Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 180 2506071 2459989 2026-08-05T23:58:52Z Mistico Dois 45295 2506071 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{genièr}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1367]] - Rei [[Ricard II d'Anglatèrra]] (m. [[1400]]) * [[1412]] - Santa [[Joana d'Arc]], eroïna francesa (m. [[1431]]) * [[1587]] - Gaspar de Guzmán y Pimentel, [[Comte-duc d'Olivares]], nòble e òme politic espanhòl (m. [[1645]]) * [[1706]] - [[Benjamin Franklin]], òme politic e inventor american (m. [[1790]]) * [[1745]] - [[Jacques-Étienne Montgolfier]], inventor [[França|francés]] (m. [[1799]]) * [[1766]] - [[Gaspar Rodríguez de Francia]], dicatator de Paraguai (m. [[1840]]) * [[1880]] - [[Tom Mix]], actor american (m. [[1940]]) * [[1891]] - [[Adolf von Bomhard]], general alemand (m. [[1976]]) * [[1897]] - [[Ferenc Szálasi]], primièr ministre d'Ongria (m. [[1946]]) * [[1912]] - [[Jaume Ellul]], pensaire occitan (m. [[1994]]) * [[1926]] - [[Kim Dae-jung]], president de la [[Corèa del Sud]], Prèmi Nobel de la Patz (m. [[2009]]) * [[1936]] - [[Julio María Sanguinetti]], president d'Uruguai * [[1937]] - [[Harri Holkeri]], primièr ministre de Finlàndia (m. [[2011]]) * [[1938]] - [[Adriano Celentano]], cantaire, dançaire, actor e productor italian * [[1944]] - [[Rolf M. Zinkernagel]], professor soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina * 1944 - [[Alan Stivell]], musician e cantautor breton * [[1955]] - [[Rowan Atkinson]], ''Mr. Bean'', actor britanic * [[1966]] - [[A. R. Rahman]], musician indian * [[1972]] - [[Nek]], cantaire italian == Decèsses == * [[1607]] - [[Guidobaldo del Monte]], astronòm e matematician italian (n. [[1545]]) * [[1786]] - [[Pierre Poivre]], agronòm francés (n. [[1719]]) * [[1852]] - [[Louis Braille]], inventor de l'[[alfabet Braille]] (n. [[1809]]) * [[1884]] - [[Gregòr Mendel]], geneticista austriac (n. [[1822]]) * [[1918]] - [[Georg Cantor]], matematician alemand (n. [[1845]]) * [[1919]] - [[Theodore Roosevelt]], president dels Estats Units (n. [[1858]]) * [[1954]] - [[Maurici Leenhardt]], etnològ e religiós protestant occitan (n. [[1878]]) * [[1974]] - [[David Alfaro Siqueiros]], pintre mexican (n. [[1896]]) * [[1990]] - [[Pavel A. Cherenkov]], fisician sovietic, Prèmi Nobel (n. [[1904]]) * [[1993]] - [[Rudolf Noreiev]], dansaire rus (n. [[1938]]) * 1993 - [[Dizzy Gillespie]], musician american de jazz (n. [[1917]]) * [[2006]] - [[Lou Rawls]], cantaire american (n. [[1933]]) ---- Veire tanben : * [[5 de genièr]] | [[7 de genièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] goanxjg63tdfffeap4wvyejqoa3rjh2 0 531 2506070 2490856 2026-08-05T23:56:40Z Mistico Dois 45295 2506070 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{decembre}} == Eveniments == * [[1170]] - [[Thomas Becket]], arquevesque de [[Canterbury]], es assassinat per quatre cavalièrs e per comanda de [[Enric II d'Anglatèrra]]. * [[1418]] - [[Bonifaci I]] es eligit [[papa]]. * [[1825]] - [[Bolívia]] se fa independent d'Espanha. * [[1911]] - [[Mongolia]] se fa independent de la [[Dinastia Qing]]. * [[1989]] - l'Assemblada Federala de [[Checoslovaquia]] causida al dramaturg [[Václav Havel]] nòu president del país. == Naissenças == * [[1800]] - [[Charles Goodyear]], inventor [[Estats Units d'America|american]] (m. [[1860]]) * [[1808]] - [[Andrew Johnson]], president dels Estats Units (m. [[1875]]) * [[1809]] - [[William Ewart Gladstone]], primièr ministre del [[Reialme Unit]] (m. [[1898]]) * [[1852]] - [[Albert Abraham Michelson]], fisician polonés-american, Prèmi Nobel (m. [[1931]]) * [[1859]] - [[Venustiano Carranza]], president de [[Mexic]] (m. [[1920]]) * [[1870]] - [[Joan Carles Brun]], felibre de Montpelhièr (m. [[1946]]) * [[1876]] - [[Pau Casals]], musician catalan (m. [[1973]]) * [[1891]] - [[Béla Imrédy]], primièr ministre d'Ongria (m. [[1946]]) * [[1896]] - [[David Alfaro Siqueiros]], pintre mexican (m. [[1974]]) * [[1903]] - [[Candido Portinari]], pintre brasilièr (m. [[1962]]) * [[1910]] - [[Ronald Coase]], economista britanic, Prèmi Nobel (m. [[2013]]) * [[1920]] - [[Josefa Iloilovatu]], president de [[Fiji]] (m. [[2011]]) * [[1923]] - [[Cheikh Anta Diop]], istorian e antropològ senegalés (m. [[1986]]) * [[1936]] - [[Mary Tyler Moore]], actritz americana * [[1938]] - [[Jon Voight]], actor american de cinèma * [[1946]] - [[Marianne Faithfull]], cantaira anglesa * [[1957]] - [[Bruce Alan Beutler]], genetician american, Prèmi Nobel * [[1972]] - [[Jude Law]], actor anglés * [[1978]] - [[Angelo Taylor]], atlèta american == Decèsses == * [[1170]] - [[Thomas Becket]], arquevesque de [[Canterbury]] (n. [[1118]]) * [[1815]] - [[Saartjie Baartman]], femna khoikhoi (n. ab. [[1790]]) * [[1916]] - [[Grigorii Rasputin]], mistic rus (n. [[1869]]) * [[1921]] - [[Ernèst Ferrolh]], politician occitan (n. [[1853]]) * [[1924]] - [[Carl Friedrich Georg Spitteler]], escrivan soís, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n. [[1845]]) * [[1926]] - [[Rainer Maria Rilke]], poèta e critic d'art bohemian (n. [[1875]]) * [[1969]] - [[Kurt Richter]], jogaire d'escacs alemand (n. [[1900]]) * [[1972]] - [[Josèp Salvat]], eclesiastic, escrivan e lingüista occitan (n. [[1889]]) * [[1986]] - [[Harold Macmillan]], primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1894]]) * [[2004]] - [[Julius Axelrod]], bioquimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1912]]) ---- Vejatz tanben : * [[28 de decembre]] | [[30 de decembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] og3cnks75kt57no0p7h490i2v48ioeu 0 3533 2506009 2506003 2026-08-05T15:20:14Z Alaric 506 44932 imatges 2506009 wikitext text/x-wiki {{omon|Argelièrs (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Argelièrs | nom2 = ''Argeliers'' | imatge = Argeliers,_Place_de_la_Mairie.jpg | descripcion = Plaça de la comuna. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Argeliers (Aude).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Menerbés]] | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee = 11012 | cp = 11120 | cònsol = Gérard Leteissier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | latitud = 43.3167 | longitud = 2.9167 | alt mini = 26 | alt mej = 32 | alt maxi = 220 | km² = 10.79 | gentilici = Argeliésois (en [[francés]]) |}} '''Argelièrs''' (''Argeliers'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[region francesa|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Es lo vilatge situat dins [[Menerbés]] d'ont partiguèt la [[Revòlta de 1907|revòlta vinhairona de 1907]] amb lo menaire [[Marcellin Albèrt]] natiu d'Argelièrs. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11012.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Localizacion vila | vila = Argelièrs | nòrd = [[Montolièrs]]<br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nòrd-èst = [[Crusi]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | èst = [[Auvelhan]] | sud-èst = [[Salèlas d'Aude]] | sud = [[Mirapeisset]] | sud-oèst = [[Ginestars]] | oèst = [[Bisa de Menerbés]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia S. Vincentii de Argeleriis'', en 1154, ''Villa et castellum de Arzilers seu Argelers'' en 1154, ''Castrum de Argileriis'' en 1193, ''Arzelerii'' en 1244-45, ''Arzillers'' en 1251-1351, ''Argilas'' al sègle XIV, ''Argelyés'' en 1535, ''Argalliès'' en 1586, ''Argilliers'' en 1589, ''Argelliers'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Argélyès'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 10, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f102.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [aɾʒe'ljɛs], puslèu que [aɾʒe'ʎɛs]. </br> ''Argelièrs'' ven del latin ''argilla'', « argela, argila » e del sufixe ''ariu(m)'', o dels resultats [, segon la data de fixacion del nom] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 259</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11012 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= octobre de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gérard Leteissier |Partit= |Qualitat= retirat de l'Educacion Nacionala }} {{Elegit |Debuta= setembre de 2014 |Fin= octobre de 2020 (demission) |Identitat= Gilles Laur |Partit= divèrs dreta |Qualitat= quadre bancari }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Rouzaud |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1984]] |Fin= 1989 |Identitat= Michel Michelis |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1984 (mòrt en foncions) |Identitat= Michel Bernard |Partit= PS |Qualitat= conselhièr general (1960-1984) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11012 |1793=578 |1800=475 |1806=608 |1821=833 |1831=760 |1836=810 |1841=808 |1846=828 |1851=778 |1856=810 |1861=851 |1866=922 |1872=1019 |1876=1205 |1881=1590 |1886=1258 |1891=1410 |1896=1422 |1901=1425 |1906=1300 |1911=1245 |1921=1188 |1926=1211 |1931=1118 |1936=1147 |1946=1102 |1954=1123 |1962= 1159 |1968= 1133 |1975= 1118 |1982= 1218 |1990= 1233 |1999= 1237 |cassini=1180 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|012}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|012}}/10.79) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Argeliers, Hôtel de ville.jpg|La comuna. Comité_d'Argelliers_Albert_Cathala_Louis_Blanc_et_le_médecin_Senty.jpg|1907, una partida del comitat d'Argelièrs, Marcelin Albert, Marius Cathala, Louis Blanc e lo mètge Senty. 1907-_Le_Tocsin_-_La_lutte_viticole.jpg|Primièr numerò del Tocsin. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == * [[Marcellin Albèrt]] (1851-1921) : personalitat nascuda a Argelièrs. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11012 Argelièrs sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Menerbés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] rx01sfwms282wkgfppaz7svi3fyjejp 0 7779 2506072 2133836 2026-08-06T00:00:20Z Mistico Dois 45295 2506072 wikitext text/x-wiki {{Annadas}} ''Aquesta pagina concernís l'an '''{{PAGENAME}}''' del [[calendièr gregorian]].'' == Eveniments == === Occitània === * === Euròpa === * [[25 d'abril]] - La [[Revolucion dels ulhets]] fa tornar la democracia en [[Portugal]]. * [[16 de mai]] - [[Helmut Schmit]] es elegit per cancelièr d'[[Alemanha]] de l'Oèst. * [[17 de junh]] - En [[Anglatèrra]], explosion d'una bomba a l'[[Ostal del Parlament]] a [[Londres]]; l'[[Armada Republicana Irlandesa]] se declara responsabla de l'aver pausada. === Mond === * [[2 de febrièr]] - Independéncia de [[Grenada (país)|Grenada]] * [[8 de febrièr]] - Aprèp 84 jorns dins l'espaci, la còla de [[Skylab 4]] torna sus [[Tèrra]]. * [[13 de febrièr]] - Lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] [[Aleksandr Solzhenitzyn]] es fòrabandit d'[[Union Sovietica]]. * [[16 de mai]] - [[Índia]] fa espetar amb succès sa primièra bomba nucleara. * [[20 de julhet]] - Ocupacion turca de [[Chipre]]; aprèp lo còp d'Estat de l'[[EOKA]], las fòrças de [[Turquia]] envasisson Chipre. * [[9 d'agost]] - [[Escandal de Watergate]]: demission del president dels Estats Units [[Richard Nixon]], qu'es remplaçat pel seu vicepresident [[Gerald Ford]]. * [[10 de setembre]] - Independéncia de [[Guinèa Bissau]]. === Arts === * === Sciéncias e tecnicas === ==== [[Astronomia]] ==== [[File:Mercury shadown.jpg|thumb|right|Fotografia de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] per la ''[[Mariner 10]]''.]] La sonda [[USA|estatsunidenca]] ''[[Mariner 10]]'' capitèt de realizar lei premierei fotografias d'una partida de la superficia de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] mostrant un còrs fòrça craterizat d'aspèct similar a la [[Luna]]. ==== [[Fisica]] ==== Demonstracion de l'existéncia dei [[boson]]s Z⁰, W^- e W⁺ de la [[fòrça nucleara febla]] gràcias a una experiéncia basada sus de teorias desvolopadas per [[Steven Weinberg]], [[Abdus Salam]] e [[Sheldon Glashow]]. Lei tres òmes se partejèron lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] de [[1979]]. Leis autors de l'experiéncia ([[Carlo Rubbia]] e [[Simon Van der Meer]]) obtenguèron tanben un [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1984]]. === Economia === * == [[:Categoria:Naissença en {{PAGENAME}}|Naissenças]] == * [[13 de febrièr]] - [[Robbie Williams]], cantaire britanic * [[9 d'abril]] - [[Jenna Jameson]], actritz pornografica americana * [[28 d'abril]] - [[Penélope Cruz]], actritz espanhòla * [[16 de mai]] - [[Laura Pausini]], cantaira italiana * [[23 de mai]] - [[Jewel]], cantaira, cantautritz, actritz, filantròpa, e autora nòrd-americana * [[30 de mai]] - [[Andry Rajoelina]], president de Madagascar * [[1èr de junh]] - [[Alanis Morissette]], cantaira canadiana * [[22 d'agost]] - [[Agustin Pichòt]], jogador de [[rugbi]] argentin * [[11 de novembre]] - [[Leonardo DiCaprio]], actor american * [[Joan Pau Ferrer]], escrivan gascon == [[:Categoria:Decès en {{PAGENAME}}|Decèsses]] == * [[6 de genièr]] - [[David Alfaro Siqueiros]], pintre mexican (n. [[1896]]) * [[27 de març]] - [[Eduardo Santos Montejo]], president de Colómbia (n. [[1888]]) * [[2 d'abril]] - [[Jòrdi Pompidor]], òme politic, primièr ministre e president de França (n.[[1911]]) * [[27 d'abril]] - [[Franz Jonas]], president d'Àustria (n. [[1899]]) * [[24 de mai]] - [[Duke Ellington]], musician de ''[[jazz]]'' dels [[Estats Units]] (n.[[1899]]) * [[9 de junh]] - [[Miguel Ángel Asturias]], escrivan [[Guatemala|guatemaltèc]], [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1899]]) * [[1 de julhet]] - [[Juan Domingo Perón]], president d'Argentina (n. [[1895]]) * [[11 de julhet]] - [[Pär Lagerkvist]], escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. [[1891]]) * [[13 de julhet]] - [[Patrick Blackett|Patric M. Blackett, baron Blackett]], fisician britanic, Prèmi Nobel (n. [[1897]]) * [[9 de novembre]] - [[Ange Mathurin Blanchet]], avesque italian (n. [[1892]]) * [[13 de novembre]] - [[Vittorio de Sica]], realizator italian de cinèma (n. [[1901]]) * [[17 de novembre]] - [[Erskine Hamilton Childers]], president de la Republica d'Irlanda (n. [[1905]]) == [[Prèmi Nobel]] == * [[Prèmi Nobel de Fisica]] : * [[Prèmi Nobel de Quimia]] : * [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] : * [[Prèmi Nobel de Literatura]] : [[Eyvind Johnson]], [[Harry Martinson]] * [[Prèmi Nobel de la Patz]] : [[Séan MacBride]], [[Eisaku Sato]] * [[Prèmi Nobel d'Economia]] : __NOTOC__ __NOTOC__ {{commons|1974}} [[Categoria:{{PAGENAME}}|*]] [[Categoria:Ans 1970]] e7ggw6le0pzhf2gk4in40d4utipausb 14 15714 2506097 1850154 2026-08-06T10:11:24Z Arancycn 58808 2506097 wikitext text/x-wiki == Article principal == * [[Länder alemands]] {{Commonscat|States of Germany}} [[Categoria:Nomenclatura d'unitats territorialas estatisticas 1|Alemanha]] [[Categoria:Subdivision d'Alemanha]] 35avi4jzpxf68v480gx48qiu4lo59kg 14 19432 2506086 1768026 2026-08-06T09:39:40Z Arancycn 58808 -> Wikidata 2506086 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Saxony}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] ikvxayryrgsiexzpofw91xyrty1wect 0 20657 2506012 2383125 2026-08-05T16:16:02Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506012 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bisa de Menerbés | nom2 = ''Bize-Minervois'' | imatge = Bize-Minervois (11) - Avenue Gare.jpg | descripcion = L'avenguda de la Gara. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Alaigne (Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee = 11041 | cp = 11120 | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | cònsol = Benjamin Assié | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.3186 | longitud = 2.8711 | alt mini = 34 | alt mej = | alt maxi = 323 | km² = 20.80 | gentilici = }} '''Bisa de Menerbés''' (o ''Bísan de Menerbés'' amb la [[n]] finala muda) (''Bize-Minervois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11041.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Bisa de Menerbés | nord = [[Sant Joan de Menerbés]]<br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> <br> [[Assinhan]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-est = [[Vilespassens]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> <br> [[Crusi]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | est = [[Montolièrs]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> <br>[[Argelièrs]] | sud-est = | sud = [[Ginestars]] | sud-ouest = [[Santa Valièira]] | ouest = [[Aigas Vivas (Erau)|Aigas Vivas]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> <br> [[Malhac (Aude)|Malhac]] | nord-ouest = [[Agèl]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Bizani, in loco quae vocant Cebollarios'' en 1040, ''Bidanum de Alleriis..., Bizan de las Alheyras'' en 1222, ''Vizanum'' en 1326, ''Bizanum Alleriarum'' en 1351, ''Byran'' en 1381-1391, ''Vizan les Alières'' en 1409-1587, ''Bizan les Allières'' en 1428, ''Bysan'' en 1536, ''Biza'' en 1537, ''Bizan les Allières'' en 1578, ''Bizan'' en 1584, ''Bize de las Allières'' en 1590, ''Biza, Visa, Bize'' en 1596. Es a tòrt que los novèls editors de l'Hist. du Languedoc fan de ''Aleriae'' una localitat distincta. La prononciacion occitana es ''Bizo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 35, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f127.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc ['bizɔ].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom vendriá de ''*Bitius'', nom gallés d'òme derivat de ''Bittius'', ambe lo sufixe latin ''-anum''. ''*Bisan'' passèt a ''Bisa'' per reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. </ref>. Es a senhalar que ''bitu-'' a lo sens de « mond » en gallés (mond dels vius, per oposicion al cèl e als infèrns); un autre sens seriá « perpetual » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 76</ref>. Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], qu'a pas legit las fòrmas ancianas o que coneis mal la fonetica occitana, dins los ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ''Bisa'' seriá ''Bition'', la proprietat de Bitios (''Bitius'', ''Bittius'' son atestats)<ref name = xdel>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 79, 297 e 330</ref>. En realitat, Bisa e [[Bisanet]] son lo meteis nom a l'origina e cal utilizar pel primièr l'explicacion que Delamarre fornís pel segond : eventualament ''Bitios'' derivat en ''-ānon'', la proprietat de ''Bitios'', mas lo nom d'òme (inatestat) ''*Bitiāno-'' existís; Bisanet pòt donc èsser la proprietat de *Bitiānos <ref name = xdel/>. </br> Abans l'adopcion d'un diminutiu per Bisanet e lo reculament d'accent per Bisa, lo destriament se fasiá per l'apondi de ''(de) las Granolh(i)èiras'' per Bisanet, de ''las Cebolh(i)èiras'' (cebièras) puèi de ''las Alhiè(i)ras'' per Bisa. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11041 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Benjamin Assié |Partit= |Qualitat= professor ?}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Alain Fabre |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Georges Rieux <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-bize-minervois.html</ref> |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11041 |1793=1025 |1800=903 |1806=1037 |1821=1106 |1831=1065 |1836=1135 |1841=1166 |1846=978 |1851=1170 |1856=1148 |1861=1210 |1866=1280 |1872=1226 |1876=1419 |1881=1634 |1886=1492 |1891=1483 |1896=1496 |1901=1551 |1906=1491 |1911=1459 |1921=1455 |1926=1318 |1931=1324 |1936=1253 |1946=1231 |1954=1032 |1962=1004 |1968=1001 |1975=921 |1982=783 |1990=807 |1999=872 |2004=1022 |cassini=4371 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|041}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|041}}/20.80) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Bize-Minervois_Mesure_des_crues.jpg|Mesura dels aigats. La_tour_de_Boussecos_à_Bize-Minervois.jpg|La torre de ''Boussecos''. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Miquèl Decòr]] (1949-2021), poèta de lenga occitana. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11041 Bisa sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[categoria:Comuna d'Aude]] [[categoria:Comuna de Menerbés]] 91112ewu1tixib6pwoug5bht2onue5o 0 21205 2506100 2383808 2026-08-06T10:19:58Z Arancycn 58808 2506100 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 align=right width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px gray solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">'''Preußen'''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background:#efefef;" | align="center" width="280px" | [[Imatge:Flag of Prussia (1918–1933).svg|150px|Bandièra de l'Estat liure de Prússia]] |} |- | align=center colspan=2 | [[Fichièr:Prussia in the German Reich (1871).svg|250px|Localizacion de Prússia]] |- | '''[[Capitala]]''' | [[Berlin]] |- | '''Creacion''' | [[1688]] Proclamacion |- | '''Dissolucion''' | [[1945]] Fin de la Segonda Guèrra Mondiala |- | '''[[Lenga oficiala]]''' | [[alemand]] |} '''Prússia''' (en [[alemand]] ''Preußen'', (del [[latin]]: ''[[Borussia]]'', ''Prussia'' o ''Prutenia''; en [[polonés]] ''Prusy''; en [[rus]] ''Prussija''; en [[lituanian]] ''Prūsija'') foguèt lo mai important dels ancians estats alemands. Se situava al nòrd de çò qu'èra l'anciana [[Alemanha]] unificada. La superficia totala d'aquela entitat arribèt a èsser de {{formatnum:292800}}&nbsp;km² durant lo [[2n Reich]] alemand ([[1871]]-[[1918]]). La Prússia originala nasquèt sus las ribas de la [[Mar Baltica]] dins çò qu'es actualament [[Lituània]], [[Polonha]] e [[Russia]]. Coneguèt una tendéncia expansionista importanta cap a l'[[Alemanha renana]], a l'oèst. Ducat puèi reialme, venguèt en 1918 una republica jol nom d'Estat liure de Prússia. Lo gentilici es '''prussian''', '''prussiana'''<ref>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/dicop.pdf</ref>. {{ref}} [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] [[Categoria:Prússia|*]] 1g62sjtyxih3ylgnq34lwdi9pilnd5w 0 28314 2506010 2416914 2026-08-05T16:00:51Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506010 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auvelhan | nom2 = ''Ouveillan'' | imatge = Aude_-_Ouveillan_-_Eglise_Saint-Jean_l’Évangéliste_-_03.JPG | descripcion = La glèisa Sant Joan l'Evangelista. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ouveillan_(Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11269 | cp = 11590 | cònsol = Jean-Antoine Villegas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.2891666667 | longitud = 2.97222222222 | alt mini = 6 | alt mej = 20 | alt maxi = 59 | km² = 29.98 | gentilici = |}} '''Auvelhan''' (''Ouveillan'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11269.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Localizacion vila | vila = Auvelhan | nòrd = [[Cranta]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nòrd-èst = [[Cabestanh]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | èst = [[Montelhs (Erau)|Montelhs]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | sud-èst = | sud = [[Cucçac d'Aude]] | sud-oèst = [[Salèlas d'Aude]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Crusi]]<br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> <br> [[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Ovilianum'' en 924, ''Ovelianum'' en 993, ''Ecclesia Sancti Johannis de Oviliano'' en 1129, ''Ovellianum'' en 1143, ''Castrum inferius de Oviliano'' en 1188, ''Ovelanum'' en 1192, ''Barrium inferioris castri de Oveliano'' en 1205, ''Oveglianum'' en 1250, ''Olivianum'' = ''Ovilianum'' en 1294, ''Ovelhanum'' en 1319, ''Le chastel de Ovillan'' en 1334, ''Ovelhan'' al sègle XIV, ''Hovelhan'' en 1402, ''Oveilhan'' en 1479, ''Ovilhanum'' en 1497, ''Hovelha'', ''Hovellac'', ''Az Ovelha'', ''Hovela'' en 1536, ''Obelhan'' en 1587, ''Houvelhan'' en 1592, ''Oveilhan'' en 1639, ''Ouveilhe'' en 1666, ''Ouveillan'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Aubeilhà'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 286, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f378.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [aw'βeʎa].