Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 638 2505531 2071770 2026-08-02T03:06:13Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[J.D. Vance]] 2505531 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{agost}} Lo '''2 d'agost''' es lo 214{{e}} [[jorn]] de l'[[an]] (215{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1492]] - [[Cristòl Colomb]] part de [[Palos de la Frontera]] pel viatge de descobèrta d'[[America]]. * [[1934]] - [[Adolf Hitler]] assumís la presidéncia d'[[Alemanha]], en fusionant las cargas de [[Lista dels presidents d'Alemand|president]] e cancelièr * [[1937]] - S'apròva als [[Estats Units]] una lei que declara la [[marijuana]] illegala. * [[1943]] - Rebellion dins lo [[camp de concentracion]] de [[Treblinka]]. * [[1945]] - S'acaba la [[Conferéncia de Potsdam]], que decidís la division d'[[Alemanha]] après la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. * [[1980]] - [[Bolonha]] ([[Itàlia]]): Atemptat de l'estacion de [[Bolonha]] per de terroristas neofaissistas. * [[1990]] - [[Iraq]] ocupa l'emirat de [[Kowait]]. Lo Conselh de Seguretat de l'[[ONU]] condemna l'invasion. == Naissenças == * [[1834]] - [[Auguste Bartholdi]], esculptor francés (m. [[1904]]) * [[1868]] - Rei [[Constantin Ièr de Grècia]] (m. [[1923]]) * [[1884]] - [[Rómulo Gallegos]], escrivan e president de Veneçuèla (m. [[1969]]) * [[1923]] - [[Shimon Peres]], president e primièr ministre d'Israèl * [[1924]] - [[Carroll O'Connor]], actor e productor de television american (m. [[2001]]) * [[1925]] - [[Jorge Rafael Videla]], dictator argentin (m. [[2013]]) * [[1929]] - [[Zeca Afonso]], cantaire e compositor portugués (m. [[1987]]) * [[1932]] - [[Peter O'Toole]], actor irlandés (m. [[2013]]) * [[1941]] - [[Jules A. Hoffmann]], biològ francés, Prèmi Nobel * [[1942]] - [[Isabel Allende]], escrivana chilena * [[1944]] - [[Jim Capaldi]], musician e compositor britanic (m. [[2005]]) * [[1949]] - [[Bertalan Farkas]], pilòt e astronauta ongrés * [[1951]] - [[Narcis Mršić]], biologista croateslovèn (m. [[1997]]) * [[1982]] - [[Hélder Postiga]], fotbolaire portugués * [[1984]] - [[J.D. Vance]], politician, avocat e veteran dels Marines american == Decèsses == * [[686]] - [[Joan V (papa)|Papa Joan V]] (n. [[635]]) * [[1100]] - Rei [[Guilhèm II d'Anglatèrra]] (n. c. [[1056]]) * [[1589]] - Rei [[Enric III de França]] (n. [[1551]]) * [[1799]] - [[Jacques-Étienne Montgolfier]], inventor francés (n. [[1745]]) * [[1921]] - [[Enrico Caruso]], cantaire italian (n. [[1873]]) * [[1922]] - [[Alexander Graham Bell]], inventor escocés (n. [[1847]]) * [[1923]] - [[Warren G. Harding]], president dels Estats Units (n. [[1865]]) * [[1932]] - [[Ignaz Seipel]], cancelièr d'Àustria (n. [[1876]]) * [[1934]] - [[Paul von Hindenburg]], militar e president d'Alemanha (n. [[1847]]) * [[1936]] - [[Louis Blériot]], engenhaire e inventor francés (n. [[1872]]) * [[1945]] - [[Pietro Mascagni]], compositor italian (n. [[1863]]) * [[1976]] - [[Fritz Lang]], realizator austrian-american de cinèma (n. [[1890]]) * [[1989]] - [[Luiz Gonzaga]], musician, cantaire e compositor brasilièr (n. [[1912]]) * [[1992]] - [[Michel Berger]], pianista, compositor e cantaire francés (n. [[1947]]) * [[1996]] - [[Michel Debré]], primièr ministre de França de [[1959]] a [[1962]] (n. [[1912]]) * [[1997]] - [[William S. Burroughs]], escrivan american (n. [[1914]]) * [[1999]] - [[Bernhard Quandt]], politician alemand (n. [[1903]]) * [[2004]] - [[Henri Cartier-Bresson]], fotograf francés (n. [[1908]]) * [[2004]] - [[Heinrich Mark]], politician estonian (n. [[1911]]) * [[2011]] - [[Baruj Benacerraf]], biològ veneçolan-american, Prèmi Nobel (n. [[1920]]) ---- Vejatz tanben: * [[1èr d'agost]] | [[3 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 5lsn7dkngtuu7chlio0i08ef7ef7hn4 0 4390 2505585 2505435 2026-08-02T11:40:50Z Sovenhic 36254 2505585 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Sabta''' o '''Ceuta''' (en [[arabi]] ''Sabta'' = سَبْتَة ; en [[Espanhòu|espanhòl]] e oficialament ''Ceuta'') es una ciutat autonòma d'[[Espanha]]<ref>{{Obratge|cognòm=Pérez de Lama|nom=Ernesto (dir.)|an=1998|isbn=84-930048-0-4|luòc=Madrid|paginas=587|títol=Manual del Estado Español 1999|editor=LAMA}}</ref> que forma una enclava en [[Africa]] e qu'es enrodada per [[Marròc]]. Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Sabta (Ceuta) e [[Melilla|Mrič (Melilla)]] coma parts integrantas de son territòri nacional,<ref>{{Ref-web|url=https://gaceta.es/espana/ceuta-por-que-la-reivindicacion-marroqui-carece-de-toda-verdad-historica-20230416-0710/|lenga=es|títol=«Ceuta: por qué la reivindicación marroquí carece de toda verdad histórica»|cognòm=Sayago Guzmán|nom=Juan Manuel|data=16 d'abril de 2023|data-consulta=26 de genièr de 2024|sit=www.gaceta.es}}</ref> mas Espanha non a jamai negociat sus aquel tèma.<ref>{{Ref-web|lenga=es|url=http://elpais.com/diario/2002/07/31/internacional/1028066401_850215.html|data=31 de julhet de 2002|editor=Ediciones El País|títol=«Mohamed VI defiende su derecho a reclamar Ceuta y Melilla»|consulta=26 de genièr de 2024}}</ref> == Articles connèxes == * [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] * [[Melilla]] == Nòtas e referéncias == <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Ceuta| ]] bz5ifzb6dug3s5w5h7etbdm881lv87e 0 4892 2505480 2505472 2026-08-01T13:35:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505480 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg, operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apnndudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvàrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] lkvcfi70s9r37j0pjjlexvpwouiqajy 2505485 2505480 2026-08-01T13:39:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505485 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg, operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] o4p0wvc3hevjryosgkxl47g7v3fde5l 2505486 2505485 2026-08-01T13:40:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2505486 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg, operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 8rzcryuqdm0bsdtrhujh5vljnapsqr8 2505487 2505486 2026-08-01T13:41:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2505487 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg, operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] izykzpdzxdij2llxlq84jcydshs9dhq 2505488 2505487 2026-08-01T13:41:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505488 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] dktgwdyd8imtgnu9voyhpf54tzjsxy4 2505495 2505488 2026-08-01T15:11:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505495 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ex3ow1x1pm3dt654jr38xp7yx87bh37 2505496 2505495 2026-08-01T15:13:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505496 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] djxnwmcjaav6739b9zyfs9yd0pa1d7i 2505497 2505496 2026-08-01T15:40:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505497 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturana e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 9s8hh4lici9gddxxjn25ihcevetmsrl 2505516 2505497 2026-08-01T18:35:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505516 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturana e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] fa9i07g6vzq9sijk3gm1yufecnr81nw 2505517 2505516 2026-08-01T19:03:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505517 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturana e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banda e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] bg920sjvuqt66lbhzfmwc04lg0pawsc 2505518 2505517 2026-08-01T19:04:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505518 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' ([[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] [[12 de febrièr]] de [[1809]] - [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]], [[19 d'abril]] de [[1882]]) foguèt un [[biologia|biologista]] [[Gran Bretanha|anglés]] que desvolopèt la primièra teoria d'un mecanisme biologic de l'[[evolucion]], la [[seleccion naturala]], qu'explica la diversificacion de la vida a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion. Comencèt d'estudiar la medecina a l'[[universitat d'Edimborg]], puèi la [[teologia]] a [[Universitat de Cambridge|Cambridge]]<ref>{{en}} David Leff, sul site [https://web.archive.org/web/20151024043728/http://www.aboutdarwin.com/darwin/whowas.html ''AboutDarwin.com''], consultat lo 29 de genièr de 2010, chapitres : « ''How did his love of natural science develop ?'' », « ''What did Darwin accomplish while at medical school ?'' » et « ''How was his thirst for science nurtured at Cambridge University ?'' ».</ref>. Entre [[1831]] e [[1836]], faguèt un viatge al bòrd del naviri [[HMS Beagle|''Beagle'']] coma geològ. La publicacion de son jornal de viatge lo faguèt venir celèbre. Intrigat per la distribucion geografica de la fauna salvatge e dels fossils que n'aviá reculhit d'especimens durant son viatge, estudièt la transformacion de las espècias e ne concebèt sa teoria sus la seleccion naturala en 1838. Foguèt fortament influenciat per las teorias de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon]]. Amb la publicacion de ''[[L'origina de las espècias]]'' lo 24 de novembre de 1859, establiguèt que totes las [[espècias]] an [[evolucion|evolucionat]] al long del temps a partir d'aujòls comuns mejaçant la [[seleccion naturala]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ijiiqp3bwje9333267u0iq5sxptqrs2 2505519 2505518 2026-08-01T19:24:58Z Nicolas Eynaud 6858 2505519 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturlaista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission de totei lei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwion ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] hq92prrijgdf2gpvb6zsnmib2djh0jp 2505521 2505519 2026-08-01T19:28:13Z Nicolas Eynaud 6858 2505521 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission de totei lei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwion ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] a4hnmrfzovik3338a3ulxb5azdqyyxe 2505522 2505521 2026-08-01T19:28:37Z Nicolas Eynaud 6858 2505522 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission de totei lei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] lwiztge5bghqrz0yk477kwy5oagodj3 2505524 2505522 2026-08-01T19:29:26Z Nicolas Eynaud 6858 2505524 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] m0cuflmb5wjn5toj0ai65rf9nlr6hj7 2505537 2505524 2026-08-02T07:39:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505537 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt dins lo debat geologic entre actualista e catastrofistas<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] e0jtycueag50a62qrngukhbfr7mwo4z 2505538 2505537 2026-08-02T07:40:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505538 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e catastrofistas<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] mxshmv03nfxh1wcdoz1r5jb4fyt1p8c 2505539 2505538 2026-08-02T07:40:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505539 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]], aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 25osc9ii5jpbnl71cbswo86l1dgyfgu 2505541 2505539 2026-08-02T07:45:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505541 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 24csmrszfpidm2ptq6mlky25kvbrk2u 2505542 2505541 2026-08-02T07:48:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505542 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]] <ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ryam0dwyyrox46lxubyk8bo0t3tp7da 2505543 2505542 2026-08-02T07:48:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505543 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] rs8k0dchtn4rz1xto393tul4c08z8v9 2505544 2505543 2026-08-02T07:49:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505544 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 2zy7e4ynfmncu84ggg1adxxnfuwy6ze 2505546 2505544 2026-08-02T07:50:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505546 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] a751skl42pl6ur4ukitc5e0pi4mi5tf 2505547 2505546 2026-08-02T07:50:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505547 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] p3qj96x4mpixq4s4a8p4lwyejwio32k 2505548 2505547 2026-08-02T07:53:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505548 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.). Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ide64yyvyfhvm62zkud9lxb9pnicqqb 2505549 2505548 2026-08-02T07:55:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los darriers ans */ 2505549 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] taatd1yjiv7wjo2u6s94e6vp6ueou83 2505550 2505549 2026-08-02T07:55:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'Origina deis Espècias */ 2505550 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] f7kvzag64q5zj1m45mskoef1o8k383h 2505551 2505550 2026-08-02T07:58:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de madurason e de publicacion */ 2505551 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 8gfjmu25ph0akhb4uc213sze1w5h59z 2505552 2505551 2026-08-02T07:58:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2505552 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] g721cy159wcgjlfnuj950dayctr55bw 2505553 2505552 2026-08-02T08:02:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Biografia */ 2505553 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]]). L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] kbzjzcd7s30l7olqc8soayx39he0jj7 2505554 2505553 2026-08-02T08:04:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo viatge dau Beagle */ 2505554 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]). Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 00wp55lgdstqs4tpedri1zy5ufa30ie 2505555 2505554 2026-08-02T08:06:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505555 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 5cdbpcqdm01hc4qw9c6vzje1n9zhvyh 2505556 2505555 2026-08-02T08:09:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505556 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant la premiera mitat dau sègle XX una actualizacion deis idèas de Lamarck sota la forma dau [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 3rrgu6ncchxm7v3rhbzifdzyoqc8s35 2505557 2505556 2026-08-02T08:10:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala */ 2505557 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] bzgfqa6nafhhebbwnqa4nkgcyfkuqvq 2505558 2505557 2026-08-02T08:11:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505558 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 12zlf490yczwaauenbszit7i9t56ozr 2505559 2505558 2026-08-02T08:13:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2505559 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 4p9cj5l7m5lqsruyg1c320p9spmm8zv 2505560 2505559 2026-08-02T08:13:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2505560 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Daniel Becquemont, ''Darwin, darwinisme, évolutionnisme'', Éditions Kimé, 1992. * '''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] p4kaxj6mvon12sts22igpqrh5tqhozz 2505561 2505560 2026-08-02T08:16:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Leis autrei trabalhs */ 2505561 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XIX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Daniel Becquemont, ''Darwin, darwinisme, évolutionnisme'', Éditions Kimé, 1992. * '''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] esl2q1mlvp110sb8a8g6w11gvlyl75l 2505562 2505561 2026-08-02T08:20:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge */ 2505562 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]]<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XIX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref> Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-André Taguieff, « Quand on pensait le monde en termes de races », ''L'histoire'',‎ octòbre de 1997.</ref>. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Daniel Becquemont, ''Darwin, darwinisme, évolutionnisme'', Éditions Kimé, 1992. * '''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] ncot36aflevuvq7vvvqb0p2venp6pup 2505563 2505562 2026-08-02T08:23:08Z Nicolas Eynaud 6858 2505563 wikitext text/x-wiki {{Omon|Darwin}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Charles Robert Darwin | nomdebateg = | imatge = Charles Darwin seated crop.jpg | legenda = Charles Darwin en 1854 | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[12 de febrièr]] de [[1809]] | luòcdenaissença = [[The Mount]], [[Shrewbury]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[19 d'abril]] de [[1882]] | luòcdedecès = [[Down House]], [[Kent]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = [[Anglatèrra]] | profession = [[biologista]] | títol1 = | títol2 = | distincions =Òrdre del meriti per las sciéncias e las arts; Medalha reiala (1853); Medalha Wollaston (1859); Medalha Copley (1864); Òrdre Per lo Meriti (1868). | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Charles Robert Darwin''' (12 de febrier de [[1809]], [[Shrewbury]] - 19 d'abriu de [[1882]], [[Down House]]) es un [[naturalista]] e [[biologia|biologista]] [[Anglatèrra|anglés]] dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'[[istòria]] dei [[sciéncia]]s, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la [[teoria de l'evolucion]] deis [[espècia (biologia)|espècias]] en depintant un mecanisme, la [[seleccion naturala]] capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan. Eissit d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisada, abandonèt d'estudis de [[medecina]] puei de [[teologia]] per se consacrar a l'[[istòria naturala]]. Entre [[1831]] e [[1836]], participèt a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle]]'', un viatge en [[America dau Sud]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]], en [[Oceania]] e en [[Sud-Africa]] que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats ([[geologia]], [[paleontologia]], airau [[geografia|geografic]] deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en [[Anglatèrra]]. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr [[eresia|eretic]] de sei descubèrtas. Finalament, en [[1859]], après la recepcion d'un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo [[fixime]] e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa [[mòrt]] l'existéncia dei [[gèn]]s. La redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria. == Biografia == === Jovença e formacion === Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de [[1809]] dins una [[familha (parentèla)|familha]] aisada e letruda de la [[vila]] de [[Shrewsbury]] en [[Anglatèrra]]. Son [[paire]] [[Robert Darwin]] ([[1766]]-[[1848]]) èra un [[medecina|mètge]] famós e son grand [[Erasmus Darwin]] ([[1731]]-[[1802]]) èra un naturalista e un [[poesia|poèta]] conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la [[reproduccion]] dins la transformacion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), ''Précis de philosophie des sciences'', París, Vuibert, 2011, p. 380.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.</ref>. Sa [[maire]] [[Susannah Wedgwood]] ([[1765]]-[[1817]]) èra la filha d'un [[terralha|terralhier]] fondator d'una [[usina]] de produccion de [[porcelana]] e de [[faiença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, ''Tradition et innovation en histoire de l’art'', 2009, pp. 72-85.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurence Machet, ''Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table'', CTHS, 2008.</ref>. Sei parents aguèron sièis [[enfant]]s fins a la [[mòrt]] de Susannah Darwin en [[1817]]<ref>En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron [[Marianne Darwin]] ([[1798]]-[[1858]]), [[Caroline Sarah Darwin]] ([[1800]]-[[1888]]), [[Susan Elizabeth Darwin]] ([[1803]]-[[1866]]), [[Erasmus Alvey Darwin]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Emily Catherine Darwin]] ([[1810]]-[[1866]]).</ref>. Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta ([[cauquilhatge]]s, [[insècte]]s, [[minerau]]s, etc.) e per l'observacion de la natura<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014, p. 5.</ref>. En [[1825]], son paire lo mandèt a l'[[universitat d'Edimborg]] per i aprendre la [[medecina]], mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la [[cirurgia]] e negligiguèt seis estudis medicaus<ref>D'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa [[anestesia]]. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.</ref>. Pasmens, s'interessèt a l'[[istòria naturala]] e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo [[zoologia|zoologista]] [[Robert Edmond Grant]] ([[1793]]-[[1874]]), un partisan de la teoria de l'evolucion de [[Jean-Baptiste de Lamarck]] ([[1744]]-[[1829]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.</ref>. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de [[Robert Edmond Grant|Grant]]<ref>Pasmens, en [[1827]], Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, ''Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory'', Nòva York, W. W. Norton & Company 2017).</ref> e seguiguèt tanben lei cors de [[geologia]] de [[Robert Jameson]] ([[1774]]-[[1854]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43.</ref>. En [[1827]], maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en [[teologia]] a l'[[universitat de Cambridge]] per i venir pastor<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.</ref>. Darwin i obtenguèt son diplòma en [[1831]], mai contunièt de s'interessar a la [[geologia]] e a l'[[istòria naturala]]. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion [[Alexander von Humboldt]] ([[1769]]-[[1859]]) e organizèt un viatge d'observacion a [[Tenerife]] a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo [[botanica|botanista]] [[John Stevens Henslow]] ([[1795]]-[[1861]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.</ref>. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera [[sciéncia|scientifica]] de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta. === Lo viatge dau ''Beagle'' === [[Fichièr:HMS Beagle by Conrad Martens.jpg|thumb|right|Pintura de l'expedicion dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'' realizat per [[Conrad Martens]].]] En [[1831]], gràcias a una recomandacion de [[John Stevens Henslow|Henslow]], Darwin embarquèt a bòrd dau ''[[HMS Beagle]]'', un [[naviri]] de la [[Royal Navy|marina britanica]] encargat d'una mission de [[cartografia]] dei còstas d'[[America dau Sud]] sota lo comandament dau capitani [[Robert FitzRoy]] ([[1805]]-[[1865]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.</ref>. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitani<ref>Aquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de [[suicidi]] au sen deis oficiers superiors de la ''Royal Navy''. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.</ref>. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, [[Robert FitzRoy|FitzRoy]] partejava l'interès de Darwin per lei [[sciéncia]]s, en particular per la [[geologia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Janet Browne, ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414.</ref>. La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de [[1831]] a octòbre de [[1836]]. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei [[litorau|litoraus]] [[America dau Sud|sud-americans]] ([[Brasil]], [[Patagònia]], [[Tèrra dau Fuòc]], [[Andes]], illas dau [[Ocean Pacific|Pacific]], etc.), [[Oceania|oceanians]] e [[Sud-Africa|sud-africans]]. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en [[Anglatèrra]] onte [[John Stevens Henslow|Henslow]] assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En [[geologia]], la lectura dei ''Principis de geologia'' de [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges [[Tèrra|terrèstres]]. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau [[litorau]] durant un [[tèrratrem]] en [[Chile]] en [[1835]] ò de [[fossil]]s dins lei [[montanha]]s [[Andes|andinas]]<ref>Lei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'[[illa volcanica|illas volcanicas]].</ref>. En [[paleontologia]], la descubèrta de [[fossil]]s de [[mamifèr]]s sud-americans dispareguts, amb una [[anatomia]] similara a d'[[espècia (biologia)|espècias]] encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de [[quinçon]]s deis [[illas Galápagos]]<ref>Dins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'[[Ornitologia|ornitològ]] [[John Gould]] li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta.</ref>. A son retorn en [[Euròpa]], Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En [[1839]], la publicacion dau ''[[Lo Viatge dau Beagle|Viatge dau Beagle]]'' renforcèt mai aquela notorietat. === Lo periòde de madurason e de publicacion === [[Fichièr:Charles Darwin.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1854]].]] Après son retorn en [[Anglatèrra]], Darwin s'installèt a [[Londres]] onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la ''[[Royal Geographical Society]]'' e rescontrèt de figuras importantas dei mitans [[sciéncia|scientifics]] [[Reialme Unit|britanics]] coma [[Charles Lyell]] ([[1797]]-[[1875]]), [[Charles Babbage]] ([[1791]]-[[1871]]), [[John Gould]] ([[1804]]-[[1881]]) e [[Harriet Martineau]] ([[1802]]-[[1876]]). Lei discussions amb [[John Gould|Gould]] e [[Harriet Martineau|Martineau]] aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis [[illas Galápagos]] fasián en realitat partida d'[[espècia (biologia)|espècias]] diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de [[Thomas Malthus]] ([[1766]]-[[1834]]) avançadas dins l’''[[Assai sus lo principi de populacion]]''. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis [[illas Galápagos]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.</ref><ref>Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo [[zoologia|zoologista]] [[Thomas Bell]] ([[1792]]-[[1880]]) sus lei [[tartuga dei Galápagos|tartugas dei Galápagos]] foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei [[tartuga]]s, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu.</ref>. En [[1839]], Darwin se maridèt amb sa cosina [[Emma Darwin|Emma Wedgwood]] ([[1808]]-[[1896]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 279.</ref>. Lo pareu aguèt dètz [[enfant]]s. En [[1842]], la [[familha (parentèla)|familha]] quitèt [[Londres]] per s'installar en [[Kent]] onte Darwin visquèt lo rèsta de sa vida. D'efiech, après lo retorn dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', Darwin foguèt tocat per una [[malautiá]] crònica desconeguda que necessitèt, fins a sa [[mòrt]], una vida retirada e ben organizada<ref>La natura d'aquela malautiá es pas encara clara e leis ipotèsis son nombrosas : [[malautiá de Chagas]], [[malautiá de Menière]], [[malautiá de Lyme]], trebles psicologics, etc. (Robert Gordon & Deborah Thomas, « Circumnavigating Darwin », dins ''Darwin Undisciplined Conference'', Sydney, 20 e 21 de març de 1999).</ref>. Aquelei constrenchas favorizèron lo trabalh. Darwin comencèt ansin tre [[1842]] de redigir un abreujat de sa teoria de l'aparicion deis [[espècia (biologia)|espècias]] <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 292.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Francis Darwin (dir.), ''The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter'', Londres, John Murray, Londres, p. 34.</ref>. En [[1844]], comencèt un assai mai desvolopat, mai renoncièt a sa publicacion en causa dau caractèr [[eretgia|eretic]] de sei conclusions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 313-317.</ref><ref>Lo caractèr possiblament eretic dau « transformisme » foguèt un fren a la publicacion oficiala dei teorias supausant una evolucion deis espècias. De mai, lei figuras majoras de la vida scientifica britanica dau temps èran generalament favorablas a una vision fixa deis espècias (en particular, a l'origina, [[Charles Lyell]]). Pasmens, la correspondéncia privada de mai d'un sabent mòstra de resisténcias pus feblas. Per exemple, [[Joseph Dalton Hooker]] ([[1817]]-[[1911]]) acceptèt sensa dificultat leis idèas de Darwin e lo sostenguèt publicament après la publicacion de l’’''Origina deis espècias''. Lyell eu meteis ajudèt finalament Darwin a publicar son obratge e portèt de pròvas geologicas en favor de la seleccion naturala. De mai, lo conservatisme deis elèits britanics empachava la publicacion d'obratges evolucionistas dins d'autrei país coma ''[[Dau Melhorament Graduau deis Èssers Organizats]]'' escrich en [[1851]] per [[Pierre Toussaint Marcel de Serres de Mesplès|Marcel de Serres]] ([[1790]]-[[1862]]).</ref>. En plaça, preferiguèt acumular lei pròvas e assegurar sa credibilitat de naturalista sistematician en establissent una classificacion dei [[crustacèu]]s de la classa dei ''[[Cirripedia]]''. Per aqueu trabalh, recebèt la medalha de la ''[[Royal Society]]'' en [[1853]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 383-387.</ref>. En junh de [[1858]], Darwin recebèt un manuscrit d'[[Alfred Russel Wallace]] ([[1823]]-[[1913]]), un naturalista trabalhant en [[Asia dau Sud-Èst]], qu'expausava una teoria de la seleccion naturala quasi identica a la sieuna<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Amb lo sostèn de [[Charles Lyell]] e de [[Joseph Hooker]], una comunicacion conjoncha dei trabalhs dei dos òmes foguèt organizada a la [[Linnean Society]] de [[Londres]] lo 1{{èr}} de julhet. Puei, Darwin redigiguèt en urgéncia un abreujat de sa teoria. Dich ''[[De l'Origina deis Espècias]]'', l'obratge pareguèt lo 22 de novembre de [[1859]]. Lei {{formatnum:1250}} exemplaris de la premiera edicion èran totalament reservats avans lo jorn oficiau de la publicacion, çò que mòstra l'interès per sei trabalhs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, p. 477.</ref>. === Los darriers ans === [[Fichièr:Charles Darwin painting by Walter William Ouless, 1875.jpg|thumb|right|Retrach de Charles Darwin en [[1875]].]] Après la publicacion de l’''[[De l'Origina deis Espècias|Origina deis Espècias]]'', Darwin contunièt son trabalh en despiech de sei problèmas de [[santat]]. Contunièt de desvolopar e de completar sa teoria. Participèt pas dirèctament ai controvèrsias engendradas per son libre, mai seguiguèt lei debats. De mai, trobèt de defensors coma [[John William Draper]], [[Joseph Dalton Hooker]] e [[Thomas Henry Huxley]]. Pasmens, se seis idèas se difusèron pauc a cha pauc au sen de la comunautat scientifica, plusors personalitats de tria s'opausèron a la seleccion naturala tant dins lei mitans [[religions|religiós]] que [[sciéncia|scientifics]] ([[Richard Owen]], [[Adam Sedgwick]], [[John Stevens Henslow]], etc.)<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 721.</ref>. Lo premier argument principau opausat a Darwin èra l'origina de l'[[Homo sapiens|èsser uman]] e sei liames eventuaus amb lei [[primat]]s. Lo segond pertocava la question dei [[miracle]]s que venián d'infraccions ai lèis divinas comesas per [[Dieu]] eu meteis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Londres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 487-488 e 500.</ref>. En [[1871]], Darwin publiquèt ''[[La Filiacion de l'Òme e la seleccion liada au sèxe]]''. I apliquèt explicitament sa teoria a l'[[Homo sapiens|espècia umana]] e desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]]. Un an mai tard, pareguèt l’''Expression deis Emocions en l'Òme e en leis Animaus'', un estudi pionier sus la continuitat entre l'òme e leis autreis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael T. Ghiselin, « Darwin and Evolutionary Psychology », ''Science'', n° 179, 1973, pp. 964–968.</ref>. S'interessèt tanben a divèrsei recèrcas en [[botanica]] (sus lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]], etc.). Aquò li permetèt de trobar d'elements novèus per completar e confiermar sa teoria. Son darrier obratge important, consacrat au ròtle dei [[vèrme de tèrra|vèrmes de tèrra]] dins la formacion de l'[[umús]], foguèt publicat en [[1881]]. Amb la reconoissença creissenta de la seleccion naturala per la comunauta scientifica<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 722.</ref>, Darwin venguèt una figura mai e mai importanta de la sciéncia britanica. Gràcias a l'ajuda de seis amics, obtenguèt la [[medalha Copley]] en [[1864]], mai foguèt jamai [[noblesa|anoblit]]. Moriguèt lo 19 d'abriu de [[1882]] a [[Down House]] e foguèt enterrat a l'[[abadiá de Westminster]] a proximitat de la tomba d'[[Isaac Newton]]. == Òbra scientifica == === La teoria de l'evolucion e la seleccion naturala === {{veire|Seleccion naturala}} La teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]] e de la [[seleccion naturala]] de Darwin èra basada sus un ensemble d'observacions simplas que li permetèron d'identificar de principis generaus aplicables au vivent. Premier, observèt l'existéncia de variacions e de diferéncias entre leis individús d'una meteissa espècia. Puei, observèt la transmission d'aquelei variacions entre lei parents e sei descendents. Enfin, notèt que lei ressorsas d'un mitan [[biologia|biologic]] donat son pas sufisentas per norrir totei leis individús que i son presents. En consequéncia, aparéis una lucha per la subrevida entre leis individús. De la conjoncion d'aqueleis elements, Darwin deduguèt lo mecanisme de la seleccion naturala. Dins aquela lucha, leis individús portaires de variacions avantatjosas dins un mitan donat an una [[probabilitat]] pus importanta de subreviure, de se [[reproduccion|reprodurre]] e de transmetre aquelei variacions a sei descendents. Au contrari, lei variacions desfavorablas an tendéncia a disparéisser. La repeticion d'aquelei fenomèns durant de duradas lòngas permet d'acumular la seleccion de variacions, de transformar leis individús e, eventualament, de menar a la naissença d'[[espècia (biologia)|espècias]] novèlas. Una consequéncia majora d'aquela teoria es l'idèa d'una origina comuna : se leis espècias se transforman e divergisson amb lo temps, alora leis espècias actualas son eissidas de rèires comuns. L'ensemble dau vivent pòu ansin èsser representat sota la forma d'un aubre que sei brancas figuran la diversitat progressiva a partir de formas reiralas partejadas. Aquela vision unifiquèt l'ensemble dau monde vivent dins una meteissa istòria. La fòrça d'aquela teoria èra son mecanisme simple e observable, sensa intervencion exteriora, que permetiá d'explicar l'adaptacion deis èssers vivents a sei mitans. Permetèt de rompre amb lei concepcions ancianas coma lo fixisme, que postulava d'espècias immudablas, mai tanben lo transformisme de Lamarck qu'explicava l'evolucion per la transmission dei caractèrs aquistats durant la vida. Pasmens, Darwin descriguèt un procès que son mecanisme sota-jocent èra desconegut. D'efiech, lei lèis de l'ereditat foguèron publicadas en [[1866]] per [[Gregor Mendel]] ([[1822]]-[[1884]]), mai aquela trobada demorèt ignorada per la comunautat scientifica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 735.</ref>. Aquela manca constituïssiá la feblessa principala de la demostracion de Darwin, mai la descubèrta de la [[genetica]] confiermèt definitivament son modèl au començament dau sègle XX<ref>Pasmens, lo succès de Darwin foguèt pas complet a aqueu periòde car perdurèt durant una part significativa dau sègle XX, principalament en [[França]] e en [[URSS]], una actualizacion deis idèas de Lamarck dicha [[neolamarckisme]]. La revirada deis experiéncias destinadas a demostrar leis idèas d'aqueu corrent entraïnèt pauc a cha pauc son abandon.