractament se situa generalament entre sieis e onze mes. En complement, es pereu possible de presciure de mesuras per melhorar lo foncionament dau sistema immunitari per lo repaus, una alimentacion variaa e equilibraa e una exposicion regulara au [[Soleu]]. Aquò èra lo tractament aplicat dins los [[sanatòri]]s qu'eran lo mejan principau de lucha còntra la [[malautiá]] avans la descuberta dels [[antibiotic]]s. == Epidemiologia == [[Fichièr:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|right|Prevaléncia de la tuberculòsi dins lo monde en [[2009]].]] La tuberculòsi es una [[malautiá]] frequenta dins lo monde. Segon las estimacions de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], i aguèt 5,4 milions recensats e de cas en [[2006]] e 10 milions en [[2018]]. Los cas novèus son mai que mai diagnosticats dins lo [[Sud-Èst Asiatic]], dins las regions dau [[Ocean Pacific|Pacific Oèst]] e en [[Africa]]. De mai, un quart de la populacion mondiala seriá portairitz sana dau [[bacille de Koch]]. En [[2018]], lo nombre de mòrts èra estimat a 1,5 milion. Aperaquí {{formatnum:200000}} èran estats victimas de tuberculòsis multiresistentas e {{formatnum:250000}} èran de personas immunodeprimias portairitz dau [[VIU]]. La tuberculòsi es donc totjorn una de las malautiásm mai mortalas dau monde moderne. == Annexas == === Liames internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Antibiotic]]. * [[Antibioresisténcia]]. * [[Bacille de Koch]]. * [[Complèxe Mycobacterium tuberculosis|Complexe Mycobacterium tuberculosis]]. * [[Ftisia]]. * [[Malautiá]]. * [[Paumon]]s. * [[Pauretat]]. * [[Sanatòri]]. * [[Tuberculina]]. * [[SIDA]]. * [[Vaccin BCG]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Charles Coury, ''Grandeur et déclin d'une maladie : la tuberculose au cours des âges'', Suresnes, Lepetit, 1972. * '''[[anglés|(en)]]''' René Jules Dubos, ''The white plague : tuberculosis, man, and society'', Rutgers University Press, 1987. * '''[[francés|(fr)]]''' Mirko D. Grmek, ''Les maladies à l'aube de la civilisation occidentale'', París, Payot, coll. « Médecine et Sociétés », 1983. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Medecina}} [[Categoria:Malautiá]] [[Categoria:Malautiá infecciosa]] ipzjroob1uwh4so5h66zh6pxzn5kraf 0 65486 2505461 2344422 2026-08-01T03:54:15Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:SNS1.png]] per [[:Imatge:Sines,_Portugal_(coat_of_arms).png]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: old name is not meaningful) 2505461 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">''Sines''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Image:Pt-sns3.png|150px]] | align="center" width="140px" | [[Image:Sines, Portugal (coat of arms).png|130px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Portugal}} |- | [[Aira|Superfícia]] | 198,97&nbsp;km² |- | [[Populacion]] | 13 674 <small>([[2006]])</small> |- | [[Latitud]] |37° 57' N |- | [[Longitud]] |8° 52' O |- ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Localizacion de la vila en [[Portugal]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[image:LocalSines.svg|190px]] |} '''Sines''' es una vila [[Portugal|portuguesa]] dins lo ''Distrito de [[Setúbal]]'', region del [[Alentejo]] Las ''freguesias'' (parròquia civila, division administrativa) de Sines son las seguentas: * [[Porto Covo]] * [[Sines (freguesia)|Sines]] [[Imatge:Sines freguesias.svg||thumb|left|200px|Mapa de Sines]] {{Demografia |1801=1766 |1849=2632 |1900=٭ |1931=7666 |1960=8866 |1981=12075 |1991=12347 |2001=13577 |2004=13613 }} ٭ incorporada a [[Santiago do Cacém]] ==Istòria== Als temps de l'[[Empèri Roman]], se nomenaba ''Sinus''. L'istòria de Sines remonta als temps de l'Empèri Roman. Lo castèl sus lo vabre foguèt construida per [[Pèire I de Portugal|Pèire I{{èr}} de Portugal]] quand tornèt prendre la vila als [[Moros]] en 1362. == Personatges celèbres == [[Imatge:Sines06 edit1.jpg|thumb|right|150px|Estatua de [[Vasco de Gama]] davant la gleisa de la parròquia ont foguèt batejat]] * [[Vasco de Gama]], explorador de l'Edat de las [[Grandas descobèrtas]], nasquèt dins lo castèl ont son paire Estêvão de Gama foguèt "alcalde-mor" ({{cita|cònsol major}}). Al retorn de son viatge en Índia, li foguèt balhat de dreches feudals de comte sus la vila de Sines. * [[Al Berto]], poèta del sègle vint * [[Rui Vinagre]] - Executant de [[Guitarra portuguesa]] == Patrimòni istoric== === Militar === * Castèl de Sines * Fòrt del ''Revelim'' * Fòrt del ''Pessegueiro'' === Religiós === * Ermitatge de ''Nossa Senhora das Salas'' * Glèisa parroquiala de São Salvador de Sines) * Glèisa del ''Espírito Santo'' o ''da Misericórdia'' * Ermitatge de ''São Bartolomeu'' * Ermitatge de ''São Sebastião'' * Ermitatge de ''Nossa Senhora da Soledade'' === Estatuas === *[[Vasco da Gama|Estatua de Vasco de Gama]] *Estatua ''do Bombeiro'' === Autres === *Paret da la Plaja *Centre Cultural Emmerico Nunes *Estacion dels Camins de fèrre *Palais Pidwell === Principals eveniments === *Carnaval de Sines - https://web.archive.org/web/20160305053551/http://www.carnavaldesines.web.pt/ *Festival de las Musicas del Monde - https://web.archive.org/web/20100306024918/http://fmm.com.pt/ == Ligams oficials == *[http://www.mun-sines.pt Site Oficial] ==Referéncias== [[Categoria:Vila de Portugal]] 474dc2w54iug6cjcgmy0cvlwbsk9tew 0 69435 2505433 2503093 2026-07-31T14:03:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505433 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|AdQ}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Whirpool Galaxy.jpg|thumb|upright=1.5|[[M51 (astronomia)|M51]], la [[Galaxia del Revolum]], un exemple tipic de [[galaxia espirala]].]] En [[cosmologia]], una '''galaxia''' es un assemblatge d'[[estela]]s, de [[gas]], de [[Posca interstellara|poscas]] e de [[matèria negra]] e amb a vegadas un [[trauc negre]] supermassiu dins son centre. La [[Via Lactèa]], la galaxia ont se tròba lo [[Sistèma Solar]], compta qualques centenas de miliards d'[[estela]]s (10<sup>11</sup>)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090215024348/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000</ref> e a una extension de l'ordre de {{formatnum:100000}} [[annada lutz|annadas lutz]]. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de [[galaxia nana|galaxias nanas]] comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (10<sup>7</sup>)<ref>Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"</ref>, e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (10<sup>12</sup>). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'[[Univèrs observable]], pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'[[Univèrs]] dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias. Las galaxias coma los [[sistèma estellar|sistèmas estellars]] de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'[[astronòm]] [[Estats Units d'America|american]] [[Edwin Hubble]]. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : [[galaxia elliptica|ellipticas]], [[galaxia espirala|espiralas]], [[galaxia irregulara|irregularas]]. [[Edwin Hubble]] donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi [[sequéncia de Hubble]]. Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massís, coma un [[trauc negre supermassís]] situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « [[estela en fugida|estelas en fugida]] ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma [[SDSS J090745.0+024507]] e [[GRO J1655-40]], totas doas fugiguèron la [[Via Lactèa]]. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo [[trauc negre]] al centre de nòstra Galaxia, [[Sgr A*]], la segonda es segur eissida d'una [[supernòva]] asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion. « ''univèrs illas'' » e pus tard « galaxia ». == Qualques òrdres de grandor == Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de {{formatnum:100000}} [[annada lutz|annadas lutz]] (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas [[constanta fondamentala|constantas fondamentalas]]. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'[[instabilitat gravitacionala]] es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa [[pression]] baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa ''M''{{ind|g}} e la talha ''R''{{ind|g}} d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de : :<math>M_{\rm g} \sim \frac{\alpha^5}{\alpha_G^2}\left(\frac{m_{\rm p}}{m_{\rm e}}\right)^\frac{1}{2} m_{\rm p} \simeq 1,\!5\times 10^{11} M_\odot</math>, :<math>R_{\rm g} \sim \frac{\alpha^3}{\alpha_G}\left(\frac{m_{\rm p}}{m_{\rm e}}\right)^\frac{1}{2} \lambda_{\rm e} \simeq 74\;{\rm kpc}</math>, ont <math>\alpha</math> e <math>\alpha_G</math> representan respectivament la [[constanta de l'estructura fina]] (electromagnetica) e la [[constanta de l'estructura fina gravitacionala]], e <math>m_{\rm p}</math> e <math>m_{\rm e}</math> la massa del [[proton]] e de l'[[electron]]. Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la [[Tèrra]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20111103191247/http://www.cieletespace.fr/evenement/2201_une-galaxie-lointaine-observee-grace-un-telescope-gravitationnel Document de la revista ''Ciel & Espace'', 10 d'octobre de 2008.]</ref>. == Istoric de las observacions == === La Via Lactèa === [[Fichièr:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|La forma de la [[Via Lactèa]] coma foguèt deducha per [[William Herschel]] en [[1785]] ; se pensava que lo [[Solelh]] èra prèp del centre de la galaxia.]] Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de [[Via Lactèa]]. Lo [[filosòf]] [[grèc]] [[Anaxagòras]] la concebiá coma « l'efèit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »<ref>Doxografai (fragments), Anaxagòra de Clazomènas, {{fr}} [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/anaxagore/fragments.htm]</ref>. [[Democrit]] suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. [[Aristòtel]] pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres<ref>Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, {{fr}}[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}</ref> implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara. [[Fichièr:Milky Way IR Spitzer.jpg|300px|thumb|right|Còr de la Via Lactèa vista en infraroge pel telescòpi espacial Spitzer de la NASA.]] L'[[astronòm]] [[pèrsa]] [[Al-Biruni]] refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas [[nebulosa]]s. Las pròvas per aquò arribèron en [[1610]], quand [[Galileo Galilei]] utilizèt sa [[luneta astronomica]] per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac <ref>{{fr}}Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html]</ref>. Dins un tractat de [[1755]], [[Immanuel Kant]], davançant lo trabalh de [[Thomas Wright]], especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de [[gravitacion|fòrças gravitacionalas]], atal meteis coma lo [[Sistèma Solar]]. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias<ref >{{en}}Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]</ref>. La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del [[Solelh]] se faguèt per [[William Herschel]] en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, [[Jacobus Kapteyn]] faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'[[ellipsa]] (environ {{formatnum:15000}} [[parsec]]s de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre<ref>{{en}} How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [http://www.sciam.com/space/article/id/how-did-scientists-determ/topicID/2/catID/3]</ref>,<ref>{{en}}In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo</ref>. Un metòde diferent, prepausat per [[Harlow Shapley]], amb la posicion dels [[amàs globular|amasses globulars]], menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de {{formatnum:70000}} parsecs (o un pauc mai de {{formatnum:200000}} [[annada lutz|annadas lutz]]) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre<ref> id "our_galaxy" </ref>. Las doas analisis prenon pas en compte l'[[densitat optica|absorcion de la lutz]] per la [[posca interstellara]] (fenomèn d'[[extincion (astronomia)|extincion]]) presenta dins lo [[plan galactic]], mas aprèp que [[Robert Jules Trumpler]] quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los [[amàs dubèrt|amasses dubèrts]], l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt<ref>Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AAS...195.7409T]</ref>. === Los autres objèctes nebuloses === [[Fichièr:M51Sketch.jpg|thumb|Dessenh de la Galaxia del Revolum, per [[Lord Rosse]] en [[1845]].]] A la fin del sègle XVIII, [[Charles Messier]] establiguèt un [[catalòg Messier|catalòg]] contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per [[William Herschel]]<ref>id "our_galaxy" </ref>. En 1845, [[Lord Rosse]] construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas [[galaxia elliptica|ellipticas]] e [[galaxia espirala|espiralas]]<ref>{{en}}The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html]</ref>. [[Fichièr:Pic iroberts1.jpg|vinheta|senèstra|Fotografia de la « Granda nebulosa d'Andromèda » ([[NGC 224]]) datant de 1899. S'i pòt veire tanben sos dos satellits pus brilhants, [[M32]] e [[NGC 205]].]] En [[1917]], [[Heber Doust Curtis|Herber Curtis]] observèt las fòtos de la [[supernova]] [[SN 1885A]] dins la « granda nebulosa d'Andromèda » ([[M31]], dins lo [[catalòg Messier]]). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 [[nòva]]s mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 [[magnitud aparenta|magnituds]] pus flacas qu'aquelas de nòstra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de {{formatnum:150000}} parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada<ref>Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [http://adsabs.harvard.edu/abs/1988PASP..100....6C]</ref>. En 1920, lo « [[Grand Debat]] », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'[[Univèrs]], prenguèt plaça amb coma principals protagonistas [[Harlow Shapley]] e [[Heber Doust Curtis|Herber Curtis]]. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de [[posca interstellara|posca]] presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'[[efèit Doppler-Fizeau]]<ref>{{en}} Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences [http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html cite web]</ref>. Lo fach foguèt definitivament establit per [[Edwin Hubble]] al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques [[estela variabla|variablas]] nomenadas [[cefeida]]s, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa <ref>{{en}}A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?1929ApJ....69..103H]</ref>. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la [[sequéncia de Hubble]]<ref>Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html]</ref>. [[File:Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png|thumb|Reparticion dei velocitats de rotacion deis estèlas dins una galaxia espirala.]] == Composicion == === Mitan interstellar === {{article detalhat|mitan interstellar}} Lo mitan interstellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per [[litre]]. Es present dins lei [[galaxias espirala]]s, [[Galaxia espirala barrada|espiralas barradas]] e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma [[idrogèn]] (90%) e [[èli]] (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interstellar a tanben una fasa solida qu'es la possa interstellara. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interstellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats. === La matèria escura === {{article detalhat|matèria escura}} Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e de gas, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada [[matèria escura]]. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son [[camp gravitacional]] sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo [[telescòpi espacial Hubble]] aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions [[cosmologia|cosmologicas]] menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri. == Tipes e morfologia == [[Fichièr:Hubble sequence photo.png|thumb|360px|Los diferents tipes de galaxias, segon la [[classificacion de Hubble]] : lo tipe ''E'' correspond a un [[galaxia elliptica]], lo ''S'' a una [[galaxia espirala]] e lo ''SB'' a una [[galaxia espirala barrada]].]] I a tres grands tipes de galaxias : las [[galaxia elliptica|ellipticas]], las [[galaxia espirala|espiralas]], e las [[galaxia irregulara|irregularas]]. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la [[sequéncia de Hubble]]<ref>{{en}}Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/]</ref>. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (''early-type galaxy'' en [[anglés]]) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (''late-type galaxy'') per las espiralas, per contra, s'utilizan encara. === Galaxias ellipticas === [[Fichièr:Abell S740, cropped to ESO 325-G004.jpg|thumb|left|La galaxia elliptica giganta [[ESO 325-G004]].]] Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor [[excentricitat]] (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat <math>\textstyle{10 (1-\frac{b}{a})}</math>, ont ''a'' e ''b'' son lo [[semiaxe major]] e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil [[ellipsoïde|ellipsoïdal]], lor donant una aparéncia [[ellipsa|elliptica]] quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interstellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor [[centre de gravitat]] comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda<ref>Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [https://web.archive.org/web/20120729081504/http://www.star.le.ac.uk/edu/Elliptical.shtml]</ref>. Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las [[galaxia amb subresaut d'estelas|galaxias amb subresaut d'estelas]] (ditas galaxias ''starburst'') son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias<ref> id "elliptical" </ref>. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es [[M87]], dins la [[constellacion]] de la [[Verge (constellacion)|Verge]], a 60 milions d'annadas lutz. === Galaxias espiralas === {{Article detalhat|Galaxia espirala}} [[Fichièr:M63.jpg|thumb|La galaxia espirala [[M63 (galaxia)|M63]].]] Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de [[mitan interstellar]], amb un [[bulbe galactic|bulbe]] central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe ''S'', seguit d'una letra (''a'', ''b'', o ''c''), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia ''Sa'' es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia ''Sc'' possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon<ref>Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Galaxies.html]</ref>. Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una [[espirala logaritmica]] aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una [[velocitat angulara]] constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zònas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças [[gravitacion]]alas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autorota saturada de veituras. Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massissas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zònas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar. ==== Galaxias espiralas barradas ==== {{article detalhat|Galaxias espiralas barradas}} [[Fichièr:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|thumb|La galaxia espirala barrada [[NGC 1300]].]] La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals<ref>{{en}}What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Ap&SS.269..427E]</ref>. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb ''SB'', seguit d'una letra minuscula (''a'', ''b'', o ''c''), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la [[fòrça de marèia]]<ref>{{fr}}Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [http://adsabs.harvard.edu/abs/2002A&A...392...83B]</ref>. Fòrça galaxias espiralas barradas son [[galaxia activa|activas]], benlèu de gas canalizat lo long dels braces<ref>{{fr}}Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2002MNRAS.337..808K]</ref>. Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada<ref>{{en}}Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&A...379L..44A]</ref> d'environ {{formatnum:30000}} parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×10{{exp|11}} estelas<ref>{{en}}Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml]</ref> e a una massa totala de prèp de 6×10{{exp|11}} [[massa solara|massas solaras]]<ref>Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1997AAS...19110806B]</ref>. === Morfologias particularas === {{Article detalhat|Galaxia irregulara}} [[Fichièr:Hoag's object.jpg|thumb|L'[[objècte de Hoag]], una galaxia annulara.]] [[Fichièr:Ngc5866 hst big.jpg|thumb|left|La galaxia lenticulara [[NGC 5866]].]] Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las [[fòrças de marèia]], responsablas d'aquelas desformacions. Las [[galaxia anular|galaxias anularas]], possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala<ref>{{fr}}Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994AAS...184.3204G]</ref>. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la [[galaxia d'Andromèda]], que presenta plusors anèls en [[infraroge]]<ref>{{en}}ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [https://web.archive.org/web/20070323231344/http://www.iso.vilspa.esa.es/outreach/esa_pr/andromed.htm]</ref>. Una [[galaxia lenticulara]] es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena ''S0''. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas<ref>{{en}}Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed</ref> (las [[galaxia lenticulara barrada|galaxias lenticularas barradas]] son de tipe ''SB0''). En mai de las morfologias mencionadas ''supra'', existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las [[galaxia irregulara|galaxias irregularas]]. Una galaxia ''Irr-I'' possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias ''Irr-II'' possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble<ref>{{en}} Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [https://web.archive.org/web/20120227172628/http://www.star.le.ac.uk/edu/Irregular.shtml]</ref>. === Galaxias nanas === {{Article detalhat|Galaxia nana}} Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de [[galaxia nana|galaxias nanas]]. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la [[Via Lactèa]], e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long<ref>Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?id=doi:10.1086/322517]</ref>. La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de [[galaxia satellita|satellits]] nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe<ref>{{en}} Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist</ref>. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma [[galaxia nana elliptica|ellipticas]], [[galaxia nana espirala|espiralas]], o [[galaxia nana irregulara|irregularas]]. == Rotacion de las galaxias == [[Fichièr:GalacticRotation2.svg|thumb|Corba de rotacion galactica : perdut (A) e observat (B).]] Prèp del [[centre galactic]], la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La [[velocitat angulara]] de rotacion es doncas constanta coma dins un [[solide]]. La corba ven apuèi [[parabòla|parabolica]], çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las [[leis de Kepler]], que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question. == Activitats excepcionalas == [[Fichièr:Antennae galaxies xl.jpg|thumb|left|Las [[Galaxias deis Antenas]], un parelh de [[Galaxia en interaccion|galaxias en interaccion]] anant probablament fins a fusionar dins 400 milions d'annadas<ref>{{en}}Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [http://adsabs.harvard.edu/abs/1992ARA&A..30..705B]</ref>.]] === Interaccion === La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las [[Galaxia en interaccion|interaccions entre galaxias]] son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor [[evolucion de las galaxias|evolucion]]. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de desformacions a causa de la [[fòrça de marèia]], e pòdon cambiar una quantitat de [[gas interstellar|gases]] e de [[posca interestellera|poscas]]<ref>{{en}}Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [https://web.archive.org/web/20060509074300/http://www.astro.umd.edu/education/astro/gal/interact.html]</ref>,<ref>{{en}}Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [http://cosmos.swin.edu.au/entries/interactinggalaxies/interactinggalaxies.html?e=1]</ref>. Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un [[moment angular]] relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo [[mitan interstellar]] foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas<ref> id "umda" </ref>,<ref> id "suia" </ref>. L'interaccion pus violenta es la [[fusion galactica]]. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar una galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massissa que l'autra, se pòt veire un fenomèn de [[canibalisme galactic]]. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la [[Sagitari (galaxia)|Galaxia elliptica nana del Sagitari]] e la [[Grand Can (galaxia)|Galaxia Nana del Grand Can]]<ref> id "umda" </ref>,<ref> id "suia" </ref>. === Starburst === [[Fichièr:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|thumb|left|[[M82 (galaxie)|M82]], paradigma de las galaxias starburst.]] Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los [[nívol molecular gigant|nívols moleculars gigants]]. Qualques galaxias, las ''[[galaxia starburst|galaxias starburst]]'', an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst<ref>Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [http://chandra.harvard.edu/xray_sources/starburst.html]</ref>contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total<ref>Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005sdlb.proc..187K]</ref>. Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de [[gas interstellar|gas]] e de [[poscas interstellara|poscas]] tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massissas [[ionizacion|ionizan]] los nívols environant e crèan de [[region HII|regions HII]]<ref>Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Starbursts.html]</ref>. Aquelas estelas massivas acaban en [[supernova]]s, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una [[reaccion en cadena]] de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat<ref> id "chandra" </ref>. Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es [[M82 (galaxia)|M82]], que i a pauc interagís amb [[M81 (galaxia)|M81]], mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat<ref>{{en}}Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/starburst.html]</ref>. === Nuclèu actiu === [[Fichièr:M87 jet.jpg|thumb|[[M87]], una radiogalaxia elliptica emetent un giscle de particulas.]] Qualques galaxias se dison [[galaxia activa|activas]]. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo [[mitan interstellar]]. Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul [[disc d'acrecion]] present a l'entorn del [[trauc negre supermassís]] de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'[[energia potenciala gravitacionala]] de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre<ref> Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/agnintro.html] </ref>. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de [[giscle (astrofisica)|giscles]] de particulas que lor velocitat es prèpa d'[[velocitat de la lutz|aquela de la lutz]]. Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de [[rais X]] son nomenadas [[galaxia de Seyfert|galaxias de Seyfert]] o [[qüasar]]s, segon lor luminositat. Se pensa que los [[blazar]]s son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una [[radiogalaxia]] emet una radiacion situada dins las [[onda ràdio|ondas ràdio]] amb sos giscles. == Formacion e evolucion == {{Article detalhat|Evolucion de las galaxias|Formacion de las galaxias}} L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'[[astrofisica]]. === Formacion === Los [[modèl cosmologic|modèls cosmologics]] actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del [[Big Bang]], que l'[[espaci temps]], e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. {{formatnum:300000}} ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels [[atòm]]s d'[[idrogèn]] e d'[[èli]], dins un fenomèn nomenat [[Recombinason]]. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-[[ionizat]]) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'[[Edat escura]]. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las [[estructuras de granda escala de l'univèrs|pus grandas estructuras de la matèria]] comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias [[barion]]icas se condensèron dins d'aureòlas de [[matèria escura]] freda<ref>{{en}}[http://cfa-www.harvard.edu/~aas/tenmeter/proto.htm] Search for Submillimeter Protogalaxies </ref>. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara. === Evolucion === [[Fichièr:Hubble - infant galaxy.jpg|thumb|left|[[I Zwicky 18]] (en bas a esquerra) pareis a una galaxia recent formada.]] Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: [[amàs globular]]s, [[trauc negre supermassís]] centrala e [[bulbe galactic]] constituit d'[[estela de populacion II|estelas de populacion II]]. La creacion d'un trauc negre supermassís sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda<ref>{{en}}Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [https://web.archive.org/web/20120331130051/http://www.cmu.edu/PR/releases05/050209_blackhole.html]</ref>. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas<ref>{{en}}Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [https://web.archive.org/web/20110716073704/http://www.ras.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=1190&Itemid=2]</ref>. Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo [[disc galactic]]<ref>Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...514...77N]</ref>. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida<ref>{{en}}How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = https://web.archive.org/web/20070426043157/http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]</ref>. Aqueles materials se constituisson subretot d'[[idrogèn]] e d'[[èli]]. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de [[planeta]]s<ref>{{en}}The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [http://adsabs.harvard.edu/abs/1998bdep.conf..431G]</ref>. L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas<ref>{{en}}The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice</ref>. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interstellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las [[Galaxias de las Mirgas]]<ref>{{en}}Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford ''et al'' [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}</ref> o de las [[Galaxias deis Antenas|Antenas]]<ref>{{en}}Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [https://archive.today/20120604135330/http://xxx.lanl.gov/html/astro-ph/9908269/homepage.html]</ref>. La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de {{unitat|130|km/s}}, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta<ref>{{en}}Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp]</ref>. De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans<ref>{{en}}The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0403293]</ref> . === Tendéncias futuras === Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de [[nívols molecular|nívols d'idrogèn molecular]] denses<ref>{{en}}Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435...22K]</ref>. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas<ref>{{en}}Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [http://adsabs.harvard.edu/abs/1998astro.ph..8266K]</ref>. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba<ref>The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/0001/cosmic.htm]</ref>. L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (10{{exp|13}} a 10{{exp|14}}, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas [[nana roja|nanas rojas]], de prèp de 0,08 [[massa solar]], acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn. A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'[[objècte compacte|objèctes compactes]]: [[nana bruna|nanas brunas]], [[nana blanca|nanas blancas]] se refregissent (que, quand son fredas, venon [[nana negra|nanas negras]]), [[estela de neutrons|estelas de neutrons]], e [[trauc negre|traucs negres]]; e tanben [[planeta]]s. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic<ref>{{en}}Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}</ref>,<ref> id "cosmic_battle" </ref>. == Estructuras a pus granda escala == [[Fichièr:Seyfert Sextet full.jpg|thumb|Lo [[Sextèt de Seyfert]] es un exemple de [[grop de galaxias]] compacte.]] Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los [[grop de galaxias|grops de galaxias]] son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat [[Grop local]] que n'es lo membre pus massís amb la [[Galaxia d'Andromèda]](M31),. Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zòna de qualques [[parsec|megaparsecs]], es alara nomenat [[amàs de galaxias|amàs]]. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una [[galaxia elliptica]] giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las [[fòrças de marèia]]<ref>{{en}}The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [https://web.archive.org/web/20110514155953/http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/]</ref>. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena [[amàs de la Verge]], del nom de la [[constellacion]] ont es son centre. Los [[superamàs]] contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides<ref>{{en}}Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA&A..26..631B]</ref>. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser [[isotropia|isotròp]] e [[omogeneïtat (cosmologia)|omogenèu]]. Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias. == Observacions a longors d'onda multipla == Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en [[lutz vesibla]]. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'[[espèctre electromagnetic]], l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las [[region HII|regions HII]] [[ionizacion|ionizats]] e de braç poscós. La [[posca interstellara|posca]] presenta dins lo [[mitan interstellar]] es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'[[infraroge|infraroge alunhat]]; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels [[nívol molecular gigant|nívols moleculars gigants]] e dels [[nuclèu galactic|nuclèus galactics]]<ref>Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [https://web.archive.org/web/20070404072609/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Regions/irregions.html]</ref>. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la [[vapor d'aiga]] e lo [[dioxid de carbòni]] absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci. Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las [[galaxia activa|galaxias activas]], se faguèt en [[onda ràdio|ondas ràdio]]. L'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre {{unitat|5|Hz}} e {{unitat|3|[[gigahertz|GHz]]}} (l'[[ionosfèra]] terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)<ref>{{en}}The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [https://web.archive.org/web/20120607051719/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/education/educ/radio/tran-rec/exerc/iono.htm]</ref>. De grands [[interferomètre]]s ràdio s'utilizèron per cartografiar los [[giscles (astrofisica)|giscles]] emés per las galaxias activas. Los [[radiotelescòpi]]s se pòdon tanben utilizar per observar l'[[idrogèn]] neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran<ref>Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/12/061214135537.htm]</ref>. Los telescòpis d'[[ultraviolet]] permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massissa e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels [[rais X]], s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un [[trauc negre supermassís]] que sa preséncia es entre autres traida per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central<ref>{{en}}NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [https://web.archive.org/web/20120406145656/http://www.nasa.gov/mission_pages/galex/galex-20061205.html]</ref>. == Bibliografia == * '''Referéncias generalas''' ** {{en}} The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6 ** {{en}} Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1 == Nòtas e referéncias == <references /> === Ligams intèrnes === * [[Via Lactèa]], nòstra galaxia * [[Grope local]], lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son : ** [[M31]], la [[Galaxia d'Andromèda]] ; ** [[M33]], la [[Galaxia del Triangle]] ; ** Lo [[Granda Nívol de Magellan]] e lo [[Pichona Nívol de Magellan]] ; ** [[NGC 6822]], la primièra galaxia fòra la Via Lactèa. * [[Amàs de la Verge]], l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local * [[Galaxia espirala]] * [[Galaxia elliptica]] * [[Galaxia irregulara]] * [[Galaxia nana]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100228044717/http://www.astronoo.com/galaxies.html Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20111001011923/http://www.ulb.ac.be/sciences/astro/cd/galaxies/galaxies.htm Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090706092932/http://www-obs.univ-lyon1.fr/labo/perso/gilles.adam/optionINSA/etoilgal/etoilgal_0.html Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion] {{Portal|astronomia}} [[Categoria:Galaxia|*]] ki8p1xlatafgka7csxmj1jgk5yexujq 0 70952 2505445 2415588 2026-07-31T17:34:39Z Alaric 506 44932 2505445 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Campendut | nom2 = ''Capendu'' | imatge = Le_château_de_Capendu-001.jpg | descripcion = Les vestigis e le cloquièr de Campendut que tresplomban le vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_Capendu.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Carcassés}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric (caplòc del [[Canton de Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11068 | cp = 11700 | cònsol = Claude Busto | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.185 | longitud = 2.5603 | alt mini = 59 | alt mej = 260 | alt maxi = 461 | km² = 15.12 |}} '''Campendut''' o '''Camppendut'''<ref group="N">grafia etimologica</ref>, pron. {{AFI|[kampen'dyt]}}<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html</ref> (''Capendu'' en [[francés]]), es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11068.