</br> Es un nom ambe'l sufixe latin ''-anum'', plan espandit a l'entorn de [[Narbona]] e de [[Besièrs]], e un nom de persona latin ''Ovillius'' o ''Ovilius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 514</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 123</ref>. La sillaba iniciala en ''Au-'' s'explica banalament per l'aglutinacion de la preposicion ''a'', a partir de frasas del tipe ''Vau a Ovelhan'', ''Demòri a Ovelhan''. ===Preissan o Preissa=== La mapa IGN pòrta ''Preissan'', l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] escriu ''Preisse''; probable qu'a rason, la grafia es sovent conservatritz. Preissa(n) es al nòrd-èst d'Auvelhan. </br> Preissa(n) es un castèl e una anciana comandariá de l'Òrde de Malta. La capèla èra dedicada a [[Pau de Tars|Sant Pau]]. Las fòrmas ancianas son ''Prexanus'' en 782, ''Preixanum'' en 1275, ''Domus Sancti Joannis de Praissano, ...ecclesia Sancti Pauli de Praissano'' en 1360, ''Preissa, Preissan'' en 1497, ''Borya de Preyssa'' en 1536, ''Saint Paul de Preyssan'' entre 1372 e 1639, ''Prieisse'' en 1776, ''Domaine et terres de Grézan ou Preissan'' en 1793<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 330, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f422.item.texteImage </ref>. </br> Le nom es identic a [[Preissa]] e segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Preissa'' ven del nom latin d'òme ''Priscius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 525, a ''Percey-le-Grand''</ref>; s'agís de ''Priscianus'', emplegat absoludament, segon los Feniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128</ref> (a la seguida de [[Ernèst Negre|Negre]], probable). == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11269 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= novembre de [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Antoine Villegas |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= setembre de 2023 (demission) |Identitat= Jean-Paul Chaluleau |Partit= sense|Qualitat= ancian jornalista a ''L'Independent'', </br>creator de las Vendémias del Còr }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1997]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Cribaillet |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= viticultor }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1997 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat=Julien Aussenac |Partit= [[PS]] |Qualitat= regent puèi director d'escòla }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11269 |1793=900 |1800=931 |1806=1019 |1821=1156 |1831=1194 |1836=1335 |1841=1460 |1846=1474 |1851=1319 |1856=1398 |1861=1604 |1866=1779 |1872=1806 |1876=2048 |1881=2345 |1886=2385 |1891=2625 |1896=2566 |1901=2845 |1906=2602 |1911=2517 |1921=2589 |1926=2557 |1931=2526 |1936=2284 |1946=2113 |1954=2072 |1962= 2052 |1968= 1921 |1975= 1888 |1982= 1861 |1990= 1882 |1999= 1913 |cassini=25965 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|269}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|269}}/29.98) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Glèisa de Sant Joan l'Evangelista d'Auvelhan|Glèisa Sant Joan l'Evangelista d'Auvelhan]] <gallery> Schéma_vue_aérienne_Ouveilhan_an_1498.jpg|D'après plan de 1498. Ouveillan,_Eglise_Saint-Jean_l’Évangéliste_2.jpg|Glèisa Sant Joan l'Evangelista. Ouveillan,_Grange_cistercienne_de_Fontcalvy_1.jpg|Granja de Fontcalví, costat sud. Ouveillan,_Grange_cistercienne_de_Fontcalvy_2.jpg|Idem, costat èst. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[La Sauze|Alain Sauzel Sérilhac]] (escaissat La Sauze) cantaire occitan. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11269 Auvelhan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] pnj40fa2vm5irmlptua2y79nqnuvwjv 14 39975 2506088 2505746 2026-08-06T09:41:39Z Arancycn 58808 2506088 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Baden-Württemberg}} [[Categoria:Baden-Württemberg]] [[Categoria:Vila d'Alemanha|Baden-Württemberg]] 6xmh3dvj67i7f4jxkm7dd8m7yid5ufs 14 41740 2506090 1841502 2026-08-06T09:43:19Z Arancycn 58808 2506090 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Lower Saxony}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] tjnh5y9l8hm5kaux6qwn3t012swk4bn 14 45913 2506089 1841716 2026-08-06T09:43:03Z Arancycn 58808 2506089 wikitext text/x-wiki {{article principal}} {{Commonscat|Baden-Württemberg}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] 27byeqg8lk5vz3l5ztaymyby1sz8lnt 14 46217 2506099 674238 2026-08-06T10:19:30Z Arancycn 58808 Redireccion cap a [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] 2506099 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Category:Ancian país d'Alemanha]] 768yw5uy7sqheb3k1xgjdvt25po5ahx 2506101 2506099 2026-08-06T10:20:06Z Arancycn 58808 2506101 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Categoria:Ancian país d'Alemanha]] o2dltqhhbio17edl4qsm9ujozekhymn 14 51265 2506105 1779157 2026-08-06T10:22:56Z Arancycn 58808 2506105 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Ducat|Santemperi]] [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] [[Categoria:Sant Empèri Roman Germanic]] bgun2jw012yd5ddha7iqpdtwbhxjyk6 14 51269 2506103 907984 2026-08-06T10:22:01Z Arancycn 58808 Redireccion cap a [[Categoria:Estat istoric d'Alemanha]] 2506103 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Categoria:Estat istoric d'Alemanha]] d3y9qc5az7zc7kjml2iqgwx7oax0slk 2506104 2506103 2026-08-06T10:22:31Z Arancycn 58808 S'ha canviat la destinació de la redirecció de [[Categoria:Estat istoric d'Alemanha]] a [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] 2506104 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[:Categoria:Ancian país d'Alemanha]] o2dltqhhbio17edl4qsm9ujozekhymn 14 51637 2506106 1779242 2026-08-06T10:23:19Z Arancycn 58808 2506106 wikitext text/x-wiki {{Article principal|Reialmes francs}} {{Commonscat|Frankish people}} [[Categoria:Ancian país d'Euròpa|Franc, reialme]] [[Categoria:País o pòble a l'Edat Mejana]] [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] [[Categoria:Istòria de Belgica]] [[Categoria:Formacion territoriala de França|Franc, reialme]] [[Categoria:França medievala]] [[Categoria:Reialme|Franc]] o0pnhg3sof2b9an74bhiiy8nuiwjyq7 0 54437 2506058 2299509 2026-08-05T19:48:58Z Rotondus 32520 Modèl, imatge 2506058 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:BnF ms. 12473 fol. 1 - Peire d'Alvernhe (1).jpg|thumb|200px|Manescrich imaginant Pèire d'Auvèrnhe vielh.]] '''Pèire d'Auvèrnhe''' (o ''d'Alvernhe'') fuguèt un [[trobador]] [[auvèrnhe|auvernhat]] de la segonda meitat dau [[sègle XII]]. Conservam 'nas vintena de sas òbra e, entre elas un [[sirventés]] ente critica embe umor los autres trobadors : <poem> ''Cantarai d'aqestz trobadors'' ''Que canton de maintas colors'' ''E-l pieier cuida dir mout gen!'' ''Mas a cantar lor er aillors'' ''Q'entrametre-n vei cen pastors'' ''C'us non sap qe-s mont'o-s dissen.'' ''D'aisso mer mal Peire Rotgiers,'' ''Per qe n'er encolpatz primiers,'' ''Car chanta d'amor a presen!'' ''E valgra li mais us sautiers'' ''En la glieis'o us candeliers'' ''Tener ab gran candel'arden.'' ''E-l segonz, Girautz de Borneill,'' ''Qe sembl'oire sec al soleill'' ''Ab son chantar magre dolen,'' ''Q'es chans de vieilla porta-seill!'' ''Que si-s mirava en espeill,'' ''No-s prezari'un aiguilen.'' ''E-l tertz, Bernartz de Ventedorn,'' ''Q'es menre de Borneill un dorn!'' ''En son paire ac bon sirven'' ''Per trair'ab arc nanal d'alborn,'' ''E sa mair'escaldava-l forn'' ''Et amassava l'issermen.'' ''E-l quartz, de Briva-l Lemozis,'' ''Us ioglars q'es plus qerentis'' ''Que sia tro q'en Beniven,'' ''E semblari'us pelegris'' ''Malautes, qan chanta-l mesquis,'' ''C'a pauc pietatz no me'n pren.'' ''E-n Guillems de Ribas lo qins,'' ''Q'es malvatz defors e dedins,'' ''E ditz totz sos vers raucamen,'' ''Per que es avols sos retins,'' ''C'atretan se'n fari'us chins!'' ''E l'uoil semblan de vout d'argen.'' ''E-l seises, Grimoartz Gausmars,'' ''Q'es cavalliers e fai ioglars!'' ''E perda Dieu qui-l o cossen'' ''Ni-l dona vestirs vertz ni vars,'' ''Que tals er adobatz semprars'' ''Q'enioglarit se'n seran cen.'' ''Ab Peire de Monzo so set,'' ''Pos lo coms de Tolosa-l det,'' ''Chantan, un sonet avinen,'' ''E cel fon cortes qe-l raubet,'' ''E mal o fes car no-il trenqet'' ''Aqel pe que porta penden.'' ''E l'oites, Bernatz de Saissac,'' ''C'anc un sol bon mestier non ac'' ''Mas d'anar menutz dons queren!'' ''Et anc puois no-l prezei un brac'' ''Pois a-n Bertran de Cardaillac'' ''Qes un vieil mantel suzolen.'' ''E-l novens es en Raembautz,'' ''Qe-s fai de son trobar trop bautz!'' ''Mas eu lo torni en nien,'' ''Q'el non es alegres ni chautz!'' ''Per so pretz aitan los pipautz'' ''Que van las almosnas queren.'' ''E n'Ebles de Saigna-l dezes,'' ''A cui anc d'amor non venc bes,'' ''Si tot se chanta de coinden:'' ''Us vilanetz enflatz plages,'' ''Que dizen que per dos poies'' ''Lai se loga e sai se ven.'' ''E l'onzes, Gonzalgo Roitz,'' ''Qe-s fai de son chant trop formitz,'' ''Per q'en cavallaria-s fen!'' ''Et anc per lui non fo feritz'' ''Bos colps, tant ben non fo garnitz,'' ''Si doncs no-l trobet en fugen.'' [[File:ChateauPuivert2.jpg|thumb|200px|[[Chastèu de Puègverd]], ente Pèire dit aver compausat]] ''E-l dotzes, us veilletz lombartz.'' ''Que clama sos vezins coartz,'' ''Et ill eis sent de l'espaven'' ''Pero sonetz fai mout gaillartz'' ''Ab motz maribotz e bastartz,'' ''E lui apell'om Cossezen.'' ''Peire d'Alvernge a tal votz'' ''Que canta de sus e de sotz,'' ''E lauza-s mout a tota gen!'' ''Pero maistres es de totz,'' ''Ab c'un pauc esclarzis sos motz,'' ''C'a penas nuils hom los enten.'' ''Lo vers fo faitz als enflabotz'' ''A Puoich--vert, tot iogan rizen.'' </poem> == Bibliografia == Òbra completa [http://www.trobar.org/troubadours/alvernha/] Lavaud, Renat. [[Renat Nelli|Nelli, Renat]]. ''Les troubadours''. [[París]] : Desclée de Brouwer, [[2000]]. {{Autoritats}} {{multibendèl|LitOc|Auvèrnhe}} [[Categoria:Artista de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Trobador auvernhat]] [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Literatura occitana d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Escrivan auvernhat]] [[Categoria:Carladés]] [[Categoria:Naissença a Clarmont]] 77a19dy11jhnvjwonumf1mi7o0tno3n 14 64527 2506107 1784007 2026-08-06T10:23:42Z Arancycn 58808 2506107 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Republica Democratica Alemanda}} {{Commonscat|German Democratic Republic}} [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] [[Categoria:Estat comunista]] [[Categoria:Ancian Estat membre de l'ONU]] [[Categoria:Istòria contemporanèa d'Alemanha]] [[Categoria:Istòria politica d'Alemanha]] [[Categoria:Guèrra Freja]] 6vxyivyunonzxpsrc1tu0t0j31qj9cg 14 65989 2506084 2505745 2026-08-06T09:37:45Z Arancycn 58808 2506084 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Municipalities in Brandenburg}} [[Categoria:Comuna d'Alemanha|Saxonia]] [[Categoria:Saxonia]] nja41o5p47g63qlg8tw4twbvbudg6ar 2506085 2506084 2026-08-06T09:38:04Z Arancycn 58808 2506085 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Municipalities in Brandenburg}} [[Categoria:Comuna d'Alemanha|Saxonia]] [[Categoria:Saxònia]] s6nld1kr0k2kzxmnw2yb4w3dtpiurj1 0 81751 2506024 2505989 2026-08-05T17:19:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506024 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² = ''b''² + ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4s89bon0wor491y7mtxdr0m2stchxth 2506025 2506024 2026-08-05T17:31:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506025 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² = ''b''² + ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descuberta per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC.</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 438aor0rs4kycydzdde8yqqilcznlgl 2506026 2506025 2026-08-05T17:33:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506026 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² = ''b''² + ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descuberta per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gqzfb6k9hi7yo1ksbf5nhouuvuutngt 2506027 2506026 2026-08-05T17:33:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506027 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² = ''b''² + ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> c3tzxuxxxkn1myfqmnsp46dtwl02lou 2506075 2506027 2026-08-06T04:33:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506075 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> bnef22g5b7hgdf3n0c1qij919rzdkzt 2506076 2506075 2026-08-06T04:38:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2506076 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 3r1wbsqvrdt7odqr9m7aab2m22je3xy 2506077 2506076 2026-08-06T04:49:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506077 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1fmz6p3p09bfwaew1ywwrhh5tmuvqow 2506078 2506077 2026-08-06T04:59:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506078 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|China]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason de dos biais d'emplir un mesme [[carrat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ib5n0njaovj4njavhry7excoz3s0wi9 2506079 2506078 2026-08-06T05:01:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506079 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|China]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason de dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 54vh42ihnapls6ycmj9yq14ab5lewmj 2506080 2506079 2026-08-06T05:01:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506080 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason de dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> nehb38e50mam4wvpxdfnfc1y5vkimxu 0 82420 2506087 2279794 2026-08-06T09:39:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2506087 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Marianatrenchmap.png|thumb|Localizacion de la Fòssa de las Marianas.]] La '''Fòssa de las Marianas''' es la mai prigonda [[fòssa marina]] coneguda e lo luòc mai prigond de la rusca terrèstra. Tròba son origina dins un processus de [[subduccion]]. Se localiza al fons del [[Ocean Pacific|Pacific]] nòrdoccidental, al sud-èst de las [[Illas Mariannas del Nòrd|Illas Mariannas]], prèp de [[Guam]]. La fòssa es longa de 2550 quilomètres e de largor mejana de 70 quilomètres. La [[pression]] al fons de la fòssa es de 108,6 M[[Pascal (unitat)|Pa]] (o 1072 [[Atmosfera (unitat)|atm]]). == Exploracion == La fòssa foguèt explorada pel primèr còp en [[1951]] per la fregata de la [[Marina Reiala Britanica]] ''[[HMS Challenger]]'', que donèt lo nom de la partida mai pregonda de la fòssa, la [[Fòssa Challenger]]. Per [[ecolocalizacion]], foguèt mesurada una prigondor de {{formatnum:11012}} m a {{coord|11|19|N|142|15|E}}. En 1957, la nau sovietica ''[[Vityaz]]'' mesurèt una prigondor de {{formatnum:10934}} mètres. En 1962, lo M.V. ''Spencer F. Baird'' registrèt una prigondor de {{formatnum:11022}} mètres. [[Imatge:Trieste_%2823_Jan_1960%29.jpeg|thumb|Lo [[batiscaf Trieste]] abans son immersion, lo [[23 de genièr]] de [[1960]].]] Foguèt pas que lo [[23 de genièr]] de [[1960]], que davalèt pel primèr e unic còp, lo [[batiscaf]] [[Batiscaf Trieste|Trieste]] inventat pel [[Auguste Piccard]] e capitanejat per [[Jacques Piccard]], lo seu filh. Evitèron atal los efèctes de la granda [[pression]] existissent a de talas prigondors. Lo luòc de la davalada èra a l'extrèma sudoccidental de la fòssa, a prèp de 338&nbsp;km de Guam. Los sistèmas de bòrd indiquèron una prigondor de {{formatnum:11521}} m, que aprèp seriá revisada e corregida a {{formatnum:11034}} mètres. Dins la fòssa i se trapèt un [[calamar gigant]] del [[Genre (biologia)|genre]] [[Architeuthis]] e d'autras espècias desconegudas fins alara. L'actuala prigondor de la fòssa Challenger foguèt mesurada lo 1èr de junh de 2009 per un [[sonar]] e ne resultèt '''{{formatnum:10971}} m.''' (35.994 pés) (6,82 milas).<ref>Daily Reports for R/V KILO MOANA June and July 2009 https://web.archive.org/web/20100121061243/http://www.soest.hawaii.edu/UMC/Reports/Archives/KMreportJuneJuly2009.html, ed:University of Hawaii Marine Center</ref> == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == * [http://maps.google.com/maps?q=11.317,+142.25(Mariana+Trench)&z=6 La fòssa sus maps.google.com] {{ORDENA:Fossa De Les Mariannes}} <!--ORDENA generat per bot--> [[Categoria:Fòssa oceanica]] 5knqpemaasozmz8uium4n4gare51r4g 0 82574 2506013 2383103 2026-08-05T16:28:40Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506013 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ginestars | nom2 = ''Ginestas'' | imatge = Bridge over Canal du Midi.jpg | descripcion = Lo pont sul [[Canal de las Doas Mars|canal de Miègjorn]] al Somalh. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ginestas_(Aude).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[caplòc]] del [[canton de Ginestars]] abans 2015) | insee = 11164 | cp = 11120 | cònsol = Alain Cecchinato | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | gentilici = ''ginestagòt'', ''ginestagòt'' <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, tòme 2, p. 54</ref> | latitud = 43.2692 | longitud = 2.8725 | alt mini = 30 | alt mej = | alt maxi = 115 | km² = 9.50 |}} '''Ginestars''' (''Ginestas'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Comuna situada en [[Menerbés]] prèp del [[riu Cesse]] e del [[Canal de las Doas Mars]], Ginestars èra lo caplòc de canton. [[Lo Somalh]] es en partida sus la comuna. [[Imatge:Map commune FR insee code 11164.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Ginestars | nord = [[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] | nord-est = [[Mirapeisset]] | est = [[Salèlas d'Aude]] | sud-est = [[Sant Nazari d'Aude]] | sud = [[Ventenac (Menerbés)]] | sud-ouest = | ouest = [[Santa Valièira]] | nord-ouest = [[Bisa de Menerbés]] |}} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Locus quem vocant Genestar'' en 955, ''Villa de Genestars'' en 1184, ''Castrum de Genestars'' en 1217, ''Genestar'' en 1244, ''De Genestaribus'' en 1271, ''De Genesteribus'' en 1337, ''De Ginestaribus'' en 1349, ''Genestas'' en 1389-1589, ''Jenestas'' en 1402, ''D'Agenestaribus'' en 1453, ''Saint Luc de Genestas'' en 1468-1639, ''Genistas'' en 1620, ''Ginestas'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 165-166, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f258.item.texteImage </ref>.</br> Lo nom ven de la ginèsta (la genèsta, lo ginèst, lo genèst), del latin ''genista'', mas se compren pas perqué [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] l'associa ambe'l sufixe aumentatiu ''-acium'', aquò malgrat las atestacions <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 315</ref>. Lo sufixe es logicament ''-ar'', del latin ''-are'', que marca la fòrta preséncia de las ginèstas a l'epòca de la fixacion del nom. ''Ginestar'' o ''genestar'' es encara un mot viu en occitan (en [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] mai que mai segon Mistral <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, tòme 2, p. 45</ref>) e sinonime de ''gi/genestièra''. ''Ginèsta'' o ''ginèst'' representa en occitan una granda varietat de taxons. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11164 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]]|Fin= ([[2032]])|Identitat= Alain Cecchinato |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2024]] |Fin= 2026 |Identitat=Anne-Sophie Ledoyen |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2010]] |Fin= 2024 |Identitat= Georges Combes |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2010 ? |Identitat= Marcel Compe |Partit=[[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001|Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11164 |1793=500 |1800=501 |1806=549 |1821=667 |1831=615 |1836=630 |1841=633 |1846=649 |1851=646 |1856=714 |1861=804 |1866=971 |1872=947 |1876=1093 |1881=1230 |1886=1145 |1891=1166 |1896=1197 |1901=1187 |1906=1145 |1911=1123 |1921=1075 |1926=1085 |1931=1010 |1936=902 |1946=844 |1954=820 |1962= 879 |1968= 981 |1975= 769 |1982= 740 |1990= 887 |1999= 1059 |cassini=15516 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|164}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|164}}/9.50) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Église_Notre-Dame-des-Vals_de_Ginestas.jpg|Glèisa Nòstra Dòna de las Vals. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == == Cultura occitana == * Provèrbi : ''A Ginestars, petita pluèja, grand fangàs'' <ref name =TdF>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, tòme 2, p. 54</ref>. * Mistral plaça a Ginestars un dialògue comparable al sermon del curat de [[Cucunhan]], ausit per Auguste Blanchot de Brenas (1828-1877) e popularizat per [[Josèp Romanilha]] e [[Anfós Daudet]] : « — Pan, pan, pan ! — Qui tusto de bas ? — Lo pèra Borràs — Qual demandatz ? — De gents dé Ginestars — Aicí n'i a pas, anatz pus bas » (a la pòrta del Paradís). Puèi a la pòrta de l'Infèrn : — Intratz, intratz ! n'i en manca pas » <ref name =TdF/> (tèxte probablament [[Provençau|provençalizat]] per Mistral). ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11164 Ginestars sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Menerbés]] ac9j019kmb2znwbjl7klujp8olop603 0 82603 2506028 2383610 2026-08-05T18:03:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506028 wikitext text/x-wiki {{confusion|Salèlas de Cabardés}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Salèlas d'Aude | nom2 = ''Sallèles-d'Aude'' | imatge = Sallèles-d'Aude, Eglise Saint-Roch.jpg | descripcion = La glèisa Sant Ròc. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Sallèles-d'Aude (Aude).svg | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Narbonés}} o {{Menerbés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee = 11369 | cp = 11590 | cònsol = David Navarro | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | longitud = 2.94666666667 | latitud = 43.26 | alt mini = 8 | alt mej = 18 | alt maxi = 46 | km² = 12.55 | gentilici = Sallelois (en [[francés]]) |}} '''Salèlas d'Aude''' (''Sallèles-d'Aude'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Narbonés]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Comuna situada dans lo nòrd del [[Pargue natural regional de la Narbonesa en Mediterranèa]] al jomhent de la [[Cessa]] amb [[Aude (riu)|Aude]] e sul [[Canal de Joncion]]. [[Lo Somalh]] es en partida dins la comuna. [[Imatge:Map commune FR insee code 11369.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Salèlas d'Aude | nord = [[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] | nord-est = [[Auvelhan]] | est = [[Cucçac d'Aude]] | sud-est = [[Mossan]] | sud = [[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl d'Aude]] | sud-ouest = [[Ginestars]] <br> [[Sant Nazari d'Aude]] | ouest = [[Mirapeisset]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== ===Salèlas d'Aude=== Las fòrmas ancianas son : ''Villare quem vocant Sallela... in rivum quem vocant Seissar'' en 924, ''Villa Sallela'' en 1116, ''Salela'' en 1128, ''Sallela'' en 1143, ''Selella'' en 1184, ''Ecclesia sancte Dei Genitricis Marie de Salela'' al sègle XI, etc, ''Castrum de Sallela, Narbonensis diocesis'' en 1209, ''Castrum de Sallela'' en 1271, ''Locus de Sallola'' en 1332, ''Prior Beate Marie de Sallela'' en 1351, ''Salelha'' al sègle XIV, ''Salelas..., Salhelhas'' en 1536, ''Salelles'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Salèlos'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 424-425, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f516.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [sa'lɛlɔs].</br> ''Salèlas'' ven del mot germanic (francic) ''Saal'', « cambra, castèl », e n'es un diminutiu (sufixe ''-ella'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 580, a ''Saales''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>. Caldriá poder explicar la fòrma plurala. ===''Truilhas'' (nom francés)=== Las fòrmas ancianas son : ''villa Troliares'' en 924, ''Truliacum cum ecclesia'' en 932, ''Truliarium, quae vocatur ecclesia Sancti Martini'' en 950, ''villa Trulhares..., vicus Trulares'' en 1054, ''Decimae Tranlli'' en 1125, ''Apud Golars'' = ''Trolars'' en 1194, ''Castrum de Trularibus'' en 1271, ''De Trulharibus'' en 1306, ''De Trulaco'' en 1324, ''De Truilhaco'' en 1332, ''Trulas'' al sègle XIV, ''De Troliaribus'' en 1445, ''Villa de Truliaze'' en 1521, ''Trulhas'' en 1537, ''Trulhars'' en 1639, ''Trouillas..., Trouilhas'' en 1660, ''Truillas'' en 1774 <ref name = poleja>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 454, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f546.item.texteImage </ref>. [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] ditz pas res de la prononciacion. Lo nom es probablament ''*Trulhars'' e non pas ''*Trolhars''. ==Istòria== Entre 1790-1794, ''Truilhas'' (nom francés) foguèt annexat a Salèlas; ''Truilhas'' es al nòrd-oèst de la comuna.</br> ''Truilhas'' es un castèl, un mas e una teulièra, un ancian cossolat e una anciana parròquia del vocable de Sant Martin. La cura èra a la presentacion de l'abat de [[Montoliu (Aude)|Montoliu]]. ''Truilhas'' èra de la senescalciá de [[Carcassona]] <ref name = poleja/> (coma Salèlas). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11369 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Navarro |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat=Yves Bastié |Partit=[[PS]] |Qualitat= professor de matematicas, conselhièr regional (1998-2004) }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Claude Maraval |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1960]] |Fin= 1989 |Identitat=Marcel Maurel |Partit= [[SFIO]] puèi [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= setembre de 1960 (mòrt en foncions) |Identitat= Jean Clavel |Partit= SFIO |Qualitat= viticultor, conselhièr general (1951-1960) }} {{Elegit |Debuta= [[1931]] |Fin= 1944 |Identitat= Pierre Maraval |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1931 |Identitat=Louis Mas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1898]] |Fin= 1929 |Identitat= Charles Armet |Partit= |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[1898]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud, e n'es lo burèu centralizator. == Demografia == {{Demografia |insee=11369 |1793=620 |1800=687 |1806=764 |1821=950 |1831=908 |1836=1021 |1841=1112 |1846=1183 |1851=1224 |1856=1259 |1861=1339 |1866=1596 |1872=1753 |1876=1907 |1881=2435 |1886=2168 |1891=2449 |1896=2263 |1901=2314 |1906=2049 |1911=1929 |1921=1988 |1926=1888 |1931=1894 |1936=1805 |1946=1563 |1954=1610 |1962=1634 |1968=1801 |1975=1879 |1982=1842 |1990=1659 |1999=1835 |2004=2063 |cassini=35077 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|369}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|369}}/12.55) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11369 Salèlas d'Aude sul site de l'Insee] * [http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087%26CommuneId=16301 Salèlas d'Aude sul site de l'IGN] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lauragués]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 036kn553c3a6zcnmixclt2cg6ijiou3 0 82626 2506029 2383437 2026-08-05T18:15:36Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506029 wikitext text/x-wiki {{omon|Sant Marcèl (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Marcèl | nom2 = ''Saint-Marcel-sur-Aude'' | imatge = 097_Saint_Marcel_sur_Aude_(11120).jpg | descripcion = La comuna | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Marcel-sur-Aude (Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Narbonés}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11353 | cp = 11120 | cònsol = Frédéric Nunez | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Marcellois en [[francés]] | latitud = 43.2447 | longitud = 2.9233 | alt mini = 9 | alt mej = | alt maxi = 31 | ectaras = | km² = 8.37 |}} '''Sant Marcèl''' (''Saint-Marcel-sur-Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] del [[Narbonés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11353.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Marcèl | nord = | nord-est = [[Salèlas d'Aude]] | est = | sud-est = [[Mossan]] | sud = | sud-ouest = [[Marcorinhan]] | ouest = [[Sant Nazari d'Aude]] | nord-ouest = [[Ginestars]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Terminium de Sancto Marcello'' en 1184, ''Castrum de Sancto Marcello'' en 1202, ''Rector Sancti Marcelli'' en 1351, ''Castrum Sancti Marcelli prope Narbonam'' en 1385, ''Sant Marcelh'' al sègle XIV, ''Saint Marselh'' en 1402, ''De Sancto Martello'' = ''Marcello'' en 1403, ''Sant Marsel'' en 1536, ''Saint Marcel'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 400, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f492.item.texteImage </ref>. </br> Sant Marcèl es atestat en 1184, ''de S. Marcello''. ''Marcellus'' es lo nom d'un papa del sègle IV, d'un avesque de [[París]] al sègle V, d'un avesque de [[Diá]] mòrt en 510, d'un « apòstol » de [[Velai]] al sègle V, etc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 614</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/445/Saint-Marcel-Ier.html</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11353 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Frédéric Nunez |Partit= |Qualitat= foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de [[2012]] |Fin= decembre de 2022 |Identitat= Guillaume Héras |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= director comercial }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= març de 2012 |Identitat= Bernard Pendriez |Partit= sense |Qualitat= retirat de vinhairon }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Jean-Louis Viala |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11353 |1793=457 |1800=469 |1806=509 |1821=485 |1831=551 |1836=581 |1841=698 |1846=610 |1851=632 |1856=625 |1861=699 |1866=817 |1872=861 |1876=992 |1881=1282 |1886=1324 |1891=1470 |1896=1327 |1901=1363 |1906=1227 |1911=1173 |1921=1146 |1926=1139 |1931=1145 |1936=1019 |1946=821 |1954=842 |1962= 809 |1968= 878 |1975= 847 |1982= 927 |1990= 1097 |1999= 1268 |2005=1511 |cassini=33134 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|353}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|353}}/8.37) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> 138_Saint_Marcel_sur_Aude_(11120).jpg|Al vilatge. 130_Saint_Marcel_sur_Aude_(11120).jpg|Glèisa Sant Marcèl. 133_Saint_Marcel_sur_Aude_(11120).jpg|Capèla dels Penitents. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11353 Sant Marcèl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Narbonés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] kuel6dt1gle61jx6fn8wi3tsfll8aae 0 102673 2506015 2506000 2026-08-05T16:46:03Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506015 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom = Mirapeisset | nom2 = Mirepeisset | imatge= Mirepeisset - Eglise.JPG | descripcion= La glèisa parròquiala Sant Sebastian | lògo= | escut=Blason ville fr Mirepeisset (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment= [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton= Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee = 11233 | cp = 11120 | cònsol = Fabienne Martinage | mandat = [[2026]]-[[2032]] |intercom = [[Lo Grand Narbona]] | gentilici = (en [[francés]]) |longitud= 2.8975 |latitud= 43.2861 | alt mini = 26 | alt mej = | alt maxi = 47 | km² = 5.19 }} '''Mirapeisset''' (en [[francés]]: ''Mirepeisset'') es una [[Comuna francesa|comuna]] occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], en [[França]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11233.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Mirapeisset | nord = [[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] | nord-est = | est = [[Salèlas d'Aude]] | sud-est = | sud = [[Ginestars]] | sud-ouest = | ouest = [[Ginestars]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum de Mirapisce'' en 1271, ''Rector de Mirapisceto'' en 1351, ''Mirepeyschet'' en 1402, ''Mirapeyset'' al sègle XIV, ''Locus de Mirapiseto'' en 1481, ''Mirapissetum'' en 1499, ''Mirepoix'' en 1428-1589, ''Mirepasset'' en 1371-1589, ''Myrapeysset..., Myrapeisset'' en 1535-1537, ''Mirepeys'' en 1589, ''La via de Mirapisce..., de Mirapisceto..., Mirapeys'' en 1596, ''Mirapels'' al sègle XVII, ''Mirepeisset'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Miropeissét'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 242-243, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f334.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [,miɾɔpej'set].</br> La fòrma de 1271, ''Mirapisce'', es un nom latin que fariá puslèu pensar a ''*Mirapeis''. Lo nom es pr'aquò un diminutiu dels nombroses ''Mirapeis'' o ''Mirapeish'', interpretats per los toponimistas coma « gaita los peisses », o quitament « admira los peisses » [la darrièra interpretacion, de [[Ernèst Negre|Negre]] e de [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude]], pòt semblar malsegura], del vèrbe medieval ''mirar'' e del nom ''peis''. Lo punt comun de totes aqueles noms es la preséncia, fenomèn çaquelà banal e pauc caracteristic, d'un flume o d'un riu [e dins aqueste cas, los peisses son imaginaris]. A la diferéncia dels ''Miramont''s o dels ''Mirabel''s, los ''Mirapeis''(ses) son pas sus una autura ont se vei de luènh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 458</ref>{{,}}<ref>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 261, per [[Mirapeish (Bearn)]]</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>, çò qu'èra benlèu un biais risolièr d'o reconéisser... Demòran pr'aquò de questions. Perqué un diminutiu ? Lo nom seriá una referéncia a un autre ''Mirapeis'', benlèu disparegut, o a la pichonetat del vilatge, o benlèu a la dels peisses ? Lo nom aviá sa fòrma diminutiva al moment de l'atestacion de 1271, o venguèt aprèp ? La dificultat d'escriure en latin un diminutiu al sintagme medieval ''Mirapeis'' fariá puslèu causir la primièira solucion. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11233 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit|Debuta= febrièr de [[2013]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Fabienne Martinage |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= sense profession }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= febrièr de 2013 (demission) |Identitat= André Ratia |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1966]] |Fin= març de 1983 |Identitat= Robert Salles |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1966 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11233 |1793=265 |1800=253 |1806=297 |1821=335 |1831=353 |1836=345 |1841=361 |1846=362 |1851=367 |1856=355 |1861=399 |1866=495 |1872=435 |1876=461 |1881=504 |1886=495 |1891=537 |1896=528 |1901=534 |1906=523 |1911=475 |1921=515 |1926=453 |1931=490 |1936=401 |1946=417 |1954=371 |1962= 351 |1968= 359 |1975= 326 |1982= 324 |1990= 410 |1999= 451 |2005=677 |cassini=22597 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|233}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|233}}/5.19) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11233 Mirapeisset sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 8rpkj1dgek2b0s3su5o0f90xv3yjb3z 0 102795 2506016 2383336 2026-08-05T16:51:23Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506016 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom = Parasan | nom2 = ''Paraza'' | imatge=Paraza 23-04-2016a.JPG | descripcion= Parasan en riba del canal del Miègjorn. | lògo= | escut= Blason ville fr Paraza (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment=[[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton= Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee =11273 | cp =11200 | cònsol =Emile Delpy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | gentilici = parasanòt |longitud=2.83222222222 |latitud=43.2505555556 | alt mini =19 | alt mej =34 | alt maxi =171 | km² = 9.47 }} '''Parasan'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11c.html</ref> (''Paraza'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11273.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Parasan | nord = [[Posòls de Menerbés]] | nord-est = [[Santa Valièira]] | est = | sud-est = [[Ventenac (Menerbés)]] | sud = [[Canet d'Aude]] | sud-ouest = [[Robian]] | ouest = [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-ouest = }} * Parasan es a pauca distància d'[[Opian]] al nòrd-oèst, mas las doás comunas se tòcan pas. ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Parazanum,... ad Sanctam Mariam de Paranzano,... de Paraciano'' en 1175, ''In Paradano'' en 1203, ''Capellanus de Parasano'' en 1229, ''Castrum de Parazano'' en 1271, ''Pararan'' en 1389, ''Parazan'' en 1402, ''Parasan..., Paraza'' en 1536 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 290, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f382.item.texteImage </ref>.</br> Lo nom es atestat en 1175, ''Parazanum'', en latin. Es de segur format amb lo sufixe latin ''-anum'', mas Dauzat e Rostaing postulan un nom d'òme ''*Parasius''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 518, a ''Parassy''</ref> (inatestat), allòc que los Féniés causisson ''Parisius'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 124</ref>, que supausa una assimilacion vocalica, pas impossibla al primièr millenari (a las epòcas recentas, los toponimes occitans an conegut de dissimilacions vocalicas). ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11273 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2012]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Emile Delpy |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2012 |Identitat=Francis Garcia |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin=1995 |Identitat= Alain Tisseyre |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= Robert Azam |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin=1983 |Identitat= Georges Gautié |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1957]] |Fin= 1971 |Identitat= Pierre Reynes |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11273 |1793=274 |1800=316 |1806=285 |1821=378 |1831=384 |1836=395 |1841=375 |1846=409 |1851=397 |1856=421 |1861=456 |1866=546 |1872=509 |1876=541 |1881=612 |1886=625 |1891=719 |1896=715 |1901=715 |1906=649 |1911=630 |1921=660 |1926=657 |1931=594 |1936=566 |1946=506 |1954=468 |1962= 445 |1968= 440 |1975= 410 |1982= 383 |1990= 401 |1999= 390 |2005=536 |cassini=26151 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|273}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|273}}/9.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11273 Parasan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] akmts64blwui3s47lqqg34ytoyla639 0 102875 2506018 2383338 2026-08-05T17:09:40Z Alaric 506 44932 2506018 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Posòls de Menerbés | nom2 = ''Pouzols-Minervois'' | imatge = Poste pouzols minervois.JPG | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Pouzols-Minervois (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Menerbés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11296 | cp = 11120 | cònsol = Claude Guibbert | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2872222222 | longitud = 2.825 | alt mini = 39 | alt mej = | alt maxi = 294 | km² = 10.15 |}} '''Posòls de Menerbés''' (''Pouzols-Minervois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11296.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Posòls de Menerbés | nord = [[Malhac (Aude)|Malhac]] | nord-est = | est = [[Santa Valièira]] | sud-est = | sud = [[Parasan]] | sud-ouest = [[Lonzac (Menerbés)]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | ouest = [[Opian]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In Pitteolis'' en 1142, ''Villa que dicitur Sanctus Saturninus'' en 1157, ''Villa de Podols'' en 1184, ''De Pozols'' en 1257, ''Apud Pozolas..., Pozols'' en 1262, ''Castrum de Pozolis'' en 1272, ''Ecclesia de Posolis'' en 1351, ''De Possolibus..., Posilibus'' en 1366, ''De Posolibus'' en 1377, ''Porols'' en 1402, ''Al loc de Pozols..., Posols'' en 1536, ''Pouzols'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 326, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f418.item.texteImage </ref>. </br> ''Posòls'' es un derivat, amb lo sufixe ''-eolum'', del mot occitan ''potz'' o del latin ''puteus'', dont ''potz'' deriva <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 549, a ''Puits''</ref>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11296 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2025]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Guibbert |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin=març de 2025 |Identitat= Marcel Tubau |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Louis Pech |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Pierre Vergnes|Partit= PS |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11296 |1793=279 |1800=329 |1806=346 |1821=436 |1831=423 |1836=403 |1841=398 |1846=397 |1851=410 |1856=420 |1861=448 |1866=543 |1872=503 |1876=543 |1881=632 |1886=600 |1891=593 |1896=644 |1901=677 |1906=557 |1911=549 |1921=568 |1926=521 |1931=504 |1936=503 |1946=421 |1954=383 |1962= 388 |1968= 380 |1975= 321 |1982= 367 |1990= 338 |1999= 329 |max=700 |cassini=27841 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|296}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|296}}/10.15) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mairie_ecole_pouzols_minervois.JPG|Comuna-escòla. Panorama_pouzols_minervois.jpg Fontaine_pouzols_minervois.JPG|Font. Pouzols-Minervois_1.JPG|Glèisa Sant Sarnin. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11296 Posòls sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Menerbés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 09zq7xhvtvvv9mmmb5az4qm1x8m5cia 0 102967 2506023 2398231 2026-08-05T17:17:42Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506023 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Robian | nom2 = ''Roubia'' | imatge = Roubia_06-21.jpg | descripcion = Robian en riba del Canal del Miègjorn. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Roubia_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | insee = 11324 | cp = 11200 | cònsol = Jérôme Tual | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de laRegion Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] | gentilici = | longitud = 2.8006 | latitud = 43.2483 | alt mej = | alt mini = 19 | alt maxi = 122 | km² = 7.38 }} '''Robian''' (''Roubia'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11324.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Robian | nord = [[Parasan]] | nord-est = | est = | sud-est = [[Canet d'Aude]] | sud = [[Lesinhan de las Corbièras]] | sud-ouest = [[Argens de Menerbés]] | ouest = [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Rubianum'' en 1068-1086, ''Ecclesia Sancte Eulalie de Robiano..., castrum Robiani'' en 1119, ''Castrum et villa de Robiano'' en 1203, ''In barriis de Robiano'' en 1366, ''Robyanum'' en 1374, ''Robian'' al sègle XIV, ''Robyan'' en 1402, ''Robya..., Robia'' en 1536, ''Roubian'' en 1595, ''Roubian..., Rubian'' en 1666, ''Roubia'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Roubià'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 359, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f451.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [ru'βja].</br> Lo nom es de segur format ambe'l sufixe latin ''-anum'' (o la derivacion celtica en ''-anon''), mas [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing postulan un nom galloroman d'òme ''Rubius'' o ''Rubbius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569, a ''Robiac''</ref> allòc que los Féniés causisson simplament ''Rubius'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 125</ref>. Dauzat e Rostaing escrivon pas totjorn quand un nom de persona es inatestat e i a donc un dobte sus ''Rubbius'', mas l'an pas ajustat per asard : un ''-b-'' intervocalic simple se muda en ''-v-'' a data anciana e doncas auriam agut ''*Rovian'' amb ''Rubius''. Cal precisar que lo [[betacisme]] concernís pas lo lengadocian al sègle XI e doncas que ''Rubianum'' representa efectivament ''Robia(n)''. Aquò empacha pas [[Xavier Delamarre|Delamarre]] de postular lo nom de mèstre ''Robios'' per ''Robian''. <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 221, 305 e 363</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11324 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Tual |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Geneviève Lopez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Boussieux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Norbert Rivière|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1996]] |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Grotti |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1996 |Identitat= Charles de Pins |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11324 |1793=300 |1800=288 |1806=302 |1821=347 |1831=349 |1836=380 |1841=385 |1846=399 |1851=392 |1856=356 |1861=373 |1866=439 |1872=422 |1876=471 |1881=579 |1886=600 |1891=628 |1896=616 |1901=625 |1906=611 |1911=600 |1921=610 |1926=586 |1931=600 |1936=566 |1946=513 |1954=482 |1962= 497 |1968= 490 |1975= 425 |1982= 368 |1990= 406 |1999= 401 |cassini=29737 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|324}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|324}}/7.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11324 Robian sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 11324 }} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 90q9i03gcvxmtywlozjdqygm0eu6bjq 0 103024 2506031 2383530 2026-08-05T18:41:49Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506031 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Santa Valièira | nom2 = ''Sainte-Valière'' | imatge = Sainte-Valière.jpg | descripcion = Vista del vilatge dempuèi la rota de Ventenac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Sainte-Valière (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11366 | cp = 11120 | cònsol = Gérard Dauzat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Valiérois (en [[francés]]) | latitud = 43.2733333333 | longitud = 2.8425 | alt mini = 28 | alt mej = 80 | alt maxi = 115 | km² = 6.39 |}} '''Santa Valièira''' o puslèu '''Santa Valièra''' <ref name = ansa/> (''Sainte-Valière'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11366.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Santa Valièira | nord = [[Bisa de Menerbés]] | nord-est = [[Ginestars]] | est = | sud-est = [[Ventenac (Menerbés)]] | sud = | sud-ouest = [[Parasan]] | ouest = [[Posòls de Menerbés]] | nord-ouest = [[Malhac (Aude)|Malhac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Sancta Valeria'' en 1244-45, ''Castrum Sancte Valie'' = ''Valerie'' en 1257, ''Rector Sancte Valerie'' en 1351, ''Santa Valeyra'' en 1402, ''Santa Valera'' en 1536, ''Santa Valheyra'' en 1537, etc, ''Sainte Valièze'' en 1707, ''Mont-Floréal'' en 1794. La prononciacion occitana es ''Santo Balhèro'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 384, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f476.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['santɔ βa'ʎɛɾɔ]. (lo lòc es probablament al limit entre ''-ièira'' e ''-ièra'').</br> ''Valeria'' foguèt una martira a Lemòtges al sègle Ièr, del temps de [[Caligula]]. Segon la legenda, es una santa cefalofòra <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 637</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/241/Sainte-Valerie.html</ref>. Lo nom passèt de ''Valeria'' a ''Valèira'' per anteposicion regulara de l'iòd : ''Valer'''i'''a'' > ''*Valè'''i'''ra'', puèi ''Valièra''. Cf. ''feria'' > ''fièira'' (formacion d'un triftongue) > eventualament, autres resultats possibles, coma ''fièra''. Dins aqueste cas, lo polimorfisme es probable a l'entorn de la comuna entre las doás fòrmas del sufixe (véser la fòrma de 1537, que ven de la diocèsi de Narbona). == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11366 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Gérard Dauzat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat=Viviane Durand|Partit= |Qualitat= retirada de regenta }} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Gély|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2003 |Identitat=Jean Palancade |Partit= [[PS]] |Qualitat= viticultor, conselhièr general (1984-2003) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat= André Roger |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11366 |1793=318 |1800=321 |1806=327 |1821=334 |1831=363 |1836=363 |1841= |1846=355 |1851=323 |1856=322 |1861=335 |1866=385 |1872=411 |1876=457 |1881=546 |1886=486 |1891=482 |1896=470 |1901=486 |1906=505 |1911=472 |1921=472 |1926=496 |1931=467 |1936=435 |1946=361 |1954=371 |1962= 424 |1968= 377 |1975= 292 |1982= 324 |1990= 392 |1999= 392 |2004= 510 |cassini=34889 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|366}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|366}}/6.39) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Ruisseau_des_Andouares.jpg|Riu ''des Andouares'' Vestiges_archéologiques_sur_le_secteur_de_La_Bade_à_Sainte-Valière_découverts_durant_la_construction_du_château_d'eau.jpg|Vestigis arqueologics. Porte_des_anciens_ramparts_de_Sainte-Valière.jpg|Pòrta de las ancianas muralhas del fòrt. Sainte-Valière_(horloge).jpg|Relòtge del sègle XIX. Place_centrale_de_Sainte-Valière.jpg|Plaça centrala. Rue_du_centre_de_Sainte-Valière.jpg|Carrelòt del centre. Cave_coopérative_de_Sainte-Valière.jpg|Cava cooperativa de Santa Valièra. Cave_coopérative_de_Sainte-Valière_2.jpg|Ancianas cubas de la cava. Infrastructures_restantes_de_l'ancienne_cave_coopérative_de_Sainte-Valière.jpg|Infrastructuras de l'anciana cava cooperativa. Mairie_de_Sainte-Valière.jpg|La comuna. Église_de_Sainte-Valière.jpg|Glèisa. Ancien_château_d'eau_de_Sainte-Valière.jpg|Ancian castèl d'aiga desrocat en 2024. Une_rue_de_Sainte-Valière.jpg|Una carrièra. Rue_de_Sainte-Valière_2.jpg|Autra. Rue_de_Sainte-Valière.jpg|Carrièra dins las ancianas muralhas. Monument_aux_morts_de_Sainte-Valière.jpg| Socle_du_monument_aux_morts_de_Sainte-Valière,_atelier_Rombaux-Roland.