</ref>. === ''L'Origina deis Espècias'' === {{veire|De l'Origina deis Espècias}} ''De l'Origina deis Espècias'', publicat en [[1859]], es l'obratge pus conegut de Darwin e foguèt un dei [[libre]]s pus influents de l'[[istòria dei sciéncias]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. D'efiech, lo tèxte dona lo mecanisme de la [[seleccion naturala]], mai presenta subretot l'accumulacion de pròvas descubèrtas dins de domenis variats ([[norrigatge]], [[anatomia]] comparada, [[embriologia]], [[paleontologia]], difusion [[geografia|geografica]] deis espècias, etc.). Es aqueu molon de fachs convergents que permetèron a sa teoria de s'impausar au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]]<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 721-722">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 721-722.</ref>. Darwin comencèt son argumentacion amb un parallèl amb la seleccion artificiala realizada per lei norriguiers e leis [[orticultura|orticultors]], en chausissent leis individús reproductors, per transformar lei raças [[domesticacion|domesticas]] en quauquei generacions. N'obtenguèt l'idèa de l'existéncia d'un procès analòg que, en operant dins la natura durant de duradas pus lòngas, pòu engendrar de transformacions pus considerablas. Aquel encaminament es l'intrada de l'obratge. La seguida es una particularitat dau metòde de Darwin que presenta, d'un biais onèst, leis objeccions opausablas a sa teoria. En particular, consacrèt plusors capítols a l'abséncia de [[fossil]]s de formas intermediàrias, a la formacion d'organs complèxes coma l'uelh ò encara lei questions pausadas per l'instint. Pasmens, aquela anticipacion dei criticas renforcèt en realitat son modèl. ''De l'Origina deis Espècias'' foguèt un succès immediat e plusors reedicions foguèron publicadas amb de correccions apondudas per Darwin per respòndre ai criticas. I evitèt de parlar directament de l'origina de l'[[Homo sapiens|òme]] en se contentant d'una frasa suggerissent que sa teoria permetriá benlèu d'explicar aquela question. Esperèt 12 ans avans de desvolopar seis idèas sus aqueu subjècte dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]''. Dins aquò, aquela prudéncia empachèt pas lei controvèrsias que la portada de la teoria per l'espècia umana foguèt rapidament percebuda. === Leis autrei trabalhs === Darwin es principalament famós per sa teoria de l'evolucion, mai son òbra [[sciéncia|scientifica]] cuerb en realitat de domenis pus variats. Aquela diversitat de sei centres d'interès favorizèt sei trabalhs en li permetent de trobar de pròvas multiplas per sostenir seis idèas sus la [[seleccion naturala]]. La [[geologia]] foguèt ansin son especialitat premiera e ocupèt una plaça centrala dins lei recèrcas menadas au començament de sa carriera. A partir de seis observacions realizadas durant lo viatge dau ''[[HMS Beagle|Beagle]]'', prepausèt una teoria de la formacion deis [[escuelh]]s de [[corau]] en explicant la forma annulara d'aqueleis estructuras per un mecanisme d'afaissament d'[[illa volcanica|illas volcanicas]]. Publicada en [[1842]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Charles R. Darwin, ''The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the first part of the geology of the voyage of the Beagle, under the command of Capt. Fitzroy, R.N., during the years 1832 to 1836'', Londres, Smith Elder and Co., 1842.</ref>, aquela explicacion es totjorn acceptada per lei [[geologia|geològs]] actuaus. Pus important, Darwin intervenguèt egalament dins lo debat geologic entre [[Uniformitarisme|actualistas]] e [[Catastrofisme|catastrofistas]].<ref>Aqueu debat èra centrau per la geologia de la premiera mitat dau sègle XIX. Leis actualistas postulavan que d'eveniments lents e continús èran a l'origina dei païsatges. Lei catastrofistas postulavan, au contrari, que lei catastròfas naturalas èran a l'origina dei païsatges.</ref>. Reconoguèt lo ròtle deis eveniments violents ([[tèrratrem]], [[volcan|erupcion volcanica]], etc.) dins la formacion dei païsatges, mai leis integrèt dins de mecanismes pus lòngs, e pus lents, de transformacion deis estructuras geologicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Yves Gautier e Fabien Lemarchand-Copreaux, « Les Sciences de la Terre », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', Tallandier, 2022, p. 597.</ref>. Puei, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', Darwin apliquèt lei lèis de la [[seleccion naturala]] a l'[[Homo sapiens|espècia umana]]. I desvolopèt lo concèpte de [[seleccion sexuala]], distint de la seleccion naturala<ref name="Platel-Mathivet 2022 p. 720">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 720.</ref>. Segon aqueu mecanisme, de caractèr se desvolopan car favorizan l'accès de l'individú a la reproduccion, siá en causa d'una competicion entre mascles, siá en causa d'una chausida realizada per lei femèlas. Aqueu concèpte permet de completar la seleccion naturala en explicant l'aparicion de detalhs costós ò encombrants coma la coa dau [[pavon]]. Darwin dediquèt tanben una part importanta de sa carriera a la [[botanica]] [[experiéncia|experimentala]]. Estudièt la [[fecondacion]] crosada dei [[vegetau|plantas]], lei mecanismes de [[pollinizacion]] deis [[orquidèa]]s, lei plantas escalantas, lei [[planta carnivòra|plantas carnivòras]] e lo movement dei vegetaus. Aqueleis estudis rigorós èran destinats a produrre de pròvas per sostenir la teoria de la seleccion naturala. Enfin, en [[1881]], Darwin s'interessèt au ròtle dei lombrics dins la formacion dau sòu. == Eiretatge == L'eiretatge scientific de Darwin es considerable. La teoria de l'evolucion constituís lo quadre unificator actuau de l'ensemble de la [[biologia]]. D'efiech, après un periòde de dobte a la fin dau sègle XIX, marcat per l'incomprension dei mecanismes sota-jacents, la redescubèrta dei trabalhs de [[Gregor Mendel|Mendel]] vèrs [[1900]] e lo desvolopament de la [[genetica]] permetèron de redurre lei mancas de Darwin. Dins lo corrent deis [[ans 1930]] e [[ans 1940|1940]], una « teoria sintetica de l'evolucion » (de còps dicha « neodarwinisme ») prepausèt una sintèsi de la seleccion naturala e dei mecanismes [[genetica|genetics]]. Aquò donèt sa forma modèrna a la teoria de l'evolucion deis [[espècia (biologia)|espècias]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 757-764.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, pp. 799-800.</ref>. Pasmens, l'influéncia de Darwin se manifestèt largament en defòra dau camp scientific. Aquò menèt a la formacion de pensada alunchada de sei trabalhs. Tre la fin dau sègle XIX, de pensaires coma [[Herbert Spencer]] ([[1820]]-[[1903]]) adaptèt lei nocions de lucha per l'existéncia e de seleccion ai [[societat]]s umanas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-André Taguieff, « Quand on pensait le monde en termes de races », ''L'histoire'',‎ octòbre de 1997.</ref>. Aqueu « [[darwinisme sociau]] » foguèt fòrça utilizat per justificar leis inegalitats socialas, lo [[liberalisme]] [[economia|economic]] radicau, lo [[colonialisme]] e lo [[racisme]] en lei presentant coma de lèis naturalas. Fòrça teorias [[eugenisme|eugenistas]] utilizèron tanben lei trabalhs de Darwin per justificar lo « melhorament » de l'èsser uman au mejan d'una reproduccion selectiva e d'una eliminacion deis individús inaptes. Dins de cas extrèms, lo darwinisme sociau foguèt invocat per justificar de politicas d'esterilizacion forçada o d'exterminacion deis andicapats. Aquelei desviaments foguèron l'òbra d'aplicacions socialas e politicas imaginadas per de pensaires, independents de Darwin, qu'èran rarament [[biologia|biologistas]]. Darwin eu meteis es ansin pas lo fondator dau [[darwinisme sociau]]. Dins aquò, dins ''[[La Filiacion de l'Òme]]'', apliquèt sa teoria ai populacions umanas en foncion deis idèas [[racisme|racistas]] de la segonda mitat dau sègle XIX (ierarquia dei raças, superioritat de la raça blanca, etc.). Enfin, au nivèu simbolic, Darwin es vengut una figura majora de l'[[istòria dei sciéncias]]. Sei funeralhas nacionalas a l'[[abadiá de Westminster]] illustrèron l'importància que li èra acordada per sei contemporanèus. Uei, son nom e son efigia figuran sus de bilhets de banca e dins lo nom d'institucions prestigiosas. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Espècia (biologia)|Espècia]]. * [[Genetica]]. * [[John Stevens Henslow|Henslow (John Stevens)]]. * ''[[HMS Beagle]]''. * [[Jean-Baptiste de Lamarck|Lamarck (Jean-Baptiste)]]. * [[Gregor Mendel|Mendel (Gregor)]]. * ''[[De l'Origina deis Espècias]]''. * [[Seleccion naturala]]. * [[Sèxe (biologia)|Sèxe]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Daniel Becquemont, ''Darwin, darwinisme, évolutionnisme'', Éditions Kimé, 1992. * '''[[anglés|(en)]]''' Diane Cook, ''Charles Darwin. British Naturalist'', Simon & Schuster, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022. * '''[[anglés|(en)]]''' Adrian Desmond e James Moore, ''Darwin'', Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} [[Categoria:Charles Darwin|*]] [[Categoria:Naturalista]] [[Categoria:Naturalista britanic]] [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Escrivan de lenga anglesa]] [[Categoria:Istòria de la biologia de l'evolucion]] [[Categoria:Membre de la Royal Society]] [[Categoria:Laureat de la medalha Copley]] [[Categoria:Personalitat de la francmaçonariá britanica]] [[Categoria:Evolucion]] [[Categoria:Biologista britanic]] [[Categoria:Naissença en 1809|Neishença en 1809|Dawin, Charles]] [[Categoria:Decès en 1882|Dawin, Charles]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] 8dpub9vozru92e1qlbkr3jhzrn3z95d 0 17062 2505586 2472968 2026-08-02T11:41:31Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Melilla]] cap a [[Mrič]] per dessús una redireccion : nom autoctòn 2472968 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | capitala = Cap{{Refn|group=nòta|Melilla es organizada en una unica entitat administrativa.}} }} '''Melilla'''<ref group="nòta">En [[espanhòl]], oficialament: ''Melilla''; en [[berbèr]]: ⵎⵕⵉⵜⵛ, ''Mrich'' (''Mrič'', ''Mbrich'') o ''Tamlit''; {{arabi|مليلية‎|Malīliya}}.</ref> es una [[vila]] autonòma [[Espanha|espanhòla]] e un territòri extra-europèu situat en [[Africa del Nòrd|Africa Septentrionala]], enrodat per [[Marròc]]. ==Istòria== La vila foguèt conquistada per l'[[Espanha|espanhòl]] Juan Alonso Pérez de Guzmán en [[1497]]. L'actuala frontièra foguèt fixada en tractats durant los ans de [[1859]], [[1860]], [[1861]] e [[1894]]. ==Geografia== [[Imatge:Melilla es.png|thumb|255px|left|Mapa detalhat de Melilla.]] ==Demografia== ==Ligams extèrnes== ==Vejatz tanben== ==Nòtas== {{Referéncias|grop=nòta}} ==Referéncias== <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[categoria:Espanha]] [[categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[categoria:Melilla]] tlx4tepvgbgj42k99i5merare0bhp2o 2505588 2505586 2026-08-02T11:46:16Z Sovenhic 36254 2505588 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | capitala = Cap{{Refn|group=nòta|Melilla es organizada en una unica entitat administrativa.}} }} '''Mrič''' o '''Melilla''' (en [[berbèr]] ''Mrič'' = ⵎⵕⵉⵜⵛ ; en berbèr arcaïc ''Tamlilt'' ; en [[espanhòl]] e oficialament ''Melilla'' ; en [[arabi]] ''Malīliya'' = مليلية) es una [[vila]] autonòma [[Espanha|espanhòla]] e un territòri extraeuropèu situat en [[Africa del Nòrd|Africa Septentrionala]], enrodat per [[Marròc]]. ==Istòria== La vila foguèt conquistada per l'[[Espanha|espanhòl]] Juan Alonso Pérez de Guzmán en [[1497]]. L'actuala frontièra foguèt fixada per de tractats en [[1859]], [[1860]], [[1861]] e [[1894]]. ==Geografia== [[Imatge:Melilla es.png|thumb|255px|left|Mapa detalhat de Melilla.]] ==Demografia== ==Ligams extèrnes== ==Vejatz tanben== ==Nòtas== {{Referéncias|grop=nòta}} ==Referéncias== <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[categoria:Espanha]] [[categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[categoria:Melilla]] ca0z74s4b4bd7jsrpegy5in6c0winkq 0 24183 2505490 2283116 2026-08-01T14:15:28Z Alaric 506 44932 actualizacion 2505490 wikitext text/x-wiki {{omon|Lesinhan (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Lesinhan de las Corbièras |imatge = Map canton code 11 19.svg | reg= {{Occitània (Region)}} | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Lesinhan de las Corbièras]] |nbcom=18 ---> 10 |canton=1119 |km²= 262.1 |cons= Valérie Dumontet ([[PS]]) e Sébastien Gasparini ([[PCF]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Le '''canton de Lesinhan de las Corbièras''' es una anciana [[canton francés|division administrativa]] [[França|francesa]] del departament d'[[Aude (departament)|Aude]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], e la [[regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèt e passèt de 18 a 10 comunas. Son n° INSEE es ara 1108. Le canton cambièt dos còps de nom : en 1927, de ''canton de Lesinhan'', venguèt ''canton de Lesinhan de las Corbièras'' (traduccion), le 1èr de genièr de 2016, venguèt ''canton de Lesinhanés'' per decret pres le 27 de decembre de 2015 <ref>Décret n° 2015-1767 del 24 de decembre de 2015 que modifica le decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 que portava delimitacion dels cantons dins le departament d’Aude, ''Journal officiel de la République française'', 27 de decembre de 2015, n° 300</ref>. </br> La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian meridional]]. '''NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.''' == Demografia== Lo canton de Lesinhan de las Corbièras se compausa de 18 [[comuna]]s per {{formatnum:17924}} estatjants en 1999. <div> {| align="right" |''Nombre d'estatjants del<br/>{{PAGENAME}}'' |- |<timeline> #Entratz los ans Define $An1 = 1962 Define $An2 = 1968 Define $An3 = 1975 Define $An4 = 1982 Define $An5 = 1990 Define $An6 = 1999 #Entratz los nombres d'estatjants Define $NabAn1 = 15998 Define $NabAn2 = 17192 Define $NabAn3 = 16285 Define $NabAn4 = 16002 Define $NabAn5 = 16905 Define $NabAn6 = 17924 Define $NabMax=18000 #Entratz lo nom de la font Define $Font = Insee Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:fons value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:350 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:$NabMax TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:fons BarData= bar:$An1 text:$An1 bar:$An2 text:$An2 bar:$An3 text:$An3 bar:$An4 text:$An4 bar:$An5 text:$An5 bar:$An6 text:$An6 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:$An1 from:0 till: $NabAn1 bar:$An2 from:0 till: $NabAn2 bar:$An3 from:0 till: $NabAn3 bar:$An4 from:0 till: $NabAn4 bar:$An5 from:0 till: $NabAn5 bar:$An6 from:0 till: $NabAn6 PlotData= bar:$An1 at: $NabAn1 fontsize:S text: $NabAn1 shift:(-8,5) bar:$An2 at: $NabAn2 fontsize:S text: $NabAn2 shift:(-8,5) bar:$An3 at: $NabAn3 fontsize:S text: $NabAn3 shift:(-8,5) bar:$An4 at: $NabAn4 fontsize:S text: $NabAn4 shift:(-8,5) bar:$An5 at: $NabAn5 fontsize:S text: $NabAn5 shift:(-8,5) bar:$An6 at: $NabAn6 fontsize:S text: $NabAn6 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(150,20) text:Annadas (font $Font) </timeline> |} </div> {{Clr}} ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Botenac]] |11048 | 22,96 | {{popfr11|048}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Camplong d'Aude]] |11064 | 12,28 | {{popfr11|064}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|064}}/12.28) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fabresan]] |11132 | 28,62 | {{popfr11|132}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|132}}/28.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ferrals de las Corbièras]] |11140 | 15,95 | {{popfr11|140}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|140}}/15.95) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fontcobèrta]] |11148 | 9,97 | {{popfr11|148}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|148}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Luc d'Orbiu]] |11210 | 9,88 | {{popfr11|210}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|210}}/9.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montseret]] |11256 |11,31 | {{popfr11|256}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|256}}/11.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Andrieu de Ròcalonga]] |11332 |30,81 | {{popfr11|332}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|332}}/30.