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Campendut | nòrd = [[Marselheta]] | nòrd-èst = [[Blomac]] | èst = [[Dosens]] | sud-èst = [[Cominha]] | sud = [[Val de Danha]] | sud-oèst = | oèst = [[Barbairan]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Campendut=== Las atestacions ancianas son : ''Castellum quod vocant Capendud'' en [[1063]]; ''Campendud'' en [[1071]]; ''De Canesuspenso, que alio nomine vocatur Sanctus Martinus de Surzaco'' en [[1110]]; ''Campus suspensus'' en [[1156]]; ''S. Martinus de Sorzaco'' en [[1196]]; ''De Canependuto'' en [[1240]]; ''Sorzac cum ipso castro'' en [[1521]]; ''Campandu'' en [[1532]]; ''Canpandu'' en [[1622]]; ''Campandut'' en [[1614]]; ''Campendeu'' en [[1671]]; ''Campendu, autrement Saint Martin de Surlac = Surzac'' en [[1693]]; ''Capendû'' en [[1781]]; ''Campendút'' (fòrma occitana dins la grafia de [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P87434671|títol=Dictionnaire topographique de la France}} p. 66</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Campendut'' representa un camp penjalut<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 146</ref>. Es tanben l'opinion dels Féniés, que precisan que ''un can pendut'', « un can penjat », es una etimologia populara <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 280</ref>. ===Sant Martin de Surzac o Sorzac=== Es, çò sembla, le nom ancian de Campendut (o puslèu un lòc prèp, confondut dins la seguida dels tempses ambe Campendut; notem que lo cementèri es a 500 m del castèl e lo vilatge se desplacèt al sègle XII d'un a l'autre). </br> Es lo nom de la capèla del cementèri. Las atestacions ancianas son : ''Sanctus Martinus de Surzaco'' en 1110, ''Sanctus Martinus de Sorzaco'' en 1197, ''Serzac'' en 1215-1218, ''Sanctus Martinus de Sersaco'', comprene ''Surzaco'', en 1227, ''Saint Martin, chapelle'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 405, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f497.item.texteImage </ref>.</br> Le vocable fa pensar que la parròquia es anciana. Surzac o Sorzac es benlèu un nom identic a [[Sorzac]] ([[Perigòrd]]), explicable, segon Dauzat e Rostaing, per un nom latin d'òme, ''*Soritius'', inatestat, derivat de ''sorex'', « rata, murga », ambe'l sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 664, a ''Soursac''</ref>, segon Chantal Tanet e Tristan Hordé, per ''*Sortitus'', inatestat, « destinada, sòrt » <ref>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 402</ref>, segon [[Joan Ros (1930-2016)|Joan Ros]], a la seguida d'Astor, benlèu per lo nomen ''Surtius'' <ref>Jean Roux, Dictionnaire toponymique des communes de Dordogne, ed. Novelum-IEO, 2020, p. 679</ref>, totjorn ambe ''-acum''. ===Mairac=== Sus la mapa IGN, demòra le nom ''Mayrac'' plaçat dins l'aira de servicis de las Corbièras Nòrd e ''les Jardins de Mayrac'', le tot al sud-oèst de Campendut.</br> Mairac èra una anciana comunautat del barri de Riba d'Aude, dins la [[diocèsi de Carcassona]] e una anciana parròquia del vocable de Sant Estève. Las atestacions ancianas son : ''Villa Sabiniagum, qui vocatur Mairacum'' en 908, ''Sommiag, quae vocant Mairag'' en 1026, ''Sommagum, qui vocatur Mairac'' en 1035, ''Villa Sommiacum, alias Samniacum, qui vocatur Mairac'' en 1043, ''Villa de Mairacum'' en 1110, ''Ecclesia Sancti Stephani de Mayraco'' en 1347, ''Villa Fulmiagum quae vocatur Mairacum'' en 1494, ''Villa Sabinagum, quae vocatur Madragum'' en 1521, ''Locus de Mayraco'' en 1544, ''Église Saint Étienne'' en 1766, ''Ancienne église et cimetière de Mairac'' en 1771, ''Mayrac'' (cadastre) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 218, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f310.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, coma los autres Mairac, ''Mairac'' ven del nom latin d'òme ''Matrius'' o eventualament ''Marius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 425</ref>.</br> Segon [[Xavier Delamarre]], les noms d'aquel tipe venon o pòdon venir dels noms celtics d'òme ''*Mārios'' o ''*Mātrios'', derivats en ''-ācon''. ''*Mārios'' vendriá de ''*māro-'', « grand » : ''*Māros'' seriá ''le grand'' e ''*Mārios'', ''del grand''. ''*Mātrios'' es inatestat, mes ''Mātrinios'' es atestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 191, 194, 302 e 355</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11068 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Busto |Partit= sense |Qualitat= engenhaire informatician }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Jacques Camel|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat=Pierre Jammes |Partit= PS |Qualitat= mètge}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11068 |1793=448 |1800=586 |1806=639 |1821=703 |1831=739 |1836=745 |1841=720 |1846=699 |1851=692 |1856=721 |1861=719 |1866=905 |1872=953 |1876=1101 |1881=1305 |1886=1396 |1891=1222 |1896=1311 |1901=1440 |1906=1528 |1911=1549 |1921=1664 |1926=1853 |1931=1612 |1936=1640 |1946=1401 |1954=1482 |1962= 1407 |1968= 1413 |1975= 1160 |1982= 1198 |1990= 1291 |1999= 1380 |2005=1519 |cassini=6888 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|068}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|068}}/15.12) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Comignevestiges.jpg|La capèla castrala de Campendut. Capendu_-_Laurent_Seignobos_7.jpg|La capèla Sant Martin de Surzac. Capendu_jcb.jpg Capendu_-_Laurent_Seignobos_6.jpg|La comuna. Capendu_-_Laurent_Seignobos_8.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11068 Campendut sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Carcassés]] 03092vjc3nfbczhjxw0r6bmhh5ooj21 0 72280 2505425 2446316 2026-07-31T13:21:52Z Alaric 506 44932 2505425 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Asilha | nom2 = ''Azille'' | imatge = View of Azille.jpg | descripcion = Vista d'Asilha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Azille (Aude).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015) | insee = 11022 | cp = 11700 | cònsol = Georges Saliège | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | gentilici = | latitud = 43.2779278 | longitud = 2.6584222 | alt mini = 39 | alt mej = 84 | alt maxi = 120 | km² = 23.33 |}} '''Asilha''', '''Asilha lo Comtal'''<ref name=PT>{{PichòtTalamus|A|Azilhan lo Comtal, Azilha lo Comtal}}</ref>, ancianament ''Asilhan lo Comtal''<ref name=PT/><ref>fòrmas ancianas</ref> o '''Asilha''' (''Azille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Comuna del [[Menerbés]] situada al pè de la [[Montanha Negra]] dins l'[[AOC]] [[Vin del país de las Costièras de Peiriac]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11022.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''In villa Asiliano Superiore territorii Narbonensis'' en [[878]]; ''Azilianum'' en [[1120]]; ''Asellanum'' en [[1177]]; ''Sanctus Andreas de Asilhano'' en [[1228]]; ''Asillianum Magnum'' en [[1234]]; ''Azilhan lo Comtal'' en [[1355]]; ''Azilha lo Comtal'' en [[1381]]<ref name=PT/>; ''Asilan lo Contal'' al [[sègle XIV]]; ''Arilhan'' en [[1406]]; ''Azilha'' en [[1408]]; ''Asillan'' en [[1528]]; ''Azille le Comtal en Minervois'' en [[1582]]; ''Auxilianum, Comitatus titulo'' en [[1587]]; ''Azilhan le Contal'' en [[1589]]; ''Asille'' en [[1591]]; ''Azillie'' en [[1595]]; ''Azilan'' en [[1595]]; ''Azillan le Comtal'' en [[1639]]; ''Azille'' al [[sègle XVIII]]; etc. La prononciacion es ''Azilho'' (grafia de l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 17, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f109.item.texteImage </ref>, doncas [a'ziʎɔ].</br> ''Asilha'' ven d'un nom latin d'òme, ''Acilius'', ambe'l sufixe ''-anum'' (''Acilianus'' pres absoludament segon los Féniés, que copian [[Ernèst Negre|Negre]]). L'accent a reculat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 43</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128</ref> (''Asilhan'' > ''Asilha''), coma sovent dins l'airal e la marca del reculament dins los tèxtes data del sègle XVI (mès benlèu que comencèt abans), çò que se remarca tanben dins plan de cases semblables. Asilha èra una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Acilius''. La mencion ''-lo Comtal'' sembla pas mai en usatge, mès garda sa valor valorizanta per la comuna. ===Sant Andrieu d'Asilha=== Es una anciana glèisa parroquiala, ara suprimida. Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Andree de Azillano'' en 1119, ''Esglise parochielle Sainct André d'Azillan'' en 1639, ''Quartier, porte, fontaine de Saint-Andrieu'' (cadastre), etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants. ===Sant Estève de Terçan=== Es un ancian priorat. Las fòrmas ancianas son ''Rector de Terciano'' en 1351, ''Ecclesia Sancti Stephani de Treiciano'' en 1360, ''Annexa de Magdalena, alias ecclesia de Sancto Stephano de Tersans'' en 1404, ''Sainct Estienne de Tersan'' en 1184-1639, ''Saint Étienne de Tressan'' en 1706, ''Saint Étienne'' en 1781, ''Tertia'' entre 1326 e lo sègle XVIII, ''Terssan'' (cadastre). [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] precisa qu'es una localitat despareguda e fornís d'autras atestacions : ''Trencianum'' en 1263, ''Trucan'' en 1216-1589 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 383, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f475.item.texteImage </ref>{{,}}<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage </ref>.</br> Un nom latin d'òme es seguit del sufixe ''-anum''. Segon las atestacions, poiriá èsser ''Tertius'' (''Terciano'', ''Tersan'', etc) o ''Terentius'' (''Trencianum'', ''Tressan'', etc). Cossí que siá, ''Terçan'' (se lo nom es aqueste, perqué sembla remplaçat per ''Vaissièra'') es un nom de proprietat galloromana. Demòra una glèisa preromanica (sègle X) e romanica (sègle XII). ===Joaras (nom supausat)=== Ara, i a *Joaras le Vièlh, le lac de Joaras (ancianament estanh), d'installacions toristicas, mai que mai sus la comuna d'[[Omps|Olms]]. Joaras es una anciana comunautat e un ancian priorat del vocable de Sant Pèire. Las fòrmas ancianas son ''Villa de Aihoaras'' en 1110, ''Ecclesia S. Petri de Naigras'' en 1119, ''De Najoaras'' en 1119, ''Castrum Adjouaras'' en 1135, ''Villa de Majoarras'' en 1215, ''Ecclesia de Joarris'' en 1351, ''Joaras'' al sègle XIV, ''S. Petrus de Majoras'' en 1228-1494, ''Villa de Noaiarcis..., Noaieriis'' en 1228-1494, ''Nazoaras'' en 1228-1494, ''De Nozoaras'' de 1282 al sègle XV, ''De Najoharas'' en 1521, ''Joarras'' en 1536, ''Chasteau de Jouares'' en 1584, ''Esglise parochielle Sainct Pierre de Jouarres'' en 1639, ''Jouars'' en 1503-1680<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 186, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f278.item.texteImage </ref>.</br> Es un nom diferent de [[Jouarre]], qu'es un ''diuo-duron'', format de ''diuo'' (del dieu, donc sacrat) e ''duron'' (mercat claus, barrat, donc en general « enclaus », benlèu vilatge fortificat, borg)<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 138 e 48, a ''alto-duron''</ref>, pr'amor de la sillaba iniciala de las fòrmas pus ancianas e tanben per la finala en ''-a''. La primièra sillaba es estada eliminada (aferèsi), benlèu per confusion ambe l'apellacion onorifica femenina ''na'' o puslèu en dos tempses (''n'' confonduda ambe la fin de ''en'', puèi ''a'' confondut ambe la preposicion). Sembla que l'èrra siá simpla, en tot cas al començament (ara ?). == Istòria == A Asilha se trapan de rèstas de las civilizacions de la [[preïstòria]] fins a uèi; las tombas per incinerar de l'[[Edat del Fèrre]], (musèu d'[[Olonzac]]), la fòrt bèla villa romana de la serrada de Bilherin, que l'estatua del [[satir]] [[Marsias]] es expausada al [[Musèu Arqueologic de Narbona]], la recenta descobèrta d'una [[necropòli]] [[visigòt]]a. A l'[[Edat Mejana]], Asilha èra una de las vilas pus grandas de l'[[archidiocèsi de Narbona]]. Sant Julian foguèt lo sèti de l'[[archipreirat]] de [[Menerbés]]. Al sègle XIV venguèt ''Asilhan lo Comtal'' fins al [[sègle XVI]]. Vila liura, foguèt administrada per los seus cònsols elegits. Al començament del sègle XIII, Asilha coneguèt lo [[catarisme]] amb un ostal dels Perfèits. En [[1289]], [[Eustache de Lévis]] fondèt, o restaurèt, lo [[convent]] dels [[franciscans]] fòra los barris. En [[1331]], sa filha fondèt dins los barris l'Abadiá Reiala de Santa Clara. La creacion dels departaments faguèt abandonar dos camins importants que passava a Asilha (véser la mapa de Cassini), lo que menava a [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] en venent de [[Rius de Menerbés]] e tanben faguèt pèrdre d'importància al qu'anava a [[Asilhanet]]. Asilha pèrdet aital son ròtle de caireforc e l'essencial de la circulacion generala passa per la D 11 [[Carcassona]]-[[Besièrs]] e per un camin novèl que s'embranca sus ela, [[La Redòrta]]-Rius. Çaquelà, a la fin del sègle XIX, amb l'arribada del tren (linha de [[Mos]] a [[Caunas de Menerbés]]), lo comèrci e l'industria se desvolopèron per un briu. Empacha pas que, sense tornar a l'Edat Mejana, al sègle XIX, Asilha rivalizava ambe [[Rius de Menerbés|Rius]], ara [[La Redòrta]] es puslèu pus importanta per la populacion e lo nombre d'emplecs (font : INSEE, comparason). Anciana vila, probablament segonda dins la [[Archidiocèsi de Narbona|diocèsi]] darrèr [[Narbona]], Asilha es venguda un vilatge. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11022 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Georges Saliège |Partit=sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Chevrier |Partit=divèrs dreta |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11022 |1793=1114 |1800=1373 |1806=1467 |1821=1488 |1831=1498 |1836=1580 |1841=1572 |1846=1636 |1851=1648 |1856=1613 |1861=1680 |1866=1860 |1872=1854 |1876=1970 |1881=2238 |1886=2129 |1891=1941 |1896=2000 |1901=2062 |1906=2107 |1911=2033 |1921=2110 |1926=1960 |1931=1989 |1936=1836 |1946=1564 |1954=1524 |1962= 1495 |1968= 1441 |1975= 1205 |1982= 1195 |1990= 1052 |1999= 1056 |2004= 1080 |cassini=2296 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|022}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} ab/km². == Economia == Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]] == Lòcs e monuments == [[Imatge:Azille_Panorama.png|thumb|center|1000px|Vista panoramica d'Asilha al pè de la [[Montanha Negra]].]] * '''La glèisa parroquiala de Sant Julian e Santa Basilissa''' : la glèisa data del sègle XIV (monument istoric). Es d'estil [[gotic meridional]] amb nau unica larga. * '''Sant Estève de Terçan''' a [[Vaissièra]] :''' Glèisa preromanica * La font Sant Andrieu: giscla dins un edicul gotic del sègle XIV. * L'Abadiá Reiala de Santa Clara: que se'n pòt veire las rèstas sus la plaça de la glèisa. * Lo [[Convent]] dels Cordelièrs : destruit * Los barris de l'[[Edat Mejana]] : qualques partidas visiblas. * La cava de Joaras e lo castèl viticòla d'estil neorenaissença, a [[Floris]]. * [[Restanca]] de [[Joana]] <gallery mode=packed heights=180px> Azille Clocher-tour.jpg|Lo cloquièr de 36 mètres. Azille porte dans le rempart.jpg |Pòrta dins los barris. Azille_la_Gare.jpg|L'anciana gara. Azille maison avec ornementation en terre cuite.jpg|L'ostal amb decòrs de tèrra cuècha. Azille_-_Saint-Étienne_de_Vaissière_1.JPG|Anciana glèisa Sant Estève de Vaissièra (o de Terçan). </gallery> ==Personalitats ligadas a la comuna== * L'abat [[Antòni Savartés]], nascut a Asilha en 1854, archivista e istorian d'Aude. * [[Francois Sangalli]], internacional de rugbi de XV. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11022 Asilha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Menerbés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] defgri26x92t0ier72hg8m9h2n4kvdi 2505426 2505425 2026-07-31T13:24:11Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Asilha lo Comtal]] cap a [[Asilha]] : fòrma modèrna exclusiva 2505425 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Asilha | nom2 = ''Azille'' | imatge = View of Azille.jpg | descripcion = Vista d'Asilha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Azille (Aude).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015) | insee = 11022 | cp = 11700 | cònsol = Georges Saliège | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | gentilici = | latitud = 43.2779278 | longitud = 2.6584222 | alt mini = 39 | alt mej = 84 | alt maxi = 120 | km² = 23.33 |}} '''Asilha''', '''Asilha lo Comtal'''<ref name=PT>{{PichòtTalamus|A|Azilhan lo Comtal, Azilha lo Comtal}}</ref>, ancianament ''Asilhan lo Comtal''<ref name=PT/><ref>fòrmas ancianas</ref> o '''Asilha''' (''Azille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Comuna del [[Menerbés]] situada al pè de la [[Montanha Negra]] dins l'[[AOC]] [[Vin del país de las Costièras de Peiriac]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11022.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''In villa Asiliano Superiore territorii Narbonensis'' en [[878]]; ''Azilianum'' en [[1120]]; ''Asellanum'' en [[1177]]; ''Sanctus Andreas de Asilhano'' en [[1228]]; ''Asillianum Magnum'' en [[1234]]; ''Azilhan lo Comtal'' en [[1355]]; ''Azilha lo Comtal'' en [[1381]]<ref name=PT/>; ''Asilan lo Contal'' al [[sègle XIV]]; ''Arilhan'' en [[1406]]; ''Azilha'' en [[1408]]; ''Asillan'' en [[1528]]; ''Azille le Comtal en Minervois'' en [[1582]]; ''Auxilianum, Comitatus titulo'' en [[1587]]; ''Azilhan le Contal'' en [[1589]]; ''Asille'' en [[1591]]; ''Azillie'' en [[1595]]; ''Azilan'' en [[1595]]; ''Azillan le Comtal'' en [[1639]]; ''Azille'' al [[sègle XVIII]]; etc. La prononciacion es ''Azilho'' (grafia de l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 17, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f109.item.texteImage </ref>, doncas [a'ziʎɔ].</br> ''Asilha'' ven d'un nom latin d'òme, ''Acilius'', ambe'l sufixe ''-anum'' (''Acilianus'' pres absoludament segon los Féniés, que copian [[Ernèst Negre|Negre]]). L'accent a reculat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 43</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128</ref> (''Asilhan'' > ''Asilha''), coma sovent dins l'airal e la marca del reculament dins los tèxtes data del sègle XVI (mès benlèu que comencèt abans), çò que se remarca tanben dins plan de cases semblables. Asilha èra una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Acilius''. La mencion ''-lo Comtal'' sembla pas mai en usatge, mès garda sa valor valorizanta per la comuna. ===Sant Andrieu d'Asilha=== Es una anciana glèisa parroquiala, ara suprimida. Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Andree de Azillano'' en 1119, ''Esglise parochielle Sainct André d'Azillan'' en 1639, ''Quartier, porte, fontaine de Saint-Andrieu'' (cadastre), etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants. ===Sant Estève de Terçan=== Es un ancian priorat. Las fòrmas ancianas son ''Rector de Terciano'' en 1351, ''Ecclesia Sancti Stephani de Treiciano'' en 1360, ''Annexa de Magdalena, alias ecclesia de Sancto Stephano de Tersans'' en 1404, ''Sainct Estienne de Tersan'' en 1184-1639, ''Saint Étienne de Tressan'' en 1706, ''Saint Étienne'' en 1781, ''Tertia'' entre 1326 e lo sègle XVIII, ''Terssan'' (cadastre). [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] precisa qu'es una localitat despareguda e fornís d'autras atestacions : ''Trencianum'' en 1263, ''Trucan'' en 1216-1589 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 383, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f475.item.texteImage </ref>{{,}}<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage </ref>.</br> Un nom latin d'òme es seguit del sufixe ''-anum''. Segon las atestacions, poiriá èsser ''Tertius'' (''Terciano'', ''Tersan'', etc) o ''Terentius'' (''Trencianum'', ''Tressan'', etc). Cossí que siá, ''Terçan'' (se lo nom es aqueste, perqué sembla remplaçat per ''Vaissièra'') es un nom de proprietat galloromana. Demòra una glèisa preromanica (sègle X) e romanica (sègle XII). ===Joaras (nom supausat)=== Ara, i a *Joaras le Vièlh, le lac de Joaras (ancianament estanh), d'installacions toristicas, mai que mai sus la comuna d'[[Omps|Olms]]. Joaras es una anciana comunautat e un ancian priorat del vocable de Sant Pèire. Las fòrmas ancianas son ''Villa de Aihoaras'' en 1110, ''Ecclesia S. Petri de Naigras'' en 1119, ''De Najoaras'' en 1119, ''Castrum Adjouaras'' en 1135, ''Villa de Majoarras'' en 1215, ''Ecclesia de Joarris'' en 1351, ''Joaras'' al sègle XIV, ''S. Petrus de Majoras'' en 1228-1494, ''Villa de Noaiarcis..., Noaieriis'' en 1228-1494, ''Nazoaras'' en 1228-1494, ''De Nozoaras'' de 1282 al sègle XV, ''De Najoharas'' en 1521, ''Joarras'' en 1536, ''Chasteau de Jouares'' en 1584, ''Esglise parochielle Sainct Pierre de Jouarres'' en 1639, ''Jouars'' en 1503-1680<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 186, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f278.item.texteImage </ref>.</br> Es un nom diferent de [[Jouarre]], qu'es un ''diuo-duron'', format de ''diuo'' (del dieu, donc sacrat) e ''duron'' (mercat claus, barrat, donc en general « enclaus », benlèu vilatge fortificat, borg)<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 138 e 48, a ''alto-duron''</ref>, pr'amor de la sillaba iniciala de las fòrmas pus ancianas e tanben per la finala en ''-a''. La primièra sillaba es estada eliminada (aferèsi), benlèu per confusion ambe l'apellacion onorifica femenina ''na'' o puslèu en dos tempses (''n'' confonduda ambe la fin de ''en'', puèi ''a'' confondut ambe la preposicion). Sembla que l'èrra siá simpla, en tot cas al començament (ara ?). == Istòria == A Asilha se trapan de rèstas de las civilizacions de la [[preïstòria]] fins a uèi; las tombas per incinerar de l'[[Edat del Fèrre]], (musèu d'[[Olonzac]]), la fòrt bèla villa romana de la serrada de Bilherin, que l'estatua del [[satir]] [[Marsias]] es expausada al [[Musèu Arqueologic de Narbona]], la recenta descobèrta d'una [[necropòli]] [[visigòt]]a. A l'[[Edat Mejana]], Asilha èra una de las vilas pus grandas de l'[[archidiocèsi de Narbona]]. Sant Julian foguèt lo sèti de l'[[archipreirat]] de [[Menerbés]]. Al sègle XIV venguèt ''Asilhan lo Comtal'' fins al [[sègle XVI]]. Vila liura, foguèt administrada per los seus cònsols elegits. Al començament del sègle XIII, Asilha coneguèt lo [[catarisme]] amb un ostal dels Perfèits. En [[1289]], [[Eustache de Lévis]] fondèt, o restaurèt, lo [[convent]] dels [[franciscans]] fòra los barris. En [[1331]], sa filha fondèt dins los barris l'Abadiá Reiala de Santa Clara. La creacion dels departaments faguèt abandonar dos camins importants que passava a Asilha (véser la mapa de Cassini), lo que menava a [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] en venent de [[Rius de Menerbés]] e tanben faguèt pèrdre d'importància al qu'anava a [[Asilhanet]]. Asilha pèrdet aital son ròtle de caireforc e l'essencial de la circulacion generala passa per la D 11 [[Carcassona]]-[[Besièrs]] e per un camin novèl que s'embranca sus ela, [[La Redòrta]]-Rius. Çaquelà, a la fin del sègle XIX, amb l'arribada del tren (linha de [[Mos]] a [[Caunas de Menerbés]]), lo comèrci e l'industria se desvolopèron per un briu. Empacha pas que, sense tornar a l'Edat Mejana, al sègle XIX, Asilha rivalizava ambe [[Rius de Menerbés|Rius]], ara [[La Redòrta]] es puslèu pus importanta per la populacion e lo nombre d'emplecs (font : INSEE, comparason). Anciana vila, probablament segonda dins la [[Archidiocèsi de Narbona|diocèsi]] darrèr [[Narbona]], Asilha es venguda un vilatge. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11022 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Georges Saliège |Partit=sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Chevrier |Partit=divèrs dreta |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11022 |1793=1114 |1800=1373 |1806=1467 |1821=1488 |1831=1498 |1836=1580 |1841=1572 |1846=1636 |1851=1648 |1856=1613 |1861=1680 |1866=1860 |1872=1854 |1876=1970 |1881=2238 |1886=2129 |1891=1941 |1896=2000 |1901=2062 |1906=2107 |1911=2033 |1921=2110 |1926=1960 |1931=1989 |1936=1836 |1946=1564 |1954=1524 |1962= 1495 |1968= 1441 |1975= 1205 |1982= 1195 |1990= 1052 |1999= 1056 |2004= 1080 |cassini=2296 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|022}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} ab/km². == Economia == Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]] == Lòcs e monuments == [[Imatge:Azille_Panorama.png|thumb|center|1000px|Vista panoramica d'Asilha al pè de la [[Montanha Negra]].]] * '''La glèisa parroquiala de Sant Julian e Santa Basilissa''' : la glèisa data del sègle XIV (monument istoric). Es d'estil [[gotic meridional]] amb nau unica larga. * '''Sant Estève de Terçan''' a [[Vaissièra]] :''' Glèisa preromanica * La font Sant Andrieu: giscla dins un edicul gotic del sègle XIV. * L'Abadiá Reiala de Santa Clara: que se'n pòt veire las rèstas sus la plaça de la glèisa. * Lo [[Convent]] dels Cordelièrs : destruit * Los barris de l'[[Edat Mejana]] : qualques partidas visiblas. * La cava de Joaras e lo castèl viticòla d'estil neorenaissença, a [[Floris]]. * [[Restanca]] de [[Joana]] <gallery mode=packed heights=180px> Azille Clocher-tour.jpg|Lo cloquièr de 36 mètres. Azille porte dans le rempart.jpg |Pòrta dins los barris. Azille_la_Gare.jpg|L'anciana gara. Azille maison avec ornementation en terre cuite.jpg|L'ostal amb decòrs de tèrra cuècha. Azille_-_Saint-Étienne_de_Vaissière_1.JPG|Anciana glèisa Sant Estève de Vaissièra (o de Terçan). </gallery> ==Personalitats ligadas a la comuna== * L'abat [[Antòni Savartés]], nascut a Asilha en 1854, archivista e istorian d'Aude. * [[Francois Sangalli]], internacional de rugbi de XV. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11022 Asilha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Menerbés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] defgri26x92t0ier72hg8m9h2n4kvdi 2505430 2505426 2026-07-31T13:26:39Z Alaric 506 44932 2505430 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Asilha | nom2 = ''Azille'' | imatge = View of Azille.jpg | descripcion = Vista d'Asilha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Azille (Aude).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015) | insee = 11022 | cp = 11700 | cònsol = Georges Saliège | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | gentilici = | latitud = 43.2779278 | longitud = 2.6584222 | alt mini = 39 | alt mej = 84 | alt maxi = 120 | km² = 23.33 |}} '''Asilha''', '''Asilha lo Comtal'''<ref name=PT>{{PichòtTalamus|A|Azilhan lo Comtal, Azilha lo Comtal}}</ref>, ancianament ''Asilhan lo Comtal''<ref name=PT/><ref>fòrmas ancianas</ref> (''Azille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Comuna del [[Menerbés]] situada al pè de la [[Montanha Negra]] dins l'[[AOC]] [[Vin del país de las Costièras de Peiriac]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11022.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''In villa Asiliano Superiore territorii Narbonensis'' en [[878]]; ''Azilianum'' en [[1120]]; ''Asellanum'' en [[1177]]; ''Sanctus Andreas de Asilhano'' en [[1228]]; ''Asillianum Magnum'' en [[1234]]; ''Azilhan lo Comtal'' en [[1355]]; ''Azilha lo Comtal'' en [[1381]]<ref name=PT/>; ''Asilan lo Contal'' al [[sègle XIV]]; ''Arilhan'' en [[1406]]; ''Azilha'' en [[1408]]; ''Asillan'' en [[1528]]; ''Azille le Comtal en Minervois'' en [[1582]]; ''Auxilianum, Comitatus titulo'' en [[1587]]; ''Azilhan le Contal'' en [[1589]]; ''Asille'' en [[1591]]; ''Azillie'' en [[1595]]; ''Azilan'' en [[1595]]; ''Azillan le Comtal'' en [[1639]]; ''Azille'' al [[sègle XVIII]]; etc. La prononciacion es ''Azilho'' (grafia de l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 17, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f109.item.texteImage </ref>, doncas [a'ziʎɔ].</br> ''Asilha'' ven d'un nom latin d'òme, ''Acilius'', ambe'l sufixe ''-anum'' (''Acilianus'' pres absoludament segon los Féniés, que copian [[Ernèst Negre|Negre]]). L'accent a reculat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 43</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128</ref> (''Asilhan'' > ''Asilha''), coma sovent dins l'airal e la marca del reculament dins los tèxtes data del sègle XVI (mès benlèu que comencèt abans), çò que se remarca tanben dins plan de cases semblables. Asilha èra una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Acilius''. La mencion ''-lo Comtal'' sembla pas mai en usatge, mès garda sa valor valorizanta per la comuna. ===Sant Andrieu d'Asilha=== Es una anciana glèisa parroquiala, ara suprimida. Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Andree de Azillano'' en 1119, ''Esglise parochielle Sainct André d'Azillan'' en 1639, ''Quartier, porte, fontaine de Saint-Andrieu'' (cadastre), etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants. ===Sant Estève de Terçan=== Es un ancian priorat. Las fòrmas ancianas son ''Rector de Terciano'' en 1351, ''Ecclesia Sancti Stephani de Treiciano'' en 1360, ''Annexa de Magdalena, alias ecclesia de Sancto Stephano de Tersans'' en 1404, ''Sainct Estienne de Tersan'' en 1184-1639, ''Saint Étienne de Tressan'' en 1706, ''Saint Étienne'' en 1781, ''Tertia'' entre 1326 e lo sègle XVIII, ''Terssan'' (cadastre). [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] precisa qu'es una localitat despareguda e fornís d'autras atestacions : ''Trencianum'' en 1263, ''Trucan'' en 1216-1589 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 383, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f475.item.texteImage </ref>{{,}}<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage </ref>.</br> Un nom latin d'òme es seguit del sufixe ''-anum''. Segon las atestacions, poiriá èsser ''Tertius'' (''Terciano'', ''Tersan'', etc) o ''Terentius'' (''Trencianum'', ''Tressan'', etc). Cossí que siá, ''Terçan'' (se lo nom es aqueste, perqué sembla remplaçat per ''Vaissièra'') es un nom de proprietat galloromana. Demòra una glèisa preromanica (sègle X) e romanica (sègle XII). ===Joaras (nom supausat)=== Ara, i a *Joaras le Vièlh, le lac de Joaras (ancianament estanh), d'installacions toristicas, mai que mai sus la comuna d'[[Omps|Olms]]. Joaras es una anciana comunautat e un ancian priorat del vocable de Sant Pèire. Las fòrmas ancianas son ''Villa de Aihoaras'' en 1110, ''Ecclesia S. Petri de Naigras'' en 1119, ''De Najoaras'' en 1119, ''Castrum Adjouaras'' en 1135, ''Villa de Majoarras'' en 1215, ''Ecclesia de Joarris'' en 1351, ''Joaras'' al sègle XIV, ''S. Petrus de Majoras'' en 1228-1494, ''Villa de Noaiarcis..., Noaieriis'' en 1228-1494, ''Nazoaras'' en 1228-1494, ''De Nozoaras'' de 1282 al sègle XV, ''De Najoharas'' en 1521, ''Joarras'' en 1536, ''Chasteau de Jouares'' en 1584, ''Esglise parochielle Sainct Pierre de Jouarres'' en 1639, ''Jouars'' en 1503-1680<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 186, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f278.item.texteImage </ref>.</br> Es un nom diferent de [[Jouarre]], qu'es un ''diuo-duron'', format de ''diuo'' (del dieu, donc sacrat) e ''duron'' (mercat claus, barrat, donc en general « enclaus », benlèu vilatge fortificat, borg)<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 138 e 48, a ''alto-duron''</ref>, pr'amor de la sillaba iniciala de las fòrmas pus ancianas e tanben per la finala en ''-a''. La primièra sillaba es estada eliminada (aferèsi), benlèu per confusion ambe l'apellacion onorifica femenina ''na'' o puslèu en dos tempses (''n'' confonduda ambe la fin de ''en'', puèi ''a'' confondut ambe la preposicion). Sembla que l'èrra siá simpla, en tot cas al començament (ara ?). == Istòria == A Asilha se trapan de rèstas de las civilizacions de la [[preïstòria]] fins a uèi; las tombas per incinerar de l'[[Edat del Fèrre]], (musèu d'[[Olonzac]]), la fòrt bèla villa romana de la serrada de Bilherin, que l'estatua del [[satir]] [[Marsias]] es expausada al [[Musèu Arqueologic de Narbona]], la recenta descobèrta d'una [[necropòli]] [[visigòt]]a. A l'[[Edat Mejana]], Asilha èra una de las vilas pus grandas de l'[[archidiocèsi de Narbona]]. Sant Julian foguèt lo sèti de l'[[archipreirat]] de [[Menerbés]]. Al sègle XIV venguèt ''Asilhan lo Comtal'' fins al [[sègle XVI]]. Vila liura, foguèt administrada per los seus cònsols elegits. Al començament del sègle XIII, Asilha coneguèt lo [[catarisme]] amb un ostal dels Perfèits. En [[1289]], [[Eustache de Lévis]] fondèt, o restaurèt, lo [[convent]] dels [[franciscans]] fòra los barris. En [[1331]], sa filha fondèt dins los barris l'Abadiá Reiala de Santa Clara. La creacion dels departaments faguèt abandonar dos camins importants que passava a Asilha (véser la mapa de Cassini), lo que menava a [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] en venent de [[Rius de Menerbés]] e tanben faguèt pèrdre d'importància al qu'anava a [[Asilhanet]]. Asilha pèrdet aital son ròtle de caireforc e l'essencial de la circulacion generala passa per la D 11 [[Carcassona]]-[[Besièrs]] e per un camin novèl que s'embranca sus ela, [[La Redòrta]]-Rius. Çaquelà, a la fin del sègle XIX, amb l'arribada del tren (linha de [[Mos]] a [[Caunas de Menerbés]]), lo comèrci e l'industria se desvolopèron per un briu. Empacha pas que, sense tornar a l'Edat Mejana, al sègle XIX, Asilha rivalizava ambe [[Rius de Menerbés|Rius]], ara [[La Redòrta]] es puslèu pus importanta per la populacion e lo nombre d'emplecs (font : INSEE, comparason). Anciana vila, probablament segonda dins la [[Archidiocèsi de Narbona|diocèsi]] darrèr [[Narbona]], Asilha es venguda un vilatge. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11022 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Georges Saliège |Partit=sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Chevrier |Partit=divèrs dreta |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11022 |1793=1114 |1800=1373 |1806=1467 |1821=1488 |1831=1498 |1836=1580 |1841=1572 |1846=1636 |1851=1648 |1856=1613 |1861=1680 |1866=1860 |1872=1854 |1876=1970 |1881=2238 |1886=2129 |1891=1941 |1896=2000 |1901=2062 |1906=2107 |1911=2033 |1921=2110 |1926=1960 |1931=1989 |1936=1836 |1946=1564 |1954=1524 |1962= 1495 |1968= 1441 |1975= 1205 |1982= 1195 |1990= 1052 |1999= 1056 |2004= 1080 |cassini=2296 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|022}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} ab/km². == Economia == Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]] == Lòcs e monuments == [[Imatge:Azille_Panorama.png|thumb|center|1000px|Vista panoramica d'Asilha al pè de la [[Montanha Negra]].]] * '''La glèisa parroquiala de Sant Julian e Santa Basilissa''' : la glèisa data del sègle XIV (monument istoric). Es d'estil [[gotic meridional]] amb nau unica larga. * '''Sant Estève de Terçan''' a [[Vaissièra]] :''' Glèisa preromanica * La font Sant Andrieu: giscla dins un edicul gotic del sègle XIV. * L'Abadiá Reiala de Santa Clara: que se'n pòt veire las rèstas sus la plaça de la glèisa. * Lo [[Convent]] dels Cordelièrs : destruit * Los barris de l'[[Edat Mejana]] : qualques partidas visiblas. * La cava de Joaras e lo castèl viticòla d'estil neorenaissença, a [[Floris]]. * [[Restanca]] de [[Joana]] <gallery mode=packed heights=180px> Azille Clocher-tour.jpg|Lo cloquièr de 36 mètres. Azille porte dans le rempart.jpg |Pòrta dins los barris. Azille_la_Gare.jpg|L'anciana gara. Azille maison avec ornementation en terre cuite.jpg|L'ostal amb decòrs de tèrra cuècha. Azille_-_Saint-Étienne_de_Vaissière_1.JPG|Anciana glèisa Sant Estève de Vaissièra (o de Terçan). </gallery> ==Personalitats ligadas a la comuna== * L'abat [[Antòni Savartés]], nascut a Asilha en 1854, archivista e istorian d'Aude. * [[Francois Sangalli]], internacional de rugbi de XV. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11022 Asilha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Menerbés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] rt1fgfglkt5qe96y7d3seobx1f7bxjx 1 72587 2505428 2110058 2026-07-31T13:24:12Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Discutir:Asilha lo Comtal]] cap a [[Discutir:Asilha]] : fòrma modèrna exclusiva 915850 wikitext text/x-wiki La -s- i sembla pus plausibla (Cfr. [[Asilhan]], [[Cauna del Mas d'Asilh]], [[lo Mas d'Asilh]]). La zèta obstinada a entrar a Asilhan lo Comtal. [[Utilizaire:Tuc negre|Tuc negre]] ([[Discussion Utilizaire:Tuc negre|d]]) 25 abril de 2011 a 22.05 (UTC) qb8y00f0u2n272ynk6b0b48o5uvsflr 0 82587 2505465 2410230 2026-08-01T06:17:01Z Alaric 506 44932 2505465 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Trebes | nom2 = ''Trèbes'' | imatge = Lac_de_Trèbes.jpg | descripcion = Vista dempuèi lo « lac ». | lògo = cap | escut = Blason ville fr Trèbes (Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Carcassés}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = burèu centralizator de La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut]] abans 2015) | insee = 11397 | cp = 11800 | cònsol = Éric Ménassi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | gentilici = | latitud = 43.2105555556 | longitud = 2.44222222222 | alt mini = 67 | alt mej = | alt maxi = 161 | km² = 16.36 |}} '''Trebes'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161001194534/http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/t.htm</ref> (''Trèbes'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2245.html</ref> e ''Trébés'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Trèbes'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Trebes es situada dins l'airal d'atraccion de Carcassona a 6 quilomètres a l'èst de [[Carcassona]]. Sa localizacion estrategica sus la rota entre la [[Mediterranèa]] e l'[[Atlantic]] es coneguda dempuèi lo [[neolitic]]. La vila es dins un corredor entre la [[montanha Negra]] al nòrd e las [[Corbièras (region)|Corbièras]] a l'èst, [[Lauragués]] a l'oèst e la [[val d'Aude]] al sud. [[Imatge:Map commune FR insee code 11397.