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11366 Santa Valièra sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] o6csrnmpbsg8d6pyi42em4v2e99y8ez 0 103081 2506030 2383502 2026-08-05T18:21:00Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506030 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Nazari d'Aude | nom2 = ''Saint-Nazaire-d'Aude'' | imatge = Chapelle du Somail.jpg | descripcion = La capèla del Somalh. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Nazaire-d'Aude (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | insee = 11360 | cp = 11120 | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | cònsol = Joël Hernandez | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2453 | longitud = 2.8947 | alt mini = 14 | alt mej = | alt maxi = 62 | km² = 8.63 |}} '''Sant Nazari d'Aude''' (''Saint-Nazaire-d'Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11360.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Nazari d'Aude | nord = [[Ginestars]] | nord-est = [[Salèlas d'Aude]] | est = [[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl d'Aude]] | sud-est = [[Marcorinhan]] | sud = [[Raissac d'Aude]] | sud-ouest = | ouest = [[Ventenac (Menerbés)]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castellum de S. Nazario'' en 1105, ''Ecclesia de Sancto Nazario'' en 1117, ''Sanctus Nazarius'' en 1184, etc, ''Sant Narari'' en 1381, ''Sant Narazi'' en 1402, ''Sant Nazari'' al sègle XIV, ''Al loc de Sant Nazary'' en 1536, ''Sainct Nazère'' en 1595, ''Saint Nazaire de Rive d'Aude'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 408, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f500.item.texteImage </ref>. Remarcar la metatèsi de 1402 (la fòrma de 1381 es probablament una error de l'escriba).</br> ''Nazareus'' (ebrèu latinizat) es lo nom d'un abat de Lerins al sègle V <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 619</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/9206/Saint-Nazaire.html</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11360 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= octobre de [[2016]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Joël Hernandez |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= responsable d'explotacion Suez, puèi retirat}} {{Elegit |Debuta= genièr de [[2012]] |Fin= octobre de 2016 |Identitat= Yves Hélaine|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= genièr de 2012 (demission) |Identitat= Régis Averous|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11360 |1793=550 |1800=539 |1806=563 |1821=636 |1831=669 |1836=663 |1841=698 |1846=764 |1851=802 |1856=801 |1861=850 |1866=951 |1872=874 |1876=1020 |1881=1199 |1886=1240 |1891=1160 |1896=1042 |1901=967 |1906=860 |1911=830 |1921=866 |1926=856 |1931=839 |1936=822 |1946=742 |1954=778 |1962= 705 |1968= 703 |1975= 718 |1982= 854 |1990= 936 |1999= 1113 |cassini=33764 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|360}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|360}}/8.63) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11360 Sant Nazari sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] elxayzdmb3dzsdyvg13hsfozxwmv67u 0 103159 2506032 2383625 2026-08-05T18:46:40Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506032 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ventenac | nom2 = ''Ventenac-en-Minervois'' | imatge = Ventenac_4.jpg | descripcion = La dintrada de Ventenac pel pont sul Canal del Miègjorn. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Ventenac-en-Minervois (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11405 | cp = 11120 | cònsol = Christian Lapalu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2494 | longitud = 2.8603 | alt mini = 18 | alt mej = | alt maxi = 100 | km² = 6.20 |}} '''Ventenac (de Minerbés)'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref><ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref> (''Ventena'' e benlèu ''Bentenac'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2313.html</ref>, ''Bentenác'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Ventenac-en-Minervois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11405.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Ventenac | nòrd = | nòrd-èst = [[Ginestars]] | èst = [[Sant Nazari d'Aude]] | sud-èst = [[Raissac d'Aude]] | sud = [[Canet d'Aude]] | sud-oèst = | oèst = [[Parasan]] | nòrd-oèst = [[Santa Valièira]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa Ventenachus'' en [[856]]; ''Ventenacum'' en [[1157]]; ''Castrum de Ventenaco'' en [[1165]]; ''Venthenacum'' en [[1377]]; ''Venthenac'' al [[sègle XIV]]; ''Ventenhac'' en [[1402]]; ''Venctenac'' en [[1536]]; ''Ventenac'' en [[1781]]; ''Bentenác'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P97993107|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=462|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f554.item.texteImage}}</ref>.<br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Ventenac vendriá d'un nom latin d'òme ''*Ventinus'', derivat de ''Ventinius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 705</ref> , latinizacion del sufixe gallic ''-ācon''. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Patrici Pojada a prepaus del [[Ventenac (Arièja)|Ventenac d'Arièja]], ''Ventenac'' es format del nom « romanic » de persona ''Aventinus'', ambe'l sufixe ''-acum'', puèi aferèsi de l'iniciala confonduda ambe la preposicion ''a'' <ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 448-449</ref>. L'aferèsi de ''a-'' sembla un bocin aboriva. </br> Ventenac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''*Ventinus'' o ''Aventinus''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11405 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Lapalu|Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr departamental }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Francis Mentreka |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat=Jacques Amalric |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Alexandre Pech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1977 |Identitat= Albert Bonnery |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1968 |Identitat= Henri Andrieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1944 |Identitat= Camille Lautié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1919 |Identitat= Ludovic Fabre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1912 |Identitat= Marcellin Ducel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1861]] |Fin= 1904 |Identitat= François Crouzat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1851]] |Fin= 1861 |Identitat= Alexandre Pech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1851 |Identitat= Joseph Dulsou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1840]] |Fin= 1848 |Identitat= Alexis Pech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1840 |Identitat=Pierre Paul Espiaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1830 |Identitat= Barthélémy Valette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1829]] |Fin= 1830 |Identitat= François Durand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1826]] |Fin= 1829 |Identitat= Isidore Payre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1817]] |Fin= 1826 |Identitat= Pierre Espiaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1816]] |Fin= 1817 |Identitat= François Marie Sernin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1815]] |Fin= 1816 |Identitat= Joseph Andreossy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1815 |Identitat= Pierre Espiaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1802 |Identitat= François Andreossy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1800 |Identitat= Pierre Espiaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1794]] |Fin= 1795 |Identitat= Pierre Antoine Cabart |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1794 |Identitat= Jean François Andreossy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1793 |Identitat= Pierre Guibaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1791]] |Fin= 1792 |Identitat= Pierre Espiaud <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-ventenac-en-minervois.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11405 |1793=246 |1800=232 |1806=276 |1821=274 |1831=256 |1836=255 |1841=603 |1846=230 |1851=840 |1856=262 |1861=292 |1866=359 |1872=324 |1876=389 |1881=503 |1886=503 |1891=513 |1896=480 |1901=442 |1906=449 |1911=492 |1921=560 |1926=534 |1931=510 |1936=400 |1946=342 |1954=357 |1962=341 |1968=334 |1975=289 |1982=289 |1990=321 |1999=349 |2004= |2005= |2006=463 |2007= |2008= |2009=525 |2011= |2014=521 |cassini=39320 |senscomptesdobles=1962}} * Per las donadas de 1841, es a precisar que i a una lacuna per la populacion de [[Santa Valièira]], comuna de quicòm coma 350 abitants, çò que seriá un començament d'explicacion. Per 1851, i a pas cap explica. ==Lòcs e monuments== <gallery> Ventenac-en-Minervois Aqueduc du Répudre AL24.jpg|L'aqüeducte de ''Repudre'' (''Rècpudre'', probable). Ventenac-en-Minervois.png|Vista de Ventenac long del Canal del Miègjorn. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 31gyg6al9ax483bjilt87wil0mxqtlq 0 108779 2506074 2381561 2026-08-06T02:06:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2506074 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Pleiades large.jpg|right|315px|thumb|Las [[Pleiadas (estelum)|Pleiadas]] son un [[estelum dobèrt]] d’estelas joves situadas dins la [[constellacion]] del [[Taure (constellacion)|Taure]].]] L’'''astrofisica''' es una branca de l'[[astronomia]] que concernís subretot la [[fisica]] e l'estudi de las proprietats dels objèctes de l'[[univèrs]] ([[estela]]s, [[planeta]]s, [[galaxia]]s, [[mitan interstellar]] per exemple), coma lor [[luminositat]], lor [[densitat]], lor [[temperatura]] e lor [[composicion quimica]]. Actualament, los astronòms an una formacion en astrofisica e lors observacions son generalament estudiadas dins un contèxte astrofisic, de biais qu'aquelas doas disciplinas se destrian de mens en mens. ==Disciplinas de l'astrofisica== Existís diferentas disciplinas en astrofisica: * [[Cosmologia]] * [[Planetologia]] * [[Exobiologia]] * [[Instrumentacion (sciéncia)|Instrumentacion]] * [[Fisica estellara]] * [[Eliosismologia]] e [[asterosismologia]] * Fisica del [[mitan interstellar]] * [[Plasma astrofisic|Plasmas astrofisics]] * [[Fisica galactica]] L’astrofisica essent un subjècte fòrça vast, los astrofisicians utilizan generalament mai d'una disciplina de la fisica, que la mecanica, l’electromagnetisme, la mecanica estatistica, la [[termodinamica]], la [[mecanica quantica]], la [[Relativitat generala|relativitat]], la fisica nucleara, la fisica de las particulas, la fisica atomica e moleculara. ==Istoric== [[Imatge:copernicus.jpg|thumb|Copernic (1473-1543).]] Del mai luènh que remontan las donadas istoricas, se tròba de pròvas de l’existéncia de l’astronomia. Pendent longtemps, l’astronomia èra una disciplina plan distinta de la fisica. Dins la pensada aristoteliciana, lo monde celèst tendiá a la perfeccion, amb los còrses celèstes que semblavan d'èsser d'esfèras perfèctas circulant sus d'orbitas perfèctament circularas, alara que lo monde terrèstre sembla condemnat a l’imperfeccion. Aqueles dos mondes podián doncas pas èsser ligats. [[Aristarc de Samos]] (310 AbC. - 250 AbC.) foguèt lo primièr a avançar l’idèa que lo movement dels còrses celèstes se podiá explicar per la rotacion de las planetas del [[Sistèma Solar]] (que la Tèrra) a l'entorn del Solelh. Malurosament, a l’epòca, la vision geocentrica de l’univèrs prevaliá e la teoria eliocentrica d’Aristarc foguèt declarada extravaganta e eretica. Aquela vision demorèt fins qu’un astronòm, [[Nicolau Copernic]] tornèsse afirmar lo modèl eliocentric al [[sègle XVI]]. En 1609, mercé a la luneta astronomica qu'aviá inventat, [[Galileo Galilei|Galilèu]] descobriguèt las quatre lunas mai brilhantas de Jupitèr, e mostrèt que viravan totas a l'entorn d'aquela planeta. Aquela descobèrta anava fòrça al contrari del dògma de la Glèisa Catolica de l’epòca. Escapèt a una pena sevèra en pretendent que son òbra èra pas qu'un pur trabalh matematic e doncas purament abstrach, a respècte de la filosofia naturala (la fisica). [[Imatge:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|left|Newton (1642-1727).]] A partir de las donadas precisas d’observacions (subretot dempuèi l’observatòri de [[Tycho Brahe]]), de recèrcas se faguèron per trobar una explicacion teorica al comportament observat. Dins un primièr temps, solas de leis empiricas foguèron formuladas, coma las [[leis de Kepler]] sul movement planetari a la començança del [[sègle XVII]]. Qualques ans pus tard, [[Isaac Newton]] faguèt lo ligam entre las leis de Kepler e la dinamica de Galilèu. Descobriguèt en efècte que las meteissas leis regissián la dinamica dels objèctes sus Tèrra e lo movement dels astres dins lo Sistèma Solar. La mecanica celèsta, aplicacion de la gravitat newtoniana e de las leis de Newton per explicar las leis de Kepler sus los movements de las planetas, foguèt la primièra unificacion de l’astronomia e de la fisica. Aprèp qu’Isaac Newton aguèt publicat son libre, ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', la navigacion maritima cambièt radicalament. A partir de 1670, lo monde entièr foguèt mesurat amb d’instruments modèrnes donant la latitud e de relòtges. Los besonhs de la Marina provoquèron l’amelioracion progressiva dels instruments e de las observacions astronomicas, donant atal mai de donadas als scientifics. A la fin del [[sègle XIX]], se descobriguèt que la lutz del Solelh se podiá descompausar en un espèctre de linhas coloradas. D'experiéncias amb de gases caufats mostrèron pus tard que las meteissas linhas èran presentas dins lor espèctre. Aquelas linhas especificas correspondián a un element quimic unic. Aquò foguèt la pròva que los elements quimics presents dans lo Solelh se podián trobar sus Tèrra. En efècte, l’[[èli]] foguèt d’en primièr descobèrt dins l'espèctre del Solelh, que son nom, e sonque mai tard sus Tèrra. Al [[sègle XX]], l'[[espectroscopia]] (l’estudi d'aquelas linhas espectralas) se desvolopèt, subretot amb las avançadas de la fisica quantica que podiá explicar las observacions experimentalas e astronomicas<ref>{{en}}[http://www.arxiv.org/abs/astro-ph/9711066 Frontiers of Astrophysics : Workshop Summary], H. Falcke, P. L. Biermann</ref>. ==Fisica de l'observacion== [[Imatge:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|280px|'''[[NGC 4414]]''', una [[galaxia espirala]] de la [[constellacion]] [[Coma Berenices]], de {{formatnum:56000}} [[Annada lutz|annadas lutz]] de diamètre e situada a 60 milions d'annadas lutz.]] La majoritat de las observacions en astrofisica son efectuadas en utilizant l'[[espèctre electromagnetic]]. * <U>La [[radioastronomia]]</u> estúdia los rais cosmics qu'an una [[longor d'onda]] superiora a qualques millimètres. Las ondas ràdios son generalament emesas pels objèctes freds, coma los [[Mitan interstellar|gas interstellars]] o los nívols de posca. La radiacion microonda del [[fons difús cosmologic]] ven de la lutz del [[Big Bang]] que subís un [[desencalatge cap al roge]]. Los [[pulsar]]s foguèron detectats d'en primièr per de frequéncias [[microonda]]s. L’estudi d'aquelas frequéncias demanda de [[radiotelescòpi]]s fòrça gròs. * <u>L’astronomia [[infraroge|infraroja]]</u> estúdia las radiacions que lor longor d’onda es tròp granda per èsser visibla e pus pichona que las ondas ràdio. Las observacions en infraroge se fan generalament amb de telescòpis similars als telescòpis optics. Los objèctes astrofisics qu'emeton subretot en infraroge son, subretot, mai freds que las estelas, coma las [[planeta]]s o ben las [[galaxias infrarojas]] per exemple. * <u>L’astronomia optica</u> es la forma mai anciana de l'astronomia. Los instruments pus corrents son los telescòpis associats a un [[Captor fotografic|captor de carga coblada]] o dels [[Espectromètre|espectroscòpis]]. Coma l’atmosfèra terrèstra interferís un pauc amb las observacions fachas, l’[[optica adaptativa]] e los [[Telescòpi espacial|telescòpis espacials]] faguèron lor aparicion per obtenir la melhora qualitat d'imatge possibla. A aquela escala, las estelas son fòrça visiblas, e fòrça espèctres quimics pòdon èsser observats dins la composicion quimica d’estelas, de [[galaxia]]s o de [[nebulosa]]s. * <u>L’astronomia dins l'[[ultraviolet]]</u>, l'Astronomia dels [[rais X]] o dels [[rais gamma]] estúdia los fenomèns fòrça energetics coma los [[Pulsar binari|pulsars binaris]], los [[Trauc negre|traucs negres]] o los [[magnetar]]s. Aquelas radiacions penètran dificilament l’atmosfèra de la Tèrra, i a doncas pas que doas possibilitats per las expleitar, los [[Telescòpi espacial|telescòpis espacials]] e les telescòpis Cherenkov atmosferics. Lo [[Rossi X-ray Timing Explorer|RXTE]], lo telescòpi de rais X [[Chandra]] e l’[[Compton Gamma-Ray Observatory|observatòri de rais gamma Compton]] son d'observatòris del primièr tipe. Lo sistèma estereoscopic de nauta energia (HESS) e lo telescòpi MAGIC fan partida de la segonda categoria. Fòrça pauc de causas situadas a granda distància, levat las radiacions electromagneticas, pòdon èsser observadas dempuèi la Tèrra. Qualques observatòris d’[[Onda gravitacionala|ondas gravitacionalas]] foguèron bastits mas aquelas ondas son fòrça dificilas de detectar. Existisson tanben qualques observatòris de [[neutrino]]s per l’estudi del Solelh, subretot. Los [[Rai cosmic|rais cosmics]] son de particulas de nauta energia que son observadas quand tustan l’atmosfèra terrèstra. Las observacions diferisson tanben sus l'escala de temps que considèran. Gaireben totas las observacions opticas s'espandisson sus mai d'unas minutas, o oras, de biais que los fenomèns que evoluan pus rapidament qu'aquel interval de temps son pas visibles. Pasmens, las donadas istoricas de qualques objèctes s’espandisson sus de sègles o de millenaris. Las observacions ràdio, elas, se concentran sus d'eveniments a l’escala de la millisegonda ([[pulsar millisegonda]]) o combina las donadas de mai d'uns ans. Las informacions obtengudas a aquelas diferentas escalas permeton d'accedir a de resultats diferents. L’estudi del Solelh nòstre ten una plaça particulara dins l’astrofisica d'observacion. De fach de la granda distància que se tròban las autras estelas, los detalhs que se pòt acquerir sul Solelh son fòrça mai importants que poiriam observar sus las autras estelas. La compreneson del Solelh es tanben un guide per nòstre coneissença de las autras estelas. L’[[Evolucion de las estelas|evolucion estellara]], lo subjècte qu'estúdia cossí càmbian las estelas, es sovent modelizada en plaçant los diferents tipes d’estelas a lor posicion sul [[diagrama de Hertzsprung-Russell]]. Aquel diagrama representa l’estat d’un objècte estellar, de sa naissença a sa disparicion. La composicion materiala dels objèctes astronomics pòt sovent èsser estudiada en utilizant: * l'[[espectroscopia]] * la [[radioastronomia]] * l’astronomia neutrino ==Astrofisica teorica== [[Imatge:Effelsberg total2.jpg|thumb|[[Radiotelescòpi d'Effelsberg]], en [[Alemanha]].]] Los astrofisicians utilizan una granda varietat d’aisinas coma los [[Modèl matematic|modèls analitics]] o la [[Analisi numeric|simulacion numerica]] sus [[ordinator]]. Cada aisina a sos avantatges. Los modèls analitics d’un processus son generalament melhors per obtenir lo foncionament intèrne. Los modèls numerics, eles, pòdon revelar l’existéncia de fenomèns e d’efèctes que se poirián pas veire autrament<ref>{{en}}H. Roth, ''A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability'', ''Phys. Rev.'' ('''39''', p;525–529, 1932)</ref>{{,}}<ref>A.S. Eddington, ''Internal Constitution of the Stars''</ref>. Los teoricians en astrofisica ensajan de crear de modèls teorics e de comprendre las consequéncias observablas d'aqueles modèls. Aquò ajuda los observators a cercar las donadas que pòdon negar un modèl o ajudar dins la causida entre d'alternativas o modèls contradictòris. Los teoricians ensajan tanben de produire o modificar de modèls per prene en compte de donadas novèlas. En cas de contradiccion, la tendéncia generala es d'ensajar de far de modificacions minimas del modèl per l'adaptar a las donadas. Dins de cases, una granda quantitat de donadas incoerentas de repeticion pòt menar a l'abandon total d'un modèl. Los subjèctes estudiats pels teoricians en astrofisica inclusent l’evolucion e la dinamica estellara, la formacion de las galaxias, las estructuras materialas de granda escala de l’Univèrs, l’origina dels [[Rai cosmic|rais cosmics]], la [[relativitat generala]] e la [[Cosmologia|cosmologia fisica]], amb l’ajuda de la [[teoria de las còrdas]] e la [[fisica de las particulas]]. L’astrofisica relativista servís d’aisina per evaluar las proprietats de las estructuras de granda escala. Per aquelas estructuras, la gravitacion a un ròtle important dins los fenomèns fisics estudiats e servís de basa per la fisica dels traucs negres e l’estudi de las ondas gravitacionalas. D'entre las teorias estudiadas e los modèls reconeguts en astrofisica, se pòt trobar lo [[Modèl ΛCDM]] qu'inclusís lo [[Big Bang]], l’inflacion cosmica, la [[matèria negra]] e las teorias fondamentalas de la fisica. Qualques exemples de processus: {| |- ||<!--A--> '''Processus Fisic''' ||<!--B--> '''Aisina Experimentala''' ||<!--C--> '''Modèl Teoric''' ||<!--D--> '''Explica / Predich''' |- ||<!--A-->[[Gravitadion]] ||<!--B-->[[Radiotelescòpi]]s ||<!--C-->Efèct Nordtvedt ||<!--D-->Emergéncia d'un [[sistèma planetari]] |- ||<!--A--> [[Fusion nucleara]] ||<!--B--> [[Espectroscopia]] ||<!--C--> [[Evolucion de las estelas]] ||<!--D--> Cossí brilhan las estelas e cossí se [[Nucleosintèsi|forman los metals]] |- ||<!--A-->[[Big Bang]] ||<!--B-->[[Telescòpi espatial Hubble]], [[Cosmic Background Explorer|COBE]] ||<!--C--> [[Expandiment de l'Univèrs]] ||<!--D--> Edat de l'[[Univèrs]] |- ||<!--A-->Fluctuacions [[Quantum|quanticas]] ||<!--B--> ||<!--C--> [[Inflacion cosmica]] ||<!--D--> Problèma de planeïtat |- ||<!--A--> [[Esfondrament gravitacional]] ||<!--B--> [[Astronomia dels rais X]] ||<!--C--> [[Relativitat generala]] ||<!--D--> [[Trauc negre|Traucs negres]] al centre de la [[galaxia d'Andromèda]] |- ||<!--A--> [[Cicle carbòni azòt oxigèn]] de las estelas ||<!--B--> ||<!--C--> ||<!--D--> |- |} L'[[energia sorna]] e la [[matèria negra]] son actualament los principals subjèctes de recèrca en astrofisica, essent donat que lor descobèrta e la controvèrsia sus lor existéncia es eissida de l'estudi de las galaxias. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{commons|Astrophysics|Astrofisica}} === Articles connèxes === * [[Astronomia]] * [[Accelerator de particulas]] * [[Cosmologia]] * [[Observatòri de París]] * [[Institut d'astrofisica de París]] * [[Table des constantes astrophysiques]] ===Ligams extèrnes=== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20111126155933/http://irfu.cea.fr/Sap/ Servici d'astrofisica] del CEA * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] from the American Institute of Physics * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081205051310/http://www.cosmovia.org/ Virtual Institute of Astroparticle Physics ] * {{fr}}[http://master.obspm.fr Formations en astronomie et astrophysique], Observatòri de París * {{en}}[http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust * {{en}}[http://www.vega.org.uk/video/programme/89 'The Mathematician Who Can't Add Up' Cosmologist Emma King] Freeview 'Snapshots video' by the Vega Science Trust * {{en}}[http://home.slac.stanford.edu/ppap.html Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California ] * {{en}}[http://www.iasfbo.inaf.it Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics ] * [https://web.archive.org/web/20070820145759/http://arena.unice.fr/article.php3?id_article=58 Lo site de l'][[Antarctic_Research,_a_European_Network_for_Astrophysics|ARENA]] {{Portal|astronomia|fisica}} [[Categoria:astrofisica]] 3hjcthmj8ms1q3b3vr2vdqeitd90t26 0 114736 2506014 2459467 2026-08-05T16:38:51Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506014 wikitext text/x-wiki {{omon|Malhac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Malhac | nom2 = ''Mailhac'' | imatge = Pano Mailhac.jpg | descripcion = Vista generala de Malhac. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Mailhac_11.svg | escais = Las Cojas | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Lo Menerbés Sud ([[Canton de Ginestars|Ginestars]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11212 | cp = 11120 | cònsol = Nicolas Civier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3047 | longitud = 2.8283 | alt mini = 57 | alt mej = | alt maxi = 247 | km² = 10.51 |}} '''Malhac''' (''Mailhac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11212.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Malhac | nord = [[Aigas Vivas (Erau)|Aigas Vivas]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | nord-est = [[Agèl]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | est = [[Bisa de Menerbés]] | sud-est = [[Santa Valièira]] | sud = [[Posòls de Menerbés]] | sud-ouest = [[Opian]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> | ouest = | nord-ouest = [[Anha]] <br /><small>([[Erau (departament)|Erau]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Maglacum'', en 782, ''Ecclesia S. Pauli de Rivo Putido,... castrum Rivi Putidi'' en 1119, ''Malliacum'' en 1142, ''Terminum de Riupude'' en 1184, ''Malachum'' en 1233, ''Mayllach'' en 1244, ''Malliachum'' en 1257, ''Castrum de Malacho'' en 1271, ''Au lieu et terroir de Maliache'' en 1291, ''Ecclesia S. Pauli de Malhaco'' en 1326, ''Locus de Mailhia'' en 1332, ''Malac'' al sègle XIV, ''Villa Rivoputido cum ecclesia'' en 1521, ''Maliac..., Malhac'' en 1538, ''Mailhac'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 218, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f310.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, lo nom ven puslèu del nom latin d'òme ''Magilius'', mes los autres ''Malhac'' venon de ''Mallius'', ambe'l sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 423</ref>, latinizacion del sufixe gallés ''-āco(n)''.</br> Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], mes a prepaus de [[Malhac|l'omonime de Nauta Vinhana]], ''Malhac'' seriá lo resultat de ''Malliācon'', la proprietat de Mallios (''mallo-'', ''mallio-'' son de tèmas de l'onomastica gallica), mes ''Magilius/Magilios'' es tanben atestat. Son de noms celtics <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 188, 301, 355 e 186</ref>.</br> Malhac èra donc probablement una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Magilius'' o ''Mallius'' o ''Mallios''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11212 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nicolas Civier |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= febrièr de [[2022]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Debled |Partit= |Qualitat= ancian major de gendarmariá }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= novembre de [[2021]] |Identitat= Jean-Claude Calvet |Partit= |Qualitat= viticultor }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Schivardi|Partit=divèrs esquèrra, puèi POI (Partit Obrièr Independent), puèi POID (Partit Obrièr Independent Democratic) |Qualitat= Maçon, conselhièr general del canton de Ginestars (2003-2009), candidat a l'eleccion presidentiala de 2007}} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Henry Bousquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1961]] |Fin= 1965 |Identitat= Marcel Julien |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1961 |Identitat= Pierre Camman |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Ginestars]]; es ara del canton ''du Sud-Minervois'' (en francés), donc del Menerbés Sud (burèu centralizator : [[Salèlas d'Aude]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11212 |1793= 405 |1800= 389 |1806= 430 |1821= 429 |1831= 445 |1836= 451 |1841= 462 |1846= 518 |1851= 512 |1856= 554 |1861= 619 |1866= 662 |1872= 593 |1876= 625 |1881= 685 |1886= 604 |1891= 622 |1896= 664 |1901= 679 |1906= 574 |1911= 536 |1921= 624 |1926= 596 |1931= 598 |1936= 570 |1946= 520 |1954= 421 |1962= 481 |1968= 449 |1975= 403 |1982= 358 |1990= 310 |1999= 373 |2005=390 |cassini=20626 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|212}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|212}}/10.51) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Aqueduc_de_Mailhac_dit_Le_Traversant.jpg|thumb|250px|left|Aqüaducte de Malhac, dit lo Traversant]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11212 Malhac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] fwmgiunflcui7kbtylhjjtt3ixczj86 0 121749 2506006 2456877 2026-08-05T12:14:05Z ~2026-43135-00 64685 2506006 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Ambigüitat|nom=Estat}} Lo tèrme '''nacion'''<ref group=nt>{{AFI-oc|naˈsju(n)|pron}}; del latin ''natio'', en occitan «naissença».</ref> es un concèpte de significacion complèxe e multiple que –brevament– se referís essencialament a un ensems d'individús qu'an un encastre juridic especific o ben a un ensems d'individús amb de características culturalas comunas dins un espaci geografic mai o mens delimitat. La relacion entre lo concèpte de ''nacion'' e aquel d'''Estat'' es fòrça complicada: i a de cercaires en sciéncia sociala que los considèran totalament distints (per exemple consederant lo primièr coma basicament cultural e lo segon basicament politic); mai d'autres los definisson en considerant que la nacion sonque pren la seuna realitat vertadièra quand es constituïda en Estat.<ref>{{ca}}[https://web.archive.org/web/20110811183759/http://www.ub.edu/histofilosofia/gmayos/PDF/EntrevistaMayos17ds2008.pdf "Nació i Estat-nació, avui"] Entrevista de Gonçal Mayos (UB).</ref> Dins totes los cases, una '''nacion''' es un grop de gents que partejan de traches caracteristics, coma la [[lenga]], la [[cultura]], d'unas institucions o l'origina [[etnia|etnica]]. == Etimologia == Lo tèrme '''nacion''' ven del [[latin]] ''natio'', que s'utilizava d'en primièr a la [[Universitat de París]] per se referir a un grop d'estudiants originaris d'un país, que parlavan la meteissa lenga e se regissian per las seunas leis pròpias. == Caracteristicas == === Rapòrt entre Estat e nacion === {{Referéncia necessària|Alara que fòrça nacions coincidisson a l'ora d'ara amb d'Estats independents, aquò es pas lo cas mai frequent. Fòrça nacions, coma lo Curdistan, los Païses Catalans o Occitània, an pas un estat pròpi. En fach, lo concèpte d'estat-nacion nasquèt als sègles XVIII e XIX. Idealament los estats-nacion an un sentiment nacional omogenèu sus tot lo territòri, sovent acompanhat d'una uniformitat lingüistica, legala e culturala. Mas sovent, los estat-nacion se creèron a partir de la dominacion d'un grop nacional sus d'autres grops minoritàris o copats de las estructuras del poder, dominacion que fins ara demòra. Es lo cas de França que n'es l'exemple mai tipic. Frequentament, s'utilizan los tèrmes nacional e internacional per se referir als estats e a las seunas relacions.|data=20/04/2023}} === Nacion e Comunautat nacionala === Lo sentiment d'apartenir a una comunautat nacionala s'exprima abitualament amb de simbòls comuns, tal que una [[bandièra]], una cançon especiala (l'[[imne nacional]]) o un jorn de fèsta que remembra qualque fach istoric important per a la collectivitat (fèsta nacionala). Las nacions se diferencian de las etnias per dos elements principals: *An un gra mai elevat d'organizacion. *La populacion es generalament pas tan omogenèa. A diferéncia de las etnias, lo fach d'apartenir a una nacion e de se sentir d'aquela ven pas solament de l'astra d'èsser nascut dins dins lo territòri donat, mas tanben pòt resultar de la volontat o del desir personal de se n'identificar, pasmens qu'endacòm mai nasquèt. Per se referir a una nacion sovent s'utiliza coma sinonim lo mot [[país]]. A l'ora d'ara se pensa que per qu'un un grop uman pòsca èsser considerat coma una nacion cal que remplisca tres condicions basicas formadas amb lo temps: *Qu'aquela comunautat de personas demòra dins un espaci geografic concrèt e plan delimitat. *Qu'aja de diferéncias o signes d'identitat (coma la [[lenga]]), de tradicions e leis, qualque element fisic (una [[montanha]] o un paisatge determinats, per exemple) que se poiriá considerar coma emblematics, e encara de menas de èsser collectivas marcadas per una [[cultura]] comuna. *Qu'i aja una consciéncia de grop, tanben nomenada [[consciéncia nacionala]], dins lo sens de possedar de biais permanent lo sentiment e la volontat d'apartenir a un grop de personas, a una collectivitat concrèta. == Concèpte de la nacion dins l'istòria == === Nacion dins lo Sègle de las Luses === Existisson doas concepcions de nacion, una nascuda del [[Sègle de las Luses]] e l'autra del mond del [[Romantisme]]. Una es la nacion legala e l'autra la nacion culturala. Totas las concepcions de nacion, que son fòrça variablas e subjectivas, venon d'una o de l'autra o son mescaladas d'elements d'ambedoas. La concepcion de nacion nascuda del [[Sègle de las Luses]] e de la [[Revolucion Francesa]] es aquela de nacion coma un ensems de ciutadans d'un Estat, amb tot çò qu'implica lo concèpte de [[ciutadanetat]] suls dreches e devers e aquel de la [[sobeiranetat]]. Dins aquela concepcion la nacion preval pas sus l'Estat e a cap de biais de connotacion culturala perque los ciutadans son un ensems d'individús. Es l'encastre legal que condiciona tot. Aquel concèpte de nacion es aquel que se tròba dins l'''[[Encyclopédie]]'' de Diderot e d'Alembert (1781): ::{{cita|''une quantité considérable de peuple, qui habite une certaine étendue du pays, renfermée dans de certaines limites, et qui obéit au même gouvernement'' [una quantitat considarable de pòble, qu'abita una cèrta espandida del país, contenida dins de certas limitas, e qu'obesís al meteis govèrn]<ref> {{fr}}Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métier. Lausanne et Berne: Sociétés Typographiques, 1781, vol. 44 p. 221. Citat per Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3 </ref>}} Aquela concepcion de nacion es mai objectiva e se pòt transportar a quin que siá luòc del mond e quina que siá cultura, per que despend pas d'aquela. Es la concepcion legala e per aquò la mai espandida. Es lo tipe de nacion que fa referéncia a las constitucions e l'ensems de l'encastre juridic a nivèl internacional. En mai aquela concepcion, pòt s'aplicar a quin que siá luòc del mond per que sonque se cal un estat e un encastre juridic non autoritàri que los ciutadans aja reconegut la sobeiranetat. Çò que se pòt aplicar a l'encòp dins un Estat de la vièlha Euròpa que dins un Estat nascut de la descolonizacion qu'a pas de caracteristicas culturalas pròpias o comunas per tota la seuna ciutadanetat. Aquel concèpte de nacion representa l'esfòrç dels pensaires de las Luces per véncer las resisténcias de l'istòria e liberar l'individú dels determinismes del seu temps, sobretot de la religion, e afirmar la seuna autonomia.<ref>{{fr}} Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, p. 3.</ref> === Nacion romantica === La concepcion de nacion nascuda del [[Romantisme]] es la nacion culturala. La desvolopèt [[Johann Gottfried von Herder]], enemic dels franceses Rouseau e Voltaire e fondador del nacionalisme ideologic. Es la cultura, que siá religion, lenga o costumas, que dóna còrs a la nacion. E aquela cultura es fruch de l'Istòria, de biais que la nacion tanben n'es. Aquela idèa de nacion apareguèt dins lo mond germanic amb la idèa de ''volkgeist'' que seriá quicòm coma "esperit del pòble". Dins aquela concepcion la nacion es anteriòra a l'estat e independenta d'aquel. L'avantatge d'aquela concepcion es que la nacion es gaire artificiala, per que formada lo long de l'istòria, es quicòm mai que de limitas politicas, que subretot pels païses nascuts de la descolonizacion son fòrça artificials. Lo concèpte de nacion a de trachs identitàris e alara es quicòm mai pels seus membres. Dins aquela concepcion nacion e Estat an res de veire amb los problèmes politics importants entre las comunautats nacionalas e l'Estat. E mai, un autre problèma es qu'aquela concepcion torna incompatible amb la multiculturalitat e normalament amb la multietnicitat, de biais qu'es pas aplicable pels Estats de comunitats culturalas divèrsas, siá geograficament, per motius istòrics o per movements migratòris. L'assimilacion d'una cultura dominanta pels mai individús es necessària. Aquelas doas concepcions son pas incompatiblas e dins la practica conviuon dins qualques estats. De fach, las nacions tendon a voler reünir las caracteristicas de la nacion legala amb la nacion culturala. Es a dire, las nacions pluriculturalas que deurián èsser un simple ensems de ciutadans tendent a uniformizar culturalament los seus gents e las nacions culturalas tendent a voler se constituir coma un Estat, amb lo seu encastre legal pròpi e amb una sobeiranetat reconeguda. == Bibliografia == {{Nòtas e referéncias | grop-nòtas = nt }} == Ligams extèrnes == *{{ca}} [https://web.archive.org/web/20090609232939/http://www.uvic.cat/central/campus/gabinet/aulass/ca/albareda.html "Estat i nació a l'Europa moderna"], Conferència de [[Joaquim Albareda]] * {{ca}} [https://web.archive.org/web/20110811183759/http://www.ub.edu/histofilosofia/gmayos/PDF/EntrevistaMayos17ds2008.pdf "Nació i Estat-nació, avui"], entrevista a [https://web.archive.org/web/20091212180020/http://www.ub.edu/histofilosofia/gmayos/altres.htm Gonçal Mayos] (UB). == Voses connèxas == * [[Nacionalisme]] * [[Estat]] [[categoria:Sociologia]] [[Categoria:Filosofia politica]] 59uoci0be787r6iz2hdhwgg20fwr49f 0 121979 2506034 2505802 2026-08-05T19:00:14Z Alaric 506 44932 2506034 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} La '''Conca de Barberà''' (en [[catalan]]: ''Conca de Barberà'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la [[província de Tarragona]] e que se tròba al nòrd de [[Tarragona|la capitala]]. ==Municipis== [[Imatge:Concadebarbera.svg|miniatura|esquèrra|Municipis de la Conca de Barberà.]] Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Barberà de la Conca]]|476}} {{entcat|[[Blancafort (Conca de Barberà)|Blancafort]]|392}} {{entcat|[[Conesa]]|111}} {{entcat|[[l'Espluga de Francolí]]|3.863}} {{entcat|[[Forès]]|38}} {{entcat|[[Llorac]]|105}} {{entcat|'''[[Montblanc]]'''|7.542}} {{entcat|[[Passanant i Belltall]]|149}} {{entcat|[[les Piles]]|229}} {{entcat|[[Pira]]|512}} {{entcat|[[Pontils]]|124}} {{entcat|[[Rocafort de Queralt]]|247}} {{entcat|[[Santa Coloma de Queralt]]|2.795}} {{entcat|[[Sarral]]|1.644}} {{entcat|[[Savallà del Comtat]]|49}} {{entcat|[[Senan]]|47}} {{entcat|[[Solivella]]|633}} {{entcat|[[Vallclara]]|91}} {{entcat|[[Vallfogona de Riucorb]]|95}} {{entcat|[[Vilanova de Prades]]|111}} {{entcat|[[Vilaverd]]|493}} {{entcat|[[Vimbodí i Poblet]]|887}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Conca de Barberà]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 0bwqnnthutdfdgbxv6lxd8rmizmmjx4 2506040 2506034 2026-08-05T19:08:58Z Alaric 506 44932 2506040 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} La '''Conca de Barberà''' (en [[catalan]]: ''Conca de Barberà'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la [[província de Tarragona]] e que se tròba al nòrd de [[Tarragona|la capitala]]. ==Municipis== [[Imatge:Concadebarbera.svg|miniatura|esquèrra|Municipis de la Conca de Barberà.]] Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Barberà de la Conca]]|476}} {{entcat|[[Blancafort (Conca de Barberà)|Blancafort]]|392}} {{entcat|[[Conesa]]|111}} {{entcat|[[l'Espluga de Francolí]]|3.863}} {{entcat|[[Forès]]|38}} {{entcat|[[Llorac]]|105}} {{entcat|'''[[Montblanc (Conca de Barberà)|Montblanc]]'''|7.542}} {{entcat|[[Passanant i Belltall]]|149}} {{entcat|[[les Piles]]|229}} {{entcat|[[Pira]]|512}} {{entcat|[[Pontils]]|124}} {{entcat|[[Rocafort de Queralt]]|247}} {{entcat|[[Santa Coloma de Queralt]]|2.795}} {{entcat|[[Sarral]]|1.644}} {{entcat|[[Savallà del Comtat]]|49}} {{entcat|[[Senan]]|47}} {{entcat|[[Solivella]]|633}} {{entcat|[[Vallclara]]|91}} {{entcat|[[Vallfogona de Riucorb]]|95}} {{entcat|[[Vilanova de Prades]]|111}} {{entcat|[[Vilaverd]]|493}} {{entcat|[[Vimbodí i Poblet]]|887}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Conca de Barberà]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] s854qhr9ft3bpx55iidf1tyusfz8hw6 2506050 2506040 2026-08-05T19:27:19Z Alaric 506 44932 2506050 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana}} La '''Conca de Barberà''' (en [[catalan]]: ''Conca de Barberà'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Catalonha (region)|Catalonha]], dins la [[província de Tarragona]] e que se tròba al nòrd de [[Tarragona|la capitala]]. ==Municipis== [[Imatge:Concadebarbera.svg|miniatura|esquèrra|Municipis de la Conca de Barberà.]] Las populacions son de [[2025]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[Barberà de la Conca]]|476}} {{entcat|[[Blancafort (Conca de Barberà)|Blancafort]]|392}} {{entcat|[[Conesa]]|111}} {{entcat|[[l'Espluga de Francolí]]|3.863}} {{entcat|[[Forès]]|38}} {{entcat|[[Llorac]]|105}} {{entcat|'''[[Montblanc (Conca de Barberà)|Montblanc]]'''|7.542}} {{entcat|[[Passanant i Belltall]]|149}} {{entcat|[[les Piles]]|229}} {{entcat|[[Pira]]|512}} {{entcat|[[Pontils]]|124}} {{entcat|[[Rocafort de Queralt]]|247}} {{entcat|[[Santa Coloma de Queralt]]|2.795}} {{entcat|[[Sarral]]|1.644}} {{entcat|[[Savallà del Comtat]]|49}} {{entcat|[[Senan (Conca de Barberà)|Senan]]|47}} {{entcat|[[Solivella]]|633}} {{entcat|[[Vallclara]]|91}} {{entcat|[[Vallfogona de Riucorb]]|95}} {{entcat|[[Vilanova de Prades]]|111}} {{entcat|[[Vilaverd]]|493}} {{entcat|[[Vimbodí i Poblet]]|887}} |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Conca de Barberà]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 57vdlitodceialqmya84xqptapnwnbd 0 128052 2506033 2451333 2026-08-05T18:57:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506033 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Barberà de la Conca''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} e7dpc0i6wvjuwn69j3rxanodatxmfre 0 128061 2506035 2451341 2026-08-05T19:01:38Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506035 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Blancafort''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} djdlu4t5j618v10zpjxf8pnn2xuryji 0 128079 2506036 1883284 2026-08-05T19:02:53Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506036 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Conesa''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} one0zbp6kxahkn7eweg2bbuih265vv9 0 128087 2506037 1871505 2026-08-05T19:05:27Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506037 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''L'Espluga de Francolí''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} fuqnvx62g3vaz5g9a7qaqgzpu2w7fg9 0 128095 2506038 1868996 2026-08-05T19:06:36Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506038 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Forès''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} fbemhqct5ofmcorbxn77n2r7h6hh6m7 0 128108 2506039 1872836 2026-08-05T19:07:38Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506039 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Llorac''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 0oxsbbky3uzxfpzv1x8r55kfy4ju56q 0 128121 2506041 2488409 2026-08-05T19:15:44Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506041 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Murallas del municipio de Montblanc, comarca Conca de Barberà.jpg|vinheta|Montblanc (Conca de Barberà)]] [[Fichièr:Torre del recinto amurallado de Montblanc, comarca Conca de Barberà.jpg|vinheta|Montblanc (Conca de Barberà)]] [[Fichièr:Iglesia arciprestal de Santa María la Mayor del municipio de Montblanc, comarca Conca de Barberà.jpg|vinheta|Església archiprestala de Santa María la Major en la municipalitat de Montblanc]] [[Fichièr:Santa_Maria_de_Montblanc_-_Interior.JPG|vinheta||Interior]] '''Montblanc''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], que n'es la capitala, de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 3yoad1xvcwbggi3109bz0x1fd1wmipc 0 128136 2506042 1875550 2026-08-05T19:17:12Z Alaric 506 44932 2506042 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Passanant i Belltall''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} nfvjv7jn8moqyp2mc3csrmyhhhtc7ju 0 128140 2506043 1872338 2026-08-05T19:18:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506043 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Piles''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 1h4vwiv0hdpgvbrwv228ehejp9jdj9y 0 128142 2506044 1883112 2026-08-05T19:19:45Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506044 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pira''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} e7u2j6lost5lqa4n1dhn9h9ed1wabga 0 128152 2506045 1996197 2026-08-05T19:21:51Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506045 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Pontils''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Galariá == <gallery perrow="2"> Fichièr:Pontils.jpg|Vista de Pontils Fichièr:Santa Perpètua de Gaià.JPG|Castèl e glèisa de Santa Maria al masatge de Santa Perpètua de Gaià </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 7br4flq93h9j5fwdrb3t2e07liwvdin 0 128168 2506046 1877258 2026-08-05T19:22:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506046 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rocafort de Queralt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 42fezds1sgvcwj95uk1q0o1ncatftmm 0 128183 2506047 1877907 2026-08-05T19:23:57Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506047 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Santa Coloma de Queralt''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 4t1l61zxu6l6vby7zlw3tbebmfgkqlj 0 128188 2506048 1878086 2026-08-05T19:25:13Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506048 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sarral''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} s3tqo6fh30xo9nifxmqdnsog67q1kuj 0 128190 2506049 1878117 2026-08-05T19:26:12Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506049 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Savallà del Comtat''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} n4b2u3qmnzbt9m3e30874890trm4s5o 0 128196 2506051 2087900 2026-08-05T19:28:16Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506051 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Senan''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} e27zis2du47dqx34lefp2vsqdtl3ynb 0 128200 2506052 1878521 2026-08-05T19:29:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506052 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Solivella''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 667u8o145tfckj9kcbrg9wlgmhriz97 0 128218 2506053 1880004 2026-08-05T19:30:26Z Alaric 506 44932 infobox 2506053 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallclara''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} gpl2g7dksrpvmcuai5fawbwebh1qyha 0 128220 2506054 1880046 2026-08-05T19:31:41Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506054 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallfogona de Riucorb''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} 808hgbaxp3gfqs6gix1pcd2q5no6zoj 0 128237 2506055 1880380 2026-08-05T19:32:39Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506055 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de Prades''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} c9inwp1355w2su9p3ii42r9e3unyian 0 128247 2506056 2488355 2026-08-05T19:33:45Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506056 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Municipio de Vilaverd, en la comarca Cuenca de Barberá (Tarragona).jpg|vinheta|Vilaverd]] [[Fichièr:Municipio de Vilaverd, comarca Cuenca de Barberá (Tarragona).jpg|vinheta|Vilaverd]] [[Fichièr:Ruta del Cister. Municipio de Vilaverd (Tarragona).jpg|vinheta|Vilaverd]] '''Vilaverd''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} dflvoa17hxbv0zppo0hajkpyfehmhql 0 128253 2506057 1880829 2026-08-05T19:36:04Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2506057 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vimbodí i Poblet''' es un [[municipi]] de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Conca de Barberà]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Tarragona (província)|Tarragona]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[Catalonha (comunautat autonòma)|Principat de Catalonha]]. {{entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|43}} q6dry48tilneb0jrlu8lyonhdm2psgj 14 151448 2506108 1927500 2026-08-06T10:23:57Z Arancycn 58808 2506108 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Ancian país d'Alemanha]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] ilpjiv8v9iwapfm34zjmfzf9iyrfl37 0 166774 2506081 2373876 2026-08-06T05:58:17Z WikiPedant 52628 replaced 1 image with cleaned-up version of same 2506081 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Emma Stone''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Image:[[File:Goldie Hawn 2011 v02.jpg|thumb|right|Goldie Hawn in 2011]] |- !align=right|Profession: | [[cinèma|actritz de cinèma]] |- !align=right|País: | [[Estats Units d'America]] |- !align=right|Data de naissença: | [[21 de novembre]] de [[1945]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Washington, DC]] |} '''Goldie Jeanne Hawn''' (n. [[1945]] en [[Washington, DC]]) es una actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. Sos filmes mai coneguts son ''[[Cactus Flower]]'' e ''[[Private Benjamin]]''. {{Modèl:Portal:Cinèma}} {{commonscat|Goldie Hawn}} {{DEFAULTSORT:Hawn, Goldie}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença als Estats Units]] [[Categoria:Naissença en 1945]] lx41csl6f8wudfvg4gde09y9o3me4vp 0 170108 2506073 2467458 2026-08-06T02:00:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2506073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion|ideologia=[[Occitanisme]], [[Nacionalisme occitan]], [[Independentisme]], [[Umanisme]], [[Progressisme]]|fondacion=20 febrier de 2016|luoc_fundacion=Marselha|siteweb=https://assemblada-occitana.com/|tipe=Grop de trabalh e de defensa d'interès|nom_original=Assemblada Nacionala Occitana (fins a 2019)|imatge_talha=200|imatge=Lògo de l'Assemblada Occitana.jpg|forma_juridica=Associacion Lei 1901}} [[Fichièr:Lògo de l'Assemblada Occitana.jpg|vinheta|Lògo de l'Assemblada Occitana despí lo 2019.]] [[Fichièr:Logo de l'Assemblada Nacionala Occitana.jpg|vinheta|Ancian logo de l'ANÒC.]] L’'''Assemblada Occitana''' es un [[:en:Advocacy_group|grop de trabalh e d'accion]] basat a [[Niça]]. Son objectiu es de conscientizar la populacion d'[[Occitània|Occitània tota]] sus son apartenéncia a la [[Occitània|nacion occitana]] e de restaurar la dignitat nacionala per una Occitània liura, sobeirana, democratica, ecologica, sociala e umanista. == Istoric == Lo 20 de febrier de [[2015|2016]] foguèt creada a Marselha l''''Assemblada Nacionala Occitana''' ('''ANÒC'''). Bastida sus lo modèl de l'Assemblea Nacional Catalana (ANC), l'ANÒC se presentava coma una organizacion populara, transversala e integratritz, rassemblant totei lei fòrças vivas de l'occitanisme (movements associatius, politics e socials) per fin d'avançar amassa dins “la recuperacion de la consciéncia nacionala occitana”<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2015/07/25/2149465-l-anoc-veut-son-autonomie.html</ref><ref>https://www.jornalet.com/nova/6480/noticia/6480/es-nascuda-lassemblada-nacionala-occitana</ref>. A la fin de [[2018]], l'Assemblada Nacionala Occitana cambièt de nom e de lògo per devenir l''''Assemblada Occitana'''. Tocada per la crisi e lei divisions cronicas de l'occitanisme, cambièt tanben d'estrategia en se presentant pas mai coma un movement de massa mas coma un grop de trabalh e d'accion. Ansin, cessèt de cercar l'unitat dau movement occitanista per se consacrar au trabalh d'informacion de la populacion d'Occitània tota.