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Composicion dempuèi 2015== [[Imatge:Aude_-_Canton_Le_Lézignanais_2015.svg|thumb|center|300px|Le canton novèl dins la mapa dels cantons d'Aude]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * [[Arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude|Lesinhan de las Corbièras]] [[Categoria:Aude]] 4nrd5nmhch50nklwrwklk6z22u6mf8p 2505492 2505490 2026-08-01T14:57:59Z Alaric 506 44932 2505492 wikitext text/x-wiki {{omon|Lesinhan (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Lesinhan de las Corbièras |imatge = Map canton code 11 19.svg | reg= {{Occitània (Region)}} | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Lesinhan de las Corbièras]] |nbcom=18 ---> 10 |canton=1119 |km²= 262.1 |cons= Valérie Dumontet ([[PS]]) e Sébastien Gasparini ([[PCF]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Le '''canton de Lesinhan de las Corbièras''' es una anciana [[canton francés|division administrativa]] [[França|francesa]] del departament d'[[Aude (departament)|Aude]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], e la [[regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèt e passèt de 18 a 10 comunas. Son n° INSEE es ara 1108. Le canton cambièt dos còps de nom : en 1927, de ''canton de Lesinhan'', venguèt ''canton de Lesinhan de las Corbièras'' (traduccion), le 1èr de genièr de 2016, venguèt ''canton de Lesinhanés'' per decret pres le 27 de decembre de 2015 <ref>Décret n° 2015-1767 del 24 de decembre de 2015 que modifica le decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 que portava delimitacion dels cantons dins le departament d’Aude, ''Journal officiel de la République française'', 27 de decembre de 2015, n° 300</ref>. </br> La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian meridional]]. '''NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.''' == Demografia== Lo canton de Lesinhan de las Corbièras se compausa de 18 [[comuna]]s per {{formatnum:17924}} estatjants en 1999. <div> {| align="right" |''Nombre d'estatjants del<br/>{{PAGENAME}}'' |- |<timeline> #Entratz los ans Define $An1 = 1962 Define $An2 = 1968 Define $An3 = 1975 Define $An4 = 1982 Define $An5 = 1990 Define $An6 = 1999 #Entratz los nombres d'estatjants Define $NabAn1 = 15998 Define $NabAn2 = 17192 Define $NabAn3 = 16285 Define $NabAn4 = 16002 Define $NabAn5 = 16905 Define $NabAn6 = 17924 Define $NabMax=18000 #Entratz lo nom de la font Define $Font = Insee Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:fons value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:350 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:$NabMax TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:fons BarData= bar:$An1 text:$An1 bar:$An2 text:$An2 bar:$An3 text:$An3 bar:$An4 text:$An4 bar:$An5 text:$An5 bar:$An6 text:$An6 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:$An1 from:0 till: $NabAn1 bar:$An2 from:0 till: $NabAn2 bar:$An3 from:0 till: $NabAn3 bar:$An4 from:0 till: $NabAn4 bar:$An5 from:0 till: $NabAn5 bar:$An6 from:0 till: $NabAn6 PlotData= bar:$An1 at: $NabAn1 fontsize:S text: $NabAn1 shift:(-8,5) bar:$An2 at: $NabAn2 fontsize:S text: $NabAn2 shift:(-8,5) bar:$An3 at: $NabAn3 fontsize:S text: $NabAn3 shift:(-8,5) bar:$An4 at: $NabAn4 fontsize:S text: $NabAn4 shift:(-8,5) bar:$An5 at: $NabAn5 fontsize:S text: $NabAn5 shift:(-8,5) bar:$An6 at: $NabAn6 fontsize:S text: $NabAn6 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(150,20) text:Annadas (font $Font) </timeline> |} </div> {{Clr}} ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Botenac]] |11048 | 22,96 | {{popfr11|048}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Camplong d'Aude]] |11064 | 12,28 | {{popfr11|064}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|064}}/12.28) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fabresan]] |11132 | 28,62 | {{popfr11|132}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|132}}/28.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ferrals de las Corbièras]] |11140 | 15,95 | {{popfr11|140}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|140}}/15.95) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fontcobèrta]] |11148 | 9,97 | {{popfr11|148}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|148}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Luc d'Orbiu]] |11210 | 9,88 | {{popfr11|210}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|210}}/9.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montseret]] |11256 |11,31 | {{popfr11|256}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|256}}/11.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Andrieu de Ròcalonga]] |11332 |30,81 | {{popfr11|332}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|332}}/30.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Composicion dempuèi 2015== [[Imatge:Aude_-_Canton_Le_Lézignanais_2015.svg|thumb|center|300px|Le canton novèl dins la mapa dels cantons d'Aude]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de Lesinhan e de [[Fabresan]]; aqueste (que deviá èsser pichon) compreniá dins le canton las comunas de [[Camplong d'Aude|Camplong]] e de Fabresan; [[Ferrals de las Corbièras]] èra del canton de [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]]; [[Argens de Menerbés|Argenç]] èra del [[canton de Ginestars]] e i demorèt d'aquí a 1911. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de Fabresan foguèt suprimit <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Lesinhan foguèt conservat e mermat per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014. [[Botenac]], <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * [[Arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude|Lesinhan de las Corbièras]] [[Categoria:Aude]] mtjnezqlpmtn8f5duv2qk068q2wht5d 2505493 2505492 2026-08-01T15:09:29Z Alaric 506 44932 2505493 wikitext text/x-wiki {{omon|Lesinhan (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Lesinhan de las Corbièras |imatge = Map canton code 11 19.svg | reg= {{Occitània (Region)}} | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Lesinhan de las Corbièras]] |nbcom=18 ---> 10 |canton=1119 |km²= 262.1 |cons= Valérie Dumontet ([[PS]]) e Sébastien Gasparini ([[PCF]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Le '''canton de Lesinhan de las Corbièras''' es una anciana [[canton francés|division administrativa]] [[França|francesa]] del departament d'[[Aude (departament)|Aude]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], e la [[regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèt e passèt de 18 a 10 comunas. Son n° INSEE es ara 1108. Le canton cambièt dos còps de nom : en 1927, de ''canton de Lesinhan'', venguèt ''canton de Lesinhan de las Corbièras'' (traduccion), le 1èr de genièr de 2016, venguèt ''canton de Lesinhanés'' per decret pres le 27 de decembre de 2015 <ref>Décret n° 2015-1767 del 24 de decembre de 2015 que modifica le decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 que portava delimitacion dels cantons dins le departament d’Aude, ''Journal officiel de la République française'', 27 de decembre de 2015, n° 300</ref>. </br> La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian meridional]]. '''NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.''' == Demografia== Lo canton de Lesinhan de las Corbièras se compausa de 18 [[comuna]]s per {{formatnum:17924}} estatjants en 1999. <div> {| align="right" |''Nombre d'estatjants del<br/>{{PAGENAME}}'' |- |<timeline> #Entratz los ans Define $An1 = 1962 Define $An2 = 1968 Define $An3 = 1975 Define $An4 = 1982 Define $An5 = 1990 Define $An6 = 1999 #Entratz los nombres d'estatjants Define $NabAn1 = 15998 Define $NabAn2 = 17192 Define $NabAn3 = 16285 Define $NabAn4 = 16002 Define $NabAn5 = 16905 Define $NabAn6 = 17924 Define $NabMax=18000 #Entratz lo nom de la font Define $Font = Insee Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:fons value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:350 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:$NabMax TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:fons BarData= bar:$An1 text:$An1 bar:$An2 text:$An2 bar:$An3 text:$An3 bar:$An4 text:$An4 bar:$An5 text:$An5 bar:$An6 text:$An6 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:$An1 from:0 till: $NabAn1 bar:$An2 from:0 till: $NabAn2 bar:$An3 from:0 till: $NabAn3 bar:$An4 from:0 till: $NabAn4 bar:$An5 from:0 till: $NabAn5 bar:$An6 from:0 till: $NabAn6 PlotData= bar:$An1 at: $NabAn1 fontsize:S text: $NabAn1 shift:(-8,5) bar:$An2 at: $NabAn2 fontsize:S text: $NabAn2 shift:(-8,5) bar:$An3 at: $NabAn3 fontsize:S text: $NabAn3 shift:(-8,5) bar:$An4 at: $NabAn4 fontsize:S text: $NabAn4 shift:(-8,5) bar:$An5 at: $NabAn5 fontsize:S text: $NabAn5 shift:(-8,5) bar:$An6 at: $NabAn6 fontsize:S text: $NabAn6 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(150,20) text:Annadas (font $Font) </timeline> |} </div> {{Clr}} ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Botenac]] |11048 | 22,96 | {{popfr11|048}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Camplong d'Aude]] |11064 | 12,28 | {{popfr11|064}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|064}}/12.28) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fabresan]] |11132 | 28,62 | {{popfr11|132}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|132}}/28.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ferrals de las Corbièras]] |11140 | 15,95 | {{popfr11|140}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|140}}/15.95) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fontcobèrta]] |11148 | 9,97 | {{popfr11|148}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|148}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Luc d'Orbiu]] |11210 | 9,88 | {{popfr11|210}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|210}}/9.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montseren]] |11256 |11,31 | {{popfr11|256}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|256}}/11.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Andrieu de Ròcalonga]] |11332 |30,81 | {{popfr11|332}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|332}}/30.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Composicion dempuèi 2015== [[Imatge:Aude_-_Canton_Le_Lézignanais_2015.svg|thumb|center|300px|Le canton novèl dins la mapa dels cantons d'Aude]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de Lesinhan e de [[Fabresan]]; aqueste (que deviá èsser pichon) compreniá dins le canton las comunas de [[Camplong d'Aude|Camplong]] e de Fabresan; [[Ferrals de las Corbièras]] èra del canton de [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]]; [[Argens de Menerbés|Argenç]] èra del [[canton de Ginestars]] e i demorèt d'aquí a 1911. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Fabresan (e de Sant Laurenç) foguèron suprimits <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Lesinhan foguèt conservat e mermat per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014. Pel meteis decret, [[Botenac]], [[Camplong d'Aude]], [[Fabresan]], [[Ferrals de las Corbièras]], [[Luc d'Orbiu]], [[Montseren]] e [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] passèron dins le canton de Fabresan, vengut puèi canton de las Corbièras <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * [[Arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude|Lesinhan de las Corbièras]] [[Categoria:Aude]] gd65hufum4yucjjx9nowl93b3frtyzb 2505494 2505493 2026-08-01T15:11:10Z Alaric 506 44932 /* Istòria */ 2505494 wikitext text/x-wiki {{omon|Lesinhan (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Lesinhan de las Corbièras |imatge = Map canton code 11 19.svg | reg= {{Occitània (Region)}} | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Lesinhan de las Corbièras]] |nbcom=18 ---> 10 |canton=1119 |km²= 262.1 |cons= Valérie Dumontet ([[PS]]) e Sébastien Gasparini ([[PCF]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Le '''canton de Lesinhan de las Corbièras''' es una anciana [[canton francés|division administrativa]] [[França|francesa]] del departament d'[[Aude (departament)|Aude]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], e la [[regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèt e passèt de 18 a 10 comunas. Son n° INSEE es ara 1108. Le canton cambièt dos còps de nom : en 1927, de ''canton de Lesinhan'', venguèt ''canton de Lesinhan de las Corbièras'' (traduccion), le 1èr de genièr de 2016, venguèt ''canton de Lesinhanés'' per decret pres le 27 de decembre de 2015 <ref>Décret n° 2015-1767 del 24 de decembre de 2015 que modifica le decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 que portava delimitacion dels cantons dins le departament d’Aude, ''Journal officiel de la République française'', 27 de decembre de 2015, n° 300</ref>. </br> La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian meridional]]. '''NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.''' == Demografia== Lo canton de Lesinhan de las Corbièras se compausa de 18 [[comuna]]s per {{formatnum:17924}} estatjants en 1999. <div> {| align="right" |''Nombre d'estatjants del<br/>{{PAGENAME}}'' |- |<timeline> #Entratz los ans Define $An1 = 1962 Define $An2 = 1968 Define $An3 = 1975 Define $An4 = 1982 Define $An5 = 1990 Define $An6 = 1999 #Entratz los nombres d'estatjants Define $NabAn1 = 15998 Define $NabAn2 = 17192 Define $NabAn3 = 16285 Define $NabAn4 = 16002 Define $NabAn5 = 16905 Define $NabAn6 = 17924 Define $NabMax=18000 #Entratz lo nom de la font Define $Font = Insee Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:fons value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:350 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:$NabMax TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:fons BarData= bar:$An1 text:$An1 bar:$An2 text:$An2 bar:$An3 text:$An3 bar:$An4 text:$An4 bar:$An5 text:$An5 bar:$An6 text:$An6 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:$An1 from:0 till: $NabAn1 bar:$An2 from:0 till: $NabAn2 bar:$An3 from:0 till: $NabAn3 bar:$An4 from:0 till: $NabAn4 bar:$An5 from:0 till: $NabAn5 bar:$An6 from:0 till: $NabAn6 PlotData= bar:$An1 at: $NabAn1 fontsize:S text: $NabAn1 shift:(-8,5) bar:$An2 at: $NabAn2 fontsize:S text: $NabAn2 shift:(-8,5) bar:$An3 at: $NabAn3 fontsize:S text: $NabAn3 shift:(-8,5) bar:$An4 at: $NabAn4 fontsize:S text: $NabAn4 shift:(-8,5) bar:$An5 at: $NabAn5 fontsize:S text: $NabAn5 shift:(-8,5) bar:$An6 at: $NabAn6 fontsize:S text: $NabAn6 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(150,20) text:Annadas (font $Font) </timeline> |} </div> {{Clr}} ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Botenac]] |11048 | 22,96 | {{popfr11|048}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Camplong d'Aude]] |11064 | 12,28 | {{popfr11|064}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|064}}/12.28) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fabresan]] |11132 | 28,62 | {{popfr11|132}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|132}}/28.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ferrals de las Corbièras]] |11140 | 15,95 | {{popfr11|140}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|140}}/15.95) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fontcobèrta]] |11148 | 9,97 | {{popfr11|148}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|148}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Luc d'Orbiu]] |11210 | 9,88 | {{popfr11|210}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|210}}/9.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montseren]] |11256 |11,31 | {{popfr11|256}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|256}}/11.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Andrieu de Ròcalonga]] |11332 |30,81 | {{popfr11|332}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|332}}/30.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Los cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Composicion dempuèi 2015== [[Imatge:Aude_-_Canton_Le_Lézignanais_2015.svg|thumb|center|300px|Le canton novèl dins la mapa dels cantons d'Aude]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de Lesinhan e de [[Fabresan]]; aqueste (que deviá èsser pichon) compreniá dins le canton las comunas de [[Camplong d'Aude|Camplong]] e de Fabresan; [[Ferrals de las Corbièras]] èra del canton de [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]]; [[Argens de Menerbés|Argenç]] èra del [[canton de Ginestars]] e i demorèt d'aquí a 1911. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Fabresan (e de Sant Laurenç) foguèron suprimits <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Lesinhan foguèt conservat e mermat per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014. Pel meteis decret, [[Botenac]], [[Camplong d'Aude]], [[Fabresan]], [[Ferrals de las Corbièras]], [[Luc d'Orbiu]], [[Montseren]] e [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] passèron dins le canton de Fabresan, vengut puèi canton de las Corbièras <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * [[Arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude|Lesinhan de las Corbièras]] [[Categoria:Aude]] l264xhq26syj46s95ipj7knmja8sjht 2505523 2505494 2026-08-01T19:28:48Z Alaric 506 44932 2505523 wikitext text/x-wiki {{omon|Lesinhan (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Lesinhan de las Corbièras |imatge = Map canton code 11 19.svg | reg= {{Occitània (Region)}} | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Lesinhan de las Corbièras]] |nbcom=18 ---> 10 |canton=1119 |km²= 262.1 |cons= Valérie Dumontet ([[PS]]) e Sébastien Gasparini ([[PCF]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Le '''canton de Lesinhan de las Corbièras''' es una anciana [[canton francés|division administrativa]] [[França|francesa]] del departament d'[[Aude (departament)|Aude]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], e la [[regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada a las eleccions de 2015, le canton se conservèt e passèt de 18 a 10 comunas. Son n° INSEE es ara 1108. Le canton cambièt dos còps de nom : en 1927, de ''canton de Lesinhan'', venguèt ''canton de Lesinhan de las Corbièras'' (traduccion), le 1èr de genièr de 2016, venguèt ''(canton) le Lesinhanenc'' per decret pres le 27 de decembre de 2015 <ref>Décret n° 2015-1767 del 24 de decembre de 2015 que modifica le decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 que portava delimitacion dels cantons dins le departament d’Aude, ''Journal officiel de la République française'', 27 de decembre de 2015, n° 300</ref>. </br> La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian meridional]]. '''NB. Per de rasons tecnicas, una partida de las informacions de l'Infobox (mapa, superficia, populacion, densitat, n° INSEE) son las de la situacion d'abans 2015.''' == Demografia== Lo canton de Lesinhan de las Corbièras se compausa de 18 [[comuna]]s per {{formatnum:17924}} estatjants en 1999. <div> {| align="right" |''Nombre d'estatjants del<br/>{{PAGENAME}}'' |- |<timeline> #Entratz los ans Define $An1 = 1962 Define $An2 = 1968 Define $An3 = 1975 Define $An4 = 1982 Define $An5 = 1990 Define $An6 = 1999 #Entratz los nombres d'estatjants Define $NabAn1 = 15998 Define $NabAn2 = 17192 Define $NabAn3 = 16285 Define $NabAn4 = 16002 Define $NabAn5 = 16905 Define $NabAn6 = 17924 Define $NabMax=18000 #Entratz lo nom de la font Define $Font = Insee Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:fons value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:350 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:$NabMax TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:fons BarData= bar:$An1 text:$An1 bar:$An2 text:$An2 bar:$An3 text:$An3 bar:$An4 text:$An4 bar:$An5 text:$An5 bar:$An6 text:$An6 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:$An1 from:0 till: $NabAn1 bar:$An2 from:0 till: $NabAn2 bar:$An3 from:0 till: $NabAn3 bar:$An4 from:0 till: $NabAn4 bar:$An5 from:0 till: $NabAn5 bar:$An6 from:0 till: $NabAn6 PlotData= bar:$An1 at: $NabAn1 fontsize:S text: $NabAn1 shift:(-8,5) bar:$An2 at: $NabAn2 fontsize:S text: $NabAn2 shift:(-8,5) bar:$An3 at: $NabAn3 fontsize:S text: $NabAn3 shift:(-8,5) bar:$An4 at: $NabAn4 fontsize:S text: $NabAn4 shift:(-8,5) bar:$An5 at: $NabAn5 fontsize:S text: $NabAn5 shift:(-8,5) bar:$An6 at: $NabAn6 fontsize:S text: $NabAn6 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(150,20) text:Annadas (font $Font) </timeline> |} </div> {{Clr}} ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Botenac]] |11048 | 22,96 | {{popfr11|048}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Camplong d'Aude]] |11064 | 12,28 | {{popfr11|064}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|064}}/12.28) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fabresan]] |11132 | 28,62 | {{popfr11|132}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|132}}/28.