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Trebes | nòrd = [[Rosticas]] | nòrd-èst = [[Badens]] | èst = [[Marselheta]] | sud-èst = [[Barbairan]], </br> [[Flora (Aude)|Flora]] | sud = [[Fontiès d'Aude]] | sud-oèst = [[Carcassona]] | oèst = [[Viladubèrt]], </br> [[Berriac]] | nòrd-oèst = [[Lauran|Lòura]], </br> [[Bolhonac]] }} ==Toponimia== ===Trebes=== Las atestacions ancianas son : ''Tresmals'' en [[1110]]; ''Tria Mala'' en [[1211]]; ''Ecclesia de Tribus Malis'' en [[1215]]; ''Ecclesia de Tribus Bonis'' en [[1227]]; ''Villa de Tribus Malis'' en [[1245]]; ''Apud Triabona'' en [[1262]]; ''Prioratus de Tribus Bonis'' en [[1299]]; ''Villa de Tribus Benis'' en [[1321]]; ''Tresbes'' en [[1532]]; ''Trèves'' en [[1592]]; ''Trébés'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P52353356|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=450|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f542.item.texteImage}}</ref>, prononciacion, aqueste còp, pas tròp clara (cal supausar ['treβes] e non [tre'βes] ? </br> Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, nimai los Féniés (aquestes fòrtament influenciats per [[Ernèst Negre|Negre]]) non disen res de l'origina del nom. Atal coma [[Bompàs (Arièja)|Bompàs]] es un ancian ''mal pas'', l'ancian nom probable, ''Tresmals'' (o quicòm atal), comprés coma ''tres mals'', de caractèr despectiu, foguèt remplaçat volontàriament per ''*Tresbens'' (''Tres Bens'', en principi [trej'bes]), nom que perdèt, çò sembla, la vocalisacion de ''s'' interiora abans ''b'', çò que facilitèt un probable reculament d'accent. Lo sens aparent del nom del sègle XII, ''tres mals'', es de segur improbable. ''Tres'' sembla un equivalent de ''tras'' (per exemple, le vilatge es part delà [[Aude (flume)|Aude]], vist dempuèi la ''[[Via Aquitània|Via Aquitania]]''). Lo sens e la fòrma del segond element, desconeguts, foguèron confonduts ambe ''mals'', benlèu pr'amor d'una atraccion paronimica. ===''Millegrand'' (nom francés)=== Èra un priorat del vocable de Sant Andrieu, unit a l'abadiá de [[La Grassa]]. Las fòrmas ancianas son : ''Villa Milianum'' en 908, ''Villa Emilianum'' en 951, ''Melhanum... , Mellianum'' en 1108, ''Ecclesia S. Andreae de Milhano..., villa Milani'' en 1119, ''Prepositus de Milhano'' en 1347, ''De Millano'' en 1351-1494, ''Prepositus de Milha'' en 1369, ''Sanctus Andreas de Miliano'' en 1494, ''Milhiau'' al sègle XV, ''Le prevost de Milhau'' en 1503-1589, ''Villa Mila cum ecclesia Sancti Andree'' en 1521, ''Prioratus de Millano'' en 1675, ''Millegrand'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 240, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f332.item.texteImage </ref>. </br> L'apondi tardiu de ''grand'' s'explica per oposicion a ''Millepetit'' (nom francés), masatge pus recent. Pel demai, le nom es identic al de [[Milhan (Òlt e Garona)]] (çaquelà, ne sabèm pas la prononciacion actuala). Es un nom de ''villa'' antica, basat sul nom del mèstre, sufixat. Los candidats son ''Mellius'', nom gallic d'òme ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Jacques Astor), ambe'l sufixe latin ''-anum'', sa fòrma celtica autentica ''Mellios'', derivat en ''-anon'' ([[Xavier Delamarre|Delamarre]]), lo nom latin d'òme ''Æmilius'', ambe'l sufixe ''-anum'', ''Æmilianus'', emplegat absoludament ([[Ernèst Negre|Negre]]). Delamarre ajusta ''Melius'', gallic o latin <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 445, a ''Meilhac''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN, Institut Occitan, Pau, 2012, p. 171-172</ref>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 197, 302 e 356</ref>. ===Beranha=== Beranha èra un priorat dependent de la mensa del capítol de [[Carcassona]], dedicat a Sant Joan. Las fòrmas ancianas son : ''Beroia ad Vallem Auriam'' en 1147, ''Ecclesia Sancti Johannis de Beronia'' en 1215, ''Bolonia'' en 1227, ''Sainct Jehan de Beronia'' en 1446, ''Béragne'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 30, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f122.item.texteImage </ref>. </br> Las fòrmas ancianas son contradictòrias. Se lo nom es ''Beronha'', la mencion de 1147 es benlèu una confusion ambe doás vilas anticas ([[Grècia]], [[Tràcia]] de [[Bulgaria]]). Alara, lo passatge a ''Beranha'' seriá benlèu degut a l'evitament de ''ronha'', junt a l'influéncia de [[Baranha]] (50 km çaquelà). ==Istòria== Compte tengut de l'importanta superficia comunala, lo milierat d'abitants de Trebes abans lo sègle XIX ne fan un vilatge, [[caplòc]] de canton çaquelà entre 1790 e 1801 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=38023</ref>, quand los cantons èran pichons. Pas exactament sus l'anciana RN 113, eretièra prèpa de la ''Via Aquitania'', Trebes es a l'origina de l'anciana RN 610 [[Carcassona]]-[[Besièrs]], dejà presenta sus la mapa de Cassini (cap a 1770-1780). Cal supausar qu'aquela situacion avantjosa èra recenta e que donèt sos efèctes al sègle XIX, que permetèt al vilatge de venir vila. Desempuèi, Trebes a beneficiat de la viá ferrada e d'un escambiador sus l'[[Autorota A61|A61]]; l'aglomeracion atenh l'anciana RN 113 (zona industriala au sud d'aquesta). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11397 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Éric Ménassi |Partit=[[PS]] |Qualitat= president de l'associacion dels còssols d'Aude }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat=Claude Banis |Partit= divèrs dreta |Qualitat= mètge generalista}} {{Elegit |Debuta= febrièr de [[1988]] |Fin= 1989 |Identitat= Pierre Mauriès |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1959]] |Fin= genièr de 1988 (mòrt en foncions) |Identitat=Jean Sol |Partit= [[SFIO]], [[PS]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1929]] |Fin= 1959 |Identitat= Joseph Miquel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1929 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11397 |1793= 1087 |1800= 1087 |1806= 1206 |1821= 1387 |1831= 1607 |1836= 1707 |1841= 1773 |1846= 1901 |1851= 1871 |1856= 1888 |1861= 1714 |1866= 1764 |1872= 1765 |1876= 2001 |1881= 2171 |1886= 2209 |1891= 1858 |1896= 1804 |1901= 1840 |1906= 2006 |1911= 1962 |1921= 2000 |1926= 1992 |1931= 2021 |1936= 2068 |1946= 2057 |1954= 2179 |1962= 2294 |1968= 2958 |1975= 4007 |1982= 5526 |1990= 5575 |1999= 5495 |2005=5646 |cassini=38023 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|397}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|397}}/16.36) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Pòrt sul [[Canal de las Doas Mars]] <gallery mode=packed heights=180px> Mairie de Trèbes.jpg| Canal du Midi Trèbes.jpg| Église Saint-Étienne de Trèbes vue du lac.jpg| Eglise Saint-Étienne de Trèbes.jpg| Panorama Trèbes.jpg| Trèbes_vu_du_col_du_Poteau.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11397 Trebes sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Carcassés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gb171p15kyl9j2grx9ysue1c160vsvv 0 82683 2505438 2396974 2026-07-31T16:14:33Z Alaric 506 44932 2505438 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Badens | nom2 = ''Badens'' | imatge = Badens.jpg | descripcion = Vista generala de Badens. | lògo = cap | escut = Blason Badens.svg | escais = | parçan = {{Carcassés}} | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha d'Aric ([[Canton de Campendut]] abans 2015) | insee = 11023 | cp = 11800 | cònsol = Jacques Piget | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | latitud = 43.2167 | longitud = 2.5167 | alt mini = 61 | alt mej = 80 | alt maxi = 160 | ectaras = | gentilici = Badenois (en [[francés]]) | km² = 9.60 |}} '''Badens'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref> o benlèu mai etimologica '''Badencs''' (en [[francés]] ''Badens'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Carcassés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Comuna de l'Airal d'Atraccion de Carcassona. [[Imatge:Map commune FR insee code 11023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Badens | nòrd = [[Lauran|Lòura]] | nòrd-èst = [[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] | èst = [[Marselheta]] | sud-èst = | sud = [[Trebes]] | sud-oèst = | oèst = [[Rosticas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa Badencus'' en [[993]]; ''Villa de Badenco'' en [[1108]]; ''Badenx'' en [[1119]]; ''Castellum et villa de Badencs'' en [[1149]]; ''Castrum de Badincho'' en [[1262]]; ''Ladenx = Badenx'' en [[1262]]; ''Beata Eulalia de Badincis'' en [[1269]]; ''De Badinchis'' en [[1299]]; ''De Badensis'' en [[1330]]; ''De Badenchis'' en [[1351]]-[[1494]]; ''Badins'' en [[1529]]; ''Badenlx'' en [[1532]]; ''Badens'' en [[1781]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P25512405|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Badens'' vendriá d'un radical prelatin ''bat-'', « dobrir », ambe'l sufixe italoceltic ''-incum'' [dobtós] o del nom germanic d'òme ''Baddo'', ambe'l sufixe germanic ''-ing'', confondut ambe ''-incum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 45</ref>.</br> Segon los Féniés, ''Badens'' ven del nom germanic d'òme ''Bado'', ambe'l sufixe germanic ''-ingos'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 182</ref>. == Istòria == L'escrit mai ancian que menciona Badens, data de novembre de [[993]], ditz que "Villa Badencus" foguèt escambiat entre Udulgarius, Abat de Caunas, e Rogièr Trencavel, [[vescomte de Carcassona]], amb ''Aquaviva'' que venguèt mai tard [[Aigas Vivas (Aude)|Aigas Vivas]], vilatge vesin qu'existís encara<ref>{{fr}} Association "Le Millénaire de Badens", Badens en Minervois, son histoire retrouvée... . Badens août 1993.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11023 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]])|Identitat=Jacques Piget |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Alain Estival |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Alric |Partit=[[PS]] |Qualitat= Conselhièr general (2001-2015)</br> del canton de [[Campendut]],</br> conselhièr departamental</br> del canton de [[Trebes]] (2015-) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean Poudou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1965 |Identitat= Mahoux Jules |Partit= |Qualitat= viticultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11023 |1793=209 |1800=249 |1806=279 |1821=281 |1831=296 |1836=297 |1841=343 |1846=358 |1851=359 |1856=361 |1861=389 |1866=347 |1872=380 |1876=449 |1881=548 |1886=550 |1891=523 |1896=547 |1901=550 |1906=581 |1911=604 |1921=657 |1926=602 |1931=668 |1936=612 |1946=565 |1954=558 |1962= 545 |1968= 662 |1975= 519 |1982= 554 |1990= 570 |1999= 626 |cassini=2341 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|023}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|023}}/9.6) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11023 Badens sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Carcassés]] 8yipadr1v7kbxn7eu56y03m2pf8o7nl 0 82688 2505450 2397673 2026-07-31T19:16:10Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505450 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marselheta | nom2 = ''Marseillette'' | imatge = Marseillette_jcb.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Marseillette (Aude).svg | escais = | parçan = {{Carcassés}} | ist = {{Lengadòc}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11220 | cp = 11800 | cònsol = Bernadette Duclos | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.2038888889 | longitud = 2.54277777778 | alt mini = 52 | alt mej = 78 | alt maxi = 118 | ectaras = | gentilici = | km² = 11.17 |}} '''Marselheta''' (''Marseillette'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Carcassés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Commune situada dins l'airal urban de Carcassona sus l'anciana RN610 entre [[Trebes]] e [[Puèg-eric]] [[Imatge:Map commune FR insee code 11220.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marselheta | nòrd = [[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] | nòrd-èst = [[Sant Frichós]], </br> [[Rius de Menerbés]], </br> [[Puègeric]] <small> (per un exapunt)</small> | èst = [[Blomac]] | sud-èst = | sud = [[Campendut]] | sud-oèst = [[Trebes]], </br> [[Barbairan]] | oèst = [[Badens]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Massilia'' en 993, ''Mansilia'' en 1093, ''Marsella'' en 1178, ''Massilia'' en 1207, ''Ecclesia S. Andreae de Massilia'' en 1269, ''Rector de Masselheta'' en 1347, ''Masilia'' en 1387, ''Marselheta'' en 1395, ''Marcelhata'' en 1479, ''Marcelhete'' en 1531, ''Marseilhette'' en 1461-sègle XVII, ''Marseillette'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Marselhéto'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 228, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f320.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [maɾse'ʎetɔ].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Marselheta'' es un diminutiu de [[Marselha]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 433 a ''Marcilloles''</ref>. == Istòria == {{...}} [[Imatge:Marseillettetour.jpg|thumb|left|250px|La torre del relòtge.]] {{Clr}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=11220 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Bernadette Duclos |Partit= |Qualitat= retirada de quadra }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2016 |Identitat=Michel Fouich |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= René Allemany |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat=Antoine Azeau |Partit=[[PS]] |Qualitat=conselhièr general }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11220 |1793=234 |1800=243 |1806=253 |1821=342 |1831=405 |1836=479 |1841=449 |1846=439 |1851=523 |1856=442 |1861=415 |1866=461 |1872=461 |1876=487 |1881=583 |1886=569 |1891=630 |1896=768 |1901=817 |1906=840 |1911=787 |1921=789 |1926=906 |1931=974 |1936=864 |1946=806 |1954=770 |1962=775 |1968=748 |1975=647 |1982=606 |1990=645 |1999=678 |2004=719 |cassini=21389 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|220}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|220}}/11.17) round 2}}}} ab/km². ==Economia== Viticultura: Costièra de Miramont. ==Lòcs e monuments== *La [[Torre]] del [[Relòtge]]. Al sègle XIX, èra una torre del telegraf Chappe. ==Personalitats ligadas amb la comuna== * Olivia Ruiz (de son nom vertadièr Olivia Blanc) (nascuda en [[1980]] a [[Carcassona]]), cantaira. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11220 Marselheta sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Carcassés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] iwwot2ff62yx73baoim4ahy50mur6nh 0 82695 2505440 2396995 2026-07-31T16:28:37Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505440 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Barbairan | nom2 = ''Barbaira'' | imatge = Barbaira_1_jcb.jpg | descripcion = Barbairan. | lògo = cap | escut = Blason Barbaira.svg | escais = | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | insee = 11027 | cp = 11800 | cònsol = Jacques Fabre | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | latitud = 43.1858333333 | longitud = 2.51277777778 | alt mini = 66 | alt mej = 75 | alt maxi = 502 | ectaras = | gentilici = Barbairanais, Barbairanaises (en [[francés]]) | km² = 9.40 |}} '''Barbairan''' (''Barbaira'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de las [[Corbièras (region)|Corbièras]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'airal d'atraccion de Carcassona situada dins las [[Corbièras (region)|Corbièras]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11027.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Barbairan | nòrd = [[Trebes]] | nòrd-èst = [[Marselheta]] | èst = [[Campendut]] | sud-èst = | sud = [[Val de Danha]] | sud-oèst = | oèst = [[Flora (Aude)|Flora]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum qui nominatur Barberan'' en 1781, ''Barbairanum'' en 1248, ''Decimarium B. Juliani'' en 1269, ''Barbayranum..., Barbeyranum'' en 1346, ''Barbayra'' en 1340-41, ''Barbairan'' en 1532, ''Barbayran'' en 1579, ''Barbeyrac'' en 1589, ''Barbaira'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Barbairà'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 21, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f113.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [baɾbaj'ɾa].</br> ''Barbairan'' ven del nom latin d'òme ''Barbarius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 52</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 124</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11027 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jacques Fabre |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Amouroux |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11027 |1793=318 |1800=348 |1806=360 |1821=383 |1831=405 |1836=401 |1841=379 |1846=383 |1851=405 |1856=468 |1861=442 |1866=457 |1872=488 |1876=548 |1881=578 |1886=623 |1891=583 |1896=566 |1901=594 |1906=578 |1911=583 |1921=650 |1926=647 |1931=695 |1936=677 |1946=558 |1954=561 |1962= 510 |1968= 512 |1975= 503 |1982= 473 |1990= 474 |1999= 523 |2004=583 |cassini=2617 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|027}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|027}}/9.4) round 2}}}} ab/km². == Economia == Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]]. ==Lòcs e monuments== [[File:Barbaira Église Saint-Julien.png|thumb|250px|Glèisa de Sant Julian de Barbairan]] [[File:Chateau_de_Miramont_(Barbaira).jpg|thumb|250px|Castèl de Miramont]] * Lo castèl de Miramont. * La glèisa de Sant Julian de Barbairan. ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Chabèrt de Barbairan]] ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11027 Barbairan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] mbt62icwrskyyudj8zn8xkrevntzqri 0 82697 2505447 2413437 2026-07-31T18:11:34Z Alaric 506 44932 2505447 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |nom=Dosens |carta=oc |nom2=Douzens | imatge=Douzenseglise.jpg | descripcion= La glèisa | lògo=cap |escut= |parçan={{Corbièras}} |region= {{Occitània (Region)}} |ist={{Lengadòc}} |departament={{Aude}} |arrondiment=[[Arrondiment de Carcassona]] |canton= La Montanha de Laric ([[canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) |insee=11122 |cp=11700 |cònsol=Philippe Rappeneau |mandat=[[2026]]-[[2032]] |intercom= [[Carcassona Agló]] |latitud=43.1863888889 |longitud=2.59805555556 |alt mini=53 |alt mej=82 |alt maxi=587 |ectaras= |gentilici=Douzenois (en [[francés]]) |km²=14.91 |}} '''Dosens''' (''Douzens'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de las [[Corbièras (region)|Corbièras]], dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11122.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Dosens | nòrd = [[Puègeric]] | nòrd-èst = [[Sant Coat d'Aude]] | èst = [[Mos (Aude)|Mos]] | sud-èst = [[Camplong d'Aude]] <small>(per un qüadripunt)</small> | sud = [[La Grassa]] | sud-oèst = [[Val de Danha]] <small>(per un qüadripunt)</small> | oèst = [[Campendut]], </br> [[Cominha]] | nòrd-oèst = [[Blomac]] }} ==Toponimia== ===Dosens=== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum et villa de Dozencs'' en 1133, ''Villa de Dozens'' en 1184, ''De Dozencho'' en 1215, ''Dosencs'' en 1248, ''De Dozincho'' en 1262, ''Decimale B. Vincentii'' en 1269, ''De Dozenchis'' en 1271, ''Domus militiae Templi, nomine domus de Dosenchis'' en 1290, ''De Duobus Annis'' en 1306, ''Dozenx'' en 1340-41, ''Domus preceptoria de Dozenchis quae nullam habet ecclesiam'' en 1347, ''Dorenx'' en 1353, ''Locus de Douzinchis'' en 1377, ''Dozens'' en 1521, ''Douzenx'' en 1532, ''Dosens'' en 1592, ''Douzens'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 119, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f211.item.texteImage </ref>. </br> Coma per [[Dosens (Òlt e Garona)]], lo nom ven d'un nom germanic d'òme ''Dodo'', ambe'l sufixe tanben germanic ''-ing-''. Dosens pòrta donc lo nom d'una granda proprietat germanica <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 253</ref>. Lo sufixe germanic ''-ingos'' a lo sens de « las gents de » (del cap del clan), segon Pierre-Henri Billy <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 108</ref>. ===Bubars=== Bubars es una localitat despareguda [nom indicat sus la mapa IGN al sud-èst de Dosens]. Es un ancian fèu e senhoriá que dependiá de l'abadiá de [[La Grassa]] e un ancian priorat del vocable de Sant Martin. Las fòrmas ancianas son : ''In terminio Sancti Martini de Bubars'' en 1138, ''Ad viam Bubariis'' en 1175, ''Castellum de Bubars'' en 1215, ''Castrum seu villa de Bubariis'' en 1262, ''Rector de Bubaribus et Cabriaco'' en 1347, ''Burbas'' en 1521, ''L'église..., le cimetière..., la teulière de Bubas..., le Castelas'' en 1668, ''Chasteau de Bubas, église'' en 1693, ''Masures de Bubas, église, tuilerie'' en 1760, ''Bubas, chapelle'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 49, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f141.item.texteImage </ref>. ===Cabriac=== Cabriac es una anciana proprietat de l'Òrde de Malta, comandariá de Dosens. Las fòrmas ancianas son : ''Villa quae vocatur Cabriaco'' en 1036, ''Villa Cabrario'' en 1036, ''Cabriachum'' en 1262, ''Rector de Bubaribus et Cabriaco'' en 1347, ''Cabriac'' en 1781, etc<ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 53, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f145.item.texteImage </ref>. </br> ''Cabriac'' es vertadièrament un nom diferent de [[Gabriac (Roergue)|Gabriac]] e de [[Gauriac]], noms celtics, la proprietat de Gabrios (de ''gabros'', « cabra ») ? Un nom celtic pòt èsser influenciat per l'occitan ''cabra'' o lo latin ''capra''. ==Istòria== Al sègle XIV, Cabriac formava ambe Bubars una parròquia <ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=11122 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe Rappeneau |Partit= [[PS]] |Qualitat= notari, conselhièr departamental (2021-) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= François Ruiz |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=André Mortes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1974]] |Fin= 1977 |Identitat= Julien Malet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1974 |Identitat= Albert Ferrier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11122 |1793=256 |1800=303 |1806=322 |1821=442 |1831=477 |1836=507 |1841=563 |1846=597 |1851=592 |1856=639 |1861=578 |1866=687 |1872=639 |1876=698 |1881=817 |1886=857 |1891=885 |1896=854 |1901=913 |1906=916 |1911=852 |1921=948 |1926=936 |1931=1006 |1936=955 |1946=786 |1954=774 |1962=811 |1968= 800 |1975= 674 |1982= 642 |1990= 554 |1999= 606 |max=1006 |cassini=12181 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|122}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|122}}/14.91) round 2}}}} ab/km². ==Economia== ==Lòcs e monuments== * [[Comanderia de Dosens]] <gallery> Ch_Douzens.jpg|Castèl de Dosens. Douzens_(6).jpg|Castèl de Dosens. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11122 Dosens sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 63sc3v8r0w9bhkott48nopvnsqob6xv 0 102070 2505441 2397072 2026-07-31T16:53:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505441 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Blomac | nom2 = ''Blomac'' | imatge = Blomac_1.JPG | descripcion = La glèisa Sant Estève de Blomac. | lògo = cap | escut = Blason ville Blomac 11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11042 | cp = 11700 | cònsol = Thierry Falcou | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Blomacois (en [[francés]]) | latitud = 43.205 | longitud = 2.59722222222 | alt mini = 56 | alt mej = 60 | alt maxi = 86 | km² = 8.41 |}} '''Blomac''' (''Bloumac'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0309.jpg</ref>; ''Blomac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11042.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Blomac | nòrd = | nòrd-èst = [[Puègeric]] | èst = | sud-èst = [[Dosens]] | sud = [[Campendut]] | sud-oèst = | oèst = [[Marselheta]] | nòrd-oèst = [[Rius de Menerbés]] </br> [[Sant Frichós]] </br> [[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] <small>(per un exapunt)</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Bulmado'' en 918, ''Villa Blumad'' en 1038, ''Blumatum'' en 1117, ''Blumacum'' en 1177, ''Castrum de Blumac'' en 1215, ''Blumat'' en 1262, ''Ecclesia Sancti Stephani de Blumaco'' en 1269, ''Locus de Blomaco'' en 1383, ''Blomatum'' en 1417, ''Blomat'' en 1532, ''Blomac'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 35, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f127.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo primièr element es escur; lo sufixe « gallic e pregallic » ''-ate'' foguèt remplaçat per ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 89</ref>. == Istòria == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11042 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Falcou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Subreville |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean de Thelin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean-Alphonse Subreville |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11042 |1793=148 |1800=172 |1806=206 |1821=204 |1831=213 |1836=216 |1841=249 |1846=243 |1851=250 |1856=218 |1861=224 |1866=290 |1872=270 |1876=279 |1881=363 |1886=297 |1891=317 |1896=360 |1901=322 |1906=298 |1911=320 |1921=330 |1926=313 |1931=354 |1936=319 |1946=316 |1954=278 |1962= 275 |1968= 246 |1975= 206 |1982= 210 |1990= 221 |1999= 200 |cassini=4550 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|042}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|042}}/8.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Blomac_(19).jpg|Vista generala. Blomac_(14).jpg|Blomac vist del nòrd. Blomac_(2).jpg|La glèisa. Blomac_(4).jpg|Le castèl de Blomac. Blomac_(7).jpg Blomac_(1)_pont_sur_l'Aude.jpg|Pont sus Aude. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11042 Blomac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] nrgmb3lj2tjyit9fsf277vmqtyxqptp 0 102073 2505444 2404614 2026-07-31T17:08:31Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505444 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bolhonac | nom2 = ''Bouilhonnac'' | imatge = Bouilhonnac_(1).jpg | descripcion = Bolhonac vist de l'oèst. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Bouilhonnac_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La [[Montanha de Laric]] ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11043 | cp = 11800 | cònsol = Dorothée Pechaire | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Bouilhonnacois (en [[francés]]) | latitud = 43.2319444444 | longitud = 2.44055555556 | alt mini = 80 | alt mej = 160 | alt maxi = 160 | km² = 5.71 |}} '''Bolhonac''' (''Bouilhonnac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11043.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Bolhonac | nòrd = [[Malvas]] | nòrd-èst = | èst = [[Lauran|Lòura]] | sud-èst = | sud = [[Trebes]] | sud-oèst = | oèst = [[Viladubèrt]] | nòrd-oèst = [[Vilalièr]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Boloniacum cum ecclesia Sancti Pauli et Sancti Ananiae'' en 855, ''Villa Bulbiniacus'', comprene ''Bulliniacus'' en 899, ''Villa de Bolloniaco'' en 1108, ''Castrum Bolonaci'' en 1118, ''Bollonach'' en 1215, ''Bollonacum'' en 1251, ''Bolhonacum'' en 1257, ''Bollonachum'' en 1366, ''Bolhonacium'' en 1377, ''Villa Bolonac'' en 1521, ''Boulhonac'' en 1532, ''Bolonhac'' en 1536, ''Bonhonnac'' en 1604, ''Bouillonac'' en 1774; ''Bouilhonac'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 40-41, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f132.item.texteImage </ref>. </br> ''Bolhonac'' ven del nom gallic d'òme ''Bullonios'', latinizat en ''Bullonius'', ambe'l sufixe ''-acum''. Bolhonac èra la proprietat de Bullonios/-nius <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 102</ref>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 93, 289 e 331</ref>. Lo nom actual s'explica per una metatèsi : ''n'' molhada foguèt remplaçada per ''l'' molhada, a l'entorn del sègle XIII. ==Istòria== [[imatge:Bouilhonac_château_AL3.jpg|thumb|250px|left|Le castèl de Bolhonac]] {{Clr}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11043 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]])|Identitat= Dorothée Pechaire |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jacques Larruy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Jandrau |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11043 |1793=126 |1800=132 |1806=161 |1821=174 |1831=195 |1836=198 |1841=205 |1846=187 |1851=184 |1856=175 |1861=170 |1866=175 |1872=166 |1876=157 |1881=182 |1886=159 |1891=153 |1896=164 |1901=187 |1906=172 |1911=164 |1921=167 |1926=176 |1931=163 |1936=138 |1946=125 |1954=160 |1962= 143 |1968= 167 |1975= 132 |1982= 140 |1990= 181 |1999= 215 |cassini=5137 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|043}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|043}}/5.71) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11043 Bollhonac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 0p3axsitiulrienykjdad2aqqcd8bed 0 102214 2505446 2405083 2026-07-31T17:56:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505446 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Comina | nom2 = ''Comigne'' | imatge = Comigne_10-22.jpg | descripcion = Cominha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Comigne 11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11095 | cp = 11700 | cònsol = Fabrice Dhomps | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Comignols ou Comignanais (en [[francés]]) | latitud = 43.1713888889 | longitud = 2.58222222222 | alt mini = 80 | alt mej = 180 | alt maxi = 548 | km² = 9.24 |}} ''Comina''{{refnec}} o puslèu '''Cominha''' (''Comigne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11095.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cominha | nòrd = | nòrd-èst = [[Dosens]] | èst = | sud-èst = [[La Grassa]] <small>(per un qüadripunt)</small> | sud = [[Val de Danha]] | sud-oèst = | oèst = | nòrd-oèst = [[Campendut]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Cuminianum cum ecclesia Sanctae Mariae'', en 951, ''Cominianum'', ''villa Cuminian'', en 1219, ''Comignanum'', en 1282, ''Castrum de Cominiano'', en 1324, ''Cominha'', en 1340-41, ''Cuminhanum'', en 1347, ''Cominhanum, vicarie Minerbesii'', en 1360, ''Comynhan'', en 1532, ''Comignian'', en 1616, ''Comignan'', al sègle XVIII, ''Comigne'', en 1781. La prononciacion es ''Coumígno'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 97, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f189.item.texteImage </ref>, doncas normalament [ku'miɲɔ]. Cominha èra un ''Cominhan'' abans un reculament d'accent ([komi'ɲa] > [kumi'ɲɔ] > [ku'miɲɔ]) de mal datar pr'amor de las grafias conservatritz, (lo ''Cominha'' de 1340-41 èra un ''Cominha(n)'' çaquelà). ''Cominha'' s'explicariá segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] per un nom galloroman d'òme ''*Comminius'', inferit del nom gallic ''Commios'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 204</ref>. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] modifica en ''Comīniānon'', la proprietat de Comīnios, ambe'l sufixe gallic ''-ānon'', parallèl al sufixe latin ''-anum''; lo nom celtic Comīnios (''m'' simpla) es atestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 119, 293, 340</ref>. ==Istòria== {{...}} [[Imatge:Comigne_(1).jpg|thumb|280px|left|Comigne_(1).jpg|Cominha vist de l'èst.]] {{Clr}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11095 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Fabrice Dhomps |Partit= |Qualitat= menestral }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Louis Galibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Félix Delbosque|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Rouanet |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11095 |1793=140 |1800=142 |1806=160 |1821=187 |1831=191 |1836=180 |1841=170 |1846=173 |1851=178 |1856=163 |1861=181 |1866=187 |1872=217 |1876=210 |1881=291 |1886=256 |1891=233 |1896=236 |1901=260 |1906=261 |1911=258 |1921=264 |1926=270 |1931=304 |1936=271 |1946=212 |1954=224 |1962= 227 |1968= 213 |1975= 188 |1982= 180 |1990= 199 |1999= 179 |cassini=10013 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|095}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|095}}/9.24) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11095 Cominha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 84uyovw70z7g8vmu6tf1nw680bdlftl 0 102413 2505448 2397161 2026-07-31T18:22:52Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505448 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Flora | nom2=''Floure'' | imatge=Floure vue de l'Alaric.JPG | descripcion=Flora vista de la Montanha de Laric. | lògo=cap | escut=Blason ville fr Floure (Aude).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | insee =11146 | cp =11800 | cònsol = Pierre Micheau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Carcassona Agló]] | gentilici =Flouréens (en [[francés]]) |longitud=2.49083333333 |latitud=43.1838888889 | alt mini =69 | alt mej =77 | alt maxi =384 | km² =4.25 }} '''Flora''' (''Floure'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11146.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Flora | nòrd = [[Trebes]] | nòrd-èst = | èst = [[Barbairan]] | sud-èst = [[Val de Danha]] <small>(sus 50 m)</small> | sud = [[Monza (Aude)|Monza]] | sud-oèst = | oèst = [[Fontiès d'Aude ]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Floran'' en 1243, ''Fluranum'' en 1248, ''Beatus Stephanus de Flurano'' en 1269, ''Flors'' en 1479-1589, ''Alodium de Flavano'', comprene ''Florano'', en 1521, ''Floren'' en 1532, ''Floure'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Flóuro'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 141, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f233.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['fluɾɔ].</br> ''Flora'' ven del nom latin d'òme ''Florus'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 291, a ''Fleurac''</ref>. Lo nom a conegut un reculament d'accent. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11146 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Pierre Micheau |Partit= [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]] |Qualitat= entrepreneire }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Philippe Phalip|Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionari de prefectura}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11146 |1793=125 |1800=144 |1806=142 |1821=156 |1831=168 |1836=180 |1841=199 |1846=174 |1851=160 |1856=199 |1861=200 |1866=206 |1872=207 |1876=245 |1881=266 |1886=293 |1891=218 |1896=187 |1901=195 |1906=201 |1911=206 |1921=276 |1926=220 |1931=209 |1936=207 |1946=185 |1954=180 |1962= 178 |1968= 138 |1975= 137 |1982= 260 |1990= 255 |1999= 318 |2004=338 |cassini=14081 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|146}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|146}}/4.25) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11146 Flora sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 53hj8lm6ka6kczp4modv8x4nyqndo7r 0 102428 2505449 2423444 2026-07-31T19:00:45Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505449 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta = oc |nom = Fontièrs d'Aude |nom2 = ''Fontiès-d'Aude'' |ist = {{Lengadòc}} |parçan = |lògo = cap |imatge = Fontiès-d'Aude - Vue.jpg |descripcion = Vista generala de Fontièrs d'Aude. |escut = Blason_ville_fr_Fontiès-d'Aude_(Aude).svg | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] |cp = 11800 |insee = 11151 |cònsol = Alain Garino |mandat = [[2026]]-[[2032]] |longitud = 2.45472222222 |latitud = 43.1877777778 |alt mini = 74 |alt mej = 70 |alt maxi = 195 |km² = 6.07 |gentilici = fontieròl -a, patanaire -aira |}} '''Fontièrs'''<ref name="CongrèsFelibritge">https://web.archive.org/web/20211027054124/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=&q2=Fonti%C3%A8s&submit=Cercar</ref> o '''Fontians (d'Aude)'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref> (''Fontiès-d'Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo gentilici es '''fontieròl -a''' o '''patanaire -aira'''<ref name="CongrèsFelibritge"/>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11151.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Fontiès | nòrd = [[Trebes]] | nòrd-èst = | èst = [[Flora (Aude)|Flora]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Montirat (Aude)|Montirat]] | oèst = [[Carcassona]] <small>(sus 50 m)</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Foncianum'' en [[1095]]; ''Ecclesia S. Marcelli de Fonseano'' en [[1215]]; ''Fontianum'' en [[1227]]; ''Fontinianum'' en [[1229]]; ''Foncianum'' en [[1330]]; ''Rector de Fontiano Inferiori'' en [[1347]]; ''Fontianum Ripae Atacis seu Minerbesii'' en [[1459]]; ''Fontyers'' en [[1532]]; ''Fontiès sur Aude'' en [[1781]]; ''Fontiers Rive d’Aude'' en [[1807]]; ''Fountiès'' (prononciacion dins la grafa de [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P78389225|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Fontièrs'' vendriá del nom latin d'òme ''Fonteius'', ambe'l sufixe ''-anum'' e càmbiament ulterior de sufixe <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 294, a ''Foncines''</ref>; la realitat, ambe passatge al plural, es l'evolucion fonetica ''iá'' > ''iè'', que correspond a la fonetica locala <ref>Ernest Nègre, ''Les divèrs aspects du sufixe ''-anum'' dans la toponimia lengadociana'', Revue Internationale d'Onomastique, 1961, 13-3 p. 210-211, legir en linha [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1961_num_13_3_1740] </ref>. Graficament, la modificacion de la fòrma del sufixe dins las atestacions es intervengut tanben dins [[Fontiès Cabardés|l'autre Fontièrs]], a la meteissa data e ambe la meteissa grafia oficiala. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11151 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit actual|Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Garino|Partit= [[PCF]] puèi [[La França Insosmesa (LFI)]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Claude Escourrou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= Robert Garrigou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat= Antoine Cabrol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11151 |1793=190 |1800=190 |1806=212 |1821=216 |1831=219 |1836=217 |1841=254 |1846=272 |1851=260 |1856=270 |1861=282 |1866=257 |1872=265 |1876=307 |1881=295 |1886=290 |1891=298 |1896=289 |1901=292 |1906=301 |1911=301 |1921=321 |1926=320 |1931=344 |1936=334 |1946=321 |1954=292 |1962= 322 |1968= 311 |1975= 239 |1982= 281 |1990= 336 |1999= 367 |2004= 396 |cassini=14326 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|151}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|151}}/6.07) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11151 Fontiès sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] eye6tponzz3ahhyrictvkri6x4ccgj6 0 102729 2505453 2408178 2026-07-31T19:53:06Z Alaric 506 44932 2505453 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montirat | nom2 = ''Montirat'' | imatge = Ecole_Montirat.jpg | descripcion = Comuna e (anciana ? escòla) | lògo = cap | escut = Blason ville fr Montirat (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11248 | cp = 11800 | cònsol = François Lacuve | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Montiranais'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.1736111111 | longitud = 2.43888888889 | alt mini = 97 | alt mej = 220 | alt maxi = 440 | km² = 12.67 |}} {{omon|Montirat}} '''Montirat''' (''Montirat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11248.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montirat | nòrd = | nòrd-èst = [[Fontiès d'Aude]] | èst = [[Monza (Aude)|Monza]] | sud-èst = | sud = [[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]] | sud-oèst = [[Vilaflora]] <small>(sus 80 m)</small> | oèst = [[Palajan]] | nòrd-oèst = [[Carcassona]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum Montisirati cum ecclesia Sancti Juliani'' en 1182, ''Villa de Monteirato'' en 1262, ''Prope Montem Iratum'' en 1269, ''Ecclesia Sancti Juliani de Monte Irato...., villa de Monte Irato'' en 1317, ''Rector de Monteiraco'', comprene ''Monteirato'', en 1347, ''De Monte Yrato'' en 1348, ''Montiraq'' al sègle XVII, ''Montirat'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Mountirát'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 250, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f342.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [munti'ɾat].