<ref>https://web.archive.org/web/20250217140015/https://assemblada-occitana.com/lassemblada-occitana-cambia-de-nom-e-destrategia-per-alestir-lo-futur</ref> == Objectiu == L'Assemblada Occitana a per objectiu de conscientizar la societat occitana e rassemblar totas las fòrças civilas occitanas per fin de complir las finalitats seguentas<ref>https://assemblada-occitana.com/qual-sem</ref>: * La '''reconeissença de la nacion occitana''', dins sa pluralitat lingüistica e culturala, e la presa de consciéncia del pòble occitan d’i aperténer, * L’'''aveniment d’una economia occitana''' sobeirana, dinamica, ecologica e sociala, * Crear las condicions politicas e socialas necessàrias per establir e constituir una vertadièra '''entitat territoriala occitana pròpria''', que siá plurala, federativa e democratica, * Obtenir de condicions equitablas per promòure e desvolopar un '''usatge normal de la lenga occitana''' dins totes los domenis de la vida, * Restaurar la '''dignitat nacionala del pòble occitan'''. L’independéncia d’Occitània es un mejan necessari per restaurar aquela dignitat (en passant per una autodeterminacion democratica), * '''Defendre las personas''' (fisicas e moralas) que subisson de discriminacions, de tractaments inequitables, de vexacions, d’injúrias, de difamacions o de violéncias a causa de lor cultura occitana, de lor usatge de la lenga occitana, de lor accent occitan o de lor origina occitana; e se constituir partida civila per defendre aquelas personas. == Ideologia == L'Assemblada Occitana aderís ai valors [[Progressisme|'''progressistas''']] talas que la defensa dels dreches del pòble, la [[democracia|'''democracia''']], l’[[umanisme|'''umanisme''']], lo [[feminisme|'''feminisme''']] e lo '''[[Ecologisme|respècte de l’environament]]'''.<ref>https://assemblada-occitana.com/nostras-valors</ref> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20201125164405/https://assemblada-occitana.com/ Site oficial] *"[https://web.archive.org/web/20201125170044/https://assemblada-occitana.com/qual-sem L'Assemblada Occitana, qu'es aquò ?]" {{Partits politics occitans}} == Referéncias == [[Categoria:Movement politic occitan]] m7lkdi2ls4eqr3mky1zyjlb2772dyq1 0 170237 2506017 2407914 2026-08-05T17:01:15Z Nicolas Eynaud 6858 2506017 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} Lo '''Veda''' ([[Devanagari|devanāgarī]] : वेद - [[Sanscrit|sanskrit]] : « vision » o « coneissença »)<ref>''[[The Sanskrit Heritage Dictionary]]'' de [[Gérard Huet]]</ref> es un ensemble de tèxtes que, segon la tradicion, foguèron revelats (per l'ausida, ''Shruti'') als savis indians nomenats ''Rishi''. Aquesta « coneissença revelada » foguèt transmesa oralament de [[braman]] a braman al sen del [[vedisme]], del [[bramanisme]], e de l'[[indoïsme]] fin ara sus un periòde indeterminat. L'origina dins lo temps dels tèxtes vedics es una question que fa debats en Índia e pels indianistas europèus. Pels autors europèus, los primièrs tèxtes de la tradicion vedica aurián estats compausats a partir del sègle XV AbC, d’autors indians prepausan una datacion mai anciana. Per marcar l'unitat del Veda que se manifèsta en una multiplicitat de tèxtes, la tradicion indoa nomena « Triple Veda » l'ensemble dels tres primièrs recuèlhs de tèxtes, un recuèlh de poèmas (estanças) forma lo ''Rig-Veda'', un recuélh de cants rituals lo ''Sama-Veda'', un ancamp de formulas sacrificialas lo ''Yajur-Veda''. Una familha de bramans nomenada ''Atharva'' dona son nom a l'''Atharva-aṅgiras'', libre de [[magia]] blanca e negra, qu’es acceptat coma constituissent lo « Quadruple-Veda », jol nom de ''Atharva-Veda'', après un long periòde de controvèrsisas. Lo passatge del vedisme al bramanisme comença amb la redaccion ds ''Brāhmaṇa'', especulacions ritualas en pròsa. E la transicion del bramanisme a l'indoïsme s'accompanha de la redaccion dels ''Āraṇyaka'' puèi dels ''Upaniṣad''. La compilacion d’aquestes tèxtes es atribuïda al savi ''Vyāsa'', e las partidas mai recentas de las escrituras del Veda datarián del sègle V AbC<ref name="a">''Les Maîtres spirituels de l'hindouisme''. Alexandre Astier. Éd. Yerolles, 2008, page 26. {{ISBN|9782212541946}}</ref>. Aqueste corpus literari, un dels mai dels ancians conegut, es la basa de la literatura indiana. Aquestes tèxtes, que tractan del [[Rite|ritual]] e de [[filosofia]], contenon de passatges qu'estudieràn l'[[astrologia]] e l'[[astronomia]], que son utizats per sa datacion. « La tradicion dels cant vedic » foguèt proclamada en 2003 puèi inscricha en 2008 per l'[[UNESCO]] sur la [[Patrimòni Culturau Immateriau|lista representativa del patrimòni cultural imaterial de l’umanitat]]<ref>{{Lien web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/fr/RL/00062|titre=La tradition du chant védique|auteur=[[Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture|UNESCO]]}}</ref>. == Etimologia == Lo tème nominal indoa a ''veda''-, passa atal en [[Sanscrit|sanskrit]] (वेद) apond una vocala tematica ''-a'' a la raiç ''VID-'' transformada en ''VED-'' per alternança vocalica: ''VID- > VED- > veda''-<ref>Jean Varenne, ''Grammaire du sanskrit'', page 29, §38.</ref>. Per [[Jean Varenne]], lo lexèma ''VID-'' dona dos tèmas verbals diferenciats mas de sens complementaris: ''VID- > VED- > VET- > vetti'' (sap) e ''VID- > VIND- > vindati'' (tròba: ''hij vindt'' en neerlandés, ''he finds'' en anglés, ''er/sie findet'' en alemand)<ref>Jean Varenne, ''opus citatum'', page 86, §118 remarques.</ref>. La semantica del nom ''veda''- s'espandís donc lo sens de « descobèrta, revelacion » que correspond a l'experiéncia dels primièrs savis vedics qu’entendisián lo son primordial manifestat pel Veda original, fins a aqueste de « [[sciéncia]], saber » donat uèi per l'indoïsme a aqueste mot. [[Louis Renou]] espandís atal la traduccion del mot ''veda''- : « coneissença, sciéncia, per exemple sciéncia sacrada, tèxtes sacrats, Escrituras santas, Veda al nombre de quatre o de tres »<ref>Stchoupak & Nitti & Renou, ''Dictionnaire sanskrit-français'', page 693.</ref>. == Lo Veda == ''Veda'' es un mot eritat del vièlh indian<ref>A. Z. Caland, ''Altindisches Zauberritual'', Amsterdam 1900.</ref> passat enseguida dins la lenga sanscrita, que pòt se traduire per « vision » o « coneissença »<ref>Maurice Blondel, dans le ''Vocabulaire technique et critique de la philosophie'' de André Lalande, page 171, dit : « Connaître'' et ''connaissance'' diffèrent surtout de ''croire'' et ''croyance'' en ce que ces derniers termes impliquent que le motif de l'adhésion ne réside pas dans la clarté directe et intrinsèque de l'objet considéré ».''</ref>. Coma concèpte de la cultura indiana arcaïca, lo ''Veda'' es una poténcia agissenta fondamentala que se manifèsta dins l'intuicion cognitiva de l'òrdre cosmic per d’òmes inspirats<ref>Jan Gonda, op. cit., page 19.</ref>. S’i trapa unas tendéncias al [[monisme]]<ref>Jan Gonda, ''opus citatum'', page 240 : « Il ne faut pas oublier que les tendances monistes n'ont pas tardé à se manifester d'une façon ou d'une autre ».</ref> concebon donc pas cap de separacion al sen d'un mond ''unitari'', mond ''ciclic'' que sens començament e sens fin, mond ''dinamic'' que percebon los fenomèns naturals e mentals coma de manifestacions de fòrças amagadas [[Numen|numenosas]] <ref>Rudolf Otto, ''Le Sacré''.</ref>. En coeriencia amb aquesta ment, los indians de totes los temps considèran tanben lo ''Veda'' coma unic, dinamic, e increat. La cooperacion del''Veda'' als cicles cosmics permet a la cultura indiana d'i agafar las frasas successivas de son evolucion. Lo ''Veda'' es considerat, dempuèi l'origina, coma manifestacion de las regularitats de l'òrdre cosmic dins l'escocha atentiva dels savis primordials (la ''Shruti'' dels ''Rishi''). Aquesta « escocha » marca la naissença del ''vedisme'', per que lo ritual del ''yajña''<ref>le « sacrifice » védique.</ref> es l’« embonilh » de la manifestacion del ''Veda'', centrada sus la ''vedi'', un cròs superficial cobèrt d'èrba ''barhis''<ref>Jan Gonda, ''op. cit.'', page 172, « Les cérémonies avaient lieu soit dans la maison de celui qui prenait l'initiative du sacrifice, soit sur un terrain avoisinant, où celui-ci (au sud du feu âhavanîya), sa femme et le prêtre brahmane prenaient place; le lit sacrificiel (vedi), morceau du champ légèrement creusé et recouvert ensuite d'herbe à sacrifices (barhis), se trouvait au milieu. »</ref>. Lo ''Veda'' demora sempre aqueste fòrça agissenta singulara que manifèsta lo fondament dinamic de l'univèrs. Après los Savis ''Rishi'' primordials, lo vedisme, lo bramanisme, puèi l'indoïsme considèran totes l'unicitat e la perpetuitat del ''Veda'', manifestat dins l'expression de lors vòts (''vrata'') qu’espelisson dins una multitud de « poèmas » (''rig'') oralament en recuèlh (''saṃhitā''), que sola la recitacion conscienta e corrècta e de votz nauta pren valor de ''Veda''. « Lo mortal que pel fuòc sacrat, per l'invocacion, pel ''Veda'', per l'ofrenda, pels rites pietoses, onora [[Agni (dieu)|Agni]], obten de corsièrs rapids e venceires, e una glòria lusenta »<ref>Alexandre Langlois, ''op. cit.'', (RV 6,1,8, versets 5 & 6), page 412.</ref> atal canta ''Sobhari'', filh de ''Kaṇva''. == Ancianatat == L'origina dins le temps dels tèxtes vedics es una question qu’es l'objècte de debats en Índia e d’entre los indianistas europèus. La máger dificultat es la desconeguda de la longor d'una tradicion orala que precedèt la fixacion per l'escritura. Per unes autors europèus, los primièrs tèxtes de la tradicion vedica son compausats a partir del sègle XV<ref name="a">''Les Maîtres spirituels de l'hindouisme''. Alexandre Astier. Éd. Yerolles, 2008, page 26. {{ISBN|9782212541946}}</ref>{{,}}<ref>Michel Angot, ''L'inde'', Éd. PUF-Clio (collection « Culture guides »), 2012, voir le début de la section « Les religions védiques (entre c. 1500 et c. 500 AEC) ». {{ISBN|9782130576273}}</ref> e son pauc a pauc acampat en colleccions nomenadas ''Saṃhitā''. Per d’autors indians coma [[Bal Gangadhar Tilak|Lokamanya Bâl Gangadhar Tilak]], l'origina ven de fòrça mai luènh. Aqueste, dins son libre ''Orion o Recercas sus l'Antiquitat dels Vedas'' escrich en 1893 s'esfòrça, mejans d'observacions astronomicas venent dels ''Veda-saṃhitā'', de desmostrar, per unes dels « imnes », una datacion alunhant d'al mens quatre mila ans, veire mai<ref name="b">''L'origine polaire de la tradition Vedique''. Lokamanya Bâl Gangadhar Tilak. Traduction française aux éditions Archè, 1991.</ref>. == Los Rishi == {{Article détaillé|Rishi}}Los ''Rishi'' (''ṛ ṣi'' en IAST, ऋषि en [[Devanagari|devanāgarī]]) son los savis primordials mitics qu’escochan, e entendon lo ''ṛ ta''<ref>Jan Gonda, ''opus citatum'', page 58: « Çraddhâ, qui selon ÇB 12, 8, 2, 4 est une forme de consécration (Dîksâ) et parfois (cf. Rk 10, 151) reçoit un culte comme une déesse, est même appelée Première-née de Rta, soit première et plus importante manifestation de la structure harmonique de l'univers (TB 3,12, 3, 2) ».</ref>, ritme del cosmos manifestat dins lo cors regular de las estelas (''ṛ kṣa'') e la succession regulara de las sasons (''ṛ tu''). L'ausida perpetuala (''Shruti'') de l'òrdre eternal (''ṛ ta'') permet als ''Rishi''<ref>la mentalité des ''Rishi'' n'a pas encore inventé les notions de ''[[Dieu|Deus]]'', ou d'[[Esprit]], ou de [[transcendance]], car leur pensée [[Monisme|moniste]] ne crée aucune division dans leur monde (pas même celle des [[Système de castes en Inde|castes]], invention ultérieure elle aussi).</ref> de conéisser (''Veda'') aqueste òrdre e de trobar (''Veda'') los mejans de l'exprimir en estròfas (''ṛ cā'') ritmadas, plan mesuradas, que se transmeton regularament de boca a aurelha fins als indians d'uèi<ref>Jan Gonda, ''op. cit.'', page 19: « Ce « savoir », qui, d'après la tradition indienne, est éternel, n'a été que formulé par la divinité et « contemplé » aux origines par des sages inspirés (Rsi's), est né pour la majeure partie dans des familles de chanteurs brahmanes, à partir de la croyance populaire et a été transmis dans les « écoles » des brahmanes, les détenteurs de la science sacerdotale et ésotérique, pendant très longtemps sous la seule forme orale. ».</ref> e los passan, eternalament transmesas a las generacions indoïstas debvenir que, « Aryas paires d'una astruca linhada, poscam cantar longtemps encara dins lo sacrifici »<ref>Alexandre Langlois, ''op. cit.'', (RV 2,8,7, verset 3 ''partim''), page 191</ref>. == Shruti e Smriti == === Shruti e literatura sacrada === Lo mot ''Shruti'' (écrit श्रुति en ''[[Devanagari|devanāgarī]]'' e transcrit ''śruti'' en IAST) es bastit sus la raiç sanscrita ''ŚRU-'' que significa « ausir, entendre, aprene »<ref>Stchoupak & Nitti & Renou, ''op. cit.'', page 743.</ref>. L'adjoncion d'un sufixe ''-ti'' permet de bastir un nom feminin signalant una accion, ''śruti'' es literalament una « audicion » que manifèsta una « revelacion »<ref>Jean Varenne, ''op. cit.'', page 38, traduit ''śruti'' par révélation.</ref>. La ''Shruti'' revèla lo ''Veda'', l'ausida mèna a la descobèrta e al saber<ref>Jean Varenne, ''op. cit.'', page 127 : le thème nominal indo-aryen ''veda'', passé tel quel en sanskrit, ajoute une [[voyelle]] thématique ''-a'' à la racine ''VID'' transformée en ''VED'' par alternance vocalique : ''VID > VED > veda''. Le [[lexème]] ''VID'' donne aussi deux thèmes verbaux différenciés mais de sens complémentaires : ''VID > VED > VET > vetti'' ('''il sait''') et ''VID > VIND> vindati'' ('''il trouve''' : ''hij vindt'' en [[néerlandais]], ''he finds'' en [[anglais]]. ''Veda'' peut se traduire « savoir » ou « trouvaille » (on nommera « trouvères » certains poètes du Moyen Âge) ou « découverte ».</ref>. Aquesta ''Shruti'' es lo fruch d'una cognicion intuitiva de la vertat eternala<ref>Jan Gonda, ''op. cit.'', page 132 : « Les Çrautasûtras déclarent reposer sur la Çruti (c'est-à-dire l'« Audition » de la vérité éternelle par des sages inspirés des premiers temps) ».</ref> per de savis inspirats nomenats ''Rishi'' (''ṛṣi''). La literatura indiana classica compren doas categorias de tèxtes, los tèxtes « sacrats » qu'agafa a la ''Shruti'', escocha de manifestacions del ''Veda'', e las òbras profanas nascudas de l'inventivitat umana, transmesa per la ''Smriti'', la memorizacion. Uèi encara son transmeses pas qu'oralament<ref>Jan Gonda, op. cit. {{p.|148}}: La durée des études était, nous l'avons dit, de douze ans pour chaque Véda, ou d'autant qu'il fallait pour que l'élève le comprît.</ref> per una tecnica mnemonica unica, mot per mot, sillaba per sillaba, una tecnica mai fisabla encara que la retranscricion, que lèu vira al telefòn arabi. Los primièrs traductors europèus del Triple Veda lo considèra coma un obratge de poesia lirica, e nomenan « imnes » las estanças del ''Rig-Veda''<ref>Alexandre Langlois, ''Rig-Véda ou Livre des hymnes'', éditions Jean Maisonneuve, Paris 1872.</ref>. Per la cultura indiana, aquestes tèxtes fondamentals intègran lo Veda, « coneissença » absoluda, que s'exprimís pel son primordial de l'univèrs revelat als ''Rishi'', e lo mormolh produch per son activitat modulat dins l'expression orala del contengut literari dels ''Saṃhitā''. La multiplicitat dels ''Veda-saṃhitā'' e dels tèxtes « sacrats » que s'intègran enseguida pauc a pauc al ''Veda'' incita unes erudits a nomenar « los vedas » las diferentas ''Saṃhitā'' e los tèxtes subsequents que s'i agafan, coma los ''Brahmana'', los ''Aranyaka'', los ''Upanishad''. === Smriti e literatura profana === Presa al sens larg, la memorizacion (''Smriti'') de tèxte « profans » inclutz diferentas colleccions de ''[[Sutra]]'', de tèxtes explicatius de tecnicas vedicas tanben escrich jos la forma de ''sutra'', de tractats legals dichs ''Dharmashastra'', de tèxtes etics dichs ''Nitishastra'', e de tèxtes epics coma lo ''[[Mahabharata|Mahābhārata]]'' e lo ''[[Ramayana]]''<ref>James S. Bare, article ''Smriti'' dans ''The Perennial Dictionary of World Religions (Abingdon)'', page 696.</ref>. == Vedisme == Las tres primièras colleccions, coma l'ensemble se nomena Triple-Veda per mostrar pla l'unitat '''del''' ''Veda''<ref>manifesté au travers d'une multitude de traditions et de textes véhiculés successivement par les ''rishi'', les ''arya'' (''aR-ya'' né du ''R.'', de l'ordre), les brahmanes, les hindous médiévaux, puis ceux de l'ère ''internet''.</ref>, son las estanças vedicas del ''Rig-Veda'', los cants vedics del ''Sama-Veda'', e las formulas vedicas sacrificialas del ''Yajur-Veda''. === Triple Veda-samhita === Los ''Saṃhitā'' (devanagarī : संहिता) del Triple Veda son: La ''Rigveda-saṃhitā'' (devanāgarī : ऋग्वेद) conten d’imnes per mercejar e cridar los devas. Lo ''Rig-Véda'' es lo recuèlh de basa que son derivats los autres ''Veda-samhitas''. Compta 1028 imnes destriats en 10462 estanças, lo primièr essent dedicat a [[Agni (dieu)|Agni]], protector del ''Rig-Veda''. Constituisson un tresaur poetic font d'inspiracion de preguièras o de recitacions liturgicas. La ''Sāmaveda-saṃhitā'' consistís subretot en estanças tiradas del ''Rig-Veda'' e adaptadas a la recitacion cantada. Es un cantic amb de notacions musicalas e d’indicacions de melodias. La ''Yajurveda-saṃhitā'' amassa de formulas en vèrs e en pròsa mesclats, dirèctament tocats al culte e dispausada dins l'òrdre ont son utilizadas pendent de ceremonias de la liturgia. === Quadruple Veda-samhita === Lo primièr tèxte qu’integrèt lo ''Veda'' après los tres ''Saṃhitā'' nomenat Triple-Veda es l'''Atharvaveda-saṃhitā'', recuèlh de tèxtes utils al ''purohita''- (protector, òme-mètge) mas non utilizat pendent lo ritual dels ''yajñâ'' (sacrificis vedics). La ''Atharvaveda-saṃhitā'' conten d’embelinaires magics de longa vida, contra la malautiá, la possession demoniaca, per ganhar l'amor d'altrú o la riquesa. Força mai tard, aqueste quatren recuèlh, l’''Atharva-Véda'' (de « Atharva », nom d'una familha de prèire) foguèt pauc a pauc acceptat coma integranta del Quadruple-Veda. === La societat vedica === Los ''Veda-samhitas'' permeton de conéisser las basas de la cultura dels Arians. Fan refréncia als enemics dels Arians coma essent los Dâsas (demònis) o Daysus (barbars, bandits, bandilièrs), qu’unes indianistas descrivon coma negre de pèl (benlèu los Dravidians)<ref>Margaret et James Stutley, ''A dictionary of Hinduism - its mythology, folklore and development, 1500 BC - AD 1500'', Routledge & Kegan Paul London and Henley, 1977 {{ISBN|0-7102-0587-2}}</ref>. Pasmens, pas cap d’imne lo menciona. Los Arians constituisson de monarquias tribalas dirigidas pel raja ([[Raja|râja]]), tèrme parent del latin « rex ». Parteja sa sobeiranetat amb dos conselhs de tribú, la ''sabhâ'' e la ''samiti'', que participan a son eleccion. Es assistit per un general (''senâni'') e un grand prèire oficiant (''purohita'') que, per de sacrificis, assegura la prosperitat de la tribú e sa victòria a la guèrra. Dempuèi l’edat vedica se constituisson las quatre grandas divisions de la societat ariana (''varna''): los bramans (prèires), los ''kshatriya'' (guerrièrs), los ''vaishya'' (païsans) e los ''shudra'' (sèvis). La familha constituís la cellula de basa de la societat, lo villatge es de biais frequent descrich coma lo regropament d’una linhada puslèu que coma un regropament territorial. La religion vedica es una religion sociala e non pas individuala<ref>Encyclopædia Universalis, article "Veda"</ref>. A set ans d’edat, lo jovent, elevat fins alara per las femnas dins lo ginecèu, recep l’initiacion (''upanayana'') e deu enseguida començar a aprene ses devers religioses. Un mèstre li ensenha de rites en li fasent repetir de formulas, tot en relatant los mites que los explican. A detz e set ans d’edat alara que mestreja lo saber religiós (Veda), se marida. Las filhas son pas exclusidas de l’initiacion, al mens dins la mai antiquitat, que « a l'epóca vedica, [la femna] foguèt, a totes vejaires, tenguda per l'egala de l'òme. Al mèsma títol que el, èra investida de la [[Yajnopavita|veta sacrada]] ; coma [l'òme], recebiá l'ensenhament esperital (mai d’unas ''Upanishad'' foguèron composadas per de femnas). »<ref>''Le plus beau fleuron de la discrimination, Viveka-Cûdâ-Mani'', par Sri Sankarâcârya, d'après la traduction anglaise du Swâmi Mâdhavânanda, par Marcel Sauton, Adrien Maisonneuve éditeur, p.2</ref>. === Lo sacrifici vedic === La religion domestica compòrta un cèrt nombre de rites obligatòris coma l’''agnihotra'', sacrifici quotidian que consistís en una libacion de lach molzut de frèsc de treslús. Un grop important de rites, reservat a un elèit d’iniciats, s’organiza a l’entorn de la consomacion d’una bevenda sacrada, lo ''Soma'' (obtengut a partir d'una planta, encara non definida uèi que los efièchs son descrichs dins RV IX. 113 e RV X 119). == Bramanisme == Après un periòde d'ausida (la ''Shruti'' dels ''Rishis''), seguís un periòde de descobèrta de la poténcia cosmica fondamentala manifestada dins lo ritual vedic (primièra forma del ''Veda''), naís un periòde d'intelligéncia especulativa que mèna los bramans a soscar a l'importança d'un poder afermissent fondamental (lo ''braman'')<ref>James Helfer, de l'Université Wesleyan (États-Unis), dans ''The Perennial Dictionary of World Religions (Abingdon)'', pages 117 et 118.