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ferrals de las Corbièras]] |11140 | 15,95 | {{popfr11|140}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|140}}/15.95) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Fontcobèrta]] |11148 | 9,97 | {{popfr11|148}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|148}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Luc d'Orbiu]] |11210 | 9,88 | {{popfr11|210}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|210}}/9.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montseren]] |11256 |11,31 | {{popfr11|256}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|256}}/11.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Andrieu de Ròcalonga]] |11332 |30,81 | {{popfr11|332}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|332}}/30.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} [[Imatge:Arrondissements_et_cantons_de_l'Aude.svg|thumb|center|Les cantons e'ls arrondiments abans 2015]] ==Composicion dempuèi 2015== [[Imatge:Aude_-_Canton_Le_Lézignanais_2015.svg|thumb|center|300px|Le canton novèl dins la mapa dels cantons d'Aude]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Argens de Menerbés]] |11013 |4,59 | {{popfr11|013}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Castèlnòu d'Aude]] |11077 |7,38 | {{popfr11|077}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|077}}/7.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Conilhac de las Corbièras]] |11098 |12,18 | {{popfr11|098}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|098}}/12.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Cruscadas]] |11111 | 9,65 | {{popfr11|111}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|111}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Escalas]] |11126 | 10,18 | {{popfr11|126}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|126}}/10.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Lesinhan de las Corbièras]]''' |11203 | 37,68 | {{popfr11|203}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|203}}/37.68) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Montbrun de las Corbièras]] |11241 |10,61 | {{popfr11|241}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|241}}/10.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Omps]] |11172 | 3,06 | {{popfr11|172}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|172}}/3.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Ornasons]] |11267 | 10,80 | {{popfr11|267}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|267}}/10.80) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Torosèla]] |11393 | 14,19 | {{popfr11|393}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|393}}/14.19) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |} ==Istòria== A la Revolucion, creèron les cantons de Lesinhan e de [[Fabresan]]; aqueste (que deviá èsser pichon) compreniá dins le canton las comunas de [[Camplong d'Aude|Camplong]] e de Fabresan; [[Ferrals de las Corbièras]] èra del canton de [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]]; [[Argens de Menerbés|Argenç]] èra del [[canton de Ginestars]] e i demorèt d'aquí a 1911. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Fabresan (e de Sant Laurenç) foguèron suprimits <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Lesinhan foguèt conservat e mermat per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014. Pel meteis decret, [[Botenac]], [[Camplong d'Aude]], [[Fabresan]], [[Ferrals de las Corbièras]], [[Luc d'Orbiu]], [[Montseren]] e [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] passèron dins le canton de Fabresan, vengut puèi canton de las Corbièras <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * [[Arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude|Lesinhan de las Corbièras]] [[Categoria:Aude]] re13trcalummpzyzasijuyy9t5w7nbi 0 25702 2505513 2491535 2026-08-01T18:15:12Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505513 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tortosa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Ajuntament (Tortosa).jpg|vinheta|Ajuntament de Tortosa]] [[Fichièr:Mercado Municipal de Tortosa, Tarragona.jpg|vinheta|Tortosa]] [[Fichièr:Tortosa_Cathedral_2022_-_interior-Pano.jpg|vinheta|la catedrala]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} hk19x1nd66vor5pmzblzpu46flv3p4c 0 43166 2505525 2444462 2026-08-01T19:36:27Z Rotondus 32520 /* Referéncias */ Modèl 2505525 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:BnF ms. 854 fol. 133 - Cercamon (2).jpg|thumb|right|250px|Representacion de Cercamon dens un cansonèr deu sègle XIII]] '''Cercamon'''<ref name=TdF/><ref>''[https://www.yumpu.com/es/document/view/13697914/la-poesie-lyrique-des-troubadours-collegi-doccitania Istòria - antologia de la Literatura occitana: Sègle XII - Segonda mitat del sègle XX]'' per Domenja Blanchard, Collègi d'Occitània</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230815231515/http://trobar-aquitaine.org/oc/l-art-daus-trobadors/lo-trobar/los-temas</ref><ref>[https://wikigram.locongres.com/index.php?title=3._G._Les_d%C3%A9monstratifs Lo Congrès permanent de la lenga occitana]</ref><ref>[https://arraton.fr/contes/en-terra-de-trobadors-10-11-ans/ Escòla Gaston Febus]</ref> o benlèu rarament '''Cercamòn'''<ref group=N>Lo siti web MedievalOc utiliza las doas grafias [https://medievaloc.com/2023/02/02/lo-trobador-gascon-marcabrun/ Cercamon] e [https://medievaloc.com/2023/02/04/cercamon-lo-trobador/ Cercamòn], benlèu derivat d'aquela grafia sus Wikipèdia.</ref>{{refnec}} (''Cercamoun'' en [[nòrma mistralenca]]; ''Cercamon, Cercamons, Cercalmont'' en [[occitan ancian]]<ref name=TdF>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=6RsiKl5wNr4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Cercalmont%22&pg=PA517#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Cercalmont%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]'', [[sègle XIX]].</ref>) que ho un trobador originari, segon la soa [[vida (literatura)|vida]], de [[Gasconha]] ; qu'espelí de cap a las annadas [[1137]], [[1149]]. Segon [[Frederic Mistral]], son nom<ref group=N>''Cercalmont'' ven "Cèrca al Mond" en grafia classica de l'occitan.</ref> significa "Que cerca dins lo monde". Que's sap chic de causas en vertat sus la soa vita (de segur hèra posteriora aus son temps) e la soa [[vida]] que dit : ''Cercamon si fo uns joglars de Gascoingna, e trobet vers e pasoretas a la usanza antiga. E cerquet tot lo mon lai on el poc anar, e per so fetz se dire Cercamons''. De Cercamon que conservam : *[[Canson (literatura)|Canson]]s : **''Quant l'aura Doussa s'amarzis'' (9 coblas unisonans dab 2 tornadas de dus vers) **''Ab lo temps qe fai refreschar'' (7coblas unisonans) *[[Sirventés]] : **''Puoi nostre temps comens'a brunezir'' (8 coblas unisonans dab 2 tornadas de 4 vers) *[[Planh (literatura)|Planh]] : ** ''Lo plaing comenz iradament'' (un deus mei ancians d'aqueth genre liteari, vodat a [[Guilhèm X d'Aquitània]], mort lo [[9 d'abriu]] de [[1137]], hilh deu "purmèr trobador" [[Guilhèm de Peitieus (Guilhèm IX lo trobador)|Guilhèm IX]] - 9 coblas singulars, a8 a8 a8 a8 a8 b8, b tostemps medisha rima en -is) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== *Riquer, Martín de. ''Los trovadores, historia literaria y textos''. Planeta : Barcelona, [[1975]]. {{commonscat|Cercamon}} ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== [http://www.trobar.org/troubadours/cercamon/ Òbras completas] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Cercamon}} [[Categoria:Trobador gascon]] [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Literatura gascona]] [[Categoria:Escrivan gascon]] {{LitOc}} {{multibendèl|portal Gasconha|portal Occitània|literatura}} 38hlawgvr0vvoe0vhjd92z7x1lvpfgl 0 74409 2505498 2311787 2026-08-01T16:04:58Z JackyM59 60827 Photograph updated 2505498 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Pecquencourt | nomcomuna2=Pecquencourt | imatge=Mairie et église de Pecquencourt.jpg | descripcion=L'Ot&egrave;l de vila | lògo= | escut=Blason de la ville de Pecquencourt (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton de Marchiennes|Marchiennes]] | insee =59456 | sitweb= | cp =59146 | cònsol =Joël Pierrache | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Pecquencourtois, Pecquencourtoises (en [[francés]]) |longitud=3.21638888889 |latitud=50.3780555556 | alt mini =16 | alt mej = | alt maxi =27 | km² =9.6 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59456 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Joël Pierrache|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59456 |1793=1329 |1800=1269 |1806=1261 |1821=1304 |1831=1334 |1836=1300 |1841=1353 |1846=1438 |1851=1350 |1856=1366 |1861=1426 |1866=1427 |1872=1360 |1876=1405 |1881=1324 |1886=1259 |1891=1275 |1896=1259 |1901=1381 |1906=1417 |1911=1345 |1921=1329 |1926=3018 |1931=3713 |1936=4263 |1946=5111 |1954=6555 |1962=8772 |1968=8911 |1975=7934 |1982=7387 |1990=6718 |1999=6361 |2004= |2005= |2006=6040 |2007=5990 |2008=5939 |2009=5969 |cassini=26363 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59456 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] pva7f6pdi4lahpbn1o8btr3jhs948ch 0 81751 2505564 1856887 2026-08-02T09:02:11Z Nicolas Eynaud 6858 2505564 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. l6gktuigsl1ht5hi930nptttxbx9mky 2505565 2505564 2026-08-02T09:14:13Z Nicolas Eynaud 6858 2505565 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. 24ojfdsfiq5dbcrfvxh2kx2huff7frv 2505566 2505565 2026-08-02T09:16:54Z Nicolas Eynaud 6858 2505566 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> ec9zlz67w0hj3w58ig9pea5puzseilg 2505567 2505566 2026-08-02T09:17:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505567 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> fhb2lmf007hvsy5pr08wtxcrz1oxvu6 2505568 2505567 2026-08-02T09:28:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505568 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'', e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> lab3zz5f7vh19qcalxe81ms4imxg8zv 2505569 2505568 2026-08-02T09:29:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505569 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'', e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> fsxcad5quwxnuzxc7cx9n0d3ls6bvim 2505570 2505569 2026-08-02T09:30:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505570 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> 9k2j8tsqyyf7vjuvuzi7fvp45gq6xm9 2505571 2505570 2026-08-02T09:36:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505571 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu teorema admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alora queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar la natura d'un [[angle]] a partir de las longors daus costats d'un triangle. == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> ow7ygfmaa73uqxyswv4ttbnrqqrnykv 2505572 2505571 2026-08-02T09:38:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505572 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu teorema admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> inaldqw86e4q9dobniv2jn8jplrupd4 2505573 2505572 2026-08-02T09:38:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liams internes */ 2505573 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu teorema admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> 43u1kq0y04l7uxcjzeg5p5nhf8xbq54 2505574 2505573 2026-08-02T09:38:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Enonciat */ 2505574 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> lr6j827e7aey4ue0xshomwic1eh7tzn 2505576 2505574 2026-08-02T09:44:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2505576 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]]s [[Antiquitat|anticas]] anterioras o independentas daus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> ems4org1zo7dt5jfidltb7gundlkc3e 2505577 2505576 2026-08-02T09:45:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2505577 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> ewutkjxy2kc34msijyvlirq83aw62z7 2505578 2505577 2026-08-02T09:51:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2505578 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> otq19ud8g05xaq9of6xgw96muggxv4s 0 82525 2505501 1872883 2026-08-01T17:18:34Z Guilhemjoan 10024 correccions ortograficas e tipograficas 2505501 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Lo sermon 2.jpg|thumb|]] [[File:Lo sermon deu duré de Bideren.jpg|thumb|left]] '''Lo Sermon deu Curè de [[Vidèren]]''' (<Lou Sermou deu Curè de Bideren>) qu'ei un gran classic de la [[literatura occitana]] en lenga [[bearnés|bearnesa]][http://www.google.fr/search?tbm=bks&tbo=1&hl=fr&q=lou+sermou+deu+cur%C3%A9&btnG=#sclient=psy-ab&hl=fr&tbo=1&tbm=bks&source=hp&q=lou+sermou+deu+cur%C3%A9+de+Bideren&pbx=1&oq=lou+sermou+deu+cur%C3%A9+de+Bideren&aq=f&aqi=&aql=&gs_sm=3&gs_upl=23365l25982l0l26395l11l11l0l0l0l0l228l1619l0.9.2l11l0&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.,cf.osb&fp=1f8ba91c174907bd&biw=1281&bih=650]. Que hè partida deu genre deu sermon burlesc on lo curat e predica en bèth díser que Diu que l'a parlat entà'u díser que mantuns gojats e gojatas de Vidèren que seràn damnat per'mor deu lor gran « pecat » : « aqueth pecat qu'ei donc, qu'au sortir de la glèisa los gojats disen a la gojatas : ''– E voletz garfo ?… E las gojatas que prenen garfo de las mans deus gojats… E puish gojatas, quand ètz au bal, que v'assedetz sus las cueishas deus gojats qui'vs hèn dançar sus los jolhs… las carns s'escauhan, la canavèra que's dreça, e lo zig-zag qu'ei lèu dat… […]'' == Edicions == * ''Le sermon du curé de Bideren XVIIIe siècle ''. [[Pau]] : L. Ribaut, [[1873]]. * ''Lou Sermon de Curè de Bideren XVIII ségle. ''. Pau : [[1875]]. * ''Rèbe de l'abé Puyo. Sermou deu curé de Bideren''. Pau : Tonnet, [[1880]]. * ''Lou sermou deu Curé de Bideren''. [[Ortès]] : Moulia et Grandperrin, [[1900]]. * ''Lo sermon deu curè de Bidèren''. Ortès : [[Per Noste]], [[2002]]. == Bibliografia == * Clavé, Paul. ''Littérature gasconne: prosateurs béarnais''. Ortès : Per Noste, [[1980]]. * Desplat, Christian. ''Charivaris en Gascogne: la "morale des peuples" du XVIe au XXe siècle''. Berger-Levrault, [[1982]]. * Desplat, Christian. ''Le théâtre populaire dans les Pyrénées occidentales françaises ''. Gascogne, [[2003]]. * Tucoo-Chala, Pierre. ''Béarn: cadre naturel, histoire, art, littérature, langue, économie, traditions populaires''. Bonneton, [[1986]]. * Brunot, Ferdinand. ''Histoire de la langue française des origines à nos jours''. Colin, [[1967]]. * Sarpoulet, Jean-Marie. ''Les débuts des reclams de Biarn e Gascougne''. Pessac : Presses Universitaires de Bordeaux, [[2005]]. == Edicion en linha == * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k71300g.r=bideren.langFR Edicion de 1873 sus Gallica.bnf.fr] {{escrivan occitan XVIII}} {{multibendèl|LitOc|Portal Bearn}} [[Categoria:Escrivan bearnés]] 3sjyfy99l74zt1q5l876t50beinomw2 0 82687 2505535 2414256 2026-08-02T05:27:21Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2505535 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Botenac | nom2 = ''Boutenac'' | imatge = Chateau_de_Boutenac.JPG | descripcion = Lo castèl de Botenac vist de la pineda. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Boutenac_(11)_réel.svg | parçan = {{Corbièras}} | ist = {{Lengadòc}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona]] | canton = Las Corbièras ([[canton de Lesinhan de las Corbièras|Lesinhan de las Corbièras]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11048 | cp = 11200 | cònsol = Sylvie Raynaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.1483 | longitud = 2.7911 | alt mini = 36 | alt mej = | alt maxi = 265 | gentilici = | km² = 22.96 |}} '''Botenac''' (''Boutenac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de las [[Corbièras (region)|Corbièras]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Lo vilatge es situat sul penjal nòrd d'un puèg de las [[Corbièras (region)|Corbièras]]. === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Botenac | nord = [[Luc d'Orbiu]] | nord-est = [[Ornasons]] | est = [[Bisanet]] | sud-est = [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] | sud = [[Montseret]] | sud-ouest = [[Tesan de las Corbièras]] | ouest = [[Ferrals de las Corbièras]] | nord-ouest = [[Lesinhan de las Corbièras]] }} ==Toponimia== ===Botenac=== Las fòrmas ancianas son ''villa Boltennago'', en 842, ''Bothenagum'', en latin, en 1049-50, ''Bottenacum'' en 1133, ''Botenacum'' en 1178, ''Boltenag'' en 1155, ''Boltenacum'' en 1163, ''Castrum de Botenacho d'Amont..., Castrum de Botenacho d'Aval'' en 1271, ''Castrum inferius de Boutenaco..., castrum superius de Boutenaco'' en 1272, ''Botenah'' en 1402, ''Bouthenacum'' en 1427, ''Bothenac de Dejos, Bothenac de Desus'' al sègle XIV, ''Botenac'' en 1538, ''Bouthenac'' en 1595, ''Boutenac'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 45, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f137.item.texteImage </ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] explica lo nom per un nom latin d'òme ''*Buttinus'', non atestat, inferit de ''Buttius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 107</ref>, latinizacion del sufixe gallés ''-ācon''. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] utiliza lo nom celtic d'òme ''*Buttinos'', inatestat tanben <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 94, 289 e 331</ref>. Aquelis especialistas semblan considerar que ''l'' de las atestacions del sègle IX e del sègle XII es una error. Boutenac èra donc benlèu una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Buttinos / -us''. Pasmens, i a un dobte, pr'amor de las fòrmas en ''Bolt-''. ===''Gasparets''=== Las fòrmas ancianas de ''Gasparets'' (nom francés), a l'èst de Botenac, son : ''Villa quae dicitur Guadpadengs'' en 1089, ''Garpadenx'' en 1119, ''Alodium de Harpadens, Gaspadens'' en 1119, ''Al Gad de Gasparet'' en 1180-1500 [probablament a la fin], ''De Gatpadenis'' en 1187, ''Castrum et villa de Gatpadencs'' en 1214, ''Gatpasencs'' en 1214, ''S. Martinus de Catipazencis'' en 1217, ''Gatpadenx'' en 1228-1494, ''Castrum De Guatpezenchis'' en 1271, ''Gatpazens'' en 1290-1494, ''Gaypasencs'' en 1342, ''De Gadiopazenchis'' en 1349, ''De Gatpezenchis'' en 1351, ''Ecclesia de Gatpazenchis'' en 1360, ''De Gadioparenchi'' en 1377, ''Gasparens'' al sègle XIV, ''Gatparenx'' al sègle XIV, ''De Gadiumparenthi'' en 1427, ''De Gadiopadenchi'' en 1485-1494, ''De Gapadanet'' en 1521, ''Alha glyeysa de Sant Marti'' en 1538, ''Al molhy de Gasparetz'' en 1538, ''Le lieu de Gaspart'' en 1540-1588, ''Paroisse S. Martin de Gasparetz'' en 1177-1639, ''Galpadens..., Gacpadencs'' en 1214-1749, ''Gaspanès..., Gasparens'' en 1719. Gasparets es una anciana rectoriá de la diocèsi de Narbona, del vocable de Sant Martin <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 161, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f253.item.texteImage </ref>, que ne ditz l'ancianetat. Lo primièr element sembla ''ga'' (i a un pichon riu). La glèisa Sant Martin es çaquelà a 500 m sus una tuqueta, doncas pas sul riu. ===Vilamajor=== Las fòrmas ancianas son ''Villa Major'' en 1366, ''Vialamajor'' al sègle XIV, ''Vylha Majo'' en 1538, ''Ville Majour'' en 1580, ''Villemajou'' en 1562 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 476, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f568.item.texteImage </ref>. </br> Vi(a)lamajor, al sud de Gasparets, poiriá èsser a l'emplaçament de la vasta ''villa'' de Consentius citada per Sidòni Apollinar (s'es pas a Auta Riba, comuna d'[[Ornasons]]). ''Vila-'' es de segur al sens de « granda proprietat rurala », utilizat pendent l'[[Antiquitat]] e la Nauta [[Edat Mejana]], abans de prene lo sens de « vilatge ». L'adjectiu (au cas-regime) s'explica benlèu per la talha de la proprietat antica. Es una possibilitat. == Istòria == * Pendent la [[Revolucion Francesa|Revolution]], la parròquia de ''Gasparets'' (nom francés) foguèt annexada a Botenac (probablament abans 1793) <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=60461</ref>. === Origina<ref>{{fr}}''Histoire de Boutenac, Eliane Coste, A.C.C.U.E.I.L.''</ref> === Lo nom '''Botenac''' es eissit de ''Villa boltennago'' (citat en 946), ''boltennago'' venent de ''Botenus'' {{refnec}}, nom d'un Roman proprietari de la ''villa''. Los primièrs abitants son encara mai ancians. De rèstas de de 1850 a 1500 AbC J.C. foguèron trobats. I a mencion d'una preséncia d'une [[villa galloromana]] lo ''Villa Octaviana'' al lòc dich ''Vilamajor'', dels tèrmes a ''Fontsanta'' e de [[sepultura]]s [[Visigòt|visigoticas]]. La primièra mencion du vilatge pel rei Carles II confirma que ''villa Boltennago'' apartenguèt a l'[[abadiá de La Grassa]]. === La legenda de Sant Simeon === Vèrs l'an [[1000]] l'ancian [[avesque]] de [[Catalonha]] Simeon, se venguèt retirar e viure en [[ermita]] dins una balma prèp de Fontsanta e del [[santuari]] de la ''Villa Octaviana'' del roman Consentius. Moriguèt en 1025 dins la cort del castèl. Alara venguèt protector del vilatge; se bastiguèt una capèla en [[1895]] en dessús de la balma del sant e dempuèi cada an se fa procession amb los rèstas del sant dempuèi la glèisa de Botenac per demandar que plòga. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11048 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sylvie Raynaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Alain Mailhac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= André Azeu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Albert Azeu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Lesinhan de las Corbièras]]; es ara del canton de las Corbièras (canton de [[Fabresan]] abans lo 1èr de genièr de 2016). == Demografia == {{Demografia |insee= 11048 |1793 273 |1800=288 |1806=361 |1821=392 |1831=394 |1836=424 |1841=407 |1846=432 |1851=461 |1856=489 |1861=543 |1866=586 |1872=621 |1876=782 |1881= 900 |1886= 980 |1891= 1110 |1896= 1081 |1901= 1079 |1906= 1032 |1911= 997 |1921= 1041 |1926= 925 |1931= 958 |1936= 883 |1946= 678 |1954= 711 |1962= 701 |1968= 622 |1975= 581 |1982= 524 |1990= 519 |1999= 609 |max= 1110 |cassini=5442 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|048}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|048}}/22.96) round 2}}}} ab/km². == Economia == Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]]. == Lòcs e monuments == <gallery mode=packed heights=180px> Boutenac.JPG|Vista de Botenac en ivèrn. Pinède Boutenac.JPG|Una partida de la pineda. Eglise Saint mames.JPG|La glèisa Sant Mamés. Statue République Boutenac.JPG|L'estatua de la Republica. Église_St-Martin_de_Gasparets_(Boutenac).png|Glèisa Sant Martin de Gasparets. Vue_sur_Boutenac.jpg Vignoble_de_Corbières_Boutenac.jpg </gallery> === Lo castèl de Botenac === Abans nomenat castèl bas, per que i aviá un autre que uèi demóra sonque la torre al centre del vilatge. Dins los ans 1990, la proprietat es comprada per l'AOC Corbièras<ref>[http://www.aoc-corbieres.com/ Le site de l'AOC Corbières]</ref> . === La glèisa Sant Martin de ''Gasparets'' === Aquela glèisa del sègle XII, reformada al sègle XIX, es inscrita als [[Monument istoric en França|monuments istorics]] dempuèi 1948 <ref>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00102572</ref>. === Lo massís de la Pineda === Massís boscat de 808 ectaras, que 612 classificat [[zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic]]<ref>{{fr}}[http://www.languedoc-roussillon.ecologie.gouv.fr/asp/ficheznieff.asp?CD_ZONE=00002009 Zone naturelle d'intérêt écologique, faunistique et floristique du bois de la pinède ]</ref>. Subretot sus la comuna de Botenac (423 ha). === La glèisa Sant Mamés === La glèisa Sant Mamés. === Estatua de La Republica<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/palissy_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_1=Cpal5&VALUE_1=boutenac&FIELD_2=EDIF&VALUE_2=&FIELD_3=Cpal1&VALUE_3=&FIELD_4=Cpal2&VALUE_4=&FIELD_5=Cpal3&VALUE_5=&FIELD_6=REPR&VALUE_6=&FIELD_7=Cpal4&VALUE_7=&FIELD_8=Adresse&VALUE_8=&FIELD_9=DOSURLP&VALUE_9=%20&NUMBER=3&GRP=0&REQ=((boutenac)%20%3aLOCA%2cPLOC%2cINSEE%20)&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%34P&SPEC=9&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=200&MAX3=200&DOM=Tous Monument de la République, Inventaire général du patrimoine culturel]</ref> === L'estatua de la Republica. ==Personas ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11048 Botenac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Corbièras]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 2b2yzmqm6ho3dgi4atovv5tc859mg5p 0 102027 2505520 2383629 2026-08-01T19:25:42Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2505520 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Argens de Menerbés | nom2 = ''Argens-Minervois'' | imatge = Argens_06-21_(9).jpg | descripcion = Argenç. | lògo = cap | escut = Blason de la ville d'Argens-Minervois (11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[Canton de Lesinhan de las Corbièras|Lesinhan de las Corbièras]], vengut Le Lesinhanenc | intercom = [[Comunautat de comunas de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | insee = 11013 | cp = 11200 | cònsol = Sebastien Filippi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2433 | longitud = 2.7664 | alt mini = 27 | alt mej = | alt maxi = 120 | km² = 4.59 |}} '''Argens de Menerbés'''{{refnec}} o '''Argenç (de Menerbés)'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref> (''Argens-Minervois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11013.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Argenç de Menerbés | nord = [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]]<br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-est = | est = [[Robian]] | sud-est = | sud = [[Lesinhan de las Corbièras]] | sud-ouest = | ouest = [[Torosèla]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa Arsegii'' en [[881]]; ''Villa Argesii'' en [[888]]; ''Argens'' en [[1107]]; ''Argeinz'' en [[1163]]; ''Villa Argegii'' en [[1165]]; ''Ardensi'' en [[1232]]; ''Argenten'' en [[1234]]; ''Argenchi'' en [[1360]]; ''Argenx'' al [[sègle XIV]]; ''Arjens'' en [[1536]]; ''Az Argens'' en [[1536]]; ''Locus de Argensis'' en [[1596]]; ''Argens'' en [[1781]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P86063876|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.<br> ''Argens'' poiriá venir d'un nom galloroman d'òme ''Argentius'' (del gallic ''argant-'', « argent », crosat ambe'l latin ''argentum'', de meteis sens), o del latin ''argenteus'' « lòc ont tròban d'argent o ont le trabalhan » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref>, donat per ''Argenç'', comuna associada de [[La Mura e Argenç]], mas las fòrmas pus ancianas s'opausan a aquela assimilacion dels dos cases. <br> En 1936, ''Argenç'' venguèt oficialament ''Argens-Minervois'' <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=1187</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11013 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sebastien Filippi |Partit= |Qualitat= tecnician }} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= 2026 |Identitat= Gérard Garcia <ref>https://www.lindependant.fr/2018/01/29/les-voeux-a-la-population,3091345.php</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2005]] o [[2004]] |Fin= 2016 |Identitat= René Lazés |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2005 o 2004 |Identitat= Pierre Peyrard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat= Guy Costesec |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1971 |Identitat= François Roques |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1942]] |Fin= 1953 |Identitat= Fernand Malric |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1942 |Identitat= François Bourdin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1914]] |Fin= 1919 |Identitat= Albin Fraïsse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1914 |Identitat= François Bourdin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1912 |Identitat= Jean Baptiste SEGONNE |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1876 |Identitat= Pierre Joucla |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1865 |Identitat= Jean Paul Marty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1860 |Identitat= Jean Gabriel Joucla |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1848 |Identitat= François Crouzat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1848 |Identitat= Jean Joseph Joucla |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1811]] |Fin= 1830 |Identitat= Joseph SEGONNE |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1811 |Identitat= Joseph Balmes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1799 |Identitat= François Crouzat <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-argens-minervois.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton de [[Lesinhan de las Corbièras]], i demorèt; dempuèi 2016, le canton es vengut ''Le Lézignanais''. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11013 |1793=106 |1800=120 |1806=143 |1821=197 |1831=178 |1836=172 |1841=208 |1846=221 |1851=187 |1856=200 |1861=205 |1866=232 |1872=201 |1876=234 |1881=298 |1886=327 |1891=318 |1896=300 |1901=292 |1906=289 |1911=262 |1921=247 |1926=262 |1931=251 |1936=225 |1946=199 |1954=225 |1962= 210 |1968= 232 |1975= 210 |1982= 218 |1990= 293 |1999= 330 |cassini=1187 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|013}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|013}}/4.59) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Argens_06-21_(8).jpg|Le Canal del Miègjorn a Argenç. Argens-Minervois_AL10.png Argens-Minervois_AL10.png </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11013 Argenç sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] imjsi0kol43c6d3poyso3157x5hk6qz 0 108590 2505545 2414436 2026-08-02T07:50:02Z Poiuytrell 61256 /* */ 2505545 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | noma=Sant Ferriòl | nom2=Saint-Fargeol | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason Saint-Fargeol.svg | escais= | region ist={{Borbonés}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | arrondiment= [[Arrondiment de Montluçon|Montluçon]] | canton= [[Canton de Marsilhac|Marsilhac]] | sitweb= | cp= 03420 | insee = 03231 | cònsol = Paulette Charobert | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.62916666667 |latitud= 46.1388888889 | alt mini = 434 | alt maxi = 573 | km² = 10.36 }} '''Sant Ferriòl'''{{Bdtopoc}}{{refins}} o '''Sent Fargiau''' (''Saint-Fargeol'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Borbonés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Alèir (departament)|Alèir]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups ]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sant Ferriòl]]'''Sant Ferriòl'''}} {{Image label|x=0.282675993152|y=0.444286775938|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 144 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Marcel-en-Marcillat]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.541767088662|y=0.249705550849|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 907 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Marcillat-en-Combraille]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.533741219627|y=0.800227992645|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 202 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Hilaire (Puy-de-Dôme)|Saint-Hilaire]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.102477931616|y=0.655599661392|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 91 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Château-sur-Cher]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.935080287324|y=0.356738263541|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 259 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Virlet]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.90197893347|y=0.75308294066|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1047 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pionsat]] (6,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Toponimia== Sanctus Ferreolus , 1373 ( PB 175 ) E. Negre ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 03231 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Paulette Charobert|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 03231 |1793=688 |1800=668 |1806=717 |1821=849 |1831=817 |1836=839 |1841=846 |1846=864 |1851=856 |1856=812 |1861=791 |1866=840 |1872=806 |1876=809 |1881=818 |1886=805 |1891=712 |1896=716 |1901=720 |1906=709 |1911=680 |1921=588 |1926=530 |1931=470 |1936=486 |1946=437 |1954=368 |1962=313 |1968=311 |1975=284 |1982=249 |1990=229 |1999=218 |2004= |2005= |2006=216 |2007=217 |2008=214 |2009=210 |cassini=31723 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Multibendèl|Portal Borbonés|Portal Occitània}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] [[Categoria:Comuna de Borbonés occitanofòna]] kard6n3yttb42w2ovgo6sxmcxbpfty0 0 121978 2505534 2201729 2026-08-02T04:22:57Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2505534 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} Lo '''Bas Penedés''' (''Baix Penedès'' en [[catalan]]), situat en [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la [[província de Tarragona]], es una es una de las quatre [[Comarcas de Catalonha|comarca]] que devesisson lo Penedés en la division comarcala de 1936. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Albinyana]]|2.718}} {{entcat|[[l'Arboç]]|5.721}} {{entcat|[[Banyeres del Penedès]]|3.395}} {{entcat|[[Bellvei]]|2.460}} {{entcat|[[la Bisbal del Penedès]]|4.278}} {{entcat|[[Bonastre]]|777}} {{entcat|[[Calafell]]|32.624}} {{entcat|[[Cunit]]|16.385}} {{entcat|[[Llorenç del Penedès]]|2.425}} {{entcat|[[Masllorenç]]|573}} {{entcat|[[el Montmell]]|1.958}} {{entcat|[[Sant Jaume dels Domenys]]|1.958}} {{entcat|[[Santa Oliva]]|3.711}} {{entcat|'''[[el Vendrell]]'''|41.133}} |} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bas Penedés]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] aepljamt0nqxnjr77khkri0sk52e1xs 0 121996 2505533 2505417 2026-08-02T03:32:57Z Alaric 506 44932 Província 2505533 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} Lo '''Bas Èbre''' (''Baix Ebre'' en [[catalan]]) es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la [[província de Tarragona]]. ==Municipis== Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[l'Aldea]]|4.657}} {{entcat|[[Aldover]]|901}} {{entcat|[[Alfara de Carles]]|355}} {{entcat|[[l'Ametlla de Mar]]|7.446}} {{entcat|[[l'Ampolla]]|3.785}} {{entcat|[[Benifallet]]|706}} {{entcat|[[Camarles]]|3.465}} {{entcat|[[Deltebre]]|12.041}} {{entcat|[[Paüls]]|558}} {{entcat|[[el Perelló]]|3.005}} {{entcat|[[Roquetes]]|8.607}} {{entcat|[[Tivenys]]|948}} {{entcat|'''[[Tortosa]]'''|35.997}} {{entcat|[[Xerta]]|1.180}} |} ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bas Èbre|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] b702r0nycokoyz43sds5etk80rcyht6 0 123768 2505540 1877959 2026-08-02T07:42:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505540 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Marta de Magasca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Cáceres (província)|Cáceres]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Extremadura (Espanha)|Extremadura]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|10}} 9hbqtti62tpwkloj2lcaakxs1nre7qe 0 128035 2505499 2449846 2026-08-01T17:10:26Z Alaric 506 44932 2505499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Panorámica de la torre de l'Aldea.jpg|vinheta|Torre de l'Aldea]] '''L'Aldea''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Església de Santa Maria, l'Aldea, Tarragona.jpg|vinheta|Església de Santa Maria de l'Aldea]] [[Fichièr:Torre de l'Aldea.jpg|vinheta|Torre de l'Aldea]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} rb0but6vhk6fzopkggp6asows2bsku5 0 128036 2505500 2489392 2026-08-01T17:13:47Z Alaric 506 44932 2505500 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Calle de la Carretera, Aldover, Tarragona.jpg|vinheta|Aldover]] [[Fichièr:Calle de la Venta, Aldover, 43591.jpg|vinheta|Aldover]] [[Fichièr:Parroquia Natividad Nuestra Señora (Aldover).jpg|vinheta|Aldover]] '''Aldover''' (forma oficiala) o '''El Dover'''<ref>https://web.archive.org/web/20180501161739/http://www.raco.cat/index.php/Beceroles/article/view/123545 ''Toponímia major de les Terres de l'Ebre i del Maestrat: divergència i adequació entre formes oficials i formes populars'', Xavier Rull</ref> es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== L'origina seriá un nom germanic de persona, ''Aldovarius'' (latinizacion), segon [[Joan Coromines]] <ref>https://www.ebrebiosfera.org/ca/actius/aldover</ref>, mès la referéncia, venguda probablament de l'''Onomasticon Cataloniae'', es de segonda man. ''Aldover'' sembla equivalent a un nom de la comuna del [[Lu Bordelh|Bordelh]], ''Le Doyer'' <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/rue-le-bourdeix.html</ref> (< *''Audoièr'') <ref>http://cths.fr/dico-topo/affiche-vedettes.php?cdep=24&cpage=7</ref>; curiosament, lo departament del [[Gard (departament)|Gard]], ric en ''Audoyer''s coma patronime, fornís pas de toponimes semblables. I a una autra explica, l’arabe ''aldowayra'', que significa « l'ostalet » <ref>Gran enciclopèdia catalana, https://www.enciclopedia.cat/search/site/Aldover</ref>; pr'aquò, la correspondéncia ambe de toponimes o antroponimes occitans es impossibla, çò que fariá donar una leugièra preferéncia a l'interpretacion de Coromines, qu'o explica tot, occitan coma catalan. == Luòcs e monuments == - Església parroquial, en estil neogòtic, dedicada a Sant Jordi i a la Nativitat de la Verge Maria. ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} f0ezv96axc1v2o3hsn74owlodd1ka1a 2505502 2505500 2026-08-01T17:42:51Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2505502 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Calle de la Carretera, Aldover, Tarragona.jpg|vinheta|Aldover]] [[Fichièr:Calle de la Venta, Aldover, 43591.jpg|vinheta|Aldover]] [[Fichièr:Parroquia Natividad Nuestra Señora (Aldover).jpg|vinheta|Aldover]] '''Aldover''' (forma oficiala) o '''El Dover'''<ref>https://web.archive.org/web/20180501161739/http://www.raco.cat/index.php/Beceroles/article/view/123545 ''Toponímia major de les Terres de l'Ebre i del Maestrat: divergència i adequació entre formes oficials i formes populars'', Xavier Rull</ref> es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [aldo'vɛ] ([aldo've] ? de mal legir) a [[Tortosa]], [do've], [al d-], [lo d-], [a d-], [do'be], [del do'be], [lo do'be]. Las fòrmas ancianas son ''Aldover'' en 1139, 1172, 1341, ''Adrover'' en 1359 (document sovent incorrècte). L'origina seriá un nom germanic de persona, ''Aldovarius'' (latinizacion); i a un personatge atestat en 1195 ''Dpminicus Aldouarius''. Es format ambe las rasics frequentas ''Ald-'' e ''-war'', ''-wari''. Lo nom se repetís dins un ancian lòc de [[Solsonés]] ''Eldovar'', etc. Una origina arabica es improbabla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 112 https://oncat.iec.cat/visor-oncat/?volum=II&pagina=112&columna=a&linia=35&terme=ALDOVER</ref>{{,}}<ref>https://www.ebrebiosfera.org/ca/actius/aldover</ref>. ''Aldover'' sembla equivalent a un nom de la comuna del [[Lu Bordelh|Bordelh]], ''Le Doyer'' <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/rue-le-bourdeix.html</ref> (< *''Audoièr'') <ref>http://cths.fr/dico-topo/affiche-vedettes.php?cdep=24&cpage=7</ref>; curiosament, lo departament del [[Gard (departament)|Gard]], ric en ''Audoyer''s coma patronime, fornís pas de toponimes semblables. I a una autra explica, tanben citada per [[Joan Coromines]], l’arabe ''aldowayra'', que significa « l'ostalet » <ref>Gran enciclopèdia catalana, https://www.enciclopedia.cat/search/site/Aldover</ref>; pr'aquò, la correspondéncia ambe de toponimes o antroponimes occitans es impossibla, çò que fariá donar una leugièra preferéncia a l'interpretacion de Coromines, qu'o explica tot, occitan coma catalan. == Luòcs e monuments == - Església parroquial, en estil neogòtic, dedicada a Sant Jordi i a la Nativitat de la Verge Maria. ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} oyynazlcdmipsi1hal838hgx6utz64m 0 128038 2505503 2484522 2026-08-01T17:46:51Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505503 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Alfara de Carles (Tarragona).jpg|vinheta|Alfara de Carles]] '''Alfara de Carles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Luòcs e monuments == * Glèisa parroquiala dedicada a Sant Augustin que foguèt bastida en 1778. [[Fichièr:Ayuntamiento de Alfara de Carles (Tarragona).jpg|vinheta|Alfara de Carles]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 6dlg47z8r4d4ejy2wt43udfyupn9f9u 0 128043 2505504 2451324 2026-08-01T17:49:16Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505504 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Puerto pesquero de L'Ametlla de Mar (Tarragona).jpg|vinheta|Port pesquer de L'Ametlla de Mar]] [[Fichièr:Port de Sant Jordi (L'Ametlla de Mar, Tarragona).jpg|vinheta|Port de Sant Jordi en L'Ametlla de Mar]] '''L'Ametlla de Mar''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 5o0nz6x5ykos8cvhhzwv8n8lz7vs7vg 0 128044 2505506 2451325 2026-08-01T17:54:23Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505506 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Puerto de mar de l'Ampolla (Tarragona).jpg|vinheta|Port de L'Ampolla]] '''L'Ampolla''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Escultura de bronce titulada “El lector de l’Odissea”. Artista escultor Paco Morales.jpg|vinheta|“El lector de l’Odissea” de L'Ampolla, obra de Paco Morales]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 2qa1abxt9bry06anljvtr9oszas2ftd 0 128056 2505507 2451337 2026-08-01T17:55:48Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505507 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Iglesia de Santa María de la Asunción (Benifallet).jpg|vinheta|Iglesia de Santa María de la Asunción (Benifallet)]] [[Fichièr:Ermita de la Nativitat de la Mare de Déu de Dalt o del Calvari de Benifallet.jpg|vinheta|Ermita de la Nativitat de la Mare de Déu de Dalt o del Calvari de Benifallet]] '''Benifallet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} pp0jwrt40idq3y70fgt2xgtmy6y7hfy 0 128070 2505508 2494400 2026-08-01T18:00:50Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505508 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Castillo de Camarles (Tarragona).jpg|vinheta|Torre de Camarles]] [[Fichièr:Ayuntamiento de Camarles, Tarragona.jpg|vinheta|Camarles]] [[Fichièr:Iglesia Parroquial de San Juan (El Lligallo del Gànguil, Camarles, Tarragona).jpg|vinheta|Glèisa Sant Joan, del Lligallo del Gànguil (Camarles).]] '''Camarles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Luòcs e monuments == * Glèisa Sant Jaume. * Lo castèl de Camarles, o la Tor de Camarles, foguèt donat a Guillem de Sunyer per Ramon Berenguer IV de Barcelona en 1150. Es mencionat de nòu en 1322, quand lo rei Jaume II d'Aragon concediguèt lo luòc a Pèire Ramón de Mataró. * Glèisa Sant Joan, de Lligallo del Gànguil. == Ligams extèrnes == * https://es.wikipedia.org/wiki/Castillo_de_Camarles * https://terresdelebre.travel/es/actividades-que-hacer/cultura/los-castillos-del-territorio/torre-de-camarles == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} ef2444dhjyohu2a8au45vgduxsy7nfu 0 128085 2505509 2449856 2026-08-01T18:03:30Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505509 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Riu Ebre (Deltebre, Tarragona).jpg|vinheta|Riu Ebre (Deltebre, Tarragona).]] [[Fichièr:Església de Jesús i Maria, Deltebre.jpg|vinheta|Església de Jesús i Maria, Deltebre]] '''Deltebre''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Río Ebro y Deltebre (Tarragona).jpg|vinheta|Flume Èbre e Deltebre (Tarragona).]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} chotja57hmlj7u70etxppg8k71p1ixl 0 128137 2505505 1875670 2026-08-01T17:51:48Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Paüls''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 2xvjyo1y4b62vjth1brffdf2o38j40n 0 128139 2505510 2484528 2026-08-01T18:06:43Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505510 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Iglesia parroquial Asunción de la Virgen de El Perelló (Tarragona).jpg|vinheta|El Perelló]] [[Fichièr:Molino de viento, municipio El Perelló (Tarragona).jpg|vinheta|Molin de vent, comuna d'El Perelló]] '''El Perelló''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Luòcs e monuments == * Glèisa de l'Assompcion de la Verge. * Molin de vent. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} jzc4mww74l5nbsziuz4jrt9jv7o5cgq 0 128171 2505511 2462735 2026-08-01T18:07:51Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505511 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Ayuntamiento de Roquetes (Tarragona).jpg|vinheta|Ajuntament de Roquetes]] '''Roquetes''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 9ka26ohi8s9aggo46qlcdocuhmc7na3 0 128202 2505512 2484695 2026-08-01T18:09:26Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505512 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Plaza Mayor, municipio de Tivenys, Tarragona.jpg|vinheta|Tivenys]] '''Tivenys''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 8kyonlw8chpjwhb4go9w5goteviww68 0 128259 2505514 2484696 2026-08-01T18:20:46Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2505514 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Xerta''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Lo vilatge se tròba a 12 km al nòrd de [[Tortosa]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Municipio de Xerta, comarca Bajo Ebro.jpg|vinheta|Xerta]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} tllblxna5ylp3untqn28z8axazezm9n 2505515 2505514 2026-08-01T18:23:50Z Alaric 506 44932 2505515 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Xerta''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Bas Èbre]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. Lo vilatge se tròba a 12 km al nòrd de [[Tortosa]]. {{entpopcat}} [[Fichièr:Municipio de Xerta, comarca Bajo Ebro.jpg|vinheta|Xerta]] [[Fichièr:Municipio de Xerta, Tarragona.jpg|vinheta|Xerta]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 863ywqnvksbp6e6v7v30n9k56wxg89d 0 139966 2505579 2365427 2026-08-02T10:45:28Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Fano inserted. 2505579 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |nom= ''Fano'' |imatge = Aerial image of Fano (view from the east).jpg |legenda = |blason= |reg=MAR |prov=PU |istat= |cp= 61032 |tel=0721 |latitudgrad=43 |latitudminuta=50 |latitudsegonda=36.71 |longitudgrad=13 |longitudminuta=1 |longitudsegonda=11.12 |mej=11 |km²= 121,27 |pop= 64100 |data-pop=2010 |dens= |còde_cadastre= |Gentili= Fanés-a |Patron= ''San Paterniano'' |Fèsta_patronala=[[10 de julhet]] |sit_web=http://www.comune.fano.pu.it/}} [[Fano]] es una vila de la region [[Itàlia|italiana]] dei [[Marchas]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:64100}} abitants, en [[2010]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 127&nbsp;km². == Fotografías == <gallery> Image:598FanoCattedrale.JPG|[[Catedrala]] de Fano Image:Fano, Piazza XX Settembre.jpg|Plaça [[20 de setembre|XX de Setembre]] </gallery> ==Ligams extèrnes== * [http://www.comune.fano.pu.it/ Pagina Official de Fano] [[Categoria:Vila de las Marchas]] 2bkiwrd3x4zrjsmvj3frq51ro6e05nf 2 149180 2505528 2453370 2026-08-01T23:55:01Z Pathoschild 365 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 2505528 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|oc-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> nr9yabittvk86274k3xe9wj5g8rxxsz 3 149181 2505527 2453371 2026-08-01T23:14:15Z Pathoschild 365 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 2505527 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 0 151961 2505526 2397142 2026-08-01T19:40:13Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatge 2505526 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Montserrat Caballé c. 1969 (2).jpg|thumb|upright|Montserrat Caballé]] '''Montserrat Caballé i Folch''' ([[Barcelona]], [[12 d'abril]] de [[1933]] – [[6 d'octobre]] de [[2018]], ibídem) es una cantaira d'[[opèra]] [[Catalonha|catalana]]. Es una de las sopranos mai prestigiosas de la segonda mitat del sègle XX. Es reputada per sa tecnica particulara e sas interpretacions dels grands ròtles del [[bel canto]] de [[Gioacchino Rossini|Rossini]], [[Vincenzo Bellini|Bellini]] e [[Gaetano Donizetti|Donizetti]]. Sa posicion devèrs la [[lenga catalana]] o lo [[catalanisme]] es ambigüa qu'en 2008 donèt supòrt al ''[[Manifèst per la lenga comuna|Manifiesto por la lengua común]]'', un manifèst impulsat per de personalitats pròchas del [[Partido Popular]], que reivindicava lo ròtle preponderant de l'espanhòl dins tot l'estat e durant lo meteis mes de julh se declarèt "española y bilingüe" del temps qu'èra facha Doctora Honoris Causa per l'[[Universitat Internacionala Menéndez Pelayo]] a [[Madrid]]. {{ORDENA:Caballe, Montserrat}} [[Categoria:Cantaira d'opèra catalana]] [[Categoria:Naissença a Barcelona]] [[Categoria:Naissença en 1933]] [[Categoria:Decès en 2018]] l1grdtk2haj12ewmfa9x3mxdm6q07h9 2 153301 2505529 2453413 2026-08-02T00:33:36Z Pathoschild 365 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 2505529 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 3 153302 2505530 2453414 2026-08-02T01:02:53Z Pathoschild 365 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 2505530 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 0 169880 2505475 2110110 2026-08-01T12:21:40Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Asilha]] 2505475 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Asilha]] hkxzg9monsjm1wmbsqsj2amv2yv0lkc 1 169881 2505477 2110109 2026-08-01T12:22:00Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Asilha]] 2505477 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Asilha]] aqqrd7uhiznb25b3f9ksrmizf8xqf1w 0 169882 2505474 2110057 2026-08-01T12:21:30Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Asilha]] 2505474 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Asilha]] hkxzg9monsjm1wmbsqsj2amv2yv0lkc 1 169883 2505476 2110059 2026-08-01T12:21:50Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Asilha]] 2505476 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Asilha]] aqqrd7uhiznb25b3f9ksrmizf8xqf1w 0 175402 2505536 2434361 2026-08-02T06:48:21Z Mr. Lechkar 55886 2505536 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Symptoms of coronavirus disease 2019 2.0-oc.svg|vinheta|Simptòmas de COVID-19.|alt=|309x309px]] La '''COVID-19''' (o '''Covid-19'''),<ref>{{Ref-web|cognòm=Centre de terminologia|títol=Tèrmes del coronavirus|òbra=Termcat|url=https://www.termcat.cat/oc/diccionaris-en-linia/286|lenga=oc}}</ref> tanben coneguda coma '''malautiá de coronavirus de 2019''' (acronim [[anglés]] significant ''coronavirus disease 2019''), es una [[malautiá infecciosa]] emergenta de tipe zoonòsi [[Virus|virala]], provocada pel [[coronavirus]] SARS-CoV-2 (èx 2019-nCoV), responsable d’una [[epidèmia]] que comencèt en [[novembre]] de [[2019]]. Entre novembre e [[decembre]] de [[2019]], mantas personas trabalhant dins un mercat de gròs de fruches de mar foguèron espitalizadas a Wuhan. Lo [[21 de decembre]], los mètges de l’estudi realizan que son en preséncia d’un nòu agent patogèn respiratòri. La faiçon principala d'infeccion en umans es la transmission de persona a persona, que se produsís generalament a travèrs de gotetas respiratòrias d'individus infectats qu’estossegan, esternudan o exhalan. A un periòde d’incubacion d’entre 2 e 14 jorns. La transmission se pòt limitar en ruscant las mans e amb una bona igièna. L’[[11 de març]] de [[2020]], l’[[Organizacion Mondiala de la Santat]] declarèt una pandèmia. L’epidèmia bota al lum l’impreparacion dels servicis de santat publica e dels govèrns. ==Referéncias== <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:COVID-19}} {{Portal medecina}} [[Categoria:Malautiá]] [[Categoria:Coronaviridae]] dfeu4ypqrobffeuhwbkndjtezgqj0yd 0 200062 2505532 2498497 2026-08-02T03:07:40Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Ohio 2505532 wikitext text/x-wiki [[Imatge:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|miniatura|Retrach oficial de J.D. Vance en 2026]] '''James David Vance''', nascut '''James Donald Bowman''' ([[Middletown]], [[Ohio]], [[2 d'agost]] de [[1984]]) es un politician, avocat e veteran dels ''Marines'' [[Estats Units|american]]. Es l'actual 50en vicepresident dels [[Estats Units]] dins lo govèrn de [[Donald Trump]]. Membre del Partit Republican, representèt l'estat d'[[Ohio]] al Senat american de 2023 a 2025. Durant sa vicepresidéncia, Vance es estat tanben lo cap de finanças del Comitat Nacional Republican. == Referéncias == <references/> == Ligams extèrns == {{ORDENA:Vance, JD}} [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Politician american]] [[Categoria:Naissença en Ohio]] 9p4lkpe1ut4cl4xjy7ghov5dv1tde5g 0 201384 2505478 2026-08-01T13:09:33Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''Christophe Barthès''' ([[Carcassona]], [[12 d'octobre]] de [[Ans 1960|1966]])<ref>«[https://www.lindependant.fr/2024/07/07/legislatives-2024-dans-laude-christophe-barthes-un-depute-aux-racines-paysannes-12067083.php Législatives 2024 dans l’Aude : Christophe Barthès, un député aux racines paysannes]» , lindependant.fr, 7 de julhet de 2024.