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montirat'' ven del latin ''mons'', [montem] e de ''iratus'', « irritat » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 473</ref>. </br> Segon los Féniés, lo sens de Montirat es « mont encolerat», donc « mont desolat » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 248</ref> (?). </br> Val mai gardar lo sens literal, que representa l'agressivitat supausada del castèl e del mèstre, avertiment als enemics eventuals. ===Nòstra Dòna de l'Olm=== Èra situada al sud de Bòrda nòva. Es absenta de las mapas dempuèi Cassini. </br> Èra arroïnada (cap a 1900). Las fòrmas ancianas son : ''Beata Maria de Ulmo'' en 1269, ''Nostre Dame de Loin, esglise rurale avec son cimetière'' en 1641, ''Notre Dame de l'Hom'' en 1763, ''Ruisseau Notre-Dame'' (cadastre). Citada a l'article ''Notre-Dame-de-Long'' del diccionari topografic<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 280, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f372.item.texteImage </ref>. S'agís de l'olm (orme). == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11248 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= François Lacuve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] ? [[1995]] ? |Fin= 2026 |Identitat=Jean-Pierre Pelix|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11248 |1793=96 |1800=96 |1806=87 |1821=98 |1831=61 |1836=72 |1841=86 |1846=87 |1851=88 |1856=86 |1861=77 |1866=90 |1872=95 |1876=122 |1881=134 |1886=125 |1891=85 |1896=92 |1901=112 |1906=106 |1911=125 |1921=104 |1926=84 |1931=108 |1936=85 |1946=72 |1954=90 |1962= 79 |1968= 88 |1975= 77 |1982= 41 |1990= 49 |1999= 60 |2004= 68 |cassini=23592 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|248}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|248}}/12.67) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11248 Montirat sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee =11248 }} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] cweq4g9daxcdhc117zerme1isf7vngq 0 102749 2505454 2411571 2026-07-31T20:27:14Z Alaric 506 44932 2505454 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Monza | nom2 = ''Monze'' | imatge = Monze_pont_3.jpg | descripcion = Le pont medieval. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Monze_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11257 | cp = 11800 | cònsol = Christian Caverivière | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1567 | longitud = 2.4606 | alt mini = 103 | alt mej = | alt maxi = 487 | km² = 13.96 |}} '''Monza''' (''Monze'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11257.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Monza | nòrd = [[Flora (Aude)|Flora]] | nòrd-èst = | èst = [[Val de Danha]] | sud-èst = | sud = [[Fajac en Val]] | sud-oèst = [[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]] | oèst = [[Montirat (Aude)|Montirat]] | nòrd-oèst = [[Fontiès d'Aude]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Felicis'' en 1215, ''Decimale ecclesie Sancti Felicis'' en 1269, ''Archipresbiter minor cum ecclesia de Monzano'' en 1347, ''Monsanum'' en 1377, ''Mousca'' = ''Monsa'' en 1416-1589, ''Monsan'' en 1532, ''Montza'' en 1671, ''Monze'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Móunzo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 256, legir en linha [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f348.item.texteImage] </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['munzɔ].<br> ''Monza'' ven del nom latin d'òme ''Montius'' e del sufixe ''-anum'', çò que donèt quicòm coma ''Monsan'' (atestat dirèctament en 1532) o ''*Monzan'' (que se pòt conéisser d'après las fòrmas de 1347 e 1671), puèi lo nom patiguèt d'un reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 479</ref>. ===Sobransac o Bransac=== La mapa IGN mòstra ''Braussac'' al sud de la comuna, sus un ubac, al sud de la comuna (Sobransac ?). Las fòrmas ancianas son : ''Sobranciacum'' en 1253, ''Sobransacum'' en 1269, ''Sobroancianum'' en 1257, ''Sobrantiacum'' en 1279, ''Sobraussac'' en 1271, ''Sabriansac'' entre 1257 e 1587, ''Subransac'' en 1612, ''Branssac'' (cadastre de Monza, seccion A)<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 46, legir en linha [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f138.item.texteImage] </ref>.</br> I a quatre possibilitats, totas especulativas : * un nom simple, format d'un nom de persona, d'origina antica, ambe ''-acum'', mes quin nom de persona ? * un nom compausat, format de ''sobre'' (latin ''super''), mudat classicament en ''subre'' (fòrma de 1612), e del nom de lòc ''Ansac'', que seriá situat jos Sobransac. Ansac vendriá del nom latin d'òme ''Ansius'' o ''Antius'' (ambe ''-acum''). La situacion presumida del lòc seriá un bon indici. Çaquelà, i a pas un sol ''Ansac'' dins lo diccionari de Savartés; * un autre nom compausat, gallic, ambe ''su-'', « bon, plan », un nom d'òme ''*Brancios'', ''*Brantios'', inatestat mes utilizat en toponimia per [[Martailly-lès-Brancion|Brancion]], prèp foneticament de [[Brantòsme|*branto-sama = Brantòsme]], ambe ''-acon''. ''*Branto-'' poiriá èsser un adjectiu e son usage ambe ''su-'' es una possibilitat. * un nom ligat a ''Monza''. I a pas de fòrmas vertadièrament anciana de ''Monza''. Se pòt imaginar un passatge del sufixe ''-acum'' al sufixe ''-anum'' (per exemple ''*Monzago'' > ''*Monzano'' o ''*Monzac'' > ''*Monzan''). L'etime de Sobrançac seriá en latin ''*supermontiacum'', puèi ''*sobremonçago'' > ''*sobrem'nçago'' > ''*sobrem'nçac'' > ''*sobrençac'' > ''sobrançac''. Le càmbiament de sufixe es tanben possible posteriorament e al revèrs, sonque dins ''Sobrançan'' > ''Sobrançac''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11257 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Caverivière |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Paul Cassignol |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=André Bourjade |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat= André Bernard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1956 |Identitat= Augustin Arnaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1944 |Identitat= Jules Verdier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1925 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11257 |1793= 171 |1800= 162 |1806= 180 |1821= 201 |1831= 211 |1836= 235 |1841= 209 |1846= 239 |1851= 237 |1856= 233 |1861= 192 |1866= 158 |1872= 173 |1876= 163 |1881= 194 |1886= 204 |1891= 190 |1896= 198 |1901= 216 |1906= 209 |1911= 199 |1921= 210 |1926= 223 |1931= 238 |1936= 226 |1946= 141 |1954= 186 |1962= 191 |1968= 162 |1975= 153 |1982= 144 |1990= 166 |1999= 194 |cassini=24346 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|257}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|257}}/13.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[File:Monze_12-19_3.jpg|thumb|center|300px]] <gallery> Monze - Pont.JPG Monze_-_Pont_2.jpg Monze_-_Eglise.jpg|Glèisa Sant Felitz. Monze_Tour_Carbonac.jpg|Torre Carbonac. Monze_-_Tour_de_l'horloge_1.jpg|Torre del relòtge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11257 Monza sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] lw2ipull7clw23diqpbiamr1mqz7x0c 0 102754 2505457 2397813 2026-07-31T21:41:14Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505457 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mos | nom2 = ''Moux'' | imatge = Moux Medieval Church.JPG | descripcion = La glèisa Sant Andrieu. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Moux (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] (2017 ---->) | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11261 | cp = 11700 | cònsol = Gregory Romero | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.65222222222 | latitud = 43.1813888889 | alt mini = 54 | alt mej = 94 | alt maxi = 601 | km² = 15.70 |}} '''Mos''' (''Moux'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11261.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Mos | nòrd = [[Sant Coat d'Aude]] | nòrd-èst = [[Montbrun de las Corbièras]] | èst = [[Fontcobèrta]] | sud-èst = [[Fabresan]] <small>(per un qüadripunt)|a]])</small> | sud = [[Camplong d'Aude]] | sud-oèst = [[La Grassa]] <small>(per un qüadripunt)|a]])</small> | oèst = [[Dosens]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Locus de Musiaco'' en 827, ''Musiaci villa'' en 827, ''Villa quae vocatur Mocio'' en 1036, ''Villa de Musso'' en 1110, ''Villa de Moscz'' en 1215, ''Mozanum'' en 1341, ''Rector de Mossio'' en 1351, ''Mos'' al sègle XIV, ''Villa de Motz'' entre 1224 e lo sègle XV, ''Villa de Mosis'' entre 1282 e lo sègle XV, ''De Muso'' en 1521, ''le lieu de Mossié'' entre 1389 e 1589, ''Mous'' en 1595, ''Moux'' en 1781. La prononciacion es ''Mous'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 270, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f362.item.texteImage </ref>, doncas normalament [mus].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Mos'' vendriá del nom latin d'òme ''Moccius'', ''Mottius'' o ''Mŭssius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 482, a ''Motz''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Mos'' ven d'un nom « romanic » de persona ''Mociacus'' (OTL sota ''Mocius''), redusit a ''Moccius'' (OTL sota ''Moccus''). N.B. Es pas lo nom de persona que foguèt redusit, mes lo toponime. Segondament, val mai supausar un sufixe ''-acum'', del celtic ''-acon''. Empacha pas qu'aquela reduccion del nom es desacostumada. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11261 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gregory Romero |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Gérard Pioch |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=René Mazet |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat= Alain Morettot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= febrièr de [[2009]] |Fin= febrièr de 2012 |Identitat= Patrick Wojnarowski |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abril de [[1998]] |Fin=febrièr de 2009 |Identitat= Francis Bolano |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= març de 1998 |Identitat= René Bes |Partit= aparentat [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11261 |1793=407 |1800=423 |1806=473 |1821=431 |1831=504 |1836=590 |1841=641 |1846=667 |1851=676 |1856=697 |1861=643 |1866=824 |1872=767 |1876=933 |1881=1361 |1886=1209 |1891=957 |1896=1015 |1901=1093 |1906=1122 |1911=1012 |1921=1064 |1926=1034 |1931=1053 |1936=1020 |1946=845 |1954=767 |1962=705 |1968=663 |1975=611 |1982=563 |1990=519 |1999=507 |max=1400 |cassini=24339 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|261}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|261}}/15.7) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Vignoble_a_Moux.jpg|Una vinha a Mos. Tombeau_Henry_Bataille.jpg|Tombèl d'Henry Bataille. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11261 Mos sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] pasu8xxozx2rq35b80144uyytzf6211 0 102947 2505458 2397960 2026-07-31T21:58:22Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505458 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ròcacorba de Menerbés | nom2 = ''Roquecourbe-Minervois'' | imatge = Roquecourbe-Minervois AL01.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Roquecourbe_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] (2017 ençà) | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11318 | cp = 11700 | cònsol = Philippe Escoï | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.65 | latitud = 43.2211 | alt mini = 49 | alt mej = | alt maxi = 121 | km² = 3.62 |}} '''Ròcacorba de Menerbés''' (''Roquecourbe-Minervois'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11318.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Ròcacorba de Menerbés | nòrd = [[La Redòrta]] | nòrd-èst = [[Castèlnòu d'Aude|Castèlnau d'Aude]] | èst = | sud-èst = [[Montbrun de las Corbièras]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Sant Coat d'Aude]] | nòrd-oèst = [[Puègeric]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Rocacorba'' en 1229, ''Castrum de Rochacurva'' en 1271, ''Castellum de Ruppe Curva'' en 1298, ''De Ruppecurva'' en 1342, ''Rector de Rupecurva'' en 1351, ''De Ruppecurva'' en 1377, ''Roquacorba'' en 1536, ''le lieu de Roquecourbe... où il n'y a que sept ou huit pauvres habitans'' en 1503-1589, ''Roquecourbe d'Aude'' en 1635. La prononciacion occitana es ''Roquocóurbo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 356, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f448.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [,rɔkɔ'kuɾbɔ].</br> Lo mot ''Ròcacorba'' es format de dos elements, un nom e un adjectiu. Lo nom es ''ròca'', d'un mot prelatin ''*rocca'', passat dins las lengas romanicas. A lo sens de « montanha o tuca rocassuda », puèi de « castèl fòrt bastit dessús ». Ròcacorba es doncas una formacion de l'epòca feudala. L'adjectiu es l'occitan ''corba'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 571</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11318 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Philippe Escoï |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Corinne Giacometti |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Georges Ormières |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= |Identitat= Gérard Labadie |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11318 |1793=132 |1800=134 |1806=161 |1821=120 |1831=113 |1836=140 |1841=137 |1846=126 |1851=117 |1856=115 |1861=131 |1866=143 |1872=123 |1876=160 |1881=186 |1886=208 |1891=195 |1896=208 |1901=225 |1906=185 |1911=202 |1921=209 |1926=201 |1931=208 |1936=178 |1946=159 |1954=139 |1962= 145 |1968= 120 |1975= 120 |1982= 110 |1990= 111 |1999= 109 |cassini=29609 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|318}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|318}}/3.62) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11318 Ròcacorba sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Menerbés]] 9n9gz7veoc788a4vwtg6cemawyjoz60 0 102983 2505460 2398006 2026-08-01T03:53:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505460 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Rosticas | nom2 = ''Rustiques'' | imatge = Rustiques_-_Mairie.jpg | descripcion = La comuna | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = Le Naut Menerbés ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = CA de [[Carcassona Agló]] | insee = 11330 | cp = 11800 | cònsol = Laurent Cros | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2169 | longitud = 2.4739 | alt mej = | alt mini = 90 | alt maxi = 161 | km² = 6.47 |}} '''Rosticas''' (''Rustiques'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11330.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Rosticas | nòrd = [[Lauran|Lòura]] | nòrd-èst = | èst = [[Badens]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Trebes]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Rustuvilla'' en 908, ''Castellum quae vocant Rusticas'' en 1063, ''Rusticanum'' en 1207, ''Commendator de Resticas'' en 1228, ''Domus de Rusticanibus'' en 1230, ''De Rosticanis'' en 1258, ''Castrum de Rusticanis'' en 1262, ''Hospitale de Rusticanis'' en 1269, ''Beatus Martinus de Rusticanis'' en 1269, ''Preceptoria de Rusticanis, quae habet ecclesiam annexam ejusdem loci'' en 1347, ''Rosticques'' en 1532, ''Rostycas'' en 1536, ''Rustiques'' en 1781. La fòrma occitana es ''Roustíquos'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 364, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f456.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [rus'tikɔs].</br> ''Rosticas'' ven probablament del nom latin d'òme ''Rusticus'', ambe'l sufixe ''-anum''; lo nom a conegut un reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 579</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 129</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11330 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Laurent Cros |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2017]] |Fin= 2026 |Identitat= Henri Ruffel |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2017 |Identitat= Charles Mourlan |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Jean Greffier |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1977 |Identitat= Francis Mourlan |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1956]] |Fin= 1968 |Identitat= Paul Ilhe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1956 |Identitat= Jacques Hudelle |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11330 |1793=150 |1800=263 |1806=195 |1821=181 |1831=222 |1836=227 |1841=241 |1846=209 |1851=210 |1856=200 |1861=202 |1866=213 |1872=204 |1876=240 |1881=313 |1886=280 |1891=264 |1896=281 |1901=276 |1906=301 |1911=274 |1921=321 |1926=294 |1931=357 |1936=310 |1946=269 |1954=256 |1962= 243 |1968= 229 |1975= 214 |1982= 231 |1990= 301 |1999= 305 |cassini=30086 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|330}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|330}}/6.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11330 Rosticas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 11330}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 0n8udjslrbcgp5p3h420yi7ec3n8nnh 0 102999 2505463 2413784 2026-08-01T04:12:19Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505463 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Coat d'Aude | nom2 = ''Saint-Couat-d'Aude'' | imatge = Saint-Couat-d'Aude_Église_Saint-Cucufat_AL52.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Couat-d'Aude_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] (2017 ençà) | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11337 | cp = 11700 | cònsol = David Elis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2036 | longitud = 2.63 | alt mej = | alt mini = 48 | alt maxi = 96 | km² = 5.38 |}} '''Sant Coat d'Aude''' (''Saint-Couat-d'Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11337.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sant Coat d'Aude | nòrd = [[Puègeric]] | nòrd-èst = | èst = [[Ròcacorba de Menerbés]] | sud-èst = [[Montbrun de las Corbièras]] | sud = [[Mos (Aude)|Mos]] | sud-oèst = [[Dosens]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Cellula quae vocatur Flexus... in honore sancti Cucufati'' en 814, ''Flexus cum eclesia Sancti Cucufati'' en 899, ''Sanctus Cucufatus de Lausa'' en 1118, ''In villa Flexu'' en 908, ''Villa Flexi'' en 1119, ''Sanctus Cucufatus de Lansa'' en 1228, ''Castrum de Sancto Cucuphato'' en 1215, ''Rector de Flexio'' en 1347, ''Villa Fletxu'' entre 1377 e le sègle XVII, ''Sanctus Cucuffatus'' en 1408, ''Sainct Cougat'' en 1532, ''Saict Quoguat'' en 1539, ''Sainct Cogat, Sainct Coguat'' en 1589, ''Sainct Couguat'' en 1594, ''Sainct Cogat'' en 1605, ''Saint Couhat'' en 1689, ''Saint Couat'', en 1781, etc. Le resultat de ''flexus'' designava le vilatge fins al sègle XIV<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 372, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f464.item.texteImage </ref>{{,}}<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 141, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f233.item.texteImage </ref>.</br> Sant Coat o Cogat (fòrma arcaïca encara viva en catalan, ''Sant Cugat''), ''Cucufas'' en latin (?), es un martir a [[Barcelona]] del temps de [[Dioclecian]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 593</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/7688/Saint-Cucufat.html</ref>. Las fòrmas de tipe ''Flexus'' (> ''flèis''), mot dont lo resultat foguèt conservat longtemps en occitan, a lo sens de « corba (accentuada) d'una aiga ». D'autras (''Lausa'', ''Lansa'') fan supausar un autre nom desparegut. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11337 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= decembre de [[2018]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= David Elis|Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= decembre de 2018 |Identitat= Solange Sanchis-Forin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre de Volontat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat=Louis Merino |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1991 |Identitat= Marcel Sala |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat=Bernard de Volontat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Marius Oustic |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11337 |1793=172 |1800=201 |1806=213 |1821=220 |1831=278 |1836=264 |1841=254 |1846=283 |1851=300 |1856=318 |1861=314 |1866=373 |1872=388 |1876=422 |1881=563 |1886=509 |1891=527 |1896=555 |1901=621 |1906=589 |1911=568 |1921=583 |1926=580 |1931=565 |1936=541 |1946=437 |1954=440 |1962= 421 |1968= 350 |1975= 287 |1982= 286 |1990= 286 |1999= 339 |2004=341 |max=600 |cassini=31018 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|337}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|337}}/5.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> View_of_Saint-Couat-d'Aude.jpg|Vista generala. Église_Saint_Cucufat.jpg|Glèisa Sant Coat (Cucufas). St_Couat_d'Aude_(7).jpg|Lo cabeç. St_Couat_d'Aude_(6)_vestiges.jpg|Vestigis dins la placeta. St_Couat_d'Aude_(5)_borne_romaine.jpg|Bòrna miliara. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11337 Sant Coat sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] c4rxadcnfp5oxgk4grtmfgqdqvh4vu8 0 103191 2505467 2398064 2026-08-01T07:14:10Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri 2505467 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Viladubèrt | nom2 = ''Villedubert'' | imatge = Écluse de Villedubert - Canal du Midi - Maison.JPG | descripcion = L'esclusa de Viladubèrt. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Villedubert_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = La Montanha de Laric ([[Canton de Campendut|Campendut]] abans 2015) | intercom = [[Carcassona Agló]] | insee = 11422 | cp = 11800 | cònsol = Marc Rofes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2319 | longitud = 2.4219 | alt mini = 80 | alt mej = | alt maxi = 141 | km² = 3.04 |}} '''Viladubèrt'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Vilo-Dubert'' en [[nòrma mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2337.html</ref> e ''Bilodubért'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villedubert'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11422.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Viladubèrt | nòrd = [[Vilalièr]] | nòrd-èst = | èst = [[Bolhonac]] | sud-èst = [[Trebes]] | sud = [[Berriac]] | sud-oèst = | oèst = [[Carcassona]] | nòrd-oèst = [[Vilamostausson]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villadebertum'' en [[1049]]-[[1050]]; ''Villa Audebert'' en [[1262]]; ''Villaudubertum'' en [[1262]]; ''Villadubertum, …decimarium Sancti Juliani'' en [[1269]]; ''Villaudibertum'' en [[1338]]; ''Vilaudubertum'' en [[1347]]; ''Villandubertum'' en [[1501]]; ''Villa Aldebert'' en [[1521]]; ''Villedubert'' en [[1781]]; ''Bilodubért'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P73160531|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=474|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f566.item.texteImage}}</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, lo nom es format del latin ''villa'', proprietat rurala puèi vilatge e del nom germanic d'òme ''Ald-behrt'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718 e 721</ref>. Atraccion possibla de l'adjectiu ''dubèrt''. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11422 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marc Rofes <ref>https://www.lindependant.fr/2023/02/01/voeux-du-maire-de-villedubert-continuer-a-investir-raisonnablement-10967797.php</ref> |Partit= sense |Qualitat= quadre foncion publica}} {{Elegit |Debuta= novembre de [[2003]] |Fin= 2014 |Identitat= René Sciamma |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2003 |Identitat= Gérard Perez |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1974]] |Fin= 2001 |Identitat= Daniel ARANES |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1974 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11422 |1793=91 |1800=80 |1806=71 |1821=75 |1831=89 |1836=90 |1841=83 |1846=106 |1851=88 |1856=76 |1861=80 |1866=106 |1872=94 |1876=94 |1881=112 |1886=104 |1891=103 |1896=125 |1901=132 |1906=158 |1911=151 |1921=124 |1926=132 |1931=169 |1936=127 |1946=112 |1954=148 |1962=178 |1968=180 |1975=186 |1982=254 |1990=276 |1999=285 |2004=353 |cassini=40174 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|422}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|422}}/3.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11422 Viladubèrt sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 4wex0d0zo9d4ck16iab2hiopcog7jlz 0 141834 2505468 2454281 2026-08-01T09:16:20Z Nicolas Eynaud 6858 2505468 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:CassandraAusten-JaneAusten(c.1810) hires.jpg|thumb|right|Jane Austen segon un retrach fach per sa sòrre Cassandra]] '''Jane Austen''' (16 de decembre de [[1775]], [[Steventon]] - 18 de julhet de [[1817]], [[Winchester]]) es una [[literatura|escrivana]] [[Anglatèrra|anglesa]] de la fin dau segle XVIII e dau començament dau segle XIX. Considerada coma una autora màger de la [[literatura anglesa]], es mai que mai coneiguda per sos [[roman]]s ''[[Rason e Sentiments]]'', ''[[Orguelh e Prejutjats]]'' e ''[[Emma (roman)|Emma]]''. Quelas istòrias son sostengudas per un estil marcat per son usatge de l'[[umor]] e de la [[parodia]], dau [[discors indirecte liure]], de la versemblança, de l'immediatetat e dau simbolisme. Los temas recurrents de sas intrigas (la vita sociala de la ''[[gentry]]'' anglesa, lo [[maridatge]] e la [[Feminisme|condicion femenina]], la [[morala]], etc.) an participat a son succès. == Biografia == [[Fichièr:RicePortrait.jpg|thumb|right|Retrach supausat de Jane Austen en [[1789]].]] Jane Austen nasquet lo 16 de decembre de [[1775]] a [[Steventon]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] de la ''[[gentry]]'' [[Anglatèrra|anglesa]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Park Honan, ''Jane Austen : A Life'', Nòva York, St. Martin's Press, 1987, pp. 29-30.</ref>. Aviá sieis frairs e una sòr. Son pair, George Austen ([[1731]]-[[1805]]), era reverend de doas [[parròfia]]s e sa mair, Cassandra Leigh, era la filha d'un reverend. Sos parents acorderen un suenh atentiu a l'[[educacion]] de sos [[enfant]]s. En particular, la [[literatura]] ocupet una plaça centrala dins la vita de la familha emb de sesilhas frequentas de lectura menadas chasque ser per lo pair. George Austen sostenguet tanben precòçament las temptativas literàrias de sas filhas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Park Honan, ''Jane Austen : A Life'', Nòva York, St. Martin's Press, 1987, pp. 66-68.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Irene Collins, ''Jane Austen and the Clergy'', Londres, The Hambledon Press, 1994, p. 43.</ref>. Pasmens, los autres domenis fugueren pas negligits e dos frairs de Jane Austen vengueren [[contra-amirau]]. Un autre fuguet [[banca|banquier]] e aguet un ròtle important dins la carriera literària de sa sòr en l'ajudant a negociar sos [[Drech d'autor|drechs d'autora]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janet Todd, ''The Cambridge Introduction to Jane Austen'', Cambridge University Press, 2006, p. 11.</ref>. La vita de Jane Austen es relativament ben coneiguda per lo mejan de sa correspondéncia. Era caracteristica d'una filha non maridada demorada en cò de sos parents après aver refusar una proposicion en [[1802]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Claire Tomalin, ''Jane Austen : A Life'', Nòva York, Alfred A. Knopf, 1997, pp. 178-171.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Park Honan, ''Jane Austen : A Life'', Nòva York, St. Martin's Press, 1987, pp. 189-198.</ref>. Comencet probablament d'escriure en [[1787]] e debutar la redaccion de son prumier roman, ''Elinor e Marianna'', en [[1797]]. La mesma annada, escriguet tanben ''Prumieras Impressions''. En [[1803]], mandèt lo manuscrit de ''Susan'', una parodia de [[roman gotic]] a un editor, mas l'òbra fuguet pas publicada. Durant las annadas seguentas, Jane Austen, sa sòr e sa mair coneigueren una situacion precària après la mòrt de George Austen. Quò duret dusca en [[1809]]. En [[1811]], Jane Austen publiquet son prumier roman d'un biais anonim. Quò era una practica ordinària per las autoras de l'epòca. L'obratge, entitolat ''[[Rason e Sentiments]]'', es una revision d’''Elinor e Marianna''. Obtenguet un certan succès que l'encoratjet a publicar ''[[Orguelh e Prejutjats]]'', una version modificada de ''Prumieras Impressions''. Queu [[roman]] es sovent considerat coma son chap d'òbra e un obratge màger de la [[literatura anglesa]]. En [[1814]], quò li permetet de publicar jos son nom ''[[Mansfield Park]]'' que fuguet tanben un succès literari. Enfin, en [[1816]], publiquet ''[[Emma (roman)|Emma]]'' que recebet enquera un acuelh plan favorable. Pasmens, son estat de [[santat]] se degradet pendent quela annada. Moriguet lo 18 de julhet de [[1817]] après un lòng periòde de crisis e de remissions. Mercés a las relacions de sos frairs, fuguet enterrada dins l'ala nòrd de la [[catedrala de Winchester]]. Una complicacion de la [[tuberculòsi]], la [[malautiá d'Addison]], es sovent presentada coma la causa de sa [[mòrt]] per sos [[biografia|biografs]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Deirdre Le Faye, ''Jane Austen : A Family Record'', Cambridge, Cambridge University Press, 2003, p. 33.</ref>. En [[1818]], dos romans postumes fugueren publicats per sa familha e son editor : una version revisada de ''Susan'', entitolada l’''[[Abadiá de Northanger]]'', e ''[[Persuasion (roman)|Persuasion]]'' qu'era son darrier roman achabat. Lo manuscrit de son darrier roman inachabat, ''[[Sanditon]]'', fuguet publicat en [[Ans 1920|1925]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean Hart e Raphael Klayman, ''Emma'', Research & Education Assoc., 1996, « Introduction », p. 2.</ref>. == Òbras == === Las influéncias principalas === [[Fichièr:Samuel Richardson.jpg|thumb|right|Retrach de [[Samuel Richardson]] ([[1689]]-[[1761]]), autor aient una influéncia importanta sus l'òbra de Jane Austen.]] Despiech son mòde de vita relativament isolat, Jane Austen èra ben integrada dins la vita literària britanic de la prumiera mitat dau segle XIX. En particular, aviá beneficiat d'una educacion avançada dins queu domeni. De mai, èra en mesura de seguir las evolucions mai recentas. Doas fonts d'influéncias principalas marcan donc son òbra. La prumiera influéncia exercida sus Jane Austen proven de sa [[familha (parentèla)|familha]]. D'efiech, son pair encoratjet sos enfants a descubrir las òbras daus grands autors. Sa [[biblioteca]] conteniá donc de [[poesia|poemas]] de [[Alexander Pope|Pope]] o de [[William Shakespeare|Shakespeare]], d'[[eissai (literatura)|eissais]] d'[[Joseph Addison|Addison]] e de [[Samuel Johnson|Johnson]] o de [[roman]]s de [[Frances Burney|Burney]], de [[Henry Fielding|Fielding]], de [[Laurence Sterne|Sterne]] e de [[Samuel Richardson|Richarson]]. Jane Austen avia tanben accès a las òbras de [[William Cowper]], un poeta considerat coma un precursor dau [[romantisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Holbert Tucker, ''Jane Austen the Woman : Some Biographical Insights'', Palgrave Macmillan, 1995, p. 141.</ref>. La mair de Jane Austen, Cassandra Austen, era tanben un exemple per sa filha car escriviá de poemas umoristics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' David Cecil (trad. Virginie Buhl), ''Un portrait de Jane Austen'', París, Payot, 2009, p. 32.</ref>. D'un biais generau, tota la familha Austen aviá un interès viu per la [[literatura]], illustrat per las sesilhas de lectura menadas chasque ser per lo pair e per los eschamges entre los parents e sos enfants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' David Cecil (trad. Virginie Buhl), ''Un portrait de Jane Austen'', París, Payot, 2009, p. 49.</ref>. En particular, es queu quadre que permetet a Jane Austen de desvolopar son art dau [[dialòg]] mercés a las discussions emb sos frairs qu'avián de caracters plan diferents<ref>'''[[francés|(fr)]]''' David Cecil (trad. Virginie Buhl), ''Un portrait de Jane Austen'', París, Payot, 2009, pp. 51-57.</ref>. La segonda influéncia màger sus l'òbra de Jane Austen es constituida per los autors britanics daus segles XVII e XVIII. L'autora èra una lectritz assidua qu'èra ben au corrent de la [[literatura]] de son periòde. En mai daus autors presents dins la biblioteca de son pair, s'interesset plan a [[Charlotte Lennox]], [[George Crabbe]], [[Walter Scott]], [[Thomas Campbell]], [[Robert Burns]], [[Maria Edgeworth]] e [[William Wordsworth]]. Quò li permetet de descubrir fòrça elements literaris qu'inspireren mai d'una scena de sas òbras. Pasmens, las lecturas d'Austen èran criticas e la represa d'ideas eissidas d'autres obratges èra generalament acompanhada de quauquas transformacions. Per exemple, quò èra lo cas de [[Samuel Richardson]], autor de ''L'Istòria de Sir Charles Grandison'', un libre publicat en [[1753]]. Austen o legissiá totjorn avant de debutar un roman e lo texte inspiret mai d'un personatge de seductor important de sos racontes (Willoughby, Wickham...). Pasmens, criticava tanben plan los defauts de l'estil de Richardson<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Frank W. Bradbrook, ''Jane Austen and her Predecessors'', Cambridge, Cambridge University Press, 1967, p. 88.</ref>. === L'estil e l'estructura narrativa === ==== L'umor e la parodia ==== Lo prumier element principau de l'estil de Jane Austen es l'usatge frequent de l'[[umor]] e de la [[parodia]]. Quò li permetiá de melhorar son estil, mas tanben de soslinhar, de criticar o d'estigmatizar los trachs contestables o ridiculs de la societat presentada dins sos racontes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Nokes, ''Jane Austen : A Life'', University of California Press, 1998, p. 115.</ref>. En particular, l'utilizava per atacar la vanitat pretensiosa de sos personatges. La [[parodia]] era una autra espleita plan utilizada per Jane Austen per se moquar o per criticar la literatura de son epòca. Totun, la parodia regardava mai los autors que los personatges. D'efiech, Jane Austen amava sasir l'estil daus autres escrivans e parodiar sas exageracions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Mary Lascelles, ''Jane Austen and Her Art'', Londres, Oxford University Press, 1966, pp. 49 e 55-72.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Walton Litz, ''Jane Austen : A Study of Her Development'', Nòva York, Oxford University Press, 1965, p. 35.</ref>. Las intrigas tortuosas daus romans gotics e los luòcs comuns daus romans sentimentaus (còp d'amor, passion entre los personatges principaus, esplechs de l'eròi, etc.) eran sas ciblas preferidas. Quò explica larjament l'importància donada au dever, a las consideracions financieras e, d'un biais generau, a totas las [[emocion]]s diferentas de la [[passion]] dins sas intrigas [[Amor|amorosas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Susan Gubar e Sandra Gilbert, ''The Madwoman in the Attic: The Woman Writer and the Nineteenth Century Literary Imagination'', New Haven, Yale University Press, 1984, p. 151.</ref>. ==== L'usatge dau discors indirecte liure ==== {{veire|Discors indirecte liure}} L'usatge plan frequent dau [[discors indirecte liure]] es una autra caracteristica centrala de l'estil de Jane Austen. Es una forma [[narracion|narrativa]] que sa particularitat es de pas utilizar de [[verbe]]s de narracion introductius (« parlar », « dire », « pensar », etc.). La [[proposicion subordinada]] contenent l'enonciat citat es aital privada de proposicion principala. Quò permet d'enchabestrar las votz dau personatge e dau narrator e de treblar la percepcion dau legeire que pòt pas totjorn determinar qui parla. Un autre interès dau [[discors indirecte liure]] es son abséncia de partidas e de pontuacion introductivas que permet d'aumentar la fluiditat e la vivacitat dau raconte. ==== La versemblança e l'immediatetat ==== La relacion de Jane Austen emb lo realisme es particulara. D'efiech, sos [[roman]]s contenen pas o pauc de [[mot]]s se raportant a la percepcion fisica, a las reaccions [[Sens (Fisiologia)|sensorialas]], a las formas dau monde o a las [[color]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Norman Page, ''The Language of Jane Austen'', Oxford, Blackwell, 1972, pp. 54-55.</ref>. Sos personatges an donc pauc d'espessor fisica e lor [[psicologia]] es tanben negligida. Totun, Austen creava una illusion de realisme en donant a sos personatges una istòria e de remembranças<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janet Todd, ''The Cambridge Introduction to Jane Austen'', Cambridge, Cambridge University Press, 2006, p. 28.</ref>. Quò li permetiá de centrar son realisme autorn de las nocions de versemblança e d'immediatetat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' William Galperin, ''The Historical Austen'', University of Pennsylvania Press, 2003, p. 31.</ref> e li conferís un ròtle d'istoriana de la vita vitanta que descriu la vita d'una [[femna]] de sa condicion e de son experiéncia sociala<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Henry Lewes, « The Lady Novelits », ''Westminster Review'', n° 58, julhet de 1852, pp. 134-135.</ref>. ==== Lo simbolisme ==== Lo [[Simbòl|simbolisme]] es present dins la màger part daus eveniments, de las configuracions [[Familha (parentèla)|familialas]], de las relacions socialas e daus luòcs daus racontes de Jane Austen. Per exemple, dins ''Mansfield Park'', quela dimension impregna la chausida de las plaças daus personatges durant la representacion [[Teatre|teatrala]] jugada en l'abséncia de Sir Thomas Bertram representa las relacions futuras entre los personatges<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joseph Litvak, « The Infection of Acting: Theatricals and Theatricality in Mansfield Park », ''English Literary History'', vol. 53, n° 2, 1986, pp. 331–55.</ref>. Dins lo domeni de Sotherton, las encenchas de la [[proprietat]] constituïssen de luòcs permetent diferents genres de transgression. === Los temas recurrents === ==== La vita sociala au començament dau segle XIX ==== La vita sociala de las [[Familha (parentèla)|familhas]] aisadas au començament dau segle XIX es un tema plan present dins los racontes de Jane Austen. Quela vita i es fidelament descricha car era lo mitan d'origina e d'evolucion de l'autora. D'efiech, per un fogier aisat de l'epòca, los lesers eran rars e tributaris de las relacions entretengudas emb lo vesinatge. Totun, los desplaçaments eran enquera complicats e longs. Los sejorns a [[Londres]], dins las [[Vila|vilas]] de predileccion de l'eleit [[Reiaume Unit|britanic]] o en cò daus parents eslunhats eran donc generalament perlonjats durant de [[setmana]]s o de [[mes]]. Queu mòde de vita necessitava tanben d'eschamges de corriers nombrós per gardar lo contacte. Quelas activitats socialas marcan los [[roman]]s de Jane Austen car sos personatges viven dins queu quadre. Quò permet d'organizar de visitas, de juòcs e d'eveniments sociaus (repais, bals, partidas de chaça, etc.) dins un espaci situat dins los limits de distància que podiá percórrer una veitura ipomobila durant una jornada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' David Cecil (trad. Virginie Buhl), ''Un portrait de Jane Austen'', París, Payot, 2009, p. 41.