</ref>. === Brāhmana === Per lors interpretacions del ''braman'', los bramans assajan d'explicar las especificitats ritualas del ''yajña'', lo sacrifici vedic, manifestadas dins las estanças (''Rik'') proclamadas per l'oficiant ''hotṛ'', dins las melodias (''Sama'') cantadas per l'oficiant ''udgātṛ'', e dins las formulas variadas (''Yajus'') utilizadas per l'oficiant ''adhvaryu''. Lo fruch de lors recercas acampat dins un ensemble d'escrichs nomenats ''Brāhmana'' (ब्राह्मण), que l'escritura s'espandís entre lo sègle X e VII avant l'èra correnta. Son de comentaris en pròsa del Triple-Veda. Aquestes relatius a la ''Rigveda-samhita'' son los ''Aitareya-brahmana'' e ''Kausitaki-brahmana''. Aqustes al subjècte de la ''Samaveda-samhita'' son lo ''Pañcavimsha-brahmana'' e ''Jaiminiya-brahmana''. Aquestes que volon comentar la ''Yajurveda-samhita ''son los ''Taittiriya-brahmana'' e ''{{Ligam|Shatapatha Brahmana|tèxte=Shatapatha-brahmana}}'', e unas partidas en pròsa de la ''Yajurveda-samhita'', initiatriças d’aqueste mòde novèl de pensada de l'Índia anciana. Diferentas brancas (''shakha'') de bramans destriadas gardan de''Veda-samhita'' e los ''Brahmana'' que lor son relativas coma un tresaur de familha. Aquestas brancas (''shakha'') se nomenan ''Aitareya'', ''Kausitaki'', ''Jaiminiya'', ''Taittiriya''. Los ''Shatapatha-brahmana'' coneisson doas recensions, aquesta de la ''shakha'' dels ''Kanviya'' e aquesta dels ''Mandhyandina''. Lo contengut dels ''Brahmana'' presenta d’explicacions e d’etimologias prescientificas, de combinasons numericas, diferentas classificacions pigalhadas de mites e fablas ancianas, qu’assajan de justificar totes los detalhs del ritual vedic<ref>Jan Gonda, ''Inleiding tot het Indische Denken'', Antwerpen 1948.</ref>. === Sūtra === La literatura del bramanisme complèta enseguida lo ''Brahmana'' per de recuèlh de ''sūtra''. La tradicion indiana considèra aquestes tèxtes coma produchs de la memorizacion umana (''Smriti'') e non pas coma emanacion de l'ausida del Veda (''Shruti'') levat los ''Shrautasûtra''. Los ''Shrautasûtra'' e subretot los ''Latyayana-shrautasûtra'' contenon los ''sûtra'' mai ancians d’aquesta tradicion, destinada a guidar los oficiants dins l'execucion mai justa de las modalitats del rite vedic. Los ''Grihyasûtra'' comentan l'activita del ''purohita,'' medicinaire del [[Raja|râja]] paire de familha<ref>Oldenberg, Hermann, trans., Max Müller, ed. Sacred Books of the East Vol. XXIX, [[iarchive:grihyastrasrul01oldeuoft|"The Grihya-sûtras, rules of Vedic domestic ceremonies"]], part 1, Oxford, The Clarendon press 1886</ref>{{,}}<ref>Oldenberg, Hermann, trans. Müller, Max, trans. Sacred Books of the East Vol. XXX, [[iarchive:grihyastrasrul02oldeuoft|"The Grihya-sûtras, rules of Vedic domestic ceremonies"]], part 2, Oxford, The Clarendon press 1892</ref>. Aquestas ''sūtra'' concernisson donc pas lo ritual del sacrifici ''yajña''. De recensions remarcablas de ''grihyasûtra'' son aquestas de las linhadas bramanicas ''Apastambiya'', ''Ashvalayana'', ''{{Ligam|Baudhayana sutras|tèxte=Baudhayana}}'', ''Gobhila'', ''Hiranyakesi'', ''Paraskara'', e ''Shankhayana''<ref>Jan Gonda, ''op. cit.'', pages 17 à 19.</ref>. Los ''Kausika-sûtra'' intègran l'''Atharvaveda-samhita'' e contenon doas categorias d'explicacions, aquestas relativas al ritual domestic (''Grihya'') e aquestas relativas als rites magics<ref>Wilhelm Caland, ''Altindisches Zauberritual'', Amsterdam 1900.</ref>. == Indoïsme == L'indoïsme concep pauc a pauc los devas coma de personas, qu'esitz pas a representa per l'iconografia de per abans desconeguda, e culmina dins la ''bhakti.'' Diferents tèxtes s'apondon enseguida al primièr corpus de tèxtes vedics, ''los'' ''Āranyaka'' e ''los'' ''Upanishad'' que marcan la transicion del vedisme a l'indoïsme, e son considerats per cada novèla sisa culturala coma integrant lo Veda, unic e eternal. === Aranyaka === Las ''[[Āranyaka]]'' (आरण्यक), contenon las explicacions esotericas e misticas dels ''mantra''. Lo ritualisme acaba pauc a pauc d'èsser lo sol pensament dels bramans, sembla satisfar pas lor psiquisme en quista d'explicacions filosoficas mai prigondas. Unes d’eles se retiran dins los boscs per meditar. E per escriure dins los « tèxtes del bòsc » (''Aranyaka'') un saber esoteric considerat dangierós pels tenents del ritual vedic tradicional. Aquestes escrichs forman la transicion entre lo bramanisme e l'indoïsme ancian. === Upanishad === Los ''Upanishad'' (उपनिषद्), contenon de tèxtes filosofics e metafisics tractan de la natura e del rapòrt de l'alma (atman) a l'esperit suprèma Brahman. Lo canon Muktika conten 108 Upanishads que la compositcon s'espandís de -800 a 1300 de nòtra èra. Se destria tradicionalament dotze Upanishads màger o principalas e nonenta sièis Upanishads menoras destriadas en sèis categorias<ref>India History. Krishna Reddy. Éd. Tata McGraw-Hill, 2006, page 119. {{ISBN|9780070635777}}</ref>. === Los tèxtes ulteriors === Cada ''Veda-samhita'' s'alarga pauc a pauc en diferents libres de lei e manuals rituals que dependon d’el: lo ''Dharmashastras'', ''Grihyasutras'', etc., mas fòrça erudits los considèran pas coma partida integranta de la literatura eissida de la Shruti o de ''Veda'' en pròsa. Ligan aquestes tèxtes a la memorizacion (''Smriti'') de sciéncias umanas « profanas ». === Transicion del vedisme a l'indoïsme === * Lo vedisme utiliza un ensemble de nocions exprimidas per de mots que l'indoïsme recebrá en eritatge, qu'« emplenará » de concepcions novèlas e desconegudas dels ancians ''arya''. * Lo vedisme conéis d'autres autors als ''Vedas'' que los sept ''rishi'' tradicionals. .<br /><br />L'indoïsme atribuís la redaccion dels tèxtes ancians a ''Vyâsa'' (lo compilator) a que es atribuís tanben la redaccion de l'epopèa ''[[Mahabharata|Mahâbhârata]]''. * Pel vedisme, lo ''deva'' es literalament l'accion brilhanta, lusenta, un dels poders imprevisibles del ''rita'' (''DIV'' significa elusir coma lo jorn, mas tanben jogar als dats, e ''deva'' es l'accion de ''DIV''). Las poténcias agissentas son gramaticalament nomenadas al masculin o al feminin, mas son pas de « divesas » coma [[Junon]] o [[Vènus (mitologia)|Vènus]] pels Romans. * Dins lo vedisme, lo braman es aquesta energia del ''rita'' que la foncion es de fondar l'òrdre, de lo fixar, e non pas una persona o una causa.<br /><br />L'indoïsme intègra son incarnacion [[Brama]] al sen d'una [[Trimurti|trimûrti]] (Brama, [[Vishnó]], [[Shiva]]). * Dins lo vedisme, los ''devas'' constituisson una societat veraia. [[Agni (dieu)|Agni]] èra lo prèire actual. [[Mitra (vedisme)|Mitra]] simboliza l’aliança entre los òmes e los semidieus, e [[Varuna]], lo castig que cal a aqueste que la trencan. Son assistits d’Aryaman e de Bhaga. Mitra garda la lutz, Varuna presidís de nuèch. [[Indra]] ten la foncion guerrièra.<br /><br />Segon lo Ṛgveda, i a 33 dieus, mas aqueste nombre es incomplet<ref>Jan Gonda, Védisme et hindouisme ancien, {{p.|65}}</ref>. Aqueste chifre, simbolic, de 33 s’encontra dins la Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (3, 9, 1) : « Lo nombre dels dieus es aqueste mencionat per las Escrituras. Lor nombre es tres cent tres e tres mila tres. »<ref>A. Daniélou : Mythes et dieux de l’Inde, {{p.|129}}</ref> Dins l’indoïsme tardièr, es representat pel nombre de 33 crores ({{formatnum:330000000}})<ref>A. Daniélou : Mythes et dieux de l’Inde, {{p.|134}}</ref>. Aquestas diferéncias son pas d’oposicions mas lo resultat d'una lenta evolucion de las ments en Índia. Vedisme, bramanisme enindoïsme considèran totes que lo Veda es uni e eternal, mas que sas manifestacions pendent lo cicle cosmic pren un nombre infinit de nuanças. == Veda e indós uèi == En 1966, la Cort suprèma de l'Índia decretèt l’encastre de la fe indoa en set punts. Lo primièr punt va de « l’acceptacion respectuosa dels Vedas coma Nautissima Autoritet suls subjèctes religioses e filosofics e l’acceptacion respectuosa dels Vedas pels pensaires e filosófs indós coma basa unica de la filosofia indoa »<ref>[[Hindouisme#Définition de l'hindouisme par la Cour suprême de l'Inde|Définition de l'hindouisme par la Cour suprême de l'Inde]]</ref>{{,}}<ref>''The vedic religion in the trial of universalization: A sight on current Hinduism''. Guébi Noel Adjo. Éd. L'Harmattan, 2011 page 33. {{ISBN|9782296469938}}</ref>. Pasmens, l'[[UNESCO]] constata que se lo Veda jòga encara un ròtle important en Índia, solas tretze brancas vedicas sus las mila alara existentas son encara presentas<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/fr/RL/00062 La tradition du chant védique]</ref>. == Nòtes e referéncia == <references responsive="" group=""></references> == Vejatz tanben == === Bibliografia === '''Monografias''' * Lokamanya Bâl Gangâdhar Tilak, ''Orion ou Recherches sur l'Antiquité des Védas'' (original écrit en 1893), 240 pages, Éditions Archè, Milan 1989, distributeur français : Les Belles Lettres. * Gerhard J. Bellinger, ''Knaurs Grosser Religions Führer'', 1986, traduction française préfacée par Pierre Chaunu sous le titre ''Encyclopédie des religions'', 804 pages, Librairie Générale Française, Paris 2000, Le Livre de Poche, {{ISBN|2-253-13111-3}} * {{en}} Kreith Crim, General Editor, ''The Perennial Dictionary of World Religions, originally published as Abingdon Dictionary of Living Religions'', 830 pages, Harpers and Row, Publishers, San Francisco, 1981, {{ISBN|978-0-06-061613-7}} * [[Georges Dumézil]], ''Les dieux souverains des Indo-Européens'', {{3e|édition}} 1977, NRF Gallimard {{ISBN|2-07-029586-9}} * Jan Gonda, ''Die Religionen Indiens, Band 1: Veda und älterer Hinduismus'', 1960, traduction française ''Védisme et hindouisme ancien''. Traduit de l'allemand par L. Jospin, 432 pages, Payot, Paris 1962, ISBN (épuisé en français) * Charles Malamoud et Nguyen Thanh Thiên, [https://web.archive.org/web/20140917093557/http://lakischool.free.fr/Book_propos-croises_C-Malamoud_NguyenTT.pdf « Le champ des arts martiaux, la scène du sacrifice.Propos croisés sur des formes de rituels dans le monde sino-japonais et dans l’Inde »], 2013, particulièrement {{p.|22-28}} === Articles connèxes === * [[Ayurveda]] * [[Dasas]] * [[Drech indó]] * [[Iòga]] === Ligam extèrne === * [http://www.unesco.org/culture/ich/fr/RL/00062 La tradicion del cant vedic] sul site oficial de l'[[UNESCO]]. [[Categoria:Cultura indiana]] [[Categoria:Portal:Lengas/Articles ligats]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] 8z13xvzy1iwkgnr1eisytg93aue57qc 0 173407 2506064 2447362 2026-08-05T21:49:35Z Redaktor GLAM 56703 Higher resolution version of image 2506064 wikitext text/x-wiki La '''lenha''' es la [[fusta]] utilizada coma combustible. L'energia de la lenha es un tipe de [[Biomassa|bioenergia]] qu'utiliza la [[biomassa]] constituida per la lenha. Se pòt considerar coma [[Energia renovelabla|energia renovelabla]] se se gerís lo bòsc d'una manièra sostenible. Los bòsques que s’expleitan per obténer de lenha pòdon èsser del tipe talhadís o brotièra que se regenera per brot de las socas talhadas. [[Fichièr:VeluweTreeTrunk.jpg|vinheta|Seccion del tronc d'un arbre]] [[Fichièr:Holz_Pellets.jpg|vinheta|Fusta e pellets]] Se presenta en diferentas formas: * Troncs o socas. * Fusta de talh e d’esbrancatge e de rèstes de ressatge transformats industrialment e permetent l'utilizacion d’installacions de fuòc de contunh: # [[Estèla (fusta)|Estèlas]]: lenha fragmentada mecànicament # [[pellet]]s: Lenha triturada, secada per far baissar lo nivèl d'umiditat e lo volum e comprimida en forma d'un granulat gaireben liquid. # briquetas o broquetas: Estèlas comprimidas a nauta pression, en forma d'unitats compactas unifòrmas.<ref>[http://www.aplicasolars.com/biomassa-forestal.html «Energia, Biomassa: la Biomassa forestal], web de la societat Aplicacions Solars S.L.</ref> == Istòria == La fusta es una de las fonts d'energia mai anciana utilizada per l'umanitat. D'enpuèi que l'òme dominèt lo fuòc fins que comencèt a utilizar massivament los combustibles fossils, coma lo [[carbon]] o lo [[petròli]], la lenha foguèt tanben gaireben l'unica font d'energia possibla per se calfar e còire los aliments. La lenha, sustot transformada en [[Carbon vegetal|carbon de lenha]] pels carbonièr èra la font d'energia de l'indústria siderúrgica e del [[veire]]. Aiçò faguèt que lo bòsc a estat sovent sobreexplotat. [[Fichièr:De re metallica - blast furnace (125711834).jpg|vinheta|Farga del sègle XVI.]] Dempuèi lo començament del sègle XXI, l'energia de la biomassa tornèt prene d’importància coma alternativa de las energias fossilas, subretot lo petròli e lo [[gas]] que lor prètz un aumenta, e que los jaciments ne son finits. La technologia melhorèt lo rendiment que atengut fins a mai de 90%, plan fòrça mai de l'ancian fogal dobèrta, fòrça agradable mas ineficaç. De mai, s'agís d'una energia renovabla e poiriá se piejar sus una nòva gestion sostenible del bòsc. Las aplicacions mai interessantas ara concernisson lo provesiment de calor e la cogeneracion calorifica amb d'energia electrica. Per poder obténer la mèsma comoditat que las caudièras amb combustible un liquid o gasós que s'alimentan de manièra automatica, se son desvolopats de sistèmas de caufatge central amb de derivats de lenha que foncionan amb pellets o briquetas. == Economia == L'espleitacion de la lenha e la [[fusta]] es la mai importanta de las activitats o mestièrs de [[bòsc]] e [[montanha]], e la basa de la practica de totas las autras, coma l'espleitacion del [[carbon]]. Per la talha dels arbres gròsses i a de dificultats per accedir als espacis comunala a causa del [[proteccionisme]] que dempuèi l'edat mejana las institucions exercissián suls [[Bòsc|bòsques]]. Las regulacions de l'activitat foguèron, istoricament, fòrça estrictas e obténer las autorizacions necessàrias èra d’una gestion sovent lenta e complicada. Sovent tornava un benefici important al proprietari privat dels terrens forestièrs, generalament membres de las oligarquias ruralas qu'entre sos patrimònis possedissián los bòscs. Amb la possibilitat d'un ganh facil, pagavan de boscatièrs dins las espleitacions. Quitament se a l’origina es possible los proprietaris s’èran encargat de realizar lo trabalh dins los bòsques, coma lo fasián amb las tèrras, venguèron a utilizar usual lor cens de caractèr senhorial. A partir dels [[Sègle XIX|sègles XIX]] e [[Sègle XX|XX]] la forma contractuala foncionava de biais mai frequent, consistentiá en l‘estipulacion d'unas condicions d'espleitacion, comprenent la quantitat d'arbres de talhar, l'edat, la partida en concrèt de la bòrda ont s'anava trabalhar e los beneficis de caduna de las partidas. Lo proprietari gardava una porcion per sa consomacion pròpria, abitualament èra de 50% per cada partida. Los bosquièrs se cargavan tanben de la seleccion, serratge e transpòrt fins al luòc ont los troncs podián èsser levats per un [[carri]]. Èra rare que lo bosquièr trabalhe en solitari, quitament s’arribava encara. Mai sovent foncionavan en grops de dos o quatre, sovent en grop formats de parents o [[Familha (parentala)|familha]]. Aital, alara qu’unes membres talhavan los arbres, loes autras ressavan o transportavan la fusta. Los bosquièrs avián la reputacion de caractèr «antisocial», d’òmens gaujòs e tolerants, afogat de [[Femèla|femnas]] e, sustot, beveires. Totas las activitats de talha se realizavan pendent l'ivèrn, que dins aquesta sason los arbres patisson mens dels còps de pigassa. La tecnologia d'espleitacion es pas complèxa, los principals [[Esplech|esplechs]] essent la [[Destral|pigassa]] e la [[rèssa]]. == Rendiments == Los rendiments son diferents segon lo tipe de caufatge:<ref>Xavier Solanes, [https://web.archive.org/web/20120306111944/http://consorci.llucanes.cat/files/biomassa_catalunya.pdf «La biomassa a Catalunya.»], Generalitat de Catalunya, Direcció General del Medi Natural, Servei de Gestió Forestal, 2008</ref> * Lar dobèrt: de Rendiments de 10 a 15%. * Lar amb tancat amb veire termic: De 30 a 70% * Fornet de lenha modèrna: 70% * Caudièra de lenha: de 60 a 80% * Caudièra de gasificacion de lenha: de 75 a 85% * Caudièra de pellets: de 85 a 95% * Caudièra de briquetas de lenha: de 75 a 90% * Moduls compactes per obtencion d'energia: 95% per unitat. == Referéncias == {{Referéncias}} == Bibliografia == * {{Cite book|data=1985}} kr7dgpnjvogr5rl12ox8yxzt6av30su 0 180628 2506109 2485857 2026-08-06T11:24:23Z Redaktor GLAM 56703 Higher resolution version of image 2506109 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} Una '''mina''' es un [[jaç]] expleita de material (per exemple d'[[aur]], de [[Olha|carbon]], de [[coire]], de [[Diamant|diamants]], de [[fèrre]], de [[Sau gemma|sal]], d'[[urani]], etc.). Pòt èsser descobèrta o sosterranha. Dins las annadas 1980, unes {{Nobr|20 miliards}} de tonas de material èran extrachs per an de las solas minas descobèrtas pel mond que mai de mitat de las minièras a mai de sièis miliards de tonas de [[carbon]], {{Nobr|1,6 miliard}} de tonas de minièra de [[fèrre]], {{Nobr|190 milions}} de tonas de minièra d'[[alumini]] serián extrachs de sòtol per de galariás e poses al començament del sègle XXI. De minas existissián ja a la [[Preïstòria]] (poses cravats dins la greda per l'extraccion de [[Selze|selzes]], poses o galariás d'extraccion de diferentas minièras (fèrre e coire subretot). A partir de sègle XIX, lo progrès tecnic e dins la [[geologia]] permetèron d'expleitar mai aviadament de jaces de sempre mai prigonds, e tanben sota la mar dempuèi una plata forma de [[foratge]], causant de damatges [[Environament|environamentals]], social e sanitaris dirècte e indirèctes. L'extraccion minièra es responsabla d'un grand nombre de mòrts, dins las galariás, o per la [[silicòsi]], l'[[asbestòsi]] o de [[Càncer|càncers]] provocats per [[radioactivitat]]. Los degalhs e poscas son a vegada a l'origina de pollucions de tria diferadas dins l'espaci o lo temps (amb de metals pesucs per exemple). De minas provoquèron un fenomèn d'acidificacion del mitan. De minas abandonadas son tanben a l'origina d'aclapament del sol superficial. Des seïsmes induchs pòdon èsser provocats per las grandas minas. En [[Occitània]] i a agut fòrça minas coma dins lo [[Massís Central|Massís central]], en [[Provença]], en Lengadòc (exemple : [[Carmauç]]) e tanben endacòm mai en França coma a [[Sant Estève]], pels jaces de carbon dins lo [[Nòrd-Pas de Calais]] (mai grand ret de galeriás sosterranhas del mond), en [[Lorena (region)|Lorena]] (ont i aviá tanben de jaces de minièra de fèrre), La [[Russia]] ten tanben fòrça jaces de carbon (exemples : Donbass e [[Siberia]]). Lo [[Reialme Unit]] possedís d'importants jaces de carbon al nòrd (Lowlands en [[Escòcia]]), en [[País de Galas]], près de [[Manchester]], dins lo centre (Midlands) e lo [[Yorkshire]]. [[Fichièr:Skidoo_01.jpg|vinheta|Anciana mina d'aur de Skidoo, dins la [[Val de la Mòrt]] en [[Califòrnia]].]] == Istòria == [[Fichièr:Georgii Agricolae De re metallica libri XII 1556 (125711380) (cropped).jpg|esquèrra|vinheta|L'Óme crava lo sol dempuèi la [[Preïstòria]] (poses per cercar de [[Selze|selzes]]).]] [[Fichièr:Mining scheme MKL Bd. 2 1890 (131579404).jpg|vinheta|Modèl d'una expleitacion minièra.]] [[Fichièr:Hurrier_Cobden_1853.jpg|vinheta|La mina, èra tanben l'expleitacion dels enfants ; aquí en [[1853]] los « esclaus blancs d'[[Anglatèrra]] ».]] === Preïstòria === L'expleitacion del sòtol data al mens de la fin del [[neolitic]] en Euròpa. Los òmas cavan ja dins lo ròc de posses e de galarás a vegada sus de desenas de mètre de plusieurs per cercar de mininièras variadas ([[selze]], [[òcra]], [[variscita]], etc.). Gaireben totas las mai vièlhas minas destinadas a la metallurgia datan de la Protoïstòria, mas unas comencèron a se desvolopar a partir del [[Neolitic]], amb d’esplechs rustics mas eficaces coma de codòls de ròca dura utilizada coma ''trissadors''<ref>Espérou J.-L., Roques P., et Ambert P.(1992) ''L'outillage des mineurs historiques de Cabrières'' ; Les Broyeurs, Colloque en Hommage à J. Arnal, Saint Mathieu de Trévier, Archéologie en Languedoc {{Numèro|15}}, {{P.|67-76}}</ref>. Coma lo mòstra de rèstes preïstorics de [[Carbon de lenha|cardon vegetal]] trobats dina d'ancianas pichonas minas pel mond, l'òme preïstoric d’ora aprenguèt a utilizar lo [[fuòc]] e benlèu amb l’aiga per desmargat la ròca e « dobrir » de minas<ref name="Dubois1996">Dubois C (1996) ''L'ouverture par le feu dans les mines : Histoire, archéologie et expérimentations = Fire setting in mines : history, archaeology, perimentations'' ; Revue d'archéométrie {{Numèro|20}}, {{P.|33-46}} (1 p.1/4) ISSN 0399-1237 ([http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=2878323 Résumé Inist/CNRS])</ref>; e tanben lo fuòc foguèt utilizat per l’extraccion dins las galariás. Los [[Arqueologia|arqueològs]] encontrèron dins las [[annadas 1980]] des marcas d’aquelas tecnica minièras preïstorics<ref>Ambert P., Barge H., Bourhis J.-R. et Espérou J.-L. (1984) ''Mines de cuivre préhistoriques de Cabrières (Hérault) Premiers résultats'' ; Bull. Soc. préhist. Fr., t. 81 , 3, {{P.|83-89}}.</ref>, dins mai d’una desena de minas de coire (amb un pauc d'[[antimòni]] e d'[[Argent (metal)|argent]]). Aquelas minas foguèron cavadas dins la region de [[Cabrièiras (Erau)|Cabrièiras]] en [[Lengadòc]] fa de milierats d’annadas (4310 ± 75 BP<ref>Paul Ambert (1995) ''[https://web.archive.org/web/20150924151008/http://www.persee.fr/articleAsPDF/bspf_0249-7638_1995_num_92_4_10066/article_bspf_0249-7638_1995_num_92_4_10066.pdf Les mines préhistoriques de Cabrières (Hérault) : quinze ans de recherches. État de la question]'' ; Bulletin de la Société préhistorique française ; Volume 92, Numéro 4 ; {{P.|499-508}}.</ref>), a la fin del [[Neolitic]]<ref>Ambert P. sous la direction de (1990) ''Cabrières-Hérault, le plus vieux centre minier métallurgique de France (2500 av. J.-C)'', Livret-Guide de l'Excursion A 2 du Colloque en Hommage à J. Arnal, 24 septembre 1990, Archéologie en Languedoc, t. 3, {{P.|1-32}}</ref>,<ref>Ambert P. (1992) ''L'émergence de la métallurgie en France méridionale. État actuel des connaissances''. In : le Chalcolithique en Languedoc, Archéologie en Languedoc, {{Numèro|15}}, {{P.|51-58}}.</ref>. === Antiquitat === Se trapa de rèstes de la nauta [[antiquitat]] de l'expleitacion de las minas d'[[Argent (metal)|argent]] del Laurion, a un cinquenat de quilomètres al sud d'[[Atenas]]. A l'epòca classica, los atenians utilizavan una energia e inventivita espectacularas per ne tirar lo maxim de minièra. AL sègle XXI, fòrça rèstes d’aquelas minas (poses, galerás, talhièrs de superfícia) marcan lo païsatge de la region. A l’epòca [[Empèri roman|romana]] fòrça e grandas expleitacions minièras se desvolopan en [[Ispània]], dins lo Balcans en [[Dalmàcia]] e en Mesia e mai tard en [[Dàcia]]. L'expleitacion minièra romana es coneguda pels tèxtes dels autors ancians coma [[Estrabon]] o [[Plini lo Vièlh|Plina lo Vièlh]], e tanben per d’inscriptions, coma les taula de bronze de Vipasca, règlament d'un districte minièr situat près de l'actuala ville d'Aljustrel al Portugal o encora coma las inscripcions figurant suls lingòts de meral. Las escavacions arqueologicas tanben revelèron diferentas tecnicas d'extraccion e lo material utilizat pels [[Minor (mestièr)|minors]]. Aqueles son de categorias de populacion variadas : sota la [[Republica Romana|Republica]] la man d'òbra servila dominava, sota l'[[Empèri roman|Empèri]] i aviá fòrça mai de trabalahdors salariats. Fòrça dels sites minièrs romans son encora mal conegut<ref>Pour un aperçu des recherches sur les mines romaines : J. Andreau, « [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/numi_0484-8942_1989_num_6_31_1940 Recherches récentes sur les mines romaines I : propriété et mode d’exploitation] », ''Revue numismatique'', 1989, 6, XXXI, {{P.}}86-112 et J. Andreau, « [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/numi_0484-8942_1990_num_6_32_2021 Recherches récentes sur les mines romaines II : Nature de la main d’œuvre, histoire des techniques et de la production] », ''Revue numismatique'', 1990, 6, XXXII, {{P.}}85-108.