</ref> es un agricultor e òme politic d'[[Occitània]]. Membre del Front nacional (FN)... » 2505478 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Christophe Barthès''' ([[Carcassona]], [[12 d'octobre]] de [[Ans 1960|1966]])<ref>«[https://www.lindependant.fr/2024/07/07/legislatives-2024-dans-laude-christophe-barthes-un-depute-aux-racines-paysannes-12067083.php Législatives 2024 dans l’Aude : Christophe Barthès, un député aux racines paysannes]» , lindependant.fr, 7 de julhet de 2024.</ref> es un agricultor e òme politic d'[[Occitània]]. Membre del Front nacional (FN) vengut [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] dempuèi 2018, foguèt elegit deputat dins la 1a circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]] pendent las eleccions legislativas de 2022. Foguèt tanben conselhièr regional de [[Lengadòc-Rosselhon]] puèi d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] dempuèi 2010, reelegit en 2015 puèi en 2021, e conselhièr municipal de [[Trebes]] de 2014 a 2022.<ref>[https://www.archives-resultats-elections.interieur.gouv.fr/resultats/municipales-2020/011/011397.php Resultats oficials de la comuna de Trebes]. Ministeri de l'Interior.</ref> Pendent las eleccions municipalas de 2026, foguèt elegit cònsol màger de Carcassona. == Referéncias == <references /> [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Naissença a Carcassona]] 4a742hdpn1th6gyexn638qbwga97gzx 2505482 2505478 2026-08-01T13:36:47Z Rocafera 26437 2505482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{Dialècte Lengadocian}}Christophe Barthès''' ([[Carcassona]], [[12 d'octobre]] de [[Ans 1960|1966]])<ref>«[https://www.lindependant.fr/2024/07/07/legislatives-2024-dans-laude-christophe-barthes-un-depute-aux-racines-paysannes-12067083.php Législatives 2024 dans l’Aude : Christophe Barthès, un député aux racines paysannes]» , lindependant.fr, 7 de julhet de 2024.</ref> es un agricultor e òme politic d'[[Occitània]]. Membre del Front nacional (FN) vengut [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] dempuèi 2018, foguèt elegit deputat dins la 1a circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]] pendent las eleccions legislativas de 2022. Foguèt tanben conselhièr regional de [[Lengadòc-Rosselhon]] puèi d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] dempuèi 2010, reelegit en 2015 puèi en 2021, e conselhièr municipal de [[Trebes]] de 2014 a 2022.<ref>[https://www.archives-resultats-elections.interieur.gouv.fr/resultats/municipales-2020/011/011397.php Resultats oficials de la comuna de Trebes]. Ministeri de l'Interior.</ref> Pendent las eleccions municipalas de 2026, foguèt elegit cònsol màger de Carcassona. == Referéncias == <references /> [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Naissença a Carcassona]] al54w9gimq8xlgjws91ik0l7cz9rdrw 0 201385 2505479 2026-08-01T13:24:47Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''Hervé de Lépinau''' ([[Boulogne e Billancourt]], [[Nauts de Sèina]], [[8 de junh]] de [[Ans 1960|1969]]) es un avocat e òme politic francés. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] dempuèi 2014, foguèt elegit deputat dins la 3na circonscripcion de [[Departament de Vauclusa|Vauclusa]] pendent las eleccions legislativas de 2022. foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e de la comission... » 2505479 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Hervé de Lépinau''' ([[Boulogne e Billancourt]], [[Nauts de Sèina]], [[8 de junh]] de [[Ans 1960|1969]]) es un avocat e òme politic francés. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] dempuèi 2014, foguèt elegit deputat dins la 3na circonscripcion de [[Departament de Vauclusa|Vauclusa]] pendent las eleccions legislativas de 2022. foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e de la comission dels Afars economics de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada]] [[Assemblada Nacionala (França)|Nacionala]] francesa. Foguèt tanben conselhièr departamental de Vauclusa dempuèi 2015, elegit dins la [[canton de Carpentràs]]. Al tèrme de las eleccions municipalas de març de 2026, ven lo primièr cònsol màger del RN de Carpentràs.<ref>«[https://www.ici.fr/emissions/l-info-d-ici-ici-vaucluse/herve-de-lepinau-rn-elu-maire-de-carpentras-au-second-tour-des-municipales-3491026 Municipales 2026 : Hervé de Lépinau (RN), élu maire de Carpentras au second tour]», ''ICI, le média de la vie locale'', 23 de març de 2026.</ref> Hervé de Lépinau es avocat al collègi de Carpentràs. Filh d'Étienne, baron de Lépinau, apartenís a una familha subsistenta de la noblesa francesa. == Referéncias == [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] 72h87176zjsdy4rj6wnbje9x651sutf 0 201386 2505481 2026-08-01T13:36:33Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} {{Dialècte Lengadocian}}'''Aurélien Lopez-Liguori''' ([[Ais]], [[17 de mai]] de [[1993]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]], foguèt elegit deputat dins la 7na circonscripcion d'[[Departament d'Erau|Erau]] pendent las eleccions legislativas de 2022, puèi foguètreelegit pendent las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]] tre lo primièr... » 2505481 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Lengadocian}}'''Aurélien Lopez-Liguori''' ([[Ais]], [[17 de mai]] de [[1993]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]], foguèt elegit deputat dins la 7na circonscripcion d'[[Departament d'Erau|Erau]] pendent las eleccions legislativas de 2022, puèi foguètreelegit pendent las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]] tre lo primièr torn.<ref>«[https://www.midilibre.fr/2024/06/30/legislatives-2024-aurelien-lopez-liguori-rn-reelu-des-le-1er-tour-sur-la-7e-circonscription-de-lherault-12051592.php Législatives 2024 : Aurélien Lopez-Liguori (RN) réélu dès le 1er tour sur la 7e circonscription de l’Hérault]», ''midilibre.fr'', 30 de junh de 2024.</ref> Foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e membre de la comission de las Leis de l'Assemblada nacionala.<ref>«[https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/deputes/PA793904 Aurélien López-Liguori]», ''Assemblada Nacionala''. </ref> Conselhièr municipal a [[Seta]] de 2020 a 2026, ven lo primièr cònsol màger del RN d'Erau en ganhant la vila d'[[Agde|Agde.]] == Referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] q1if0kv53sof31vo67008xvobhbw23u 2505483 2505481 2026-08-01T13:37:30Z Rocafera 26437 Rocafera a desplaçat la pagina [[Aurélien lópez ligora]] cap a [[Aurélien Lopez-Liguori]] : Títol mal escrit 2505481 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Lengadocian}}'''Aurélien Lopez-Liguori''' ([[Ais]], [[17 de mai]] de [[1993]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]], foguèt elegit deputat dins la 7na circonscripcion d'[[Departament d'Erau|Erau]] pendent las eleccions legislativas de 2022, puèi foguètreelegit pendent las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]] tre lo primièr torn.<ref>«[https://www.midilibre.fr/2024/06/30/legislatives-2024-aurelien-lopez-liguori-rn-reelu-des-le-1er-tour-sur-la-7e-circonscription-de-lherault-12051592.php Législatives 2024 : Aurélien Lopez-Liguori (RN) réélu dès le 1er tour sur la 7e circonscription de l’Hérault]», ''midilibre.fr'', 30 de junh de 2024.</ref> Foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e membre de la comission de las Leis de l'Assemblada nacionala.<ref>«[https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/deputes/PA793904 Aurélien López-Liguori]», ''Assemblada Nacionala''. </ref> Conselhièr municipal a [[Seta]] de 2020 a 2026, ven lo primièr cònsol màger del RN d'Erau en ganhant la vila d'[[Agde|Agde.]] == Referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] q1if0kv53sof31vo67008xvobhbw23u 0 201387 2505484 2026-08-01T13:37:30Z Rocafera 26437 Rocafera a desplaçat la pagina [[Aurélien lópez ligora]] cap a [[Aurélien Lopez-Liguori]] : Títol mal escrit 2505484 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Aurélien Lopez-Liguori]] rou3tv45hzexwkv3g4v4ty1dm633rux 0 201388 2505489 2026-08-01T13:52:32Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Persona}} '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]), es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primièra circonscripcion d'[[Aups Maritims|Alps Maritimes]] dempuèi 2007, president del conselh general puèi departamental de 2008 a 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] de 2018 a 2024. Exerciguèt mantuna foncion a l'Union per un movement... » 2505489 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Persona}} '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]), es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primièra circonscripcion d'[[Aups Maritims|Alps Maritimes]] dempuèi 2007, president del conselh general puèi departamental de 2008 a 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] de 2018 a 2024. Exerciguèt mantuna foncion a l'Union per un movement popular (UMP), vengut [[Los Republicans (partit francés)|Los Republicans]] (LR),. Apartenís a l'ala drecha del movement. Foguèt batut per [[Valérie Ros Pecressa|Valérie Pécresse]] a la primària de LR per l'eleccion presidenciala de 2022, mas foguèt elegit president del partit lo meteis an. En vista de las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]], provoquèt una crisi dins LR — mentre que n'èra totjorn lo president — en conclusent una aliança electorala amb lo [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] (RN). Fondèt en seguida l'[[Union de las drechas per la Republica]] (UDR), formacion politica situada a l'extrèma drecha. En aliança amb lo RN, empòrta las eleccions municipalas de 2026 a Niça faça a [[Cristian Estrosi|Christian Estrosi]], venent cònsol màger de la vila e president de la [[Metropòli Niça Còsta d'Azur]].<ref>«[https://www.rtl.fr/actu/politique/resultats-municipales-2026-a-nice-eric-ciotti-devance-largement-le-maire-sortant-christian-estrosi-7900610821 Résultats municipales 2026 à Nice : Éric Ciotti devance nettement le maire sortant Christian Estrosi]», ''RTL.fr'', 15 de març de 2026.</ref> == Referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Naissença a Niça]] 7i7jb6tvf1e7yycadaph7jkec8njw5w 2505491 2505489 2026-08-01T14:47:37Z Jiròni 239 2505491 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Persona}} '''Éric Ciotti''' ([[Niça]], [[28 de setembre]] de [[Ans 1960|1965]]), es un òme politic d'[[Occitània]]. Foguèt deputat de la primièra circonscripcion dels [[Aups Maritims|Alps Maritims]] dempuèi 2007, president del conselh general puèi departamental de 2008 a 2017 e questor de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] de 2018 a 2024. Exerciguèt mantuna foncions a l'Union per un movement popular (UMP), vengut [[Los Republicans (partit francés)|Los Republicans]] (LR),. Aparten a l'ala drecha del movement. Foguèt batut per [[Valérie Ros Pecressa|Valérie Pécresse]] a la primària de LR per l'eleccion presidenciala de 2022, mas foguèt elegit president del partit lo meteis an. En vista de las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]], provoquèt una crisi dins LR — mentre que n'èra totjorn lo president — en conclusent una aliança electorala amb lo [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]] (RN). Fondèt en seguida l'[[Union de las drechas per la Republica]] (UDR), formacion politica situada a l'extrèma drecha. En aliança amb lo RN, empòrta las eleccions municipalas de 2026 a Niça faça a [[Cristian Estrosi|Christian Estrosi]], venent cònsol màger de la vila e president de la [[Metropòli Niça Còsta d'Azur]].<ref>«[https://www.rtl.fr/actu/politique/resultats-municipales-2026-a-nice-eric-ciotti-devance-largement-le-maire-sortant-christian-estrosi-7900610821 Résultats municipales 2026 à Nice : Éric Ciotti devance nettement le maire sortant Christian Estrosi]», ''RTL.fr'', 15 de març de 2026.</ref> == Referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] [[Categoria:Naissença a Niça]] 7hq5pmbbqtvkl6qb2c1j2dc6hug1ifv 0 201389 2505575 2026-08-02T09:39:25Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Teorèma]] 2505575 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Teorèma]] d1bpttxlrmhaj4v1p1rxfqcsiidkljy 0 201390 2505580 2026-08-02T10:46:02Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau Devon... » 2505580 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau [[Devonian]] e dau [[Cambrian]]. Foguèc pereu a l'origina de plusors termes tecnics importants coma [[Paleozoïc]], [[Mesozoïc]] e [[Cenozoïc]]. Enfin, foguèt un de las figuras majoras de l'opsoicion a la [[seleccion naturala]], mas demorèc [[amistat|amic]] amb [[Charles Darwin]] fins a sa [[mòrt]]. == Ligams internes == * [[Geologia]]. * [[Seleccion naturala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' ''Dictionary of Scientific Biography'', Charles Scribner's Sons, 1970–1990, vol. 12, pp. 275–279. * '''[[anglés|(en)]]''''' A Biographical Dictionary of Scientists'', Wiley, 1969, pp. 467–468. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Sedgwick, Adam}} 7a1s9ic6lsjoy149k8hax351yqt1gku 2505581 2505580 2026-08-02T10:47:00Z Nicolas Eynaud 6858 2505581 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[clergat|preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau [[Devonian]] e dau [[Cambrian]]. Foguèc pereu a l'origina de plusors termes tecnics importants coma [[Paleozoïc]], [[Mesozoïc]] e [[Cenozoïc]]. Enfin, foguèt un de las figuras majoras de l'opsoicion a la [[seleccion naturala]], mas demorèc [[amistat|amic]] amb [[Charles Darwin]] fins a sa [[mòrt]]. == Ligams internes == * [[Geologia]]. * [[Seleccion naturala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' ''Dictionary of Scientific Biography'', Charles Scribner's Sons, 1970–1990, vol. 12, pp. 275–279. * '''[[anglés|(en)]]''''' A Biographical Dictionary of Scientists'', Wiley, 1969, pp. 467–468. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Sedgwick, Adam}} jh09a3pbiixg47v8gz23nqthhsqid99 2505582 2505581 2026-08-02T10:47:18Z Nicolas Eynaud 6858 2505582 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[clergat|preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau [[Devonian]] e dau [[Cambrian]]. Foguèc pereu a l'origina de plusors termes tecnics importants coma [[Paleozoïc]], [[Mesozoïc]] e [[Cenozoïc]]. Enfin, foguèc un de las figuras majoras de l'opsoicion a la [[seleccion naturala]], mas demorèc [[amistat|amic]] amb [[Charles Darwin]] fins a sa [[mòrt]]. == Ligams internes == * [[Geologia]]. * [[Seleccion naturala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' ''Dictionary of Scientific Biography'', Charles Scribner's Sons, 1970–1990, vol. 12, pp. 275–279. * '''[[anglés|(en)]]''''' A Biographical Dictionary of Scientists'', Wiley, 1969, pp. 467–468. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Sedgwick, Adam}} o46xcxoin366se8e38kqfp33y7us8fh 2505583 2505582 2026-08-02T10:47:32Z Nicolas Eynaud 6858 2505583 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[clergat|preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau [[Devonian]] e dau [[Cambrian]]. Foguèc pereu a l'origina de plusors termes tecnics importants coma [[Paleozoïc]], [[Mesozoïc]] e [[Cenozoïc]]. Enfin, foguèc un de las figuras majoras de l'opsoicion a la [[seleccion naturala]] e au darwinisme, mas demorèc [[amistat|amic]] amb [[Charles Darwin]] fins a sa [[mòrt]]. == Ligams internes == * [[Geologia]]. * [[Seleccion naturala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' ''Dictionary of Scientific Biography'', Charles Scribner's Sons, 1970–1990, vol. 12, pp. 275–279. * '''[[anglés|(en)]]''''' A Biographical Dictionary of Scientists'', Wiley, 1969, pp. 467–468. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Sedgwick, Adam}} mfp1fs01u5fgjlaqwl94buxzissj4i6 2505584 2505583 2026-08-02T10:47:54Z Nicolas Eynaud 6858 2505584 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Adam Sedgwick EE 1863 SLNSW FL13248540.jpg|thumb|right|Adam Segwick en [[1863]].]] '''Adam Segwick''' (22 de març de [[1785]], [[Dent]] - 27 de genier de [[1873]], [[Cambridge]]) es un [[clergat|preire]] [[Anglicanisme|anglican]] e un [[geologia|geològue]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau segle XIX. Es considerat coma un dels fondators de la [[geologia]] moderna. Estudièc fòrça la classificacion de las [[estrat]]s dau [[Devonian]] e dau [[Cambrian]]. Foguèc pereu a l'origina de plusors termes tecnics importants coma [[Paleozoïc]], [[Mesozoïc]] e [[Cenozoïc]]. Enfin, foguèc un de las figuras majoras de l'opsoicion a la [[seleccion naturala]] e au darwinisme, mas demorèc [[amistat|amic]] amb [[Charles Darwin]] ([[1809]]-[[1882]]) fins a sa [[mòrt]]. == Ligams internes == * [[Geologia]]. * [[Seleccion naturala]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' ''Dictionary of Scientific Biography'', Charles Scribner's Sons, 1970–1990, vol. 12, pp. 275–279. * '''[[anglés|(en)]]''''' A Biographical Dictionary of Scientists'', Wiley, 1969, pp. 467–468. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Sedgwick, Adam}} ixzubtaamo65pq2k1yscjlq5d873qh3 0 201391 2505587 2026-08-02T11:41:32Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Melilla]] cap a [[Mrič]] per dessús una redireccion : nom autoctòn 2505587 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Mrič]] eog4t7qe05y5bdwtxgprmgsd3p75h1u