</ref>. Los sejorns luenchs de certans personatges son un mejan plausible per justificar una abséncia eventuala e los corriers venen aital una partida importanta dau raconte. ''[[Orguelh e Prejutjats]]'' es un bon exemple de roman inscrich dins queu contexte : lo luòc principau de l'accion es un espaci reduch, los viatges fòra quela region an un caracter quasi expedicionari e la letra de Mr Darcy a Elizabeth es una etapa màger de l'intriga. ==== Lo maridatge e la condicion femenina ==== Lo [[maridatge]], e en reireplan la condicion femenina, es lo tema dominant e omnipresent daus [[roman]]s de Jane Austen. D'efiech, es l'objectiu e l'abotiment de totas las intrigas entre los personatges principaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Steven H. Gale, ''Encyclopedia of British Humorists: Geoffrey Chaucer to John Cleese'', Taylor & Francis, 1996, p. 62.</ref>. A l'epòca, lo maridatge era centrau dins la vita d'una [[femna]] car lo drech anglés la reconeissiá pas coma un subjecte independent<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eileen Gillooly, ''Smile of discontent : humor, gender, and nineteenth-century British fiction'', Chicago, University of Chicago Press, 1999, p. 9.</ref>. Sos interès eran gerits per son pair (o per sa familha) avant son [[maridatge]] puei era restachada a son marit ; las filhas non maridadas avián una posicion sociala relativament bassa. Consequéncia d'aquela situacion, la question de la « maridabilitat » de las joventas era donc centrala dins lor [[educacion]]. Fòrça critics presentan Jane Austen coma una autora [[feminisme|feminista]]. Pasmens, lo [[mot]], apareigut en [[1851]], es anacronic per qualificar una òbra inscricha dins los còdis sociaus de son epòca. Per exemple, las eroïnas austenencas contestan pas l'institucion dau [[maridatge]] o revendican pas explicitament de [[drech]]s noveus. De mai, los legeires de Jane Austen eran mai atirats per son estil e sos racontes que per una eventuala contestacion dau [[conservatisme]] de la societat anglesa. Pertant, quauques trachs l'inscriven dins un corrent d'emergéncia de la revendicacion feminista. Los mai visibles se tròban probablament dins l’''[[Abadiá de Northanger]]'' emb l'ataca contra las criticas emesas contra los romans escrichs per de femnas. De mai, la preséncia de personatges femenins « fòrts », coma Elizabeth Bennet o Emma Woodhouse, participeren a l'aparicion d'una cultura femenina novela per identificacion de las legeiras emb de personalitats marcantas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Devoney Looser, ''Jane Austen and Discourses of Feminism'', Palgrave Macmillan, 1995, pp. 1-16.</ref>. ==== La morala ==== La [[morala]] ensenhada a sos [[enfant]]s per son pair apareis frequentament dins las istòrias de sa filha<ref>'''[[francés|(fr)]]''' David Cecil (trad. Virginie Buhl), ''Un portrait de Jane Austen'', París, Payot, 2009, pp. 44-47.</ref>. Queu còdi morau prescriu de pas despensar mai que sos revenguts, d'èsser aimable emb sos inferiors, de pas èsser auturós e mespresant e de gardar un comportament onorable. ''[[Orguelh e Prejutjats]]'' e ''[[Mansfield Park]]'' son probablament los dos racontes que donan lo mai d'importància a quilhs temas. ==== Los temas gotics ==== Au començament dau segle XIX, los romans gotics eran plan presats per lo public. Popularizats per [[Ann Radcliffe]] dins los [[ans 1790]], eran basats sus d'intrigas sornas metent en scena de joventas confrontats a de personatges misteriós. Los [[Castèl|chasteus]] d'[[Arquitectura gotica|estil gotic]] o las [[Abadiá|abadiás]] tortuosas eran los decòrs preferits de queu tipe d'istòria. Dins los obratges de Jane Austen, quela apròcha es plan visibla dins l’''[[Abadiá de Northanger]]''. Dins los autres romans, l'aspècte gotic es mens present, mas de [[Castèl|chasteus]] demòran un luòc de l'accion coma dins ''[[Orguelh e Prejutjats]]''. === Los romans === ==== ''Rason e Sentiments'' ==== {{veire|Rason e Sentiments}} Publicat d'un biais anonim en [[1811]], ''[[Rason e Sentiments]]'' (''Sense and Sensibility'') fuguet probablament escrich en [[1795]] jos la forma d'un roman epistolar. Pasmens, lo manuscrit fuguet revisat a la fin daus [[ans 1800]]. Recebet un acuelh favorable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Deirdre Le Faye, ''Jane Austen: The World of Her Novels'', Londres, Frances Lincoln, 2003, p. 35.</ref> emb 750 a {{formatnum:1000}} exemplars venduts. Una segonda edicion fuguet publicada en [[1813]]. Lo títol iniciau era ''Elinor e Marianna'', lo nom de las eroïnas, mas Austen lo chamjet per la publicacion. Quò sembla indicar una volontat didactica. L'intriga es centrada sus las sòrs Marianna e Elinor Dashwood. La prumiera es una joventa ardenta e romanesca que pensa èsser capabla de s'afranchir de las convencions socialas. S'aficha aital emb lo sedusent Willoughby. La segonda, mai seriosa, sarra sos sentiments per Edward Ferrars, lo frair de sa bela-sòr. Durant lo raconte, Marianna deu apréner a susmontar la traïson daus sentiments dins la [[dolor]] e emb l'ajuda de sa sòr. En parallele, Elinor refusa estoïcament de somnhar e se consacra totalament a sa [[familha (parentèla)|familha]]. Pasmens, Marianna tròba finalament un marit devoat e Elinor pòt esposar Edward, deseiretat per sa familha. ==== ''Orguelh e Prejutjats'' ==== [[Fichièr:PrideAndPrejudiceTitlePage.jpg|thumb|right|Pagina de la prumiera edicion d’''[[Orguelh e Prejutjats]]''.]] {{veire|Orguelh e Prejutjats}} Òbra mai coneiguda de Jane Austen, ''[[Orguelh e Prejutjats]]'' (''Pride and Prejudice'') fuguet editat en [[1813]] e publicat d'un biais anonim emb la mencion « per l'autor de ''Sense and Sensibility'' ». La prumiera version fuguet redigida entre [[1796]] e [[1797]]. Plan legida durant las velhadas de la [[familha (parentèla)|familha]] Austen, fuguet larjament revisada en [[1811]] avant sa publicacion. L'obratge obtenguet un succès immediat mercés a una intriga sonhada, de personatges ben construchs e de desvolopaments inesperats. L'intriga es centrada sus las aventuras sentimentalas de las cinc filhas Bennet. Lo raconte descriu fidelament las rigiditats de la societat [[Anglatèrra|anglesa]] de la fin dau segle XVIII e dau començament dau segle XIX en seguent lo comportament e las pensadas d'Elizabeth Bennet, lo personatge principau. En particular, lo libre tracta de las dificultats de las [[femna]]s de la pichona ''gentry'' rurala per s'assegurar seguretat economica e estatut sociau. D'efiech, a quela epòca, la solucion era quasi obligatòriament un [[maridatge]] avantatjós. Per quela rason, l'[[moneda|argent]] es un tema segondari centrau de l'istòria. ==== ''Mansfield Park'' ==== {{veire|Mansfield Park}} ''[[Mansfield Park]]'' es lo prumier [[roman]] dau periòde de maturitat de Jane Austen. D'efiech, i trabalhet en [[1813]] per una publicacion en [[1814]]. Es sovent considerat coma son trabalh mai experimentau e mai dificil de legir. Quò es mai que mai la consequéncia dau caracter timid e silenciós de son eroïna, Fanny Price, que sedutz mens lo legeire que las sòrs Dashwood o qu'Elizabeth Bennet. Pasmens, ''Mansfield Park'' fuguet lo succès financier mai important de la carriera de Jane Austen. L'istòria a la particularitat de se desbotjar sus una diesena d'[[annada]]s e sec l'evolucion de l'eroïna, Fanny Price, una pichona [[cosin]]a paubra aculhida per charitat dins la familha dau baronet Sir Thomas Bertram. Lo contexte [[economia|economic]] e [[politica|politic]] es plan detalhat e a un ròtle dins lo desvolopament de l'intriga. Sir Thomas deu partir a [[Antigua]] per gerir sas plantacions e son abséncia laissa una libertat tròp importanta a sos [[enfant]]s. William Price, lo frair ainat de Fanny, participa a la guèrra còntra [[França]] dins las [[Antilhas]] e en [[mar Mediterranèa]]. Pasmens, ''Mansfield Park'' es tanben un [[roman]] que tracta de libertat e de limites, de dependéncia e d'independéncia, d'integritat e d'inconveniéncia. Pòt aital èsser legit coma un estudi e una critica dau sens de la [[Familha (parentèla)|familha]] patriarcala [[tradicion]]ala e de sas valors. ==== ''Emma'' ==== {{veire|Emma (roman)}} Publicat en decembre de [[1815]], ''[[Emma (roman)|Emma]]'' es un [[roman de mors]] que marca l'aparicion d'un [[Genre literari|genre]] romanesc mai realista<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Lydia Martin, ''Les adaptations à l'écran des romans de Jane Austen : esthétique et idéologie'', París, L'Harmattan, 2007, p. 17.</ref>. Descriu d'un biais mocandier las temptativas de l'eroïna, Emma Woodhouse, per organizar la rencontra de celibataris de son entoratge per li permetre de trobar lo conjunt ideau. L'umor es plan present dins l'escrich per descriure la vita e los problemas de las [[Classa sociala|classas]] aisadas de província. La descripcion de la pichona [[vila]] onte se desbòtja lo raconte es aitail plan detalhada. Un autre aspècte important d’''[[Emma (roman)|Emma]]'' es son caracter de [[roman d'aprendissatge]] emb l'evolucion de l'eroïna e de sas dificultats per comprendre los sentiments daus autres e los seus. ==== ''L’Abadiá de Northanger'' ==== {{veire|L'Abadiá de Northanger}} L’''[[Abadiá de Northanger]]'' (''Northanger Abbey'') es lo prumier [[roman]] postume de Jane Austen. Publicat en decembre de [[1817]], fuguet escrich entre [[1798]] e [[1799]]. L'istòria se trufa de la vita mondana de l'[[estacion termala]] de [[Bath]] e parodia los romans gotics dau periòde. L'eroïna, Catherine Morland, es una joventa que somnha d'aventuras dins de [[chasteu]]s sorns o d'[[abadiá]]s [[art gotic|goticas]]. Pensa donc que l'invitacion recebuda a sejornar dins l'abadiá de Northhanger es l'ocasion de viure una tala aventura. Pauc a pauc, una amoreta se desvolopa entre ela e Henry Tilney, lo cabdet dau proprietari daus luòcs. L'òbra a lo caracter generau d'un roman d'aprendissatge. D'efiech, la confrontacion entre las ideas romanescas de l'eroïna e la realitat o las discussions emb Henry e Eleanor Tilney permeten pauc a pauc a Catherine Morland de sortir de l'adolescéncia. L’''[[Abadiá de Northanger]]'' constituís tanben una defensa daus romans qu'eran considerats coma un [[genre literari]] segondari reservat a las femnas. ==== ''Persuasion'' ==== {{veire|Persuasion (roman)}} ''[[Persuasion (roman)|Persuasion]]'' es lo segond roman postume de Jane Austen. Fuguet publicat en decembre de [[1817]] emb l’''[[Abadiá de Northanger]]''. Cronologicament, es la darriera òbra escricha per l'autora. D'efiech, lo roman fuguet escrich en [[1814]] e [[1815]] durant son periòde de maduretat. Es son istòria mai seriosa. Conta las retrobadas entre l'eroïna, Anne Elliot, e Frederick Wentworth. Au començament de l'intriga, lo segond es un capitani respectat e riche de la ''[[Royal Navy]]'' que s'entorna en [[Anglatèrra]] emb l'intencion de fondar una familha. Uech ans per avant, aviá demandant l'eroïna en maridatge, mas Anne aviá refusat en seguissent los conselhs de son [[Amistat|amija]] Lady Russell. La persuasion es lo tema principau dau roman. Pasmens, l'importància de la ''[[Royal Navy]]'' dins la societat [[Reiaume Unit|britanica]] es larjament evocada. La vita mondana de [[Bath]] es enquera utilizada coma decòr de l'accion. Au niveu literari, lo roman marca una rompedura emb los romans austenencs precedents en presant de personatges positius e chalorós, en contrast emb de personatges auturós e relativament ternes coma Mr Darcy. == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Discors indirecte liure]]. * [[Literatura anglesa]]. * [[Parodia]]. * [[Roman]]. * [[Roman gotic]]. * Romans de Jane Austen : ** ''[[Abadiá de Northanger]]''. ** ''[[Emma (roman)|Emma]]''. ** ''[[Mansfield Park]]''. ** ''[[Orguelh e Prejutjats]]''. ** ''[[Persuasion]]''. ** ''[[Rason e Sentiments]]''. </div> === Bibliografia === '''Bibliografia generala sus la literatura anglesa :''' * '''[[anglés|(en)]]''' Margaret Drabble, ''The Oxford Companion to English Literature'', Oxford, Guild Publishing London by arrangement with Oxford University Press, 1985, 1155 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Andrew Sanders, ''The Short Oxford History of English Literature'', Oxford, Oxford University Press, 1996, 718 p. '''Biografia generala sus Jane Austen :''' * '''[[anglés|(en)]]''' Deirdre Le Faye, ''Jane Austen: The World of Her Novels'', Londres, Frances Lincoln, 2003. * '''[[anglés|(en)]]''' Deirdre Le Faye e William Austen-Leigh, ''Jane Austen: A Family Record. Second Edition'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004, 377 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Jan Fergus, ''Jane Austen : A Literary Life'', Londres, Macmillan, 1991, 224 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Kate Rague e Paul Rague, ''Jane Austen'', París, Bloud et Gay, coll. « Les grands écrivains étrangers », 1914, 207 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Reeta Sahney, ''Jane Austen's heroes and other male characters: a sociological study'', Abhinav Publications, 1990, 193 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Tony Tanner, ''Jane Austen'', Harvard University Press, 1986, 291 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Léonie Villard, ''Jane Austen : sa vie et son œuvre 1775-1817'', Lion, Annales de l'Université de Lyon, 1915. '''Bibliografia sus ''Orguelh e Prejutjats'' :''' * '''[[anglés|(en)]]''' Jennifer Crusie, ''Flirting with Pride & Prejudice: Fresh Perspectives on The Original Chick-lit Masterpiece'', BenBella Books, Inc., 2005. * '''[[anglés|(en)]]''' David M. Shapard, ''The annotated edition of Pride and Prejudice'', Anchor Books, 2012, 800 p. '''Bibliografia sus ''Emma'' :''' * '''[[anglés|(en)]]''' Paula Byrne, ''Jane Austen's Emma : a sourcebook'', Routledge, 2004, 161 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Alistair M. Duckworth, ''Emma: complete, authoritative text with biographical, historical, and cultural contexts, etc'', Palgrave Macmillan, 2002. * '''[[anglés|(en)]]''' Fiona J. Stafford, ''Jane Austen's Emma : a casebook'', Oxford University Press US, 2007, 338 p. '''Critica literària sus Jane Austen :''' * '''[[anglés|(en)]]''' Frank W. Bradbrook, ''Jane Austen and her Predecessors'', Cambridge, Cambridge University Press, 1967. * '''[[anglés|(en)]]''' Marilyn Butler, ''Jane Austen and the War of Ideas'', Oxford, Oxford University Press, 1975. * '''[[anglés|(en)]]''' William Galperin, ''The Historical Austen'', Fildèlfia, University of Pennsylvania Press, 2003. * '''[[anglés|(en)]]''' Susan Gubar e Sandra Gilbert, ''The Madwoman in the Attic: The Woman Writer and the Nineteenth Century Literary Imagination'', New Haven, Yale University Press, 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Lydia Martin, ''Les Adaptations à l'écran des romans de Jane Austen : esthétique et idéologie'', París, l'Harmattan, coll. « Champs visuels », 2007, 270 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marie-Laure Massei-Chamayou, ''La Représentation de l'argent dans les romans de Jane Austen : L'être et l'avoir'', París, L'Harmattan, coll. « Des idées et des femmes », 2012, 410 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Marvin Mudrick, ''Jane Austen: Irony as Defense and Discovery'', Berkeley, University of California Press, 1952. * '''[[anglés|(en)]]''' Norman Page, ''The Language of Jane Austen'', Oxford, Blackwell, 1972. * '''[[anglés|(en)]]''' James Raven, ''The Business of Books: Booksellers and the English Book Trade'', New Haven, Yale University Press, 2007. * '''[[anglés|(en)]]''' B. C. Southam, ''Ed. Jane Austen : The Critical Heritage, 1812-1870. Vol. 1'', Londres, Routledge and Paul Kegan, 1968, 328 p. * '''[[anglés|(en)]]''' B. C. Southam, ''Ed. Jane Austen : The Critical Heritage, 1870-1940. Vol. 2'', Londres, Routledge and Paul Kegan, 1987, 328 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Janet M. Todd, ''Jane Austen in context'', Cambridge University Press, 2005. * '''[[francés|(fr)]]''' Lucile Trunel, ''Les Éditions françaises de Jane Austen, 1815-2007 : l'apport de l'histoire éditoriale à la compréhension de la réception de l'auteur en France'', París, H. Champion, coll. « Bibliothèque de littérature générale et comparée » (n° 88), 2010, 573 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Mary Waldron, ''Jane Austen and the Fiction of Her Time'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999. * '''[[anglés|(en)]]''' Ian Watt, ''Jane Austen : A Collection of Critical Essays'', Englewood Cliffs, Prentice Hall, 1963. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{ORDENA:Austen, Jane}} [[Categoria:Naissença en 1775]] [[Categoria:Decès en 1817]] n4frnmamw66r275khcw61q1e0fy4n7v 0 154031 2505439 2449527 2026-07-31T16:15:40Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Menelik II - 4.jpg]] → [[File:Menelik II in coronation garb, Emperor of Ethiopia.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]]) 2505439 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Menelik II in coronation garb, Emperor of Ethiopia.jpg|thumb|right|Menelik II a la fin dau sègle XIX.]] [[Fichièr:Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png|thumb|right|Expansion dau territòri etiopian pendent lo rèine de Menelik II.]] '''Menelik II''' (17 d'aost de [[1844]] - 12 de decembre de [[1913]]) foguèt lo negus de l'[[Etiopia|Empèri Etiopian]] dau 3 de novembre de [[1889]] au 12 de decembre de [[1913]]. Succediguèt a [[Yohannes IV]] ([[1872]]-[[1889]]) e foguèt remplaçat per [[Iyasu V]] ([[1913]]-[[1916]]). Èra a l'origina lo fiu dau negus de [[Choa]], un dei senhors feodau major de l'Etiopia dau sègle XIX. En [[1856]], venguèt ostatge a la Cort de [[Tewodros II]] ([[1855]]-[[1868]]). I demorèt fins a [[1868]] e sa fugida vèrs son país natau onte foguèt coronat negus un an pus tard. Refusèt tanben de reconóisser la legitimat dau negus de [[Tekle Giyorgis II]] ([[1868]]-[[1872]]) e assaièt de reversar son successor [[Yohannes IV]]. Pasmens, son armada poguèt pas resistir ais armas modèrnas de son rivau e deguèt se sometre en [[1878]]. Obtenguèt una autonòmia larga en Choa e lo drech d'estendre son territòri en direccion dau sud e de l'èst. Gràcias a una tiera de victòrias e a de contactes bòns ambé leis Europèus, creèt pauc a pauc una armada poderosa e ben equipada que li permetèt de conquistar Arsi, Kaffa, lo país de Welayta e la [[ciutat-estat]] de Harar. A la mòrt de [[Yohannes]], lei fèus de Menelik representavan aperaquí la mitat dau territòri etiopian e l'[[aristocracia]] auta de l'Empèri lo sostenguèt per venir lo negus novèu. Son rèine marquèt l'emergéncia de l'[[Etiopia]] modèrna amb una politica de defensa de l'[[independéncia]] nacionala, de modernizacion de l'economia ò deis institucions e de perseguida de l'expansion territòriala acomençada dins leis annadas 1880 que donèt au país son territòri actuau. En particular, Menelik II venguèt famós per sa [[Batalha d'Adua|victòria d'Adua]] (1{{èr}} de març de [[1896]]) còntra lei temptativas de conquista [[colonialisme|coloniala]] [[Itàlia|italiana]]. Favorizèt tanben l'introduccion dei tecnologias occidentalas (creacion d'escòlas, d'espitaus, bastida dau [[camin de fèrre]] entre [[Addis Abeba]] e [[Jiboti]]... etc.). Pasmens, aquel esfòrç donèt gaire de resultat en causa de la feblessa dau nivèu iniciau de desvolopament de l'Empèri e la modernizacion regardèt subretot la [[capitala]]. En [[1909]], Menelik II foguèt tocat per una [[malautiá]] grèva e deguèt a cha pauc abandonar lo poder. Per defugir un conflicte de succession entre lei partisans de sa frema e lei grands senhors etiopians, lo negus designèt son felen [[Iyasu V|Iyasu]] coma eiretier. Pasmens, lei tensions demorèron importantas e Iyasu foguèt despausat tre [[1916]] car èra jutjat tròp pròche d'[[Alemanha]]. == Liames intèrnes == * [[Batalha d'Adua]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Negus d'Etiopia]] ghwehsegyxb8o1a6mcz6yddfectweat 0 156048 2505451 2501383 2026-07-31T19:17:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505451 wikitext text/x-wiki {| data-cx-draft="true" data-cx-weight="314" data-source="1" class="bellataula" id="cx1" style="margin-left: 1em; margin-bottom: 10px;" align="right" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" contenteditable="true" ! colspan="2" id="4" style="background:#ccc;" | LSD[[Fichièr:Lysergsäurediethylamid_(LSD).svg|thumb|Estructura de l'LSD]] |- id="11" | id="12" | [[Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada|IUPAC]] | id="15" style="text-align:center;" | D-Dietilamida de l'acid d-lisergic:<br><small>(6aR,9R)-N, N-dietil-7-metil-4,6,6a,7,8,9-exahidroindòl[4,3-fg]quinolina-9-carboxamida</small><br> <br> <br> <br> <span style="font-size:85%;" contenteditable="false"><br> <br> <br> <br> </span> |- id="17" | id="18" | [[Formula quimica]] | id="21" | C<sub>20</sub>H<sub>25</sub>N<sub>3</sub>O |- id="23" | id="24" | [[Massa moleculara]] | id="27" | 323.43 g/mol |- id="29" | id="30" | Ponch de fusion | id="33" | 80 - 85 °C |- id="35" | id="36" | [[Numèro CAS]] | id="39" | 50-37-3 |- id="41" | id="42" | SMILES | id="45" | <span style="font-size:90%;" contenteditable="false">85</span>% |- id="47" | colspan="2" id="48" style="text-align:center;" | Estructura quimica del LSD |} '''LSD''' es la sigla per''' dietilamida de l'[[acid]] d-lisergic.''' La sigla ven de son nom alemand, ''Lysergsäurediethylamid.'' Lo LSD es un compausat cristallin, ligat estrechament als [[Alcaloïde|alcaloïdes]] del [[segal cornut]], que se pòt preparar semisinteticament. Es una de las [[substàncias psicotropicas]] coneguda mai potenta, e indusís d'estats modificats de consciéncia, comparats a vegadas amb aqueles de l'[[esquizofrenia]] o l'experiéncia [[mistica]]. La formula empirica de l'LSD es '''C<sub>15</sub>H<sub>15</sub>N<sub>2</sub>CON(C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>)<sub>2</sub>'''. Foguèt sintetisada pel primièr còp en [[1938]] pel quimic soís [[Albert Hofmann]], que ne descobriguèt los efièches psiquedelics en [[1943]] de biais accidental. Autres derivats [[allucinogèn]]s de l'acid d-lisergic, l'[[amid]] de l'acid d-lisergic e l'idroxitilamida de l'acid d-lisergic, s'obtenon a partir de las[[Grana| granas]] de la ''Rivea corymbosa'' e se consoman dins lo ritual mexican precolombian conegut coma ''ololiuhqui.'' A l'ora d'ara la [[flor]] se nomena "ololiuhqui" al [[Mexic]] e créis dins gaireben tota la vila de Mexic espontaneament. == Dòsi == L'LSD es una de las drògas d'usatge comun mai potentas, qu'es activa en dòsis fòrça flacas, çò que vòl pas pas dire que siá la dròga amb efièches allucinogens mai fòrts. Tant los rapòrts sul subjècte coma los proceses [[Farmacologia|farmacologics]] determinan que l'LSD es près de 100 còps mai potent que la [[psilocibina]] o la [[psilocina]] e près de 4.000 còps mai potent que la [[mescalina]]. Las dòsis d'LSD se mesuran en microgramas (µg), o milionesims de grama. Per comparason, las dòsis de gaireben totas las autras drògas, [[Medecina|medicala]] o de divertiment, se mesuran en milligramas, o milesims de grama. La dòsi que produsís un notable efièch allucinogen pels umans es d'unes 25 microgramas. L'LSD prés dins las operacions antidròga als [[Estats Units d'America]] a  la fin dels [[ans 1990]], se preparava de dòsis d'entre 20 e 80 microgramas. Per contra, dins los [[ans 1970]], las dòsis èran abitualament de 300 microgramas o mai. Los efièches de la dròga son fòrça mai evidents en dòsis mai nautas. == Istòria == Lo [[1943]] lo [[Quimia|quimista]] [[Albert Hofmann]] estudiava un medicament natural utilizat per sas granas fa de sègles -lo segal cornut- e descobriguèt una substància estranha: lo LSD-25. L'LSD s'utilizèt d'en primièr per tractar de pacients [[Alcolisme|alcolics.]] L'usatge clinic venguèt pauc a pauc recreatiu, quand d'unes dels cercaires (coma, [[Timothy Leary]]) estimèron qu'aquela substància se poiriá emplegar per espelir l'imaginacion [[Art|artistica]] dels subjèctes sans. L'interdiction de l'LSD als [[Estats Units d'America|EUA]] en [[1966]], arrestèt pas l'usatge creissent que ne fasián la jovénça. Una bona partida de l'art d'aquela epòca, qualificat d'[[hippie]] o de psiquedelic, s'inspira de l'experiéncia de l'LSD o preten de l'evocar. dins los [[ans 1970]][[Ans 1970|<nowiki/>]] lo medicament perdèt la popularitat, al benefici de [[opiacèus]]. Lo movements neopsicodelics ne reviscolèron un pauc l'usatge, coma lo fenomèn de la subcultura nomenat ''rave'', sens aténher en cap de biais los nivèls de l'epòca apogetica. == Efièches == === Fisics === L'LSD provòca la dilatacion de las [[Pupilha|pupillhas]] e en qualques cases redusís la fam. D'autras reaccions fisicas de l'LSD son fòrça variablas e pauc especificas. Trobam d'entre los efièches: estabordiment, feblesa, nausèas, ipo o ipertermia, aument del [[Glucòsa|glucosa]] dins la [[sang]], prusor, aument de la frequéncia cardiaca, produccion de saliva e de mucositat e de tremblòta. D'unes usatgièrs, coma Albert Hofmann, sentián un gost metallic tant que duravan los efièches. L'LSD es pas considerat coma [[Addiccion|addictiu]]. === Psicologics === Los efièches [[Psicologia|psicologics]] del LSD -nomenat comunament ''un viatge'' o ''trip-'' varian fòrça segon la persona e dependon de factors coma las experiéncias prealablas, l'estat mental, l'ambient e la dòsi. Varian tanben d'un ''viatge'' a l'autre. Un ''viatge'' pòt aver d'efièches psicologics de long tèrme; fòrça usatgièrs dison que l'LSD los causèt de cambiaments significatius de la personalitat. Qualques efièches psicologics comprenon la vision de [[Color|colors]] vivas, d'imatges que se mòvon e de dessenhs colorats que se veson los uèlhs barrats, un sens del temps alterat e de formas [[Geometria euclidiana|geometricas]] suls parets e d'autres objèctes, objèctes que cambian de forma e pèrda del sens de l'identitat. Qualques usatgièrs senton coma una dissolucion d'eles meteisses e del mond exterior. Se l'usatgièr se tròba dins un ambient ostil o es pas preparat psicologicament per aqueles efièches, es fòrça mai probable que l'experiéncia sembla desagradabla, causa que se passa pas per aqueles que se tròban dins un luòc agradiu e tranquil, o que son preparats. ==== Sensacions e percepcions ==== L'LSD causa un estat alterat dels [[sens]][[Sens|<nowiki/>]]<nowiki/>es, las [[Emocion|emocions]], la memòria, lo temps e la vigiléncia que dura entre 6 e 14 oras. Comença mai sovent 30 o 90 minutas après l'ingestion. Los cambiaments de la percepcion del son e de la vista son tipics. Los efièches visuals comprenon l'illusion del movement de las superfícias estaticas (coma las parets), l'apeison de figuras geomètriques en movement, una intensificacion de las colors e la luminositat, de nòvas texturas d'objèctes e de vision fosca. Los efièches sonors de l'LSD comprenon la sensacion de resson, cambiaments en l'abiletat de diferenciar los sons e una intensificacion de l'experiéncia de la [[Musica|musica.]] De dòsis mai nautas causan d'efièches mai fòrts. == Trebolums == Pasmens se s'atribuí a la substància tota mena d'efièches negatius per la [[Santat|salut]], la pròva clinica demora a èsser mostrada. I a pas de sequèlas que se pòscan veire suls electroencefalogramas, ni suls [[Ressonància magnetica nucleara|ressonàncias magneticas nucleara]], nimai sus quin que siá autre examèns neurològics. Es solament provat que, per de personas ja patissent de malautiás mentalas, l'experiéncia psiquedelica pòt far espelir los problèmas. Un cas celèbre es aquel de Syd Barrett, compositor dels primièrs succèsses de [[Pink Floyd]]. S'ignòra plan quina es la causa de l'accion del LSD (agís suls receptors de la [[serotonina]], un [[neurotransmeteire]] fòrça important dins lo [[cervèl]] uman e dels mamifèrs), l'administracion de LSD es fòrça efectiva per tractar las migranas e dolors similaras; coma o fa la psilocibina, un principi psicoactiu trobat dins los [[Mycota|campairols]] allucinogens. A causa que la proïbicion d'aquelas substàncias, las enquestas sus la siá efectivitat per redusir lo dolor s'es pas pogut far; mas fòrça farmacobiologistas penson que la siá efectivitat es fòrça similara a la dels opiacèus (coneguts per l'eficiéncia e lo poder addictiu e per crear de tolerància relativament rapidas). == Curiositats == Quand [[The Beatles]] publiquèron la cançon '''''L'''ucy in the '''S'''ky with '''D'''iamonds'', fòrça gents (coma Timothy Leary) interpreton que lo títol èra un acròstic intencionat de LSD. [[John Lennon]] desmentiguèt lèu aquela interpretacion, afirmant que prenguèt lo personatge d'un dessenh de lo sieu filh Julian. L'album de succèsses e remixs d'Enigma, de nom '''''L'''ove, '''S'''ensuality, '''D'''evotion'' es, tanben, un acròstic de ''LSD''. I a un pichon aumenatge al Doctor Hofmann dins lo mond dels consomators de LSD: i a un ''trip'' nomenat "la bicicleta", en onor al centenari scientific, aquel explica que pendent un de las seunas primièras experiéncias amb lo LSD, ne prenguèt una dòsi mejana al tornar en bicicleta de la facultat cap ò d'el, faguèt "un dels melhors viatges" de la seuna vida. == Ligams extèrnes == === En castelhan === * LSD, per Antonio Escohotado * Lo LSD: quimia, salud y libertad * Tratamiento De la esquizofrenia infantila utilizando LSD y psilocibina, paur Gary Fisher === En anglés === ==== Mejans de comunicacion ==== * [https://web.archive.org/web/20160409221923/http://www.drugnerd.com/archives/499/hofmanns-potion-an-lsd-documentary/ Hofmann’s Potion] An LSD Documentary * [https://web.archive.org/web/20160303190258/http://www.drugnerd.com/archives/532/power-and-control-lsd-in-the-sixties/ Power and Control LSD in The Sixties] Video Documentary * [http://www.wired.com/news/medtech/0,1286,65025,00.html Wired News: Long Trip for Psychedelics], September 27, 2004 * [https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ Who's Got the LSD? ][https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ These Days, Almost Nobody] * [https://web.archive.org/web/20031123181207/http://www.bayarea.com/mld/mercurynews/news/local/states/california/peninsula/5539149.htm Northern Californian LSD makers found guilty] * [https://web.archive.org/web/20050206235640/http://www.dea.gov/pubs/states/newsrel/sanfran112403.html Pickard And Apperson Sentenced On LSD Charges] Official DEA press release on the "Largest LSD Lab Seizure In DEA History" * [https://web.archive.org/web/20180421063518/http://www.lysergicbook.com/ LYSERGIC] Book Written About Pickard Case * [https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Salon.com: Dr. ][https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Hofmann's problem child turns 58], April 16, 2001 ==== Referéncias scientificas ==== * [https://web.archive.org/web/20050206161950/http://www.maps.org/research/abrahart.html A Critical Review of Theories and Research Concerning LSD and Mental Health] * Definitions of Addiction, Physical Dependence, and Tolerance * [https://web.archive.org/web/20050207104419/http://www.flashback.se/archive/my_problem_child/index.html LSD - My Problem Child] online, by LSD inventor Dr. Albert Hofmann (highly recommended, pun intended) * [https://web.archive.org/web/20210323001639/http://www.sci-con.org/editorials/20030603.html The Neurochemistry of Psychedelic Experience], Science & Consciousness Review * Aldous, F. A. B., Barrass, B. C., Brewster, K., Buxton, D. A., Green, D. M., Finder, R. M., Rich, P., Skeels, M., and Tutt, K. J., "[https://web.archive.org/web/20190627035203/http://www.rhodium.ws/pdf/sar.psychotomimetic.phenylalkylamines.pdf Structure-Activity Relationships in Psychotomimetic Phenylalkylamines]," Journal of Medicinal Chemistry, Vòl. 17, 1100-1111 (1974) * [https://web.archive.org/web/20131203011733/http://www.maps.org/research/ Current LSD Research] * [https://web.archive.org/web/20140417101539/http://www.maps.org/sys/w3pb.pl?face=simple Searchable LSD Bibliography] * [http://www.erowid.org/library/books_online/tihkal/tihkal26.shtml LSD Synthesis Procedure in TIHKAL] ==== Legendas urbanas ==== * [https://web.archive.org/web/20090430015158/http://nepenthes.lycaeum.org/Tattoo/ Blue Star Tattoo myth] * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_myth5.shtml Strychnine myth] ==== Generales ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd.shtml Erowid LSD Vault] * [http://www.thegooddrugsguide.com/lsd/index.htm Good Drugs Guide] * [https://web.archive.org/web/20210528002223/http://www.cowboybooks.com.au/html/acidtrip1.html LSD Visual experiéncia] * [https://web.archive.org/web/20060407074245/http://www.spiritplants.org/ Spirit Plants Forums] * Dr. [https://web.archive.org/web/20080119111623/http://www.timothyleary.us/ Timothy Leary] * [https://web.archive.org/web/20030627030729/http://leda.lycaeum.org/?ID=10 The Lycaeum Archive → LSD] * [https://web.archive.org/web/20071213053000/http://yoism.org/index.php?id=UncannyIllusions2 Yoism - Scroll down for an optical illusion that demonstrates some of the Visual effects of LSD] ==== Art en benda dessenhada ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_images_gallery1.shtml Erowid gallery of blotter Art] * [http://www.blotterbarn.com Mark McCloud's Blotter Barn] [[Categoria:Sigla]] s8vz31fkm2j0ih2felwf6ca7gcftyr9 0 156786 2505464 2367025 2026-08-01T06:01:19Z Alisahib2001 48401 2505464 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion | nom = Azerbaijanfilm | imatge = [[Imatge:Azərbaycanfilm (2022).png|200px]] | creacion = [[1920]] | dissolucion= | tipe = [[Entrepresa estatala]] | purpose = [[Cinèma]] | sèti = [[Bakó]], [[Azerbaitjan]] | lenga = [[Azèri]] | sit web = [http://www.azerbaijanfilm.az www.azerbaijanfilm.az] }} '''Azerbaijanfilm''' (en [[azèri]]: ''Azərbaycanfilm'') es la companhiá de produccion de [[cinèma]] estatal de l'[[Azerbaitjan]] e los principals estudis de cinèma del país. Foguèt creat a [[Bakó]] lo [[1920]] coma un departament de fotografia e cinèma del Comissariat del Pòble de la [[Republica Socialista Sovietica de l'Azerbaitjan]] e lo [[1923]] foguèt renomenada coma "Burèu de Fòto-Cine de l'Azerbaitjan" (AFKI). Passèt per divèrses cambiaments de nom, en comprenent ''Azdovletkino'' (1926-1930), ''Azkino'' (1930-1933), ''Azfilm'' (1933), ''Azdovletkinosenaye'' (1934), ''Azerfilm'' (1935-1940), e ''Estudi de Cinèma de Bakó'' (1941-1959), abans d'adoptar lo sieu nom actual en 1960 coma estudi de cinèma Azerbaijanfilm [[Jafar Jabbarly]]. A l'ora d'ara, Azerbaijanfilm es proprietat del Ministèri de Cultura e Torisme de l'Azerbaitjan.<ref>{{cite book|name=Peter Rollberg|title=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|editor=Rowman & Littlefield|url=http://books.google.com/books?id=Cuw1vHuxITYC&printsec=frontcover#PPA56,M1|year=2008|pages=56–59|isbn=0810860724}}</ref> En los estudis se filmèron e produsir divèrsas de las grandas produccions del periòde sovietic de l'Azerbaitjan, coma ''Arşın mal alan'' (1965), ''İstintaq'' (1979) o ''Qorxma, mən səninləyəm'' (1981). == Referéncias == {{referéncias}} == Vejatz tanben == * [[Cinèma azerbaitjanés]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160226005221/http://www.azerbaijanfilm.az/ Sit oficial] {{az}} {{en}} {{ru}} * [https://web.archive.org/web/20090709172852/http://azerbaycan.tv/az_films Cinema àzeri] {{ru}} * [https://web.archive.org/web/20090318074035/http://www.imdb.com/Sections/Countries/Azerbaijan/ Azerbaijanfilm] a [[IMDb]] {{en}} [[Categoria:Studios de filmes en Azerbaitjan]] [[Categoria:Studios d'animacion en Azerbaitjan]] 6y4dpc5mj0y0rutjfzp1cx67gasyr99 0 163151 2505456 2495824 2026-07-31T20:57:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2505456 wikitext text/x-wiki Aquelarticle presenta la '''liste des [[Emperaire roman|emperaires romans]]''' dempuèi [[August]] fins a la deposicion de [[Romulus August|Romul August]]. Lo títol d'[[Emperaire roman]], resultant d'un concèpte pro modèrne, resumís la posicion tenguda pels individús tenent lo poder dans l'[[Empèri Roman|Empèri roman]]. L'Empièri, desvolopat dempuèi la [[Republica Romana|Republica romana]] après aver fach de sa capitala Roma lo poder dominant en Euròpa al sègle I AbC, se caracteriza per la concentracion dels poders entre las mans d'un sol individú, puslèu qu'entre aqueles del "Senat e del pòble roman (''[[Senatus populusque romanus]]'', SPQR). August (''{{Lang|la|Augustus}})'' es sovent reconegut coma essent lo primièr emperaire. Segon las fonts, [[Juli Cesar]] (''{{Lang|la|Gaius Julius Caesar}}'') fa o fa pas partit de la lista coma essent lo primièr. Oficialament e al moment de sa mòrt en 44 AbC, ten lo títol de [[Dictator (Roma antica)|dictator a vida]], mas es August qu'acaba amb la Republica en [[-27|27 AbC.]] Aquel sap trapar un equilibri entre un poder pro fòrt per èsser durable e lo manten aparent de las institucions republicanas<ref>Auguste évita l'écueil de sembler restaurer une monarchie honnie des Romains depuis la Royauté en ménageant les institutions en place, notamment le Sénat</ref>, e mèna, al contrari de [[Juli Cesar|Cesar]], una vida privada simpla e sens luxe ostentatòri (volent paréisser coma un ''primus inter pares'', « primièr entre los sieus parelhs »), tot acumulant una immensa concentracion de poders, de segur d'origina republicana, mas desligat de lor magistratura (''{{Lang|la|[[imperium]]}}'', [[tribun de la plèba]], eca). S'assegura d'utilizar pas de títol especific per qualificar sos poders, que pas jamai pren  d'esperel, mas se los fas conferirr pel [[Senat roman|Senat]]. Son regne comença en [[-27|27 AbC]], es el que realiza las refòrmas que Cesar sonque aviá promulgadas, donant atal a l'Empèri de trachs economics e socials fòrça diferents d'aqueles de la Republica. Lo mot latin ''{{Lang|la|[[Imperator (titre)|imperator]]}}'', que nos ven « emperaire », designava a l'origina pas qu'una qualitat militara (aquela de general en cap) d'entre totes los títols e poders acumulats per [[August]]. Per designar l'emperaire, los Romans utilizavan puslèu los tèrmes de « [[Cesar (títol)|Cesar]] », d’« [[August (títol)]] », car consideravan totes los emperaires coma ligatss senon per la sang, al mens per una mena de ligam d'adopcion, a la familha de [[Juli Cesar|Cesar]] (los primièrs emperaires èran de vertat de sa familha). Lo prenom de l'emperaire après son aveniment es ''{{Lang|la|Imperator}}'' per la majoritat dels sobeirans romans, los ''{{Lang|la|[[Nom romain|nomen]]}}'' e ''{{Lang|la|[[cognomen]]}}'' variant seguent los titularis. Lo tèrme modèrne d'emperaire es donc utilizat per descriure los dirigents de l'empèri roman, essent donat los ligams estrechs qu'entretengavan amb l'armada (que dependava lo sosten armat de lor poder) e discriminava pas los estils diferents de govèrn pendent las diferentas fasas de l'Empèri. Fin finala, se cal destriar lo periòde del [[Principat roman|Principat]] ont los emperaires se comportan mai o mens al biais d'[[August]], es a dire coma de [[Magistrat roman|magistrats]] (levat unas excepcions) e lo periòde del [[Dominat]] ont las institucions de [[Dioclecian]] e de [[Constantin I lo Grand|Constantin]] transforman prifongondament lo ròtle d'emperaire, lo fasent passar de ''{{Lang|la|primus inter pares}}'' a ''{{Lang|la|dominus et deus}}'', « senhor e dieu », revelant atal l'evolucion de fach ligada a la [[Crisi del tresen sègle]]. == Lo Principat (-27 a 285) == === Dinastia dels Julioclaudians === La dinastia dels Juliclaudians règna dempuèi lo començament de l'Empèri en [[-27]]  fins al suicidi de Neron en [[68]]. Donant las relacions incestuosas frequentas, unes emperaires son a vegada considerats coma de "fòls", coma [[Caligula]]<ref><span class="ouvrage" id="Su.C3.A9tone1990"><span class="nom_auteur">Suétone</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></ref>. [[Juli Cesar]] es a vegada a tòrt considerat coma lo primièr empereraire de la dinastia, qu'èra de las gens dels ''{{Lang|la|Iulii}}'', alara qu'èra nomenat [[Dictator (Roma antica)|dictator]] a vida de la [[Republica Romana|Republica romana]] e ''{{Lang|la|[[Imperator (titre)|imperator]]}}'' a títol militar. Après sa mòrt lo [[15 de març]] de [[-44]], es son nebòt e filh adoptiu [[August|Octavi]] (futur August) que fonda lo [[Principat roman|Principat]] e l'[[Empèri Roman|Empèri roman]] en -27 e regna mai de quarante ans, son règne essent un dels mai long de l'istòria de l'Empèri. Lo poder passa de biais dinastic, coma dins una [[monarquia]], unes emperaires nomenon lor successor a lor preferéncia. Sus cinc emperaires, sonque dos morisson de causa naturala. Mai, alara que Tibèri ven de mostrar sul tròn, un primièr [[usurpator]] de l'Empèri ensag de prene lo poder sens capitar. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Magistraturas e títol ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|80px]] | '''[[August]]''' <br /> <small>{{lang|la|GAIVS IVLIVS CAESAR '''AVGVSTVS'''}}</small> | 23 de setembre de 63 AbC <br /> [[Roma]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[August (títol)|August]] (a p. de 27 AbC.)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 23 AbC.)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (12 AbC.)<br />[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 2 AbC.)<br />''[[Pater patriae]]'' (2 AbC.) | 16 de genièr de 27 AbC. – 19 d'agost de 14<br /><small>({{edat|-27|1|16|14|8|19}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Ven ''de facto'' emperaire a la seguida d'un acòrdi entre el lo [[Senat roman]]. | 19 d'agost de 14 <small>(a {{edat|-63|9|23|14|8|19}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="A">August sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp02.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/auggie.htm|títol={{en}} Roman Emperors}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/au-az/augustus/augustus.html|títol={{en}} Livius}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Tiberius NyCarlsberg01.jpg|80px]] | '''[[Tibèri]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''TIBERIVS''' IVLIVS CAESAR AVGVSTVS}}</small> | 16 novembre 42 av. J.-C. <br /> [[Rome]] | style="font-size:90%"|[[Còsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 13 AbC.)<br />''[[imperator]]'' (9 AbC-16)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 6 AbC.)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (15) | 18 de setembre de 14 – 16 de març de 37<br /><small>({{edat|14|9|18|37|3|16}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh d'un primièr maridatge de [[Livia]], la femna d'August.<br />Adoptat per [[August]]. | 16 de març de 37 <small>(e {{edat|-42|11|16|37|3|16}} ans)</small> <br /> Benlèu de vielhum, benlèu assassinat | <ref group="A">Tibèri sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp03.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/tiberius.htm|títol=Tibère|site=Roman Emperors}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ti-tn/tiberius/tiberius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Clemens''' en [[16]] : Esclau d'[[Agrippa Postumus]]. Pren l'identitat de son mèstre après son execucion. Arrestat e executat sus òrdre de Tibèri.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="A">Scribonian sus {{ligam web|url=http://www.livius.org/fo-fz/furius/camillus_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Gaius Caesar Caligula.jpg|80px]] | '''[[Caligula]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''GAIVS''' IVLIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS}}</small> | 31 d'agost de 12 <br /> [[Anzio|Antium]] (Itàlia) | style="font-size:90%"|''[[Pater patriae]]'' (34)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (34)<br />[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 35)<br />''[[imperator]]'' (a p. de 35)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 40) | 18 de març de 37 – 24 de genièr de 41<br /><small>({{edat|37|3|18|41|1|24}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Pichon nebòt de [[Tibèri]] e son fellen adoptiu.<br />Reire fellen d'August e de [[Marc Antòni]]. | 24 de genièr de 41 <small>(à {{edat|12|8|31|41|1|24}} ans)</small> <br /> Assassinat pendent una conspiracion implicant de senators e la [[garda pretoriana]]<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="A">Caligula sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp04.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gaius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/caa-can/caligula/caligula.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Claudius Pio-Clementino Inv243.jpg|80px]] | '''[[Claudi (emperaire roman)|Claudi]]''' <br /> <small>{{lang|la|TIBERIVS '''CLAVDIVS''' CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS}}</small> | 1èr d'agost de 10 AbC.<br /> [[Lugdunum]] ([[Gàllia lugdunenca|Gàllia]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (37-51)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a partir de 41)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (41)<br />''[[Pater patriae]]'' (42) | 25/26 de genièr de 41 – 13 d'octobre de 54<br /><small>({{edat|41|1|25|54|10|13}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Nebòt de [[Tibèri]], fraire de [[Germanic]] e oncle de [[Caligula]]. Fellen de [[Marc Antòni]].<br />Proclamat emperaire per la [[garda pretoriana]]. | 13 d'octobre de 54 <small>(à {{edat|-10|8|1|54|10|13}} ans)</small> <br /> Benlèu empoisonat per sa femna [[Agripina la Jova]], en favor de son filh [[Neron]] | <ref group="A">Claudi sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp05.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/claudius.htm|títole={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cg-cm/claudius_i/claudius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Luci Arrunti Camil Scribonian|Scribonian]]''' en [[42]]: [[Legat (Roma antica)|Legat]] de [[Dalmacia]]. Considerat coma lo successor possible de [[Caligula]]. Se suicida sus l'illa de [[Vis (illa)|Lissa]] après aver èsser abandonat per las tropas.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="A">Scribonian sur {{ligam web|url=http://www.livius.org/fo-fz/furius/camillus_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Fichièr:Nero 1.JPG|80px]] | '''[[Neron]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''NERO''' CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS}}</small> | 15 de decembre de 37 <br /> [[Anzio|Antium]] (Itàlia) | style="font-size:90%"|[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 54)<br />[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 55)<br />''[[Pater patriae]]'' (55)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (55)<br />''[[imperator]]'' (a p. de 56) | 13 d'octobre de 54 – 8 de junh de 68<br /><small>({{edat|54|10|13|68|6|8}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fellen de [[Germanic]], nebòt, bèl filh e filh adoptiu de [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]].<br />Reire reire fellen d'August. | 9 de junh de 68 <small>(a {{edat|37|12|15|68|6|9}} ans)</small> <br /> Se suicida après aver èsser declarat enemic public du [[Senat roman|Senat]]<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="A">Neron sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp06.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/nero.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ne-nn/nero/nero.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Vindex|Gai Juli Vindex]]''' en [[68]]: [[Legat (Roma antica)|Legat]] en [[Gàllia lugdunenca]] que comença una revòlta menant amb el los autres governaires; son initiativa provòca la rebellion menant Galba a prene lo poder. Se suicida après la desfacha de son armada per [[Luci Vergini Ruf]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="A">Gaius Julius Vindex sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/galba.htm#Note%202|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Luci Clodi Macer]]''' en [[68]]: [[Legat (Roma antica)|Legat]] de la [[Legio III Augusta]] en [[Africa romana|Africa]]; se revòlta contra [[Neron]] e arrèsta l'exportacion de cerealas cap a [[Roma]] dempuèi [[Cartage]]. Assassinat per Treboni Garutian pendent que Galba es emperaire.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="A">Lucius Clodius Macer sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/galba.htm#Note%203|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias | grop = A | colomnas = 2 }} |} === An dels quatre emperaires === Los quatre emperaires sont [[Galba]], [[Oton (emperaire roman)|Oton]], [[Vitellius|Vitelli]] e [[Vespasian]], los tres primièrs essent nomenats e capvirats (assassinats o suicidits) pendnet l'an [[69]]. En decembre, Vespasian fonda la dinastia dels [[Flavians]], e règna encara gaireben detz ans. Los ans 68 e 69 correspondon a una novèla guèrra civila romana, oposant entre eles dels ciutadans romans. A la mòrt de Neron en 68, Nimfidi Sabin ensag d'usurpar lo tròn a Galba, fasent valer sa pretenduda descendéncia de [[Caligula]]. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissénça ! width="125" |Magistraturas e títols ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | valign=top|[[Imatge:Stockholm - Antikengalerie 4 - Büste Kaiser Galba.jpg|80px]] | '''[[Galba]]''' <br /> <small>{{lang|la|SERVIVS SVLPICIVS '''GALBA''' CAESAR AVGVSTVS}}</small> | 24 de decembre de 3 AbC. <br /> près de [[Terracina]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (33 e 69) | 8 de junh de 68 – 15 de genièr de 69<br /><small>({{Edat en mes|8|6|68|15|1|69}} mois)</small> | style="font-size:95%" | Pren lo poder après lo suicidi de Neron, amb lo sosten de las legions [[Hispania Citerior|ispanicas]]. | 15 de genièr de 69 <small>(à {{edat|-3|12|24|69|1|15}} ans)</small> <br /> Assassinat per la [[garda pretoriana]] dins un [[còp d’Estat]] menat per Oton | <ref group="B">Galba sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp07.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/galba.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ga-gh/galba/galba.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Nimfidi Sabin]]''' en [[68]]: [[Prefècte du pretòri]] de [[Neron]], s'autoproclama emperaire après lo suicidi d'aquel, cridant qu'es lo filh illegitim de [[Caligula]]. Assassinat per la garda pretoriana alara que [[Galba]] torna a Roma.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="B">Nymphidius Sabinus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/sabinus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Oth001.jpg|80px]] | '''[[Oton (emperaire roman)|Oton]]''' <br /> <small>{{lang|la|MARCVS SALVIVS '''OTHO''' CAESAR AVGVSTVS}}</small> | 25 d'abril de 32 <br /> [[Ferentino|Ferentinum]] ([[Etruria]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antic&e)|Cònsol]] (69) | 15 de genièr de 69 – 16 d'abril de 69<br /><small>({{Edat en mes|15|1|69|16|4|69}} mois)</small> | style="font-size:95%" | Nomenat per la garda pretoriana. | 16 d'abril de 69 <small>(a {{edat|32|4|25|69|4|16}} ans)</small> <br /> Se suicidi après la desfacha de la [[batalha de Bedriacum]] contra [[Vitelli]] | <ref group="B">Othon sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp08.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/otho.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/on-oz/otho/otho.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Pseudo-Vitellius Louvre MR684.jpg|80px]] | '''[[Vitellius|Vitelli]]'''<br /> <small>{{lang|la|AVLVS '''VITELLIVS''' CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS}}</small> | 24 septembre 15 <br /> [[Rome]] | style="font-size:90%"|[[Consul (Rome antique)|Consul]] (48 et 69) | 17 avril 69 – 20 décembre 69<br /><small>({{Âge en mois|17|4|69|20|12|69}} mois)</small> | style="font-size:95%" | Pren lo poder amb lo sosten de las legions [[Germània|germanas]] contra [[Oton (emperaire roman)|Oton]]. | 20 de decembre de 69 <small>(a {{edat|15|9|24|69|12|20}} ans)</small> <br /> Assassinat per las tropas de [[Vespasian]] | <ref group="B">Vitellius sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp09.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/vitell.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/vi-vr/vitellius/vitellius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=B|colomnas=2}} |} === Dinastia dels Flavians === [[Vespasian]] es lo darrièr emperaire de l'an dels quatre emperaires (69) e lo fondator de la dinastia dels Flavians. Los sieus aliats se ligan un a una lo camp de Vespasian, Vitelli es fin finala batut pendent la segonda [[batalha de Bedriacum]]. Los tres emperaires flavians ensajan de far tornar l'equilibri economic e militar de l'Empèri, aflaquit pels darrièrs emperaires [[juliocladians]] e per la guèrra civila de 69. Vespasian reglementa d'en primièr l'estatut de l'emperaire, que precisa sos poders segon la ''{{Lang|la|Lex de imperio Vespasiani}}'', contribuissent a far del Prince pas mai un òme excepcionalament investit de mai d'un poders mas un [[Magistrat roman|magistrat]] del pòble roman, e legitima la designacion de l'emperaire per l'armada, de per abans investit pel [[Senat roman|Senat]]<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://histoire-fr.com/rome_haut_empire_4.htm « <cite style="font-style: normal">IV : Les Flaviens (69 à 96)</cite> »], sur ''Histoire.fr'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">25 octobre 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></ref>. Tanben torna afar d'òrdre dins las finanças de l’Estat, mestreja doas revòltas e comença la construccion del [[Colisèu]] (70). Fin finala, nomena sos dos filhs, [[Titus (emperaire roman)|Tit]] e [[Domician]], [[Cesar (títol)|Cesars]] (ne fasent atal sos eritièrs), lo cort règne de Tit (2 ans) essent seguit per aquel de son fraire fins a son assassinat en 96 que marca la fin de la dinastia. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Magistraturas e títols ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Fichièr:Vespasianus01 pushkin edit.png|80px]] | '''[[Vespasian]]''' <br /> <small>{{lang|la|TITVS FLAVIVS CAESAR '''VESPASIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 17 de novembre de 9 <br /> près de [[Reate]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 69)<br />''[[Pater patriae]]'' (70)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (70)<br />''[[imperator]]'' (a p. de 70)<br />[[Censor roman|Censor]] (73-74) | 1èr de julhet de 69 – 24 de junh de 79<br /><small>({{edat|69|7|1|79|6|24}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Pren lo poder amb lo sosten de las legions de l'Èst contra [[Vitelli]]. | 24 de junh de 79 <small>(à {{edat|9|11|17|79|6|24}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="C">Vespasien sus {{ligan web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp10.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/vespasia.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/vespasian/vespasian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Juli Sabin]]''' en [[69]]-[[70]]: s'autoproclama emperaire après l'execucion de [[Vitelli]] e mena la [[Revòlta de 69-70|revòlta de Gàllia]]. Desfach, viu en clandestinitat pendent d'annadas abans d'èsser traït e executat sus òrdre de [[Vespasian]] en 78.'' |- | align="center"|[[Imatge:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|80px]] | '''[[Tit (emperaire roman)|Tit]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''TITVS''' FLAVIVS CAESAR VESPASIANVS AVGVSTVS}}</small> | 30 de decembre de 39 <br /> [[Rome]] | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 70)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 71)<br />[[Censor roman|Censor]] (73)<br />''[[Pater patriae]]'' (79)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (79)<br />''[[imperator]]'' (a p. de 70) | 24 de junh de 79 – 13 de setembre de 81<br /><small>({{edat|79|6|24|81|9|13}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Vespasian]]. | 13 de setembre de 81 <small>(a {{edat|39|12|30|81|9|13}} ans)</small> <br /> Causa naturala ([[pèsta]]) | <ref group="C">Titus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp11.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/titus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ti-tn/titus/titus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Terenti Maxim''' en [[79]]-[[80]]: se refugia en Asia amb [[Artaban IV]], un rei [[Empèri Part|part]]; paréis a [[Neron]] fisicament e dins sos actes.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="C">Terentius Maximus sus {{ligam web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#note1|títol=Cassius Dio - ''Roman History''}}</ref> |- | align="center"| [[Imatge:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|80px]] | '''[[Domician]]''' <br /> <small>{{lang|la|TITVS FLAVIVS CAESAR '''DOMITIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 24 d'octobre de 51 <br /> [[Rome]] | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 71)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 81)<br />[[Censor roman|Censor perpetual]] (a p. de 85)<br />''[[Pater patriae]]'' (82)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (82)<br />''[[imperator]]'' (a p. de 82) | 14 de setembre de 81 – 18 de setembre de 96<br /><small>({{edat|81|9|13|96|9|18}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Vespasian]]. | 18 de setembre de 96 <small>(à {{edat|51|10|24|96|9|18}} ans)</small> <br /> Assassinat per d'oficials de la cort<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="C">Domitien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp12.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/domitian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/do-dz/domitian/domitian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Antonius Saturninus|Antòni Saturnin]]''' en [[89]]: governaire de la [[Germània superiora]], pòt pas menaire sos aliats [[Germans]] a causa del degel del [[Ren]]. Es vencut per un general de [[Domician]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="C">Antonius Saturninus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/domitian.htm#Note_X|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=C|colomnas=2}} |} === Dinastia dels Antonins === Lo nom de la dinastia ven d'[[Antonin lo Pietós]] (''{{Lang|la|Antonius Pius}}''), e lors règnes successius, mai pasibles que los precedents, sus 84 ans an tanben donat lo nom de "sègle d'aur" al [[sègle II]], balhant una certa estabilitat à l'[[Empèri Roman|Empèri]]. Los cinc primièrs emperaires son chafrats los "cinq bons emperaires"<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://histoire-fr.com/rome_haut_empire_5.htm « <cite style="font-style: normal">V : Les Antonins (96 à 193)</cite> »], sur ''Histoire.fr'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">25 octobre 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></ref>. Levat Comòde, cada emperaire moriguèt de causa naturala, e causiguèt de son vivent aquel que li succedariá, quatre d'entre eles avent pas agut d'eritièr natural. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Magistraturas e títols ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Nerva Tivoli Massimo.jpg|80px]] | '''[[Nerva]]''' <br /> <small>{{lang|la|MARCVS COCCEIVS '''NERVA''' CAESAR AVGVSTVS}}</small> | 8 de novembre de 30 <br /> [[Narni]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 71)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 96)<br />''[[Pater patriae]]'' (96)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (96)<br />''[[Imperator]]'' (96-97) | 18 de setembre de 96 – 27 de genièr de 98<br /><small>({{edat|96|9|18|98|1|27}} an)</small> | style="font-size:95%" | Nomenat pel [[Senat roman|Senat]]. | 27 de genièr de 98 <small>(e {{edat|30|11|8|98|1|27}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="D">Nerva sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp13.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/nerva.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ne-nn/nerva/nerva.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"| [[Image:Traianus Glyptothek Munich 336.jpg|80px]] | '''[[Trajan]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS VLPIVS NERVA '''TRAIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 18 septembre 53 <br /> [[Italica (Espagne)|Italica]] ([[Bétique]]) | style="font-size:90%"|[[Consul (Rome antique)|Consul]] (91-112)<br />[[Tribun de la plèbe|Tribun]] (à p.&nbsp;97)<br />''[[Pater patriae]]'' (98)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (98)<br />''[[Imperator (titre)|imperator]]'' (à p.&nbsp;98) | 28 janvier 98 – 7 août 117<br /><small>({{âge|98|1|27|117|8|7}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fils adoptif et héritier de [[Nerva]]. | 7 août 117 <small>(à {{âge|53|9|18|117|8|7}} ans)</small> <br /> Cause naturelle | <ref group="D">Trajan sur {{lien web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp14.htm|titre=Empereurs romains}}, {{lien web|url=http://www.roman-emperors.org/trajan.htm|titre={{en}} ''Roman Emperors''}} ou {{lien web|url=http://www.livius.org/to-ts/trajan/trajan.html|titre={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Bust Hadrian Musei Capitolini MC817.jpg|80px]] | '''[[Adrian (emperaire)|Adrian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR PVBLIVS AELIVS TRAIANVS '''HADRIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 24 janvier 76 <br /> [[Italica (Espagne)|Italica]] (Bétique)<br />ou [[Rome]] | style="font-size:90%"|[[Tribun de la plèbe|Tribun]] (à p.&nbsp;102)<br />[[Consul (Rome antique)|Consul]] (108)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (117)<br />''[[Imperator (titre)|imperator]]'' (117, 135)<br />''[[Pater patriae]]'' (128) | 11 août 117 – 10 juillet 138<br /><small>({{âge|117|8|7|138|7|10}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fils adoptif et héritier de [[Trajan]]. | 10 juillet 138 <small>(à {{âge|76|1|24|138|7|10}} ans)</small> <br /> Cause naturelle | <ref group="D">Hadrien sur {{lien web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp15.htm|titre=Empereurs romains}}, {{lien web|url=http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm|titre={{en}} ''Roman Emperors''}} ou {{lien web|url=http://www.livius.org/ha-hd/hadrian/hadrian.html|titre={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Antoninus Pius Glyptothek Munich 337.jpg|80px]] | '''[[Antonin lo Pietós]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR TITVS AELIVS HADRIANVS '''ANTONINVS''' AVGVSTVS '''PIVS'''}}</small> | 19 septembre 86 <br /> près de [[Lanuvium]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (120-145)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a P. de 138)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (138)<br />''[[Imperator]]'' (138, 142)<br />''[[Pater patriae]]'' (139) | 10 de julhet de 138 – 7 de març de 161<br /><small>({{edat|138|7|10|161|3|7}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh adoptiu e eritièr d'[[Adrian]]<ref group="D">D'en primièr, Adrian nomena [[Luci Aeli]] coma son successor ([[Cesar (títol)|Cesar]]), mas aquel morís lo 1èr de genièr de [[138]] de causa naturala. Veire: {{ligam web|lenga=en|url=http://www.livius.org/ha-hd/hadrian/lucius_aelius.html|títol=Lucius Aelius|site=Livius}}.</ref>. | 7 de març de 161 <small>(a {{edat|86|9|19|161|3|7}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="D">Antonin lo Pietós sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp16.htm|ttol=Empereurs romains}}, {{ligamí web|url=http://www.roman-emperors.org/tonypis.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/am-ao/antoninus/pius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Lucius Verus - MET - L.2007.26.jpg|80px]] | '''[[Lucius Verus|Luci Aurèli Ver]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR '''LVCIVS AVRELIVS VERVS''' AVGVSTVS}}</small> | 15 de decembre de 130 <br /> [[Roma]] | style="font-size:90%"|[[Cònsol (Roma antica)|Cònso]] (154-167)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 161)<br />''[[Imperator (titre)|imperator]]'' (161-167)<br />''[[Pater patriae]]'' (166) | 7 mars 161 – janvier 169<br /><small>(≈ {{âge|161|3|7|169|1|7}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fils adoptif et héritier d'[[Antonin le Pieux]].<br />Coempereur avec [[Marc Aurèle]] fins a sa mort. | Genièr de 169 <small>(a ≈ {{edat|130|12|15|169|1|7}} ans)</small> <br /> Causa naturala ([[Apoplexia]]) | <ref group="D">Lucius Verus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp17.htm|ttol=Empereurs romains}}, {{ligamí web|url=http://www.roman-emperors.org/lverus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/di-dn/divi_fratres/lucius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Marcus Aurelius Glyptothek Munich.jpg|80px]] | '''[[Marc Aurèli]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR '''MARCVS AVRELIVS''' ANTONINVS AVGVSTVS}}</small> | 26 d'abril de 121 <br /> [[Roma]] | style="font-size:90%"|[[Cnsolò (Roma antica)|Cònsol]] (140-161)<br />[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 147)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (161)<br />''[[Imperator]]'' (161-179)<br />''[[Pater patriae]]'' (166) | 7 de març de 161 – 17 de març de 180<br /><small>({{edat|161|3|7|180|3|17}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh adoptiu e eritièr d'[[Antonin lo Pietós]].<br />Coemperaire amb [[Luci Ver|Luci Aureli Ver]] fins a 169. | 17 de març de 180 <small>(a {{edat|121|4|26|180|3|17}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="D">Marc Aurèle sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp18.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/marcaur.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/di-dn/divi_fratres/marcus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| '''Usurpator''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Avidi Cassi]]''' en [[175]]: governaire de [[Siria (província romana)|Siria]], s'autoproclama emperaire après la rumor que [[Marc Aurèli]] seriá mòrt, e contunha sa revòlta quitament après aver apres qu'es encara en vida.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="D">Avidius Cassius sus {{ligam web|url=http://www.livius.org/di-dn/divi_fratres/avidius_cassius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Commodus Musei Capitolini MC1120.jpg|80px]] | '''[[Commòde]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''COMMODVS''' ANTONINVS AVGVSTVS}}</small> | 31 d'agost 161 <br /> [[Lanuvium]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Tribun de la plèba|Tribun]] (a p. de 176)<br />''[[Imperator]]'' (176-186)<br />[[Cònsol (Roma antica)|Cònsol]] (a p. de 177)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (180)<br />''[[Pater patriae]]'' (180) | 1èr de genièr de 177 – 31 de decembre de 192<br /><small>({{edat|177|1|1|192|12|31}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Marc Aurèli]].<br />Emperaire adjunt a partir de 177. | 31 de decembre de 192 <small>(à {{edat|161|8|31|192|12|31}} ans)</small> <br /> Assassinat dins son palais, escanat<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="D">Commode sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp19.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/commod.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/commodus/commodus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=D|colomnas=2}} |} === Segond an dels quatre emperaires === [[193]] es un autre an que se succediguèron diferents emperaires. La lista va de la mòrt de [[Commòde]] lo 31 decembre de 192, sul còp remplaçat per [[Pertinax]], causir pel Senat puèi assassinat per la [[garda pretoriana]], alara qu'a sa mòrt [[Didius Julianus|Didi Julian]] crompa son coronament als soldats de la garda fàcia Tit Flavi Sulpician. Fin finala, a partir del mes de junh, [[Septimi Sever]], fondator de la dinastia dels [[Sevèrs]], e proclamat emperaire per las legions de [[Panònia]], alara que Pescenni Niger l'èst per las legions de [[Siria (provncia romana)|Siria]] e Clodi Albin per las legions de [[Bretanha (província romana)|Bretanha]]. Sevèr arriba a Roma e decapita Julian, puèi se liga anb Albin contra Niger que desfach a [[Batalha d'Issos|Issos]] en 194. Desfach Clodi Albin en 196 a la [[batalha de Lugdunum]]. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Magistraturas e títols ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Alba Iulia National Museum of the Union 2011 - Possible Statue of Roman Emperor Pertinax Close Up, Apulum.JPG|80px]] | '''[[Pertinax]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR PVBLIVS HELVIVS '''PERTINAX''' AVGVSTVS}}</small> | {{1er}} août 126 <br /> [[Alba Longa|Alba]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Cònsol roman|Cònsol]] (175, 192)<br />''[[Pontifex maximus]]'' (192) | 1èr de genièr de 193 – 28 de març de 193<br /><small>({{edat|1|1|193|28|3|193}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire per la [[garda pretoriana]]. | 28 de marça de 193 <small>(à {{edat|126|8|1|193|3|28}} ans)</small> <br /> Assassinat per la garda pretoriana | <ref group="E">Pertinax sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp20.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/pertinax.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/he-hg/helvius/pertinax1.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Dupondius-Didius Julianus-RIC 0012.jpg|80px]] | '''[[Didius Julianus|Didi Julian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS '''DIDIVS''' SEVERVS '''IVLIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 133 o 137 <br /> [[Milan]] ([[Itàlia]]) | style="font-size:90%"|[[Cósol roman|Cònsol]] (a p. de 175) | 28 de març de 193 – 1èr de junh de 193<br /><small>({{edat|28|3|193|1|6|193}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Ganha l'enquant pel pòste d'emperaire organizat per la [[garda pretoriana]]. | 1èr de junh de 193 <small>(à ≈ {{edat|137|1|1|193|1|6|193}} o {{edat|133|1|1|193|1|6|193}} ans)</small> <br /> Executat suls òrdres del [[Senat roman|Senat]] | <ref group="E">Didius Julianus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp21.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/didjul.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/di-dn/didius/julianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Natas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=E|colomnas=2}} |} === Dinastia dels Severs === {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|80px]] | '''[[Septimi Sever]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR LVCIVS '''SEPTIMIVS SEVERVS''' PERTINAX AVGVSTVS}}</small> | 11 d'avbil de 145 <br /> [[Leptis Magna]] ([[Africa romana|Africa]]) | 9 d'avril de 193 – 4 de febrièr de 211<br /><small>({{edat|193|4|9|211|2|4}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Pren lo poder amb lo sosten de las legions de [[Panònia]]. | 4 de febrièr de 211 <small>(a {{edat|145|4|11|211|2|4}} ans)</small> <br /> Causas naturalas | <ref group="F">Septimius Sévère sus {{ligan web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp22.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/sepsev.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/se-sg/severus/septimius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Pescenni Niger]]''' en [[193]]-[[194]]: un dels autres pretendents al tròn au pendent lo [[Segond an dels quatre emperaires]], sostengut per las legions [[Siria romana|sirianas]]''. | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Pescennius Niger sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/pniger.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/pen-pg/pescennius/niger.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Claudi Albin]]''' en [[196]]-[[197]]: un dels autres pretendents al tròn au pendent lo [[Segond an dels quatre emperaires]], sostengut per las legions [[Bretània]]''. | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Clodius Albinus sur {{lien web|url=http://www.roman-emperors.org/albinus.htm|titre={{en}} ''Roman Emperors''}} ou {{lien web|url=http://www.livius.org/cg-cm/clodius/albinus.html|titre={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Caracalla bust.jpg|80px]] | '''[[Caracalla]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR '''MARCVS AVRELIVS''' SEVERVS '''ANTONINVS''' PIVS AVGVSTVS}}</small> | 4 d'abril de 188 <br /> [[Lugdunum]] ([[Gàllia lugdunenca|Gàllia]]) | 198 – 8 d'abril de 217<br /><small>(≈ {{edat|198|1|1|217|4|8}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Septimi Sever]].<br />Coemperaire amb [[Septimi Sever]] dempuèi 198; amb Sever e [[Geta]] de 209 a febrièr de 211; amb Geta fins a decembre de 211. | 8 d'abril de 217 <small>(a {{edat|188|4|4|217|4|8}} ans)</small> <br /> Assassinat per un soldat pendent una conspiracion implicant [[Macrin]] | <ref group="F">Caracalla sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp24.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/caracala.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cao-caz/caracalla/caracalla.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Publius Septimius Geta Louvre Ma1076.jpg|80px]] | '''[[Geta]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR PVBLIVS SEPTIMIVS '''GETA''' AVGVSTUS}}</small> | 7 de març de 189 <br /> [[Roma]] | 209 – 26 de decembre de 211<br /><small>(≈ {{edat|209|1|1|211|12|26}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Septimi Sever]].<br />Coemperaire amb Sever e [[Caracalla]] de 209 a febrièr de 211; amb Caracalla fins a decembre de 211. | 26 de decembre de 211 <small>(à {{edat|189|3|7|211|12|26}} ans)</small> <br /> Assassinat suls òrdres de [[Caracalla]] | <ref group="F">Geta sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp23.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/geta.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cao-caz/caracalla/geta.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Fichièr:Aureus Macrinus-RIC 0079.jpg|80px]]<br> | '''[[Macrin]]''' <br /> <small>{{lang|la|MARCVS OPELLIVS SEVERVS '''MACRINVS''' AVGVSTVS PIVS FELIX}}</small> <br /> <br /> <small>amb</small> <br /> <br />'''[[Diadumenian]]''' <br /><small>{{lang|la|MARCVS OPELLIVS ANTONINVS '''DIADUMENIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 165 <br /> [[Cesarèa de Mauretània|Cesarèa]] ([[Mauretània]]) | 11 d'abril de 217 – 8 de junh de 218<br /><small>({{edat|217|4|11|218|6|8}} an)</small> | style="font-size:95%" | [[Prefècte del pretòri]] de [[Caracalla]], Macrin benlèu conspirèt per l'assassinar e s'autoproclamar emperaire a sa mòrt.<br />Nomena son filh Diadumenian coemperaire en mai de 217. | 8 de junh de 218 <small>(a ≈ {{edat|165|1|1|218|6|8}} ans)</small> <br /> Ambedos executats en favor d'[[elagàbal|Elagabal]] | <ref group="F">Macrin e Diaduménien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp25.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/macrin.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} e {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/diadumen.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/on-oz/opellius/macrinus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Bust of Elagabalus - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016 (2).jpg|80px]] | '''[[elagàbal|Elagabal]]''' <br /> <small>{{lang|la|MARCVS AVRELIVS ANTONINVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 203 <br /> [[Homs|Emès]] ([[Siria romana|Siria]]) | 8 de junh de 218 – 11 de març de 222<br /><small>({{edat|218|6|8|222|3|11}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fellen de la sògra de [[Septimi Sever]], presumit filh illegitim de [[Caracalla]].<br />Proclamat emperaire per las legions [[Siria romana|sirianas]]. | 11 de març de 222 <small>(a ≈ {{edat|203|1|1|222|3|11}} ans)</small> <br /> Assassinat per la garda pretoriana<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="F">Heliogabale sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp26.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/elagabal.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/he-hg/heliogabalus/heliogabalus.htm|títol={{en}} ''Livius'' }}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="3"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Gelli Maxim''' en [[219]]: oficièr de la [[Legio IIII Scythica|Legio IV Scythica]] en [[Siria romana|Syrie]]. Executat.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Gellius Maximus sur {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/eusurp.htm#Note_3_|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Vèr''' fin de [[219]]: cap de la [[Legio III Gallica]] en [[Siria romana|Sirae]]. Pendent la revòlta de la Legion, s'autoproclama emperaire. Executat e la legion es dissolguda.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Verus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/eusurp.htm#Note_4_|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Seleuc''' après [[221]]: benlèu es Juli Antòni Seleuc, en [[Mesia]], o M. Flavi Vitelli Seleuc, [[Cònsol roman|Cònsol]] en 221.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Seleuc sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/eusurp.htm#Note_1_|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Alexander severus.jpg|80px]] | '''[[Sever Alexandre]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''SEVERVS ALEXANDER''' AVGVSTVS}}</small> | 1èr d'octobre de 208 <br /> [[Tell Arqa|Arca]] ([[Judèa romana|Judèa]]) | 13 de març de 222 – 18 de març de 235<br /><small>({{edat|222|3|13|235|3|18}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Fellen de la sògre de [[Septimi Sever]], cosin e eritièr adoptiu d'[[Elegàbal|Elagabal]]. | 18 de març de 235 <small>(a {{edat|208|10|1|235|3|18}} ans)</small> <br /> Assassinat per l'armada | <ref group="F">Sévère Alexandre sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp27.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/alexsev.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/se-sg/severus_alexander/alexander.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Sèi Sallusti''' en [[227]]: [[Prefècte del pretòri]] a [[Roma]], fach [[Cesar (títol)|Cesar]] per Alexandre e paire de l'imperatritz [[Orbiana]]. Executat per temptativa de murtre sus la persona de l'emperaire après aver reculhit sa filha amb la garda pretoriana après qu'aquela aja estat repudiada.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">L. Seius Sallustius sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/alexsev.htm#Note%20xx|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Taurin''' en [[231]]: en Orient. Se suicida dins l'[[Eufrates]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="F">Taurinus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/alexsev.htm#Note%20xy|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="6"|{{referéncias|grop=F|colomnas=2}} |} === Crisi del sègle tres === ==== Anarquia militara ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Maximinus Thrax Musei Capitolini MC473.jpg|80px]] | '''[[Maximin I|Maximin Ièr lo Traci]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS JVLIVS VERVS '''MAXIMINVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 173 <br /> [[Tràcia]] o [[Mesia]] | 20 de març de 235 – 24 de junh 238<br /><small>(≈ {{edat|235|3|20|238|4|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire per las legions [[Germània|germanas]] après lo murtre de [[Sevèr Alexandre]]. | 24 de junh de 238 <small>(a ≈ 65 ans)</small> <br /> Assassinat per la [[garda pretoriana]]<br />''[[Damnatio memoriae]]'' | <ref group="G">Maximin Ier le Thrace sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp28.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/maxthrax.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/maximinus/thrax.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Magne Maxim''' en [[235]]: ancian cònsol, ordona a unes soldats de destruire un pont que permetava a [[Maximin Ier lo Traci|Maximin]] de passar lo [[Ren]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="G">Magnus sur {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/maxthrax.htm#Note%202|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Quartin]]''' en [[235]]: en Orient, sostengut per de soldats leials a [[Sevèr Alexandre]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="G">Quartinus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/maxthrax.htm#Note%202|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | align="center"|[[Fichièr:Gordian I Musei Capitolini MC475.jpg|80px]] | '''[[Gordian I|Gordian Ièr]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS ANTONIVS '''GORDIANVS''' SEMPRONIANVS AFRICANVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 159 <br /> [[Frigia]] | 22 de març de 238 – 12 d'abril de 238<br /><small>({{Durada|22|3|238|12|4|238}})</small> | style="font-size:95%" |Proclamat emperaire alara qu'èra [[Procònsol roman|procònsol]] en [[Africa romana|Africa]] pendent una revòlta contra [[Maximin Ier lo Traci|Maximin 1èr]].<br />Regne ensems amb son filh [[Gordian II]] en oposicion a Maximin.<br />Tecnicament un usurpator, mas es legitimat retrospectivament per [[Gordian III]]. | 12 d'abril de 238 <small>(a ≈ 79 ans)</small> <br /> Se suicida après aver aprés la mòrt de son filh Gordian II | <ref group="G">Gordien Ier sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp29.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gordo1.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordiani.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Fichièr:Sestertius Gordian II-RIC 0008.jpg|80px]] | '''[[Gordian II]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS ANTONIVS '''GORDIANVS''' SEMPRONIANVS ROMANVS AFRICANVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 192 | 22 de març de 238 – 12 d'abril de 238<br /><small>({{Durada|22|3|238|12|4|238}})</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire ensems amb son paire [[Gordian Ier|Gordian Ièr]] en oposicion a [[Maximin Ier lo Traci|Maximin Ièr]] per una lei del Senat. | 12 d'abril de 238 <small>(a ≈ 46 ans)</small> <br /> Tuat pendnet la [[Batalha de Cartage (238)|batalha de Cartage]], l'oposant a l'armada demorada fidèl a Maximin | <ref group="G">Gordien II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp29.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gordo2.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordiani.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Pupienus Musei Capitolini MC477.jpg|80px]] | '''[[Maxime Pupien]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS CLODIVS '''PVPIENVS MAXIMVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 178 | 22 d'abril de 238 – 29 de julhet de 238<br /><small>({{edat|22|4|238|29|7|238}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire amb [[Balbin]] pel [[Senat roman|Senat]] après la mòrt de [[Gordian Ier|Gordian Ièr]] e [[Gordian II|II]], en oposicion a [[Maximin Ier lo Traci|Maximin Ièr]].<br />Coemperaire amb Balbin e [[Gordian III]]. | 29 de julhet de 238 <small>(a ≈ 60 ans)</small> <br /> Assassinat per la [[garda pretoriana]] | <ref group="G">Maxim Pupian sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp30.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/pupi.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ps-pz/pupienus/pupienus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Balbinus Hermitage.jpg|80px]] | '''[[Balbin]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR DECIMVS CAELIVS CALVINVS '''BALBINVS''' PIVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 165 | 22 d'abril de 238 – 29 de julhet de 238<br /><small>({{edat|22|4|238|29|7|238}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire amb [[Maxim Pupian|Pupian]] pel [[Senat roman|Senat]] après la mòrt de [[Gordian Ier|Gordian Ièr]] e [[Gordian II|II]], en oposicion a [[Maximin Ier lo Traci|Maximin Ièr]].<br />Coemperaire amb Pupian e [[Gordian III]]. | 29 de julhet de 238 <small>(a ≈ 73 ans)</small> <br /> Assassina per la [[garda pretoriana]] | <ref group="G">Balbin sur {{lien web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp30.htm|titre=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/pupi.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ba-bd/balbinus/balbinus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Bust Gordianus III Louvre Ma1063.jpg|80px]] | '''[[Gordian III]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS ANTONIVS '''GORDIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 20 de genièr de 225 <br /> [[Rome]] | 22 d'abril de 238 – 11 de febrièr de 244<br /><small>({{edat|238|4|22|244|2|11}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire pels soseteires de [[Gordian Ier|Gordian Ièr]] (son grand) e [[Gordian II|II]] (son nebòt) puèi pel [[Senat roman|Senat]].<br />Coemperaire amb [[Maxim Pupien|Pupian]] e [[Balbin]] fins a julhet de 238. | 11 de febrièr de 244 <small>(a {{edat|225|1|20|244|2|11}} ans)</small> <br /> Desconeguda, benlèu assassinat suls òrdres de [[Felip l'Arab]] | <ref group="G">Gordian III sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp31.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Sabinian]]''' en [[240]]: governaire de província ([[Procònsol roman|procònsol]]) en [[Africa roman|Africa]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="G">Sabinianus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm#Note_2|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Salvian''' en [[241]]: governaire d'[[Egipte romana|Egipte]].'' |- | align="center"|[[Imatge:Bust of emperor Philippus Arabus - Hermitage Museum.jpg|80px]] | '''[[Felip l'Arabi]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS IVLIVS '''PHILLIPVS''' AVGVSTVS}}</small> <br /> <br /><small>amb</small><br /> <br />'''[[Pelip II (emperaire roman)|Felip II]]''' <br /> <small>{{lang|la|MARCVS IVLIVS '''PHILLIPVS''' SEVERVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 204 <br /> [[Shahba]] ([[Siria romana|Siria]]) | Febrièr de 244 – setembre/octobre de 249<br /><small>(≈ {{edat|244|2|1|249|10|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | [[Prefècte del pretòri]] de [[Gordian III]], pren lo poder après sa mòrt.<br />Nomena son filh [[Pelip II (emperaire roman)|Felip II]] coemperaire en estiu de 247. | Setembre/octobre de 249 <small>(a ≈ {{edat|204|1|1|249|10|1}} ans)</small> <br /> Tuat pendent una batalha contra [[Dèci]], près de [[Verona]] | <ref group="G">Philippe l'Arabe e Philippe II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp32.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/philarab.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/phi-php/philippus_arabs/philip.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Pacacian]]''' en [[248]]: sul Danubi. Tuat pels sieus soldats.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Jotapian]]''' en [[248]]-[[249]]: en Orient. Tuat pels sieus soldats.'' |- | align="center"|[[Fichièr:Emperor Traianus Decius (Mary Harrsch).jpg|80px]] [[Fichièr:Sestertius Herennius Etruscus-s2749.jpg|80px]] | '''[[Deci]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS MESSIVS QVINTVS TRAIANVS '''DECIVS''' AVGVSTVS}}</small> <br /> <br /><small>avec</small><br /> <br />'''[[Erenni Etrusc]]''' <br /> <small>{{lang|la|QVINTVS '''HERENNIVS ETRVSCVS''' MESSIVS DECIVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 201 <br /> [[Martinci|Budalia]]<br />([[Panònia inferiora]]) | Setembre/octobre de 249 – junh de 251<br /><small>(≈ {{edat|249|10|1|251|6|1}} an)</small> | style="font-size:95%" | Governaire jos [[Felip l'Arab|Felip Ièr]].<br />Proclamat emperaire per las legions del Danubi e venceire de Felip pendent una batalha.<br />Nomena son filh [[erenni Etrusc]] coemperaire al começament de 251. | Junh de 251 <small>(a ≈ {{edat|201|1|1|251|6|1}} ans)</small> <br /> Anbedos tuats pendent la [[batalha d'Abrittus]] contra los [[Gòts]] | <ref group="G">Dèce e Herennius Etruscus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp33.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/decius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/de-dh/decius/decius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Luci Prisc''' en [[249]]-[[251]: en Traci. Sostengut pels [[Gòts]].'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Valens Licinian''' en [[250]]: usurpa lo poder a Rome pendent que Dèci es en guèrra contra los Gòts. Executat sus òrdre de [[Valerian]], general de Dèci.'' |- | align="center"| | '''[[Ostilian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR CAIVS VALENS '''HOSTILIANVS''' MESSIVS QVINTVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 230 <br /> [[Roma]] | Junh de 251 – setembre/octobre 251<br /><small>(≈ {{edat|251|6|1|251|10|1}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Dèci]].<br />Acceptat coma son eritièr ([[Cesar (títol)|Cesar]]) pel [[Senat roman|Senat]]. | Setembre/octobre de 251 <small>(a ? ans)</small> <br /> Causas naturalas ([[peste]]) | <ref group="G">Ostilian sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp33.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/hehost.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/de-dh/decius/hostilianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Ritratto di trebonianno gallo III sec. dc. 01.JPG|80px]] [[Imatge:Tetradrachm Volusianus- antioch AR4Drachm Prieur 704A.jpg|80px]] | '''[[Trebonian Gal]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS VIBIVS '''TREBONIANVS GALLVS''' AVGVSTVS}}</small> <br /> <br /><small>amb</small><br /> <br /> '''[[Volusian]]''' <br /> <small>{{lang|la|GAIVS VIBIVS '''VOLVSIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 206 <br /> [[Itàlia]] | Junh de 251 – agost de 253<br /><small>(≈ {{edat|251|6|1|256|8|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Governaire de la [[Mesia superiora]], proclamat emperaire per las legions del Danubi après la mòrt de [[Dèci]] e en oposicion a [[Ostilian]].<br />Nomena son filh [[Volusian]] coemperaire a la fin de 251. | Agost de 253 <small>(a ≈ {{edat|206|1|1|253|8|1}} ans)</small><br /> Assassinat per las sieunas tropas, en favor d'[[Emilian]] | <ref group="G">Trebonian Gal e Volusian sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp34.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/trebgall.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/to-ts/trebonianus/trebonianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Aemilian1.jpg|80px]] | '''[[Emilian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS '''AEMILIVS AEMILIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 207 <br /> [[Africa romana|Africa]] | Agost de 253 – octobre de 253<br /><small>(≈ {{edat|253|8|1|253|10|1}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Governaire de la [[Mesia superiora]], proclamat emperaire per las legions del Danubi après sa victòris suls [[Gòts]].<br />Acceptat coma emperaire après la mòrt de [[Trebonian Gal]]. | Octobre de 253 <small>(a ≈ {{edat|207|1|1|253|10|1}} ans)</small> <br /> Assassinat per las sieunas tropas, en favor de [[Valerian]] | <ref group="G">Emilien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp35.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/aemaem.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ad-af/aemilianus/aemilianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=G|colomnas=2}} |} ==== Trente Tirans ==== Se nomena los Trente Tirans una seria d'usurpators qu'an o aurián viscut al sègle, pendent los règnes de Valerian, de Gallian, de Claudi lo Gothic e d'Aurelian entre 253 e 270. {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:ValarianusIsest.jpg|80px]] | '''[[Valerian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR PVBLIVS LICINIVS '''VALERIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 195 <br /> ? | Octobre de 253 – 260<br /><small>(≈ {{edat|253|10|1|260|1|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Governaire del [[Noric]] e de la [[Rètia]], proclamat emperaire per las legions del Ren après la mòrt de [[Trebonian Gal]].<br />Acceptat coma emperaire a la mòrt d'[[Emilian]]. | 260 <small>(a ≈ {{edat|195|1|1|260|1|1}} ans)</small> <br /> Capturat pendent la [[batalha d'Edesse]] contra los [[Perses]], morís en captivitat | <ref group="H">Valérien sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp36.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gallval.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valerian/valerian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Urani Antònin]]''' en [[253]]-[[254]]: Eissit de l'esclavatge. Se revòlta en [[Capadòcia]] e [[Siria]].'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="H">Uranius Antoninus sus {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/uranius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Silbannac]]''' en [[253]]: a Roma, sostengut per de soldats leials a [[Emilian]].'' |- | align="center"|[[Imatge:Gallienus.jpg|80px]] | '''[[Gallian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR PVBLIVS LICINIVS EGNATIVS '''GALLIENVS''' AVGVSTVS}}</small> <br /> <br /><small>avec</small><br /> <br /> '''[[Salonin]]''' <br /> <small>{{lang|la|PVBLIVS LICINIVS CORNELIVS '''SALONINVS''' VALERIANVS AVGVSTVS}}</small> | ≈ 218 <br /> ? | Octobre de 253 – setembre de 268<br /><small>(≈ {{edat|253|10|1|268|9|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Valerian]].<br />Nomena coemperaire amb son paire en 253.<br />Son filh [[Salonin]] es brevament coemperaire en julhet abans son assassinat de [[Postum]]. | Setembre de 268 <small>(a ≈ {{edat|218|1|1|268|09|1}} ans)</small> <br /> Assassinat a [[Aquilèu]] pels sieus òmes | <ref group="H">Gallien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp37.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gallval.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ga-gh/gallienus/gallienus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5" rowspan="9"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Ingenú]]''' en [[260]]: legat de [[Panònia]]. Batut per [[Aureòl]], general de Gallian, se nega dins lo riu [[Drave]] ensajant de s'escapar '' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Regalian]]''' en [[260]]: general en [[Dàcia]]. Tuat sul camp de batalha pels [[Roxolans]] qui'ensajan de s'imstallar.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Macrian le Jove]]''' en [[260]]-[[261]]: es proclamat emperaire per son paire [[Macrian]]. Assassinat pels sieus soldats en Illíria après aver estat batut per [[Aureòl]].'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Quiet]]''' en [[260]]-[[261]]: es proclamat emperaire per son paire [[Macrian]]. Assassinat per [[Odenat]] de [[Palmir]] sus òrdre de Gallian.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Valens Tessalonic''' en [[261]]: enviat per Gallian per véncer [[Macrian]]. S'autoproclama alara emperaire. Assassinat pels sieus soldats après aver desfach [[Pison (usurpator)|Pison]].'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Pison (usurpator)|Pison]]''' en [[261]]: enviat per [[Macrian]] per véncer Valens Tessalonic. S'autoproclama alara emperaire. Desfach e assassinat per [[Pison (usurpator)|Pison]].'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Ballist]]''' en [[261]]-[[264]]: se proclama emperaire en 261 après la mòrt de Quiet. Assassiat sus òrdre d'[[Odenat]] de [[Palmir]] tres ans mai tard.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Mussi Aemilian''' en [[261]]-[[262]]: se proclama emperaire en Egipte en 261 après la mòrt de Macrian. Defach e executat per Aurèli Teodot, general de Gallian.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Aureòl]]''' en [[268]]: se proclama emperaire en Itàlia en 268. Assetjat per Gallian a Milan, es executat sus òrdre de [[Claudi II lo Gotic]] après l'assassinat de Gallian.'' |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=H|colomnas=2}} |} ==== Emperaires illirians ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! width="80" |Retrach ! width="200" |Nom ! width="125" |Naissença ! width="125" |Regne ! width="350" |Succession ! width="200" |Mòrt ! width="30" |Notas |- | align="center"|[[Imatge:Santa Giulia 4.jpg|80px]] | '''[[Claudi II lo Gotic]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''CLAVDIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 10 de mai de 213 <br /> [[Sirmium]] ([[Panòmia]]) | Setembre de 268 – genièr de 270<br /><small>(≈ {{edat|270|1|1|268|09|1}} mes)</small> | style="font-size:95%" | General victoriós de la [[batalha de Naissus]], pren lo poder a la mòrt de [[Gallian]]. | genièr de 270 <small>(a ≈ {{edat|213|5|10|270|01|1}} ans)</small> <br /> Causa naturala (pèste) | <ref group="I">Claudi II lo Gotic sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp39.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/claudgot.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cg-cm/claudius_ii/claudius_gothicus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Antoninianus Quintillus-s3243.jpg|80px]] | '''[[Quintil]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS CLAVDIVS '''QVINTILLVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 220 <br /> [[Sirmium]] ([[Panòmia]]) | Janvier 270 – septembre 270<br /><small>(≈ 6 mois)</small> | style="font-size:95%" | Fraire de [[Claudi II lo Gotic]], pren lo poder après sa mòrt. | setembre de 270 <small>(a ≈ 70 ans)</small> <br /> Causa incertana | <ref group="I">Quintillus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp39.1.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/quintil.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cg-cm/claudius_ii/quintillus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Aureliancoin1.jpg|80px]] | '''[[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR LVCIVS DOMITIVS '''AVRELIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 9 de setembre de 214 <br /> [[Sirmium]] ([[Panòmia]]) | Setembre de 270 – setembre de 275<br /><small>(≈ {{edat|270|9|1|275|9|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Proclamat emperaire per las legions del Danubi a la mòrt de [[Claudi II lo Gaotic]], en oposicion a [[Quintil]]. | Setembre de 275 <small>(a ≈ {{edat|214|9|9|275|9|1}} ans)</small> <br /> Assassinat per la [[garda pretoriana]] | <ref group="I">Aurélien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp40.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/aurelian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/au-az/aurelian/aurelian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:EmpereurTacite.jpg|80px]] | '''[[Marc Claudi Tacit|Tacit]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS CLAVDIVS '''TACITVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 200 <br /> [[Terni|Interamna]] | 25 de setembre de 275 – junh de 276<br /><small>(≈ {{edat|25|9|275|1|6|276}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Elegit pel [[Senat roman|Senat]] per remplaçar [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]], après un cort interregne. | Junh de 276 <small>(a ≈ {{edat|200|1|1|276|5|1}} ans)</small> <br /> Causa naturala (benlèu assassinat) | <ref group="I">Aurélien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp41.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/tacitus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ta-td/tacitus_emperor/tacitus_emperor.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Antoninianus Florianus-unpub ant hercules.jpg|80px]] | '''[[Florian (emeraire)|Florian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS ANNIVS '''FLORIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 210 | Junh de 276 – setembre de 276<br /><small>(≈ {{edat|1|6|276|1|9|276}} mes)</small> | style="font-size:95%" | Fraire de [[Marc Claudi Tacit|Tacit]], elegit per l’armada per li succedir. | Setembre de 276 <small>(a ≈ 66 ans)</small> <br /> Assassinat per las sieunas tropa, en favor de [[Pròb (emperaire)|Pròb]] | <ref group="I">Florien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp42.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/florian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ta-td/tacitus_emperor/florianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Probus Musei Capitolini MC493.jpg|80px]] | '''[[Pròb (emperaire)|Pròb]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''PROBVS''' AVGVSTVS}}</small> | 19 d'agost de 232 <br /> [[Sirmium]] ([[Panòmia]]) | Setembre de 276 – setembre/octobre de 282<br /><small>(≈ {{edat|276|9|1|282|9|1}} ans)</small> | style="font-size:95%" | Governaire d'una província de l'Èst, proclamat emperaire per las legions del Danubi contra [[Florian (emperaire)|Florian]]. | Setembre/octobre de 282 <small>(a ≈ {{edat|232|1|1|282|9|1}} ans)</small> <br /> Assassinat per la sieuna tropas, en favor de [[Car (emperaire)|Car]] | <ref group="I">Probus sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp43.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/probus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/pp-pr/probus/probus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Carus coins.jpg|80px]] | '''[[Car (emperaire)|Car]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''CARVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 224 <br /> [[Narbona|Narbo]] ([[Gàllia]]) | Setembre/octobre de 282 – julhet/agost de 283<br /><small>(≈ {{edat|1|9|282|1|7|283}} mes)</small> | style="font-size:95%" | [[Prefècte del pretòri]] de [[Pròb (emperaire)|Pròb]], pren lo poder abans o après sa mòrt. | Julhet/agost de 283 <small>(a ≈ 59 ans)</small> <br /> Causa incertana | <ref group="I">Carus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp44.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/carus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cao-caz/carus/carus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:NumerianusAntoninianus.jpg|80px]] | '''[[Numèri]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''NVMERIVS NVMERIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 253 | Julhet/agost de 283 – novembre de 284<br /><small>(≈ 15 mes)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Car (emperaire)|Car]], li succedís amb son fraire [[Carin]]. | 284 <small>(a ≈ 31 ans)</small> <br /> Causa incertana (benlèu assassinat) | <ref group="I">Numerien sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp45.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/numerian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cao-caz/carus/numerianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Imatge:Montemartini - Carino 1030439.JPG|80px]] | '''[[Carin]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR MARCVS AVRELIVS '''CARINVS''' AVGVSTVS}}</small> | ≈ 250 | Julhet/agost de 283 – març de 285<br /><small>(≈ 2 ans)</small> | style="font-size:95%" | Filh de [[Car (emperaire)|Car]], li succedís amb son fraire [[Numèri]]. | 285 <small>(a ≈ 35 ans)</small> <br /> Morís pendent una batalha contra [[Dioclecian]] | <ref group="I">Carin sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp46.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/carinus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cao-caz/carus/carinus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="7"|{{referéncias|grop=I|colomnas=2}} |} == Lo Dominat (285 a 476) == Après la fin de la crisi del sègle III, [[Dioclecian]] s’autoproclama emperaire en [[284]] e pausa las basas de la separacion de l'[[Empèri Roman|Empèri roman]] en [[286]]. === Tetrarquias e dinastia dels Constantinians === La tetrarquia (285-324) es un sistèma foncionant, coma son nom l'indica, sus quatre govèrns: per cada division de l'Empèri ([[Empèri Bizantin|Orient]] e [[Empèri d'Occident|Occident]]), existís un emperaire màger (« [[August (títol)|August]] ») e un emperaire subordonat (« [[Cesar (títol)|Cesar]] »), lo ''Primus Augustus'' (« Primièr August ») demora pasmens l'emperaire màger. Tres tetrarquias se succiguèron abans que lo sistèma se desagrèja e [[Constantin I lo Grand|Constantin I lo grand {{Sègle I}}]] torna sol mèstre de l'Empèri en 324. <small>Nota: donar l'encambament dels règnes respectius, lo tablèu çai dejós es pas necessàriament cronologic.</small> {| class="wikitable" |- | Legenda |- |{{Legenda|#FFF8DC|[[Empèri Bizantin|Empire roman d'Orient]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#E6E6FA|[[Empèri roman d'Occident]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#|''Primus Augustus''|border=1px solid #AAAAAA}} |} {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! colspan=2 style="width:80px;" |Retrach ! Nom ! Naissença ! Regne ! Succession ! Mòrt ! Notas |- ! style="background-color:#FFF8DC" | | align="center"|[[Imatge:Istanbul - Museo archeol. - Diocleziano (284-305 d.C.) - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|80px]] | '''[[Dioclecian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS '''DIOCLETIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 22 de decembre de 244 <br /> [[Solin (Croacia)|Salona]] ([[Dalmàciade]]) | 20 de novembre de 284 – 1èr mai de 305 <br /><small>(≈ {{edat|284|11|20|305|05|1}} ans)</small> | Proclamat emperaire per l'armada après la mòrt de [[Numèri]] contra [[Car (emperaire)|Car]]<br />Sol mèstre de l'Empèri de 285 a 286<br />Emperaire de l'Orient de 286 a 293 (◼︎)<br />« August » de l'Orient fin a 305 (◼︎) quand abdica | 3 de decembre de 311 <small>(a {{edat|244|12|22|311|12|3}} ans)</small> <br />Causa naturala à [[Split|Aspalatos]] | <ref group="J">Dioclétien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp47.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/dioclet.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/di-dn/diocletian/diocletian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:(Toulouse) Tête de Maximien Hercule - inv.Ra 34 b Musée Saint-Raymond.jpg|80px]] | '''[[Maximi Ercul]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS AVRELIVS VALERIVS '''MAXIMIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 250 <br /> [[Sirmium]] ([[Panòmia]]) | 1èr d'abril de 286 – 1èr de mai de 305 <br /><small>(≈ {{edat|286|04|1|305|05|1}} ans)</small> | Adoptat coma Emperaire per [[Dioclecian]] de 286 a 293<br />« August » de l'Occident fins a 305 quand abdica amb Dioclecian | 310 <small>(a ≈ {{edat|250|6|1|310|6|1}} ans)</small> <br />Capturat per [[Constantin I lo Grand|Constantin Ièr]] puèi se suicida sus l'òrdre d'aquel | <ref group="J">Maximien Hercule sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp48.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/maxherc.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/maximianus/maximianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Carausi]]''' en [[286]]-[[293]]: Se revòlta en [[Britània romana|Britània]] e en [[Gàllia]]. Assassinat per son rival Allèct.'' |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Allèct]]''' en [[293]]-[[297]]: Se revòlta sonque en [[Britània romana|Britània]] car ten pas pro de mejans per aparar Gàllia. Tuat dins un combat contra Constanci Clòr.'' |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Const.chlorus02 pushkin.jpg|80px]] | '''[[Constance Chlorus|Constanci Clor]]'''<br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS FLAVIVS VALERIVS '''CONSTANTIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 31 de març de 250 <br /> [[Dardània (Balcans)|Darania]] ([[Mesia]]) | 1èr de mai de 305 – 25 de julhet de 306 <br /><small>(≈ {{edat|305|05|1|306|07|25}} an)</small> | Adoptat coma « Cesar » de l'Occident e eritièr per [[Maximi Ercul|Maximi]] en 293<br />« August » de l'Occident find a 306 (◼︎) | 306 <small>(a ≈ {{âge|250|03|31|306|6|1}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="J">Constanci Clòr sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp49.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/chlorus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/constantius/constantius_chlorus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #FFF8DC" | | align="center"|[[Imatge:Romuliana Galerius head.jpg|80px]] | '''[[Galèri (emperaire roman)|Galèri]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR '''GALERIVS''' VALERIVS MAXIMIANVS AVGVSTVS}}</small> | 260 <br /> [[Gamzigrad-Romuliana, palais de Galèri|Felix Romuliana]] ([[Mesia]]) | 1èr de mai de 305 – mai de 311 <br /><small>(≈ {{edat|305|05|1|311|05|1}} ans)</small> | Adoptat coma « Cesar » de l'Orient e eritièr per [[Dioclecian]] de 293 a 305<br />« August » de l'Orient de 305 a 307 (◼︎)<br />« August » de l'Orient e de l'Occident de 307 a 308 (◼︎)<br />« August » de l'Orient de 308 a 310 (◼︎)<br />« August » de l'Orient e de l'Occident de 310 a 311 (◼︎) | 311 <small>(a ≈ {{âge|260|6|1|311|6|1}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="J">Galère sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp50.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/galerius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ga-gh/galerius/galerius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Follis-Flavius Valerius Severus-trier RIC 650a.jpg|80px]] | '''[[Sevèr|Sevèr II]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''FLAVIVS VALERIVS SEVERVS''' AVGVSTVS}}</small> | vèrs 265 | Julhet de 306 – Abril 307 <br /><small>(≈ 10 mes)</small> | Adoptat coma « Cesar » e eritièr per [[Constanci Clòr]] en 305<br />Li succedís coma « August » de l'Occident de 306 a 307 | 16 de setembre de 307 <small>(a ? ans)</small> <br /> Capturat per [[Maxenci (emperaire roman)|Maxenci]] e forçat a se suicidar (o assassinat) | <ref group="J">Sévère II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp54.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/severus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/se-sg/severus_ii/severus_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Rome-Capitole-StatueConstantin.jpg|80px]] | '''[[Constantin I lo Grand|Constanci Ièr]] « lo Grand »''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS '''CONSTANTINVS''' VALERIVS AVGVSTVS}}</small> | 27 de febrièr de 272 <br /> [[Niš|Naissus]] ([[Mesia]]) | 25 de julhet de 306 – 22 de mai de 337 <br /><small>(≈ {edat|306|07|25|337|05|22}} ans)</small> | Filh de [[Constanci Clòr]], proclamat emperaire per la tropas de son paire<br />Acceptat coma « Cesar » de l'Occident per [[Galèri (emperaire roman)|Galèri]] de 306 a 307<br />S’autoproclama « August » de l'Occident en 307 après la mòrt de [[Sevèr|Sevèr II]] e refusa la relegacion en « Cesar » per Galèri fins a 309<br />Emperaire de l'Occident de 311 a 324 après aver eliminat [[Maxenci (emperaire roman)|Maxenci]]<br />Primièr emperaire roman à se convertir al [[cristianisme]]<br />Sol mèstre de l'Empèri fins a 337 | 22 de mai de 337 <small>(a {{edat|272|02|27|337|05|22}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="J">Constantin Ier sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp55.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/conniei.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/constantine/constantine.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Maxenci (emperaire roman)|Maxenci]]''' en [[306]]-[[312]]: Filh de [[Maximi Ercul|Maximi]], pren lo poder en 306 contra [[Sevèr|Sevère II]] e nomenat « Cesar » de Roma per Maximi en 307 après la mòrt de Sevèr. Morís dins la [[batalha del pont Milvius]] contra Constanci Ièr.'' | <ref group="J">Maxence sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp56.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/maxentiu.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/maxentius/maxentius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Domici Alexandre]]''' en [[308]]-[[310]]: Se revòlta en [[Africa romana|Africa]] en copant lo porgiment en blat. Batut e executat sus òrdre de Maxenci.'' |- ! style="background-color: #FFF8DC" | | align="center"|[[Imatge:Daza01 pushkin.jpg|80px]] | '''[[Maximin II Daïa|Maximin II]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GALERIVS VALERIVS '''MAXIMINVS''' AVGVSTVS}}</small> | 20 de novembre de 270 <br /> [[Dàcia aureliana|Dàcia]] | 1èr de mai de 311 – Julhet/Agost de 313 <br /><small>(≈ {{edat|311|05|1|313|08|1}} ans)</small> | Nebòt de [[Galèri (emperaire roman)|Galèri]], adoptat coma « Cesar » e son eritièr en 305<br />Li succedís coma « August » de l'Orient (amb [[Licini]]) de 311 a 313 | Julhet/Agost de 313 <small>(a ≈ {{âge|270|11|20|313|8|1}} ans)</small> <br /> Déesfach dins la guèrra civila contra Licini, es benlèu suicidat pauc après | <ref group="J">Maximin II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp53.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/daia.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/maximinus/daia.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #FFF8DC" | | align="center"|[[Imatge:Aureus of Licinius.png|80px]] | '''[[Licini]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR GAIVS VALERIVS '''LICINIVS''' AVGVSTVS}}</small> | vèrs 265 <br /> [[Gamzigrad-Romuliana, palais de Galèri|Felix Romuliana]] ([[Mesia]]) | 11 de novembre de 308 – 18 de setembre de 324 <br /><small>(≈ {{edat|308|11|11|324|09|18}} ans)</small> | Nomenat « August » de l'Occident per [[Galèri (emperaire roman)|Galèri]] contra [[Maxenci (emperaire roman)|Maxenci]] en 308<br /> `ven « August » de l'Orient en 311 après la mòrt de Galèri (amb [[Maximin II Daïa|Maximin II]])<br />Venceire de Maximin, ven lo sol Emperaire de l'Orient de 313 a 324<br />S'adjonh [[Valèri Valens]] en 317 e [[Martinian (emperaire roman)|Martinian]] en 324 coma « Augusts » de l'Occident en oposicion a [[Constantin I lo Grand]] (anbedos son executats dins las setmanas que venon) | 325 <small>(a ≈ 60 ans)</small> <br /> Desfach dins la guèrra civila contra Constantin Ier e capturat, executat l'an suivante | <ref group="J">Licinius sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp53.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/daia.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/maximinus/daia.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Campidoglio, Roma - Costantino II cesare dettaglio.jpg|80px]] | '''[[Constantin II (emperaire roman)|Constantin II]] « lo Jove »''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS CLAVDIVS '''CONSTANTINVS''' AVGVSTVS}}</small> | 316 <br /> [[Arle]] ([[Gàllia]]) | 22 de mai de 337 – 340 <br /><small>(≈ {{edat|337|05|22|340|6|1}} ans)</small> | Filh de [[Constantin I lo Grand|Constantin Ièr]]<br />Nomenat « Cesar » de l'Occident en 317<br />« August » adjunt amb sos fraires [[Constans Ier|Constans Ièr]] e [[Constanci II]] | 340 <small>(a ≈ {{edat|316|06|1|340|06|01}} ans)</small> <br /> Mòrt dins una batalha contra Constans Ièr | <ref group="J"><span dir="auto">Constantin II</span> sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp58.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/conii.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/constantine/constantinus_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! | align="center"|[[Imatge:Emperor Constans Louvre Ma1021.jpg|80px]] | '''[[Constans Ier|Constans Ièr]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS IVLIVS '''CONSTANS''' AVGVSTVS}}</small> | 320 <br /> ? | 22 de mai de 337 – febrièr de 350 <br /><small>(≈ {{edat|337|05|22|350|02|01}} ans)</small> | Filh de [[Constantin I lo Grand|Constantin Ièr]]<br />« August » adjunt amb sos fraires [[Constantin II (emperaire roman)|Constantin II]] e [[Constanci II]] | febrièr 350 <small>(à ≈ {{edat|320|06|1|350|02|01}} ans)</small> <br /> Assassinat suls òrdres de l'usurpator [[Magnenci]] | <ref group="J">Constant Ier sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp59.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/consi.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/constans/constans.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="4"| '''Usurpators''' | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Magnenci]]''' de 350 à 353: ven protector de [[Constans Ier|Constans]] que fa assassinar en 350 per s'autoproclamar August a Autun. Se suicida a Lion en 353 après sa desfacha contra [[Constanci II]]''. | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="J">Magnence sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp60.01.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/magnent.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/maa-mam/magnentius/magnentius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Nepocian]]''' en 350 nebòt de [[Constantin lo Grand|Constantin Ièr]], s'autoproclama emperaire de Roma contra [[Magnenci]]. Assassinat pels soldats d'aquel darrièr après 28 jorns de regne.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="J">Népotien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp60.01.htm|títol=Empereurs romains}} o {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/nepot.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Vetranio]]''' en 350: general de [[Constans Ier|Constans]], proclamat « Cesar » contra [[Magnenci]] e temporariament acceptat coma « August » de l'Occident per [[Constanci II]]. Abdica fàcia a aquel e es exiliat a [[Bursa]] ont morís en 356.'' | bgcolor="#F5F5F5"|<ref group="J">Vetranio sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp60.01.htm|títol=Empereurs romains}} o {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/vetran.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="6" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Silvan (usurpator)|Silvan]]''' en 355: general de [[Constanci II]], s'autoproclama emperaire en [[Panònia]]. Assassinat pels sieus soldats après 28 jorns de regne.'' |- ! style="background-color: #FFF8DC" | | align="center"|[[Image:Bust of Constantius II (Mary Harrsch).jpg|80px]] | '''[[Constanci II]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS IVLIVS '''CONSTANTIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 7 d'agost de 317 <br /> [[Sirmium]] ([[Panònia]]) | 22 de mai de 337 – 3 de novembre de 361 <br /><small>(≈ {{edat|337|05|22|361|11|3}} ans)</small> | Filh de [[Constantin I Lo grand|Constantin Ièr]]<br />« August » adjunt amb sos fraires [[Constantin II (emperaire roman)|Constantin II]] e [[Constans Ier|Constans Ièr]]<br />Sol emperaire de 350 a 361 | 361 <small>(a ≈ {{âge|317|08|7|361|01|01}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="J">Constance II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp60.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/constaii.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/cn-cs/constantius/constantius_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:JulianusII-antioch(360-363)-CNG.jpg|80px]] | '''[[Julian (emperaire roman)|Julian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS CLAVDIVS '''IVLIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 331/332 <br /> [[Constantinòble]] ([[Tràcia romana|Tràcia]]) | Febrièr de 360 – 26 de junh de 363 <br /><small>(≈ {{edat|360|02|1|363|06|26}} ans)</small> | Cousin de [[Constanci II]], nomenat « Cesar » de l'Occident en 355<br />Proclamat « August » per sas tropas en 360<br />Sol emperaire après la mòrt de Constanci | 26 de junh de 363 <small>(a ≈ {{edat|332|1|1|363|06|26}} ans)</small> <br /> Mortalament ferrit dins une batalha | <ref group="J">Julien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp61.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/julian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/jo-jz/julian/julian_apostata.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Jovian1.jpg|80px]] | '''[[Jovian]]''' <br /> <small>{{lang|la|CAESAR FLAVIVS '''IOVIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 331 <br /> [[Singidunum]] ([[Mesia]]) | 26 de junh de 363 – 17 de febrièr de 364 <br /><small>(≈ 8 mes)</small> | General de [[Julian (emperaire roman)|Julian]], proclamat emperaire per sas tropas a la mòrt de Julian | 17 de febrièr de 364 <small>(a ≈ {{edat|311|6|1|364|2|17}} ans)</small> <br /> Causa naturala (ofegament per de fums) | <ref group="J">Jovien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp62.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/jovian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/jo-jz/jovian/jovian.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" | '''Notas''' | colspan="6" | {{referéncias|grop=J|colomnas=2}} |} === Dinastia dels Valentinians === {| class="wikitable" |- | Legenda |- |{{Legenda|#FFF8DC|[[Empèri Bizantin|Empire roman d'Orient]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#E6E6FA|[[Empèri roman d'Occident]]|border=1px solid #AAAAAA}} |} {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! colspan=2 style="width:80px;" |Retrach ! Nom ! Naissença ! Regne ! Succession ! Mòrt ! Notas |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Solidus de Valentinien MAN (obverse).jpg|80px]] | '''[[Valentinian Ier|Valentinian Ièr]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''VALENTINIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 321 <br /> [[Vinkovci|Cibales]] ([[Panòmia]]) | 26 de febrièr de 364 – 17 de novembre de 375 <br /><small>(≈ 11 ans)</small> | Elegit per l'armada per remplaçar [[Jovian]] coma « August » de l'Occident | 17 de novembre de 375 <small>(a ≈ {{âge|321|6|1|375|11|17}} ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="K">Valentinien Ier sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp63.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/vali.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valentinian/valentinian_i.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="1"| '''Usurpator''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Firm (general moro)|Firm II]]''' de 372 a 375 :ensag d'establir un reialme moro independant. Traït per son fraire [[Gildon]], es executat sus òrdre de Valentinian.'' |- ! style="background-color:#FFF8DC" | | align="center"|[[Imatge:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|80px]] | '''[[Valens]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS IVLIVS '''VALENS''' AVGVSTVS}}</small> | 328 <br /> [[Vinkovci|Cibales]] ([[Panònia]]) | 28 de març de 364 – 9 d'agost de 378 <br /><small>(≈ {{edat|364|3|28|378|8|9}} ans)</small> | Fraire de [[Valentinian Ier|Valentinian Ièr]] que lo nomena « August » adjunt de l'Orient | 9 d'agost de 378 <small>(à ≈ {{edat|328|6|1|378|8|9}} ans)</small> <br /> Tuat pendent la [[Batalha d'Andrinòple (378)|batalha d'Adrianòple]] contra los [[Gòts]] | <ref group="K">Valens sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp64.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/valens.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valentinian/valens.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="1"| '''Usurpator''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Procòpi (usurpator)|Procòpi]]''' de 365 a 366: cosin e eritièr de Julian l'Apostat, usurpa lo tròn pendent que Valens combat leo Perses. Batut e executat sus òrdre de Valens.'' |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Imatge:Gratian Solidus.jpg|80px]] | '''[[Gracian]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''GRATIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 18 d'abril/23 de mai de 359 <br /> [[Sirmium]] ([[Panònia]]) | 4 d'agost de 367 – 25 d'agost de 383 <br /><small>(≈ {{edat|367|8|4|383|8|25}} ans)</small> | Filh de [[Valentinian Ier|Valentinian Ièr]], nomenat « August » adjunt de l'Occident en 367 puèi ven « August » de l'Occident après la mòrt de Valentinian | 25 d'agost de 383 <small>(a ≈ {{edat|359|5|1|383|8|25}} ans)</small> <br /> Assassinat per une faccion rebèla de l'armada | <ref group="K">Gratien sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp65.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/gratian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valentinian/gratianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- ! style="background-color: #E6E6FA" | | align="center"|[[Image:Statue of emperor Valentinian II detail.JPG|80px]] | '''[[Valentinian II]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''VALENTINIANVS''' INVICTVS AVGVSTVS}}</small> | 371 <br /> [[Milan]] ([[Itàlia]]) | 17 de novembre de 375 – 15 de mai de 392 <br /><small>(≈ {{edat|375|11|17|392|5|15}} ans)</small> | Filh de [[Valentinian Ier|Valentinian Ièr]], proclamat emperaire per l'armada de Panònia après la mòrt de Valentinian<br />Acceptat coma « August » adjunt de l'Occident per Gracian | 15 de mai de 392 <small>(a ≈ {{edat|371|6|1|392|5|15}} ans)</small> <br /> Benlè assassinat | <ref group="K">Valentinien II sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp66.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/valenii.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valentinian/valentinian_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" rowspan="2"| '''Usurpators''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Magnus Maximus|Maxim]]''' de 387 a 388: se revòlta e assassina Gracian en 383 abans d'èsser reconegut coma legitim per Teodòsi en 386. Envasís lo domèni de Valentinian II en 387 abans de n'èsser caçat e executat en 388 per Teodòsi.'' |- | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''[[Flavius Victor|Victor]]''' en 388: nomenat Cesar per son paire Maxim en 384. S'autoproclama emperaire a la mòrt de son paire. Capturat e executat sus òrdre de Teodòsi.'' |- | colspan="2" | '''Notas''' | colspan="6" | {{referéncias|grop=K|colomnas=2}} |} === Dinatia dels Teodosians === [[Teodòsi I|Teoodòsi I {{Sègle I}}]] es lo darrièr emperaire a dirigir efectivament la totalitat de l'[[Empèri Roman|Empèri roman]]. Sos successors son sos filhs [[Flavius Arcadius|Flavi Arcadi]] encargat de l'Orient, futur « [[Empèri Bizantin|Empèri bizantin]] », que viu fins a [[1453]], e [[Flavius Honorius|Flavi Onori]] encarga de l'Occident, nomenar « Empèri roman d'Occident », que s'aclapa en [[476]]. {| class="wikitable" |- | Legenda |- |{{Legenda|#FFF8DC|[[Empèri Bizantin|Empire roman d'Orient]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#E6E6FA|[[Empèri roman d'Occident]]|border=1px solid #AAAAAA}} |} {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 95%;" ! colspan="2" style="width: 80px;" |Retrach ! Nom ! Naissença ! Regne ! Succession ! Mòrt ! Notas |- | align="center" |[[Fichièr:Theodosius.jpg|105x105px]] | '''[[Teodòsi I]]''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''THEODOSIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 11 de genièr de 347 <br> [[Coca]] ([[Ispània]]) | 19 de genièr 379 – 17 de genièr 395 <br> <small>(<span>15</span> ans)</small> | Nomat « August » de l'Orient per [[Gracian]] après la mòrt de [[Valens]], puèi ven sol mèstre de l'Empèri après la mòrt de [[Valentinian II]] | 17 de genièr de 395 <small>(a <span>48</span> ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Théodose {{Sègle I}} sus {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp68.htm|títol=Empereurs romains}}, {{Lien gam|url=http://www.roman-emperors.org/theo1.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/th/theodosius/theodosius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Solidus_Magnus_Maximus-constantinople_Dep_38-7.jpg|80x80px]] | '''Maxim''' <br> <small>{{Lang|la|MAGNUS CLEMENS '''MAXIMUS''' AVGVSTVS}}</small> | 335 <br> ([[Ispània]]) | 31 d'agost de 384 – 28 d'agost de 388 <br> <small>(<span>3</span> ans)</small> | Usurpateur du trône de l'Occident de 383 au 384, puis coempereur légitime | 28 d'agost de 388 <small>(a ≈ <span>53</span> ans)</small> <br> Executat sus òrdre de [[Teodòsi I]] | <ref group="L">Maxim sus {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp67.htm|títol=Empereurs romains}} o {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/madmax.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" | '''Usurpator''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5" | '''''Eugèni''' de 392 a 394: marcha sus Roma amb los [[Francs]] e los [[Alamans (pòble)|Alamans]] alara que [[Teodòsi I]] es retengut en Orient. Aquel empòrta la victòria a la riu freja e Eugèni es executat.'' | bgcolor="#F5F5F5" |<ref group="L">Eugène sur {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp69.htm|títol=Empereurs romains}} o {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/eugene.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Arcadius.jpg|107x107px]] | '''[[Flavi Arcadi]]''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''ARCADIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 377 <br> ([[Ispània]]) | Genièr de 383 – 1èr de mai de 408 <br> <small>(≈ <span>25</span> ans)</small> | Filh de [[Teodòsi I]]<br> Nomenat « Cesar » de l'Orient en 383 après la mòrt de [[Gracian]]<br> Ne ven « August » a la mòrt de son paire | 1èr de mai de 408 <small>(a ≈ <span>31</span> ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Arcadius sus {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/valens.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/ap-ark/arcadius/arcadius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Solidus_Honorius_402_76001657.jpg|80x80px]] | '''[[Flavi Onòri]]''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''HONORIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 9 de setembre de 384 <br> ? | 23 de genièr de 393 – 15 d'agost de 423 <br> <small>(<span>30</span> ans)</small> | Filh de [[Teodòsi I]]<br> Nomenat « Cesar » de l'Occident en 393 après la mòrt de [[Valentinian II]]<br> Ne ven « August » a la mòrt de son paire | 15 d'agost de 423 <small>(a <span>38</span> ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Honorius sus {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp70.htm|títol=Empereurs romains}}, {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/honorius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/ho-hz/honorius/honorius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Theodosius_II_Louvre_Ma1036.jpg|107x107px]] | '''[[Teodòsi II]]''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''THEODOSIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 10 d'abril de 401 <br> [[Constantinòble]] | Genièr de 402 – 28 de julhet de 450 <br> <small>(≈ <span>48</span> ans)</small> | Filh d'[[Flavius Arcadius|Arcadi]]<br> Nomenat « Cesar » de l'Orient en 402<br> Ne ven « August » après la mòrt de son paire | 28 de julhet de 450 <small>(a ≈ <span>49</span> ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Théodose II sus {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/theo2.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/th/theodosius/theodosius_ii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Solidus_Constantius_III-RIC_1325.jpg|80x80px]] | '''Constanci III''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''CONSTANTIVS''' AVGVSTVS}}</small> | ? <br> [[Niš|Naissus]] (Mesia superiora) | 8 de febrièr de 421 – 2 de setembre de 421 <br> <small>(7 mes)</small> | Maridat a la filha de [[Teodòsi I]], Galla Placidia<br> Nomenat « Cesar » de l'Occident amb [[Flavius Honorius|Onòri]] | 2 de setembre de 421 <small>(a ? ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Constance III sur {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp70a.htm|títol=Empereurs romains}}</ref> |- | colspan="2" bgcolor="#F5F5F5" | '''Usurpator''' | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5" | '''''[[Joan (emperaire roman)|Joan]]''' de 423 à 425: Foncionri jol regne d'[[Flavius Honorius|Onòri]], proclamat emperaire de l'Occident per Castin sens jamai èsser reconegut per l'Orient. Desfach per l'armada de [[Teodòsi II]] e [[Valentinian III]], capturat e executat en julhet de 425.'' | bgcolor="#F5F5F5" |<ref group="L">Joan sus {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp70c.htm|títol=Empereurs romains}}, {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/westemp5.htm#Note%209|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/jo-jz/johannes/johannes.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Solidus_ValentinianIII-wedding.jpg|80x80px]] | '''[[Valentinian III]]''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS PLACIDIVS '''VALENTINIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | 2 de julhet de 419 <br> [[Ravena]] ([[Itàlia]]) | 23 d'octobre de 424 – 16 de març de 455 <br> <small>(<span>30</span> ans)</small> | Filh de Constanci III<br> Nomenat « Cesar » de l'Occident per [[Teodòsi II]] a la mòrt d'[[Flavius Honorius|Onòri]], contre [[Joan (emperaire roman)|Joan]]<br> Ne ven « August » après sa victòria sus Joan | 16 de març de 455 <small>(a ≈ <span>35</span> ans)</small> <br> Assassinat, benlèu suls òrdres de [[Petronius Maximus|Petròni Maxim]] | <ref group="L">Valentinien III sur {{Ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp71.htm|títol=Empereurs romains}}, {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/valenIII.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/va-vh/valentinian/valentinian_iii.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center" |[[Fichièr:Solidus_Marcian_RIC_0509.jpg|80x80px]] | '''Marcian''' <br> <small>{{Lang|la|FLAVIVS '''MARCIANIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 396 <br> [[Tràcia]] o Illiria | Estiu de 450 – Genièr de 457 <br> <small>(≈ <span>6</span> ans)</small> | Nomenat coma successor (e espos) de Pulqueriá, la sórre de [[Teodòsi II]] | Genièr de 457 <small>(à ≈ <span>61</span> ans)</small> <br> Causa naturala | <ref group="L">Marcien sus {{Ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/marcian.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{Ligam web|url=http://www.livius.org/man-md/marcianus/marcianus.html|títole={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | colspan="2" | '''Notas''' | colspan="6" | <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references group="L" /> </div> |} === Darrièrs emperaires d'Occident === L'[[Empèri roman d'Occidant]] desaparéis en [[476]] quand son darnièr emperaire, [[Romulus August|Romul Augustul]], es deposat per [[Flavi Odoacre|Odoacre]]. [[Julius Nepos|Juli Nepos]] es el lo darrièr emperaire legitim, reconegut per l'emperaire d'Orient e pels reis dels pòbles federats (Francs, Vsigòts, Burgonds ....) fins a sa mòrt en 480. Pasmens, vèrs l'an 500, a la seguida de sa victòria fàcia als Ostrogòts, lo rei dels Francs [[Clodovèu I|Clodovèu I{{Sègle I}}]] recebèt lo títol de cònsol dels Romans del costat de l'emperaire d'Orient. Ne profiècha alara per prene lo títol d’« [[August (títol)|August]] ». {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%" |- ! style="width:80px;" |Portrait ! Nom ! Naissença ! Regne ! Succession ! Mòrt ! Notas |- | align="center"|[[Imatge:Solidus Petronius Maximus-RIC 2201.jpg|80px]] | '''[[Petronius Maximus|Petròni Maxim]]'''<br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS ANICIVS '''PETRONIVS MAXIMVS''' AVGVSTVS}}</small> | 396 | 17 de març de 455 – 31 de mai de 455 <br /><small>(2 mes)</small> | S'autoproclama emperaire amb lo sosten de l'armada après la mòrt de [[Valentinian III]], sens jamai èsser reconegur per l'Orient | 31 de mai de 455 <small>(a ~ 61 ans)</small> <br /> Assassinat, benlèu [[Lapidatcon|lapidat]] per la fola | <ref group="M">Pétrone Maxime sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp72.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/petmax.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/pen-pg/petronius/maximus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interregne''' (1 mes)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Imatge:Tremissis Avitus-RIC 2402.jpg|80px]] | '''[[Avitus|Avit]]'''<br /> <small>{{lang|la|EPARCHIVS '''AVITVS''' AVGVSTVS}}</small> | 385 | 9 julhet de 455 – 17 d'octobre de 456 <br /><small>(15 mes)</small> | ''[[Magister militum]]'' jos [[Petròni Maxim]], proclamat emperaire pel rei [[Visigòts|visigòt]] [[Teodoric II]] a la mòrt de Maxim | après 456 </small> <br /> Capvirat per son ''magister militum'', [[Ricimer]]. Causa e data de la mòrt desconeguda | <ref group="M">Avitus sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp73.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/avitus.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/au-az/avitus/avitus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interrègne''' (5 mes)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Imatge:Impero d'occidente, maggioriano, solido in oro (arles), 457-461.JPG|80px]] | '''[[Majorian]]''' <br /> <small>{{lang|la|IVLIVS VALERIVS '''MAIORIANVS''' AVGVSTVS}}</small> | Novembre de 420 | Abril de 457 – 2 d'agost de 461 <br /><small>(~ {{edat|457|4|1|461|8|2}} ans)</small> | Nomenat emperaire per [[Ricimer]] | 7 d'agost de 461 <small>(a ~ 40 ans)</small> <br /> Capvirat e decapitat suls òrdres de Ricimer | <ref group="M">Majorien sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp74.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/major.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/maa-mam/maiorianus/maiorianus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interrègne''' (3 mes)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Imatge:Libio Severo - MNR Palazzo Massimo.jpg|80px]] | '''[[Libius Severus|Sever III]]''' <br /> <small>{{lang|la|'''LIBIVS SEVERVS''' AVGVSTVS}}</small> | vèrs 420 <br /> Lucania ([[Itàlia]]) | Novembre de 461 – Agost de 465 <br /><small>(~ {{edat|461|11|1|465|8|1}} ans)</small> | Nomenat emperaire per [[Ricimer]], sens jamai èsser reconegut per l'Orient | Agost de 465 <small>(a ~ 45 ans)</small> <br /> Benlèu empoisonat per Ricimer | <ref group="M">Sévère III sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp75.htm|títil=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/libius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/li-ln/libius_severus/libius_severus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interregne''' (2 ans)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Image:Anthemius.jpg|80px]] | '''[[Anthemius|Anthèmi]]'''<br /> <small>{{lang|la|PROCOPIVS '''ANTHEMIVS''' AVGVSTVS}}</small> | vers 420 | 12 d'abril de 467 – 11 de juilhet de 472 <br /><small>({{edat|467|4|12|472|7|11}} ans)</small> | Nomenat emperaire per [[Ricimer]], amb lo sosten de l'emperaire d'Orient [[Flavi Valèri Leon|Leon Ièr, lo Traci]] | 11 de julhet de 472 <small>(a ~ 52 ans)</small> <br /> Executat per Ricimer | <ref group="M">Anthémius sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp76.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/anthemiu.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/am-ao/anthemius/anthemius.html|títl={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Anicius Olybrius.png|80px]] | '''[[Olibrius|Olibri]]'''<br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS ANICIVS '''OLYBRIVS''' AVGVSTVS}}</small> | 420 | 11 de julhet de 472 – 2 de novembre de 472 <br /><small>(4 mes)</small> | Gendre de [[Valentinian III]]<br />Nomenat emperaire per [[Ricimer]], sans jamai èsser reconegut per l'Orient | 2 de novembre de 472 <small>(a ~ 52 ans)</small> <br /> Causa naturala | <ref group="M">Olybrius sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp77.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/olybrius.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/oa-om/olybrius/olybrius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interregne''' (4 mes)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Imatge:Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg|80px]] | '''[[Gliceri]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''GLYCERIVS''' AVGVSTVS}}</small> | vèrs 420 | Març de 473 – Junh de 474 <br /><small>(15 es)</small> | Nomenat emperaire per [[Gondebaud]] (successor de [[Ricimer]]), sens jamai èsser reconegut per l'Orient | après 480 </small> <br /> Capvirat per [[Juli Nepos]]. Causa e data de la mòrt desconegudas | <ref group="M">Glycérius sur {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp78.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/gi-gr/glycerius/glycerius.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | align="center"|[[Image:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|80px]] | '''[[Julius Nepos|Juli Nepot]]'''<br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''IVLIVS NEPOS''' AVGVSTVS}}</small> | vèrs 430 | Junh de 474 – 28 d'agost de 475 <br /><small>(1 an)</small> | Nebòt per aliança de [[Leon I lo Traci]]<br />Nomenat emperaire contre [[Glicèri]] | 9 de mai de 480 <small>(a ~ 50 ans)</small> <br /> Capvirat per [[Flavi Orestes]]. | <ref group="M">Julius Nepos sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp79.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/nepos.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/jo-jz/julius_nepos/julius_nepos.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | bgcolor="#F5F5F5"| | colspan="5" bgcolor="#F5F5F5"| '''''Interregne''' (2 mes)'' | bgcolor="#F5F5F5"| |- | align="center"|[[Imatge:RomulusAugustus.jpg|80px]] | '''[[Romulus August|Romul August(ul)]]''' <br /> <small>{{lang|la|FLAVIVS '''ROMVLVS AVGVSTVS'''}}</small> | vèrs 461 | 31 d'octobre de 475 – 4 d'octobre de 476 <br /><small>(1 an)</small> | Nomenat per son paire [[Flavi Orestes]], sens jamai èser reconegut per l'Orient | après 507 </small> <br /> Causa e date de la mòrt desconegudas | <ref group="M">Romul August sus {{ligam web|url=http://www.empereurs-romains.net/emp80.htm|títol=Empereurs romains}}, {{ligam web|url=http://www.roman-emperors.org/auggiero.htm|títol={{en}} ''Roman Emperors''}} o {{ligam web|url=http://www.livius.org/ro-rz/romulus/augustulus.html|títol={{en}} ''Livius''}}</ref> |- | '''Notas''' | colspan="6" | {{referéncias|grop=M|colomnas=2}} |} == Emperaires d'Orient == L'[[Empèri Bizantin|Empèri roman d'Orient]], que los istorians nomenan tanben « Empèri bizantin » a partir de la [[Edat Mejana|Nauta Edat Mejada]], desaparéis en [[1453]] pendent la [[Sètge de Constantinòble (1453)|presa de Constantinòble]] pels [[Empèri Otoman|Otomans]]. Pendent gaireben de mila ans se succediguèron tretze dinastias d'emperaires. Alara que [[Flavius Arcadius|Flavi Arcadi]] es lo primièr emperaire roman d'Orient après la separacion oficiala de l'Empèri, [[Zenon (emperaire roman)|Zenon]] es considerat coma lo darrièrr emperaire roman d'Orient e lo primièr [[Empèri Bizantin|emperaire bizantin]], donant l'aclapament de l'Empèri roman d'Occident en 476. {{article detalhat|lista dels emperaires romans d'Orient}} == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Roma antica]] ** [[Empèri Roman|Empèri roman]] *** Naut Empèri roman *** Crisi del tresen sègle *** Antiquitat tardièra | Bas Empèri roman ** [[Empèri roman d'Occident]] ** [[Empèri Bizantin|Empèri roman d'Orient]] * Usurpator roman === Bibliografia === * Chris Scarre et Brandon Shaw, ''Chronicle of the Roman Emperors'', Thames & Hudson, 1995, réédition 2001, <small>ISBN 0-500-05077-5</small> * Tacitus, ''The Annals of Imperial Rome'', Penguin Classics, Michael Grant Publications Ltd, 1971, réédition 1985, <small>ISBN 0-14-044060-7</small> * Martha Ross, ''Rulers and Governments of the World, Vol.1 Earliest Times to 1491'', Bowker, 1978, <small>ISBN 0-85935-021-5</small> * Clive Carpenter, ''The Guinness Book of Kings Rulers & Statesmen'', Guinness Superlatives Ltd, 1978, <small>ISBN 0-900424-46-X</small> * R.F.Tapsell, ''Monarchs Rulers Dynasties and Kingdoms of The World'', Thames & Hudson, 1981, réédition 1987, <small>ISBN 0-500-27337-5</small> === Ligams exteènes === * <br> * {{En}} [https://web.archive.org/web/20110216225011/http://www.roman-emperors.org/impindex.htm Roman Emperors.org], biografias dels emperaires romans. * {{En}} [https://web.archive.org/web/20110902085623/http://www.livius.org/ei-er/emperors/emperors01.html Livius.org], biografias e retrachs dels emperaires romans. [[Categoria:Emperaire roman| ]] [[Categoria:Lista d'emperaires]] [[Categoria:Lista de succession]] ltpz8uv0klvp3qb3katkrh2841362rm 0 163912 2505459 2042421 2026-08-01T03:50:54Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:GDL.png]] per [[:Imatge:Grândola,_Portugal_(coat_of_arms).png]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: old name is not meaningful) 2505459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=pt |nom= Grândola |nom2= |blason= Grândola, Portugal (coat of arms).png |bandièra= Pt-gdl1.png |nom de division1=País |division1={{Portugal}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=Region |division2=[[Alentejo]] |títol autoritat2= |nom de division3=Districte |division3=[[Districte de Setóbal]] |títol autoritat3= |cp= 7570 |mapa= |imatge de mapa= | latitud= | longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:14 826}} |annada-pop=[[2011]] |superfícia= 825,94 |sits-toristics= |divèrs= |imatge=Grandola_Vila_Morena.JPG |talha imatge= |legenda=<small>Memorial de 25 d'abril</small> |url= http://www.cm-grandola.pt/ |imatgeloc= }} '''Grândola''' es una vila [[Portugal|portuguesa]] dins los Distrite de Setóbal, region (NUTS II) de l'[[Alentejo]] e subregion (NUTS III) de l'Alentejo Litoral, amb près de 6 800 abitantes. Es lo sèti de um [[municipi]] de {{unitat|825.94|km²}} e 14 826 abitantes (2011), subdivisat en 4 [[Freguesia|freguesias]]. Lo municipi e limitadt al nòrt pel municipi de Alcácer do Sal, a l'èst per Ferreira do Alentejo, a sul per Santiago do Cacém, a l'oèste per l'[[ocean Atlantic]] e al nòrd-oèst, mejans Estuari del Sado, [[Setóbal]]. [[Fichièr:Monumento_a_José_Afonso_em_Grândola.JPG|drecha|vinheta|400x400px|Monumento a [[Zeca Afonso]].]] == Personalitats == * António Inácio da Cruz * José Jacinto Nunes == Embessonatges == * '''[[Maracanaú]]''', [[Ceará]], {{Brasil}} * '''[[Neuss]]''', [[Ren del Nòrd-Vestfàlia]], {{Alemanha}} * '''[[Mikołów]]''', [[Voivodat de Santa Crotz]], {{Polonha}} * '''[[Santarém]]''', Distrito de Santarém, {{Portugal}} * '''[[Tarrafal]]''', [[Santiago (Cap Verd)|Santiago]], {{Cap Verd}} * '''[[Minas Gerais]]''', {{Brasil}} == Vejatz tanben == * [[Grândola, Vila Morena]] == Notas e referéncias == <References/> mz5h1g9dkjsn40medgnrfril4a286di 0 201378 2505434 2505423 2026-07-31T14:04:53Z Alaric 506 44932 istòria 2505434 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Campendut |imatge = Map canton code 11 06.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Campendut]] |nbcom= 18 |canton=1106 |km²= 171.08 |cons= Robert Alric ([[PS]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Campendut''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], adara d'{{Ocreg}}. Una comuna ([[Rosticas]]) es dempuèi [[2015]] dins le canton del Naut Menerbés (burèu centralizator [[Rius de Menerbés|Rius (de Menerbés)]]), las autras 17 dins le canton de La Montanha de Laric (burèu centralizator [[Trebes]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. Las tres comunas que son de la [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] ([[Mos (Aude)|Mos]], [[Ròcacorba de Menerbés]], [[Sant Coat d'Aude]]) passèron en [[2017]] dins l'[[Arrondiment de Narbona]]. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Badens]] |11023 |9,60 | {{popfr11|023}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|023}}/9.6) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Barbairan]] |11027 |9,40 | {{popfr11|027}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|027}}/9.4) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Blomac]] |11042 |8,41 | {{popfr11|042}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|042}}/8.41) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Bolhonac]] |11043 |5,71 | {{popfr11|043}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|043}}/5.71) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |'''[[Campendut]]''' |11068 |15,12 | {{popfr11|068}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|068}}/15.12) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Cominha]] |11095 |9,24 | {{popfr11|095}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|095}}/9.24) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Dosens]] |11122 |14,91 | {{popfr11|122}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|122}}/14.91) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Flora (Aude)|Flora]] |11146 |4,25 | {{popfr11|146}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|146}}/4.25) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Fontièrs d'Aude|Fontiès d'Aude]] |11151 |6,07 | {{popfr11|151}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|151}}/6.07) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Marselheta]] |11220 |11,17 | {{popfr11|220}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|220}}/11.17) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Montirat (Aude)|Montirat]] |11248 |12,67 | {{popfr11|248}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|248}}/12.67) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Monza (Aude)|Monza]] |11257 |13,96 | {{popfr11|257}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|257}}/13.96) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Mos (Aude)|Mos]] |11261 |15,70 | {{popfr11|261}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|261}}/15.7) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ròcacorba de Menerbés]] |11318 |3,62 | {{popfr11|318}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|318}}/3.62) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Rosticas]] |11330 |6,47 | {{popfr11|330}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|330}}/6.47) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Sant Coat d'Aude]] |11337 |5,38 | {{popfr11|337}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|337}}/5.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Trebes]] |11397 |16,36 | {{popfr11|397}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|397}}/16.36) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Viladubèrt]] |11422 |3,04 | {{popfr11|422}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|422}}/3.04) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de [[Badens]], [[Bolhonac]], [[Fontiès d'Aude|Fontiès riba d'Aude]], [[Marselheta]], [[Montirat (Aude)|Montirat]], [[Monza (Aude)|Monza]], [[Rosticas]], Trebes, [[Viladubèrt]] èran del canton de [[Trebes]] (districte de Carcassona d'aquí a 1795), las comunas de [[Barbairan]], [[Campendut]], [[Cominha]], [[Dosens]], [[Flora (Aude)|Flora]], [[Mos (Aude)|Mos]], [[Ròcacorba de Menerbés|Ròcacorba]], [[Sant Coat d'Aude|Sant Coat]] èran del canton de Campendut (districte de Carcassona d'aquí a 1795), [[Blomac]] èra del canton d'[[Asilha]] (tanben districte de Carcassona, ni per l'Istòria, d'aquí a 1795). En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de Trebes foguèt suprimit e la màger part de las comunas ara presentas passèron al canton de Campendut. Çaquelà [[Marselheta]] passèt al [[canton de Peiriac de Menerbés|canton de Peiriac]] e arribèt al canton de Campendut en 1912. Lo canton d'Asiha foguèt suprimit e [[Blomac]] passèt al canton de Peiriac ont demorèt d'aquí a 1925 <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Campendut foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Véser l'introduccion per la plaça de cada comuna dins les cantons successors. ==Nòtas== <references/> 5il87fbum37nj6agbxovrjn1pstxntw 0 201379 2505427 2026-07-31T13:24:12Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Asilha lo Comtal]] cap a [[Asilha]] : fòrma modèrna exclusiva 2505427 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Asilha]] hkxzg9monsjm1wmbsqsj2amv2yv0lkc 1 201380 2505429 2026-07-31T13:24:12Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Discutir:Asilha lo Comtal]] cap a [[Discutir:Asilha]] : fòrma modèrna exclusiva 2505429 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Asilha]] aqqrd7uhiznb25b3f9ksrmizf8xqf1w 0 201381 2505436 2026-07-31T15:46:16Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Ceuta]] cap a [[Sabta]] per dessús una redireccion : Nom arabi autoctòn 2505436 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sabta]] i94x6qoeknfmb6l57ukk2r1cajdvj0v 0 201382 2505442 2026-07-31T16:54:01Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''teoria dau caloric''' es una teoria erronea de la chalor prepausaa durant la segonda mieitat dau segle XVIII per lo [[quimia|chimista]] [[Escòcia|escocés]] [[Joseph Black]] ([[1728]]-[[1799]] per respondre a la [[teoria dau flogistic]]. Segon aquela ipotesi, la chalor èra un fluide, lo caloric, que s'escolava de còrs chauds vers los còrs fregs. Aquela idea permetèt de melhorar la representacion de las reaccion quimica... » 2505442 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''teoria dau caloric''' es una teoria erronea de la chalor prepausaa durant la segonda mieitat dau segle XVIII per lo [[quimia|chimista]] [[Escòcia|escocés]] [[Joseph Black]] ([[1728]]-[[1799]] per respondre a la [[teoria dau flogistic]]. Segon aquela ipotesi, la chalor èra un fluide, lo caloric, que s'escolava de còrs chauds vers los còrs fregs. Aquela idea permetèt de melhorar la representacion de las [[reaccion quimica|reaccions chimicas]] e lo caloric foguèt integrat per per [[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]]) que l'integrèc dins sos trabalhs. Pasmens, la teoria foguèc pas capabla d'explicar mai d'un fenomene descubert durant lo segle XIX. Foguèt finalament invalidaa per [[Sadi Carnot]] ([[1796]]-[[1832]]). == Ligams internes == * [[Quimia|Chimia]]. * [[Reaccion quimica|Reaccion chimica]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Caloric, teoria dau}} rwqvn15lq0j8fuaj2d7m4w9towytiuq 2505443 2505442 2026-07-31T16:55:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2505443 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''teoria dau caloric''' es una teoria erronea de la chalor prepausaa durant la segonda mieitat dau segle XVIII per lo [[quimia|chimista]] [[Escòcia|escocés]] [[Joseph Black]] ([[1728]]-[[1799]] per respondre a la [[teoria dau flogistic]]. Segon aquela ipotesi, la chalor èra un fluide, lo caloric, que s'escolava de còrs chauds vers los còrs fregs. Aquela idea permetèt de melhorar la representacion de las [[reaccion quimica|reaccions chimicas]] e lo caloric foguèt integrat per per [[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]]) que l'integrèc dins sos trabalhs. Pasmens, la teoria foguèc pas capabla d'explicar mai d'un fenomene descubert durant lo segle XIX. Foguèt finalament invalidaa per [[Sadi Carnot]] ([[1796]]-[[1832]]). == Ligams internes == * [[Quimia|Chimia]]. * [[Reaccion quimica|Reaccion chimica]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Gaston Bachelard, ''Étude sur l’évolution d’un problème de physique : La propagation thermique dans les solides'', Paris, Éditions Vrin, 1928, 182 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Caloric, teoria dau}} sgkad222z1i4depsebzwlqgkjwnt82b 0 201383 2505473 2026-08-01T10:35:59Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Niçard}} [[Fichièr:Fonderie-lingot-zamak.jpg|thumb|right|[[Lingòt]]s de zamak.]] Lo '''zamak''' es un [[aliatge]] de [[zinc]], d'[[alumini]], de [[magnèsi]] e de [[coire]]. Lo sieu nom vèn de l'acronime [[Alemanha|alemand]] de cada [[element quimic|element]] intrant dins la sieua composicion<ref>''Zink'', ''Aluminium'', ''Magnesium'' e ''Kupfer''.</ref>. A una [[massa volumica]] de {{formatnum:6700}} kg/m^{<small>3</small>} e una ... » 2505473 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Niçard}} [[Fichièr:Fonderie-lingot-zamak.jpg|thumb|right|[[Lingòt]]s de zamak.]] Lo '''zamak''' es un [[aliatge]] de [[zinc]], d'[[alumini]], de [[magnèsi]] e de [[coire]]. Lo sieu nom vèn de l'acronime [[Alemanha|alemand]] de cada [[element quimic|element]] intrant dins la sieua composicion<ref>''Zink'', ''Aluminium'', ''Magnesium'' e ''Kupfer''.</ref>. A una [[massa volumica]] de {{formatnum:6700}} kg/m^{<small>3</small>} e una [[temperatura de fusion]] de 400 °C. Es fòrça adaptat a la colada sota pression per fabricar de pèças minci e de pèças de configuracion complèxa. De mai, aquelu aliatges son reütilizables. == Ligams intèrnes == * [[Aliatge]]. * [[Zinc]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> m6zxtunz1k4gmtfddypqr0tzjxp9pvq