</ref>. === Edat Mejana === [[Fichièr:Mines_et_forges_de_Baigorry.jpg|vinheta|Minas e fargas de Baigorry,original de 1787 . Descripcion revèrs : Scèna presentant l'extraccion de la minièra e son tracatament dins los nauts fornèls; a drecha, lavarias.]] A l’[[Edat Mejana]] s’expleitava de minas gaireben pertot en [[Euròpa]], que siá de minas de fèrre o de non ferroses. Fòrça abondant a la superfícia de la [[Planeta|planèta]], lo [[mineral de fèrre]] es disponible dins de pichons jaces a la superfícia del sol o de fèbla prigondor. Los òmes de l’Edat Mejana expleitavan subretot de jaces que demandavan pas d'equipaments sofisticats. La difusion del procediment indirècte de reduccion de la minièra, apareguèt al sègle XV, transformèt de biais conciderable las condicions d'extraccion. La demanda sempre mai importanta, la possibilitat de tractar de minièras mens [[Fusion (fisica)|fusiblas]], mena a cercar de jaces mai abondants quitament se lor qualitat es mendre. Mai sovent, los metals non ferroses venián de minas descobèrtas per produire d'[[Argent (metal)|argent]] dempuèi de minièras complèxas coma de [[Sulfur|sulfurs]] de [[coire]] e de [[plomb]]. Pendent longtemps, lo [[Galena|plomb argentifèr]], mai aisit de tractar, foguèt l’objècte de l'extraccion mai intensiva. A l’epòca carolingiana, las minas de [[Melle (Doas Sèvras)|Melle]], en [[Peitau]], provesissiá la part mai importanta de l'argent produch dins l'[[Empèri Carolingian|Empèri]]. Al sègle XI, d'autras centras d'extraccion apareguèron dins l’Harz, en Sèlva Nègra e dins las [[Vòges]]. Lo sègle XII, temps de creissença dels escambis e d'instauracion de poders novèls, conéis una intensa activitat minièra en [[Itàlia]], en [[Euròpa Centrala|Euròpa centrala]] e en [[França]]. Pendent lo sègle XIII, l'Itàlia contunha d'èsser un productor important. Mas, l'Euròpa centrala, subretot la [[Boèmia]], pren la primièra plaça. Tanben a çò nòstre las minas se desvolopan: lo primièr reglament minièr conservat, la carta d'[[Aulaç|Aulas]] en Lengadòc, data de 1272. [[Anfós de Peitieus]], fraire de [[Loís IX de França]], vol devolopar la produccion minièra dins sos domènis miègjornals. La crisi europèa del mitan del sègle XIV al mitan del XV marca un capvirament de l'activitat minièra que recula en França e en Itàlia, mas que demora fòrta en Euròpa centrala. La segonda mitat del XV vei un vam novèl de la produccion que s'implican las mai grandas fortunas. Mentrtant s’organiza un sistèma novèl d'expleitacion fondat sus una novèla mena de carreg e per l'usatge sempre important de l'[[energia idraulica]]. [[Fichièr:Bergknapp_-_Hans_Sachs_Ständebuch_1568.jpg|vinheta|Minors, imatge del recuèlh ''Das Ständebuch'' (« le Libre dels mestièrs ») gravadura de Jost Amman (1568)]] === Epòca modèrna === Jacob Fugger, banquièr d'[[Augsborg]], es lo mai gran entrprenaire minièr de la Renaissença. Contribuís a financiar la politica de [[Carles Quint]] e pren lo contraròtle de las minas de coire de Neusohl dins lo reialme d’Ongria (ara en [[Eslovaquia]]) mas deu los abandonar en 1546 en rason de las complicacions nacudas de las guèrra austroturcas e de las guèrras de religion entre catolics e protestant<ref>[https://www.persee.fr/doc/ahess_0395-2649_1955_num_10_2_2434 Jeannin Pierre. Le cuivre, les Fugger et la Hanse. In: Annales. Economies, sociétés, civilisations. {{10e|année}}, N. 2, 1955. pp. 229-236.]</ref>. Obten dels [[Ostal d'Absborg|Absborg]] lo monopòli de las minas d'argent e de coire del [[Tiròl (land)|Tiròl]]<ref>[https://www.persee.fr/doc/rfsp_0035-2950_1960_num_10_2_392578_t1_0444_0000_001 Meynaud Jean. Finance et politique au seizième siècle. In: Revue française de science politique, {{10e|année}}, n°2, 1960. pp. 444-448.]</ref>. Las minas d'argent d'[[Euròpa Centrala|Euròpa centrala]] son la font màger del mercat europèu: lo tractat ''De re metallica'' ( « Suls metals ») publicat en 1556 per l'umanista alemand Georgius Agricola testimònia d'un cicle de produccion a son apogèu al moment ont lo mercat europèu comença a sentir venir lo flus dels metals precioses causat per la conquista espanhòla de l'America. Las minas d'argent del Potosi dins la Vice reialtat del Peró (ara en [[Bolívia]]) son expleitadas a partir de 1545, e aquelas de [[Zacatecas]] en [[Novèla Espanha]] (ara al [[Mexic]]), a partir de 1548. Las tecnicas son plan rudimentàrias al comparar d’aquelas en usatge en Euròpa centrala e l'expleitacion depend del trabalh de milierats d'[[Pòbles indigènas d'America|Indians]] someses la corvèa, la ''mita'', provocan una mortalitat fòrta<ref>Pierre Chaunu, ''Conquête et exploitation des nouveaux mondes : {{S-|XVI}}'', Presses universitaires de France, 1995, p. 302 sq.</ref>. Al sègle XVII, l’expleitacion del fèrre Oregrounds en Wallonia puèi en [[Suècia]] dona un grand vam a la produccion d'[[acièr]]. L'expleitacion del carbon de tèrra, longtemps confinada a unas regions coma lo país de Lièja, se devolopa al sègle XVIII e marca lo començament de la [[Revolucion industriala]]<ref>Pierre Jeannin, ''L'Europe du Nord-Ouest et du Nord aux {{s2-|XVII|XVIII}}'', Nouvelle Clio, Presses universitaires de France, 1987.</ref>. === Epòca contemporanèa === L’ONU (UNCTAD) destria tres tipes d'expleitacion: * las grandas minas (mai de {{nobr|40 salariats}}) extrason gaireben totas las fonts levadas ; * las pichonas minas (mens de {{nobr|40 salariats}}) produsent mens de {{unité|50000 t/an}} ({{formatnum:100000}} a {{unité|200000 t/an}}pel metals), per un investiment de mens de {{unité|1 M€}}, e un chifre d’afars annal inferior a 1,5 M€. Lor durada de vida es mai sovent de mens de {{nobr|5 ans}}. Aquelas minas se devolopèron fòrça dins las annadas 1985-2005, subretot dins los païses paures e a vegada, mai o mens anarquicament, dins unes païses rics (França/Guïana per exemple, amb l'aurpalhatge) ; * las minas artesanals son dobèrtas per d’individús (a vegada de biais anarquic e sens declaracion, quitament illegal) de biais oportunista e sovent amb de salariats que cercan una mena de subreviure amb de mejans rudimentaris e tradicionals. L'activitat sovent se realiza en sason, en complement a las culturas, la pèsca e la caça. Pòt èsser una font de revenguts importanta pels abitants, mas provòca de degalh environamentals (ronçada cap a l'aur o lo diamant) e sanitaris (empoisonament de l'environament e populacions pel mercuri dels cercaires d’aur). Sus la planèta al començament del {{S-|XXI}}, unes {{Nobr|15 milions}} d'artesans menors menan aquesta activitat. Aquel nombre doblèt en detz ans. En [[Africa]], 4,5 a {{Nobr|6 milions}} de personas cavan de minas pendent tota o una partida de l'an, amb 30 % a 40 % de femnas. D’aquesta populacion dependon unes {{Nobr|40 milions}} de personas, es a dire {{Nobr|1 African}} sur 20. D’autors estiman que lo movement va s'amplificar dins las zonas ricas en jaces e que per exemple al [[Zimbabwe]], lo nombre d’artesan minors poiriá triplar de 2000 a 2010<ref>T.Hentschel,F. Hruschka,M.Priester (2002) ; ''Global report on Artisanal and Small-scale Mining'' ; MMSD,{{Numèro|70}} ; {{P.|67}}.</ref>. Los cinq màger dominant la scèna mondiala al començament del {{S-|XXI}} son BHP Billiton, Rio Tinto, Vale, Xstrata e Anglo American, aquelas companhiás que tenon la mestresa tecnologica e [[Oligopòli|oligopolistic]] essent sempre mai en competicion amb las companhiás dels païses emergents. Diferentas expleitacions minièras o de projèctes minièrs fan fàcia a de contestacions venent de las comunautas localas. En mai dels permeses reglementaris d’obténer, las companhiás devon tanben assegurar d'aver un "permés social d'operacion" que permet a las activitats de se debanar dins un encastre acceptable per la populacion tocada<ref>{{Revista|nom1=Cooney|issn=0264-6811}}</ref>,<ref>{{Revista|nom1=Owen|issn=0301-4207}}</ref> == Tecnicas d'expleitacion == L'expleitacion de las minas pausa fòrça problèmas, e deu mobilizar diferents domènis de las [[Sciéncia|sciéncias]]. Es la rason qui dins fòrça païses se son creadas d’escòlas especificas d'[[Ingenhaire|ingenhaires]], las escòlas de las minas. Las minas de carbon son organizadas per estages a partir de que s’expleita las venas. Cada minor cava una vena per n’extraire lo carbon que se carga enseguida dins de vagonet. Es un trabalh fòrça difficil que cal cava de biais a aclapar pas galeriá, e mai, règna una calor afoganta, qu’i circula gaireben pas d'aire. Lo sol mejan trobat per crear una ventilacion èra de bastir dos poses. Lo primièr utilizat per la pujada e davalada dels minors e la pujada del carbon. L'autre es solament utilizat per la ventilacion. Sortissent una tona de carbon, s’extrasiá set tonas de sosproduchs (eventualament susceptible de conténer de toxics o de far de problèmas a causa la posca o de la turbiditat de las aigas de regolament) que s’evacua suls de torals o dins de bacins. === Prospeccion === Utiliza las donadas geologocas e istoricas, la descobèrta de jaces minarals beneficia tanben dels progrès de la [[Geoquimia]], de las tecnicas de sondatges (sismics per exemple) e de la modelizacion. De SIGs minièrs tanben apareguèron qu’ajudan los prospectors lor donant un accès combinat al MNT (Modèl numeric de terren), a l'imatgeriá satellit, a la mapas geologicas (metadonadas), a las donadas al subjècte del risc sismic, lo [[volcanisme]], a las fonts [[Geotermia|geotermalas]] conegudas, als jaces coneguts, a las donadas [[Geocronologica|geocronologicas]], flus de [[calor]], [[gravimetria]], [[tomografia]] 3D, [[riscs naturals]], [[Cadastre|cadastres]], donadas [[Environament|environamentalas]], etc. === Terrassament === Se pièga sus la [[Geofisica]] e la Resisténcia dels materials e sus las fonts localas disponiblas, prenent sempre mai en compte, en amont los besonhs de renaturacion e restauracion ecopaïsatgièra del site a la fin de l’expleitacion, veire pendent las diferentas fasas. Los grands projèctes fan l'objècte d'un estudi d'impacte prigond, e de mesuras compensatòrias o conservatòrias. === Poses e galariás === [[Fichièr:Child_coal_miners_(1908).jpg|esquèrra|vinheta|Los enfants èran sovent utilizats per davalar dins las minas de [[Olha|carbon]]. ''Fotografia de [[1908]]''.]] [[Fichièr:Marcinelle0053.JPG|vinheta|Evocacion d'una galariá.]] ==== Poses ==== I a diferentas escasenças per aténher lo jaç d’expleitar e permetre l'evacuacion dels produchs. Se lo jaç es gaireben orizontal e si la sisa dels terrens mòrts es pas tròp espés, se poirà expleitar en descobèrta. Se lo jaç arrasa una zona accidentada, per exemple de puèges en treplomb d’un val, serà possible d’aténher e expleitar lo jaç per de galariás orizontalas debocant sus la còsta. Mas se lo jaç arrasa pas gaire o pas dins de bonas condicions caldrà cavar de poses per l'aténher. Es la solucion mai carestiosa per expleitat e amb mens de renda, ers tanben la majoritat de las escasenças. Ambedoas solucions pòdon tanben se combinar (cas de la mina de fèrre de [[Somont]]). ==== Talhas e travèrsas ==== Las talhas servisson a l’expleitacion al mai près del jaç util, permetton d’expleitar las venas mas tanben d'organizar la ventillacion. Las galariás pòdon èsser talhadas dins lo produch expleitat (carbon, minièra) mai sovent o dins lo ròc al costat de las venas. Ls travèrsas son gaireben cavada dins lo ròc ; permeton lo liagam entre les poses e las venas expleitada. === Lo sostenament === Es l'ensemble de las òbras utilas per manténer las excavacions sosterranhas. === Lo cargament === Lo cargament es l'operacion que consistís, just après lo desenrocament, a cambiar de biais manual o mecanic la minièra extracha per que siá levada per de vagonets cap al potz. === Lo carreg === [[Fichièr:Marcinelle00322.JPG|esquèrra|vinheta|Carris]] [[Fichièr:Miner_in_a_gallery_Potosi_(pixinn.net).jpg|vinheta|Minor [[Bolívia|bolivian]] sotissent de degalhs amb una simpla bariòta]] Lo carreg es lo transpòrt dels produchs (carbon, minièra mas tanben los degalhs) dempuèi lo front de talh fins a la recepcion inferiora del potz d'extraccion, puèi benlèu, dempuèi la recepcion superiora del potz fins al talhièr de tractament. Lo transpòrt dels produchs, dins las minas industrializadas, se realiza dins de vagonets de contengut variat selon(de {{Nobr|500 litres}} à {{Nombre amb unitat|25000 litres}}) traïnats a braces d’òmes (enfants) dins las expleitacions non mecanizadas, per un [[Equus caballus|caval]] (o ase o [[mul]]) puèin per locotractors, electric, d’aire comprimit, d’ [[Esséncia (idrocarbur)|esséncia]] o diesel o simplament per [[Gravitacion|gravitat]]. Lo carreg es un factor fondamental dins l'expleitacion d'una mina, condiciona, amb lo potz, la capacitat d'extraccion. === L'escavacion === <gallery mode="packed"> Chevalements 11 19 62Loos.jpg|Chevalements 19 et 11 à [[Loos-en-Gohelle]]. Terril 62Loos Ecopole.jpg|[[Terril]]s du 11-19 à Loos-en-Gohelle. </gallery> * Los cables <gallery mode="packed"> Marcinelle0037.JPG|Roue du châssis à molette. Marcinelle0038.JPG|Câble tressé à plat pour manœuvrer les cages d'[[ascenseur]]s. Marcinelle0058.JPG|Câble dans son logement dans la salle des machines. </gallery> * Los aparelhs d'extraccion * Lo transpo === La ventilacion === [[Fichièr:Fan,_Virginia_Coal_Mine_Ventillation.png|vinheta|Mecanisme de buf d'aire fresc dins una mina de [[Olha|carbon]] als [[Estats Units d'America|EUA]]).]] La ventilacion es lo provesiment en aire fresc d'una mina. * Atmosfèra de las minas: importància de la luta eficaça contra las poscas per prevenir la [[silicòsi]], * Ventilacion de las minas contra lo comol de [[Monoxid de carbòni|CO]], [[Dioxid de carbòni|CO2]], [[metan]], [[grisó]]. * Los ventilators bufan o extrason d'aire. * De concepcions de rets de poses facilitan la circulacion de l'aire * La ventilacion es sovent un problèma critic dins las galariás sosterrenhas artesanalas o illegalas. === L'esclairatge === [[Fichièr:Marcinelle0014.JPG|esquèrra|vinheta|Colleccion de lampas de minors, Bois du Cazier.]] L'estudi de l'esclairatge present pas qu'un interés segondari dins las minas ont i a pas de grisó o de poscas. * Esclairatge de fuòc dobèrt: ** dempuèi l'[[Antiquitat|Antiquiat]], los minors s’esclarián amb de candèlas de [[seu]] que s’arrajavan per la fixar su cap. ** Los [[Roma antica|romans]] utilizavan de lampas d’òli realizadas en terralha, las lampas èran mai esclairantas que las candèlas. ** Lo poder esclairant de l'[[acetilèn]] foguèt utilizat a partir del {{S-|XIX}}. Mas coma totas la lampas de fuòc dobèrt, son usatge èra reservat a las minas metallicas e peirièras terranhas. * Esclairatge de seguretat per las lampas portativas. ** La necessitat d'un esclairatge segur dins las atmosfèras inflammablas de las minas (grisó, poscas) vengava necessari. ** Lo procediment mai ancian foguèt imaginat a Whitehaven, en [[1760]]. S'agís d'un rodet de selze per emanacion de garbas de lhauces. ** Es a [[Humphry Davy]] e George Stephenson que se deu lo conceptèpte de las lampas de seguretat: un sedaç metallic de malha quichada empacha l’espandiment d'una flama de l'interior cap a l'exterior de la lampa. ** Mai tard las lampas foguèron equipadas d'un vèire puèi d'una coirassa de tòla. L'esséncia minerala remplacèt l'òli, s’adapta la lampas a un sistèma d’alucatge intèrne. * Lampas electricas portativas [[Fichièr:Marcinelle0019.JPG|esquèrra|vinheta|Lampas electricas amb bateriás en carga, Bois du Cazier.]] ** Las primièras lampas electricas portativas de pilas primàrias misas en servici en 1862 repondavan pas plan a totas les exigéncias de seguretat. ** Las lampas d’acumulator e d’electrolita liquida aquestas lampas presentan l’avantge de resistir als capviraments accidentals. === L'extraccion === [[Fichièr:Foraging_for_coal_in_the_1926_General_Strike.jpg|vinheta|L'expleitacion del carbon en [[1926]] als [[Estats Units d'America|EUA]].]] L'operacion d’extraccion consistís a desrocar de troces de paret per los manutencionar e transportar. L’operacion pòt se far de biais diferent: * Extraccion a la man, * Extraccion amb d’esplechs individuals: : Istoricament lo desrocament se fasiá amb de pics a man e empenchas. Foguèron remplaçats pel martel picaire, instrument de tust, de movement alternatiu e que l’aisina es una agulha. * Extraccion mecanica : * Extraccion a l'[[explosiu]]. === Accidents d’expleitacion === * Explosion o embrasament del grisó, o « cop de grisó » * Cop de poscas, explosion provocada per l'embrasament de las poscas de carbon en suspens o comolat. * Incendis * Aigadas * Aclapaments == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Claude Domergue, ''Les mines antiques. La production des métaux aux époques grecque et romaine'' (coll. « Antiqua »), Paris, Picard, 2008, 240 p., 160 ill. {{ISBN|978-2-7084-0800-5}} * Alfred Évrard, Traité pratique de l'exploitation des mines : Leçons professées à l'Institut industriel du Nord de la France par M. Alfred Alfred, directeur de la Compagnie Houillère de Ferfay et de Ames, t. 1 & 2, Mons et Paris, Mons : E. Dacquin, 1879-1888 ; Paris : Baudry, 1890. 2e éd., coll. « Institut industriel du Nord », 1878 (réimpr. 1879,1888,1890) (1re éd. 1878), 2 vol. in-8° , fig p. (notice BnF no FRBNF30411406, lire en ligne) * François-Hubert Forestier, Apports récents de la géologie, de l’archéologie et de la microtoponymie à la localisation d’activités « industrielles » anciennes sur le plateau de Craponne-sur-Arzon. Fonderies et exploitations minières à l'époque gallo-romaine : in Cahiers de la Haute-Loire 1985, Le Puy-en-Velay, Cahiers de la Haute-Loire, 1985 * Gauvard, Claude (dir.), De Libera, Alain, Zink, Michel, ''Dictionnaire du Moyen Âge'', Paris, Quadrige/PUF, 2002, {{P.}}923. === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * « Représentations de la mine dans la culture européenne » (base de données) * « Histoire des lampes de mine et des lampes de sureté » * « HiMAT, un Domaine de Recherche Speciale (SFB) interdisciplinaire sur les activités minières dans les Alpes » * « No a la Mina Communautés de voisins autoconvoqués argentins contre la mine » * « Nombreuses photographies de mines souterraines » * « wikiMetallogenica: description des types de gîtes minéraux » * « Planification, construction et exploitation d'une mine. » 1z0ciofmxifmfoncfghzjj4m5w8q7ef 0 182558 2506011 2255921 2026-08-05T16:03:50Z Alaric 506 44932 pichonas correccions (Alibèrt, Gram. Occ.) 2506011 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Aude - Ouveillan - Eglise Saint-Jean l’Évangéliste - 03.JPG|vinheta|L'[[absida]] romanica.]] La '''Glèisa Sant Joan l'Evangelista''' es una [[Glèisa (edifici)|glèisa]] [[Art romanic|romanica]] situada a [[Auvelhan]] dins lo departament d'[[Aude]] e la [[Regions francesas|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. == Istòria == Al [[sègle IX]], una modèsta [[capèla]] carolingiana se bastiguèt al lòc de la glèisa actuala: l'existéncia d'aquela capèla (situada jos la glèisa actuala) es atestada per un document de [[895]] que menciona una donacion «d'una pèça de vinha» facha a la glèisa d'Auvelhan. En [[1090]], l'arquevesque Dalmace restaquèt la glèisa al Catedrala de Sant Just de [[Narbona]] e i creèt una comunitat de canonges. L'ancian edifici carolingian foguèt destruit a la debuta de la sègle XII per o remplaçar per una glèisa romanica mai majestuosa, dont rèsta principalament l'absida e la faciada oèst e son pòrge. == Proteccion == La glèisa es classada al títol dels monuments istorics dempuèi lo [[17 de febrièr]] de [[1926]]. == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Église Saint-Jean-l'Évangéliste d'Ouveillan|181039217}} <references /> [[Categoria:Aude]] 9iwylibbkuvcbjpu5ikasi7s3x1czc1 14 197602 2506082 2449345 2026-08-06T09:35:01Z Arancycn 58808 2506082 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Comuna|Alemanha]] [[Categoria:Subdivision d'Alemanha]] sk958cxaxbvxvq2knsyjqth456t0t63 2506083 2506082 2026-08-06T09:37:15Z Arancycn 58808 2506083 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Municipalities in Germany}} [[Categoria:Comuna|Alemanha]] [[Categoria:Subdivision d'Alemanha]] 79d1bfdpof18ly5t0mv6dkexsd7oom4 0 201036 2506059 2505740 2026-08-05T21:11:51Z Raymond Trencavel 26125 2506059 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''', nascut al mes de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son enfança en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] bsg87h5vjqr6j4l6vuca7yppiookjy3 2506060 2506059 2026-08-05T21:12:32Z Raymond Trencavel 26125 2506060 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''', nascut al mes de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son enfança en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] niuv5jv07hawfr3ukukb4sg6mcw46m9 2506061 2506060 2026-08-05T21:16:54Z Raymond Trencavel 26125 2506061 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''', nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son enfança en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] entmuiozkxjchepng9vvz773diak4pc 2506062 2506061 2026-08-05T21:18:00Z Raymond Trencavel 26125 2506062 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''', nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 8uycd7752ofvk3sd6bsaejo72p4h476 2506063 2506062 2026-08-05T21:36:28Z Raymond Trencavel 26125 2506063 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 5copokjvg3rnxofkkpzolhkhw5ht6hl 0 201403 2506019 2026-08-05T17:13:10Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la tauleta.]] La '''tauleta Plimpton 322''' es una tauleta d'[[argiela]] [[Babilònia (reialme)|babiloniana]] redigia entre [[-1822|1822]] e [[1784|1784 avC]]. Presenta un tableu de 15 linhas enumerant un ensemble de nombres que son probablament una lista de [[triplet pitagorician|triples pitagoricians]], es a dire un ensemble de tres nombres entiers ''a'', ''b'' e ''c'' qu... » 2506019 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la tauleta.]] La '''tauleta Plimpton 322''' es una tauleta d'[[argiela]] [[Babilònia (reialme)|babiloniana]] redigia entre [[-1822|1822]] e [[1784|1784 avC]]. Presenta un tableu de 15 linhas enumerant un ensemble de nombres que son probablament una lista de [[triplet pitagorician|triples pitagoricians]], es a dire un ensemble de tres nombres entiers ''a'', ''b'' e ''c'' que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''² donaa per lo [[teorema de Pitagòras]]. Es consideraa coma la pus vielha pròva de mestritge d'aqueu [[teorema]]. == Ligams internes == * [[Teorema de Pitagòras]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' John H. Conway e Richard K. Guy, ''Le livre des nombres'', Eyrolles, 1996, pp. 172-176. == Nòtas e referéncias == <references/> 7j2eyeelira59orwhd0hg5bnu0x2u7l 2506020 2506019 2026-08-05T17:13:19Z Nicolas Eynaud 6858 2506020 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la tauleta.]] La '''tauleta Plimpton 322''' es una tauleta d'[[argiela]] [[Babilònia (reialme)|babiloniana]] redigia entre [[-1822|1822]] e [[1784|1784 avC]]. Presenta un tableu de 15 linhas enumerant un ensemble de nombres que son probablament una lista de [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]], es a dire un ensemble de tres nombres entiers ''a'', ''b'' e ''c'' que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''² donaa per lo [[teorema de Pitagòras]]. Es consideraa coma la pus vielha pròva de mestritge d'aqueu [[teorema]]. == Ligams internes == * [[Teorema de Pitagòras]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' John H. Conway e Richard K. Guy, ''Le livre des nombres'', Eyrolles, 1996, pp. 172-176. == Nòtas e referéncias == <references/> nqkve902qhwst03rht1skijwp4nhz9l 2506021 2506020 2026-08-05T17:13:43Z Nicolas Eynaud 6858 2506021 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la tauleta.]] La '''tauleta Plimpton 322''' es una tauleta d'[[argiela]] [[Babilònia (reialme)|babiloniana]] redigia entre [[-1822|1822]] e [[1784|1784 avC]]. Presenta un tableu de 15 linhas enumerant un ensemble de nombres que son probablament una lista de [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]], es a dire un ensemble de tres nombres entiers ''a'', ''b'' e ''c'' que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''² donaa per lo [[teorema de Pitagòras]]. Es consideraa coma la pus vielha pròva de mestritge d'aqueu [[teorema]] per una societat [[Homo sapiens|umana]]. == Ligams internes == * [[Teorema de Pitagòras]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' John H. Conway e Richard K. Guy, ''Le livre des nombres'', Eyrolles, 1996, pp. 172-176. == Nòtas e referéncias == <references/> c1r89psd3hrpgx7veo9t810xl5mh1ul 0 201404 2506022 2026-08-05T17:14:41Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Teorèma de Pitagòras]] 2506022 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Teorèma de Pitagòras]] 205evdl1rkk9j3cjwzadi4el5uu32ef 0 201405 2506065 2026-08-05T23:51:14Z Mistico Dois 45295 Articol nóvel. 2506065 wikitext text/x-wiki '''David Alfaro Siqueiros''' ([[29 de decembre]] de [[1896]] – [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 2wpl946egp5h1aqk3q988y0pfyf30jj 2506066 2506065 2026-08-05T23:52:32Z Mistico Dois 45295 2506066 wikitext text/x-wiki '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuaha]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 68tdllm5tcs484ie0afl63naw1irw8h 2506067 2506066 2026-08-05T23:53:09Z Mistico Dois 45295 2506067 wikitext text/x-wiki '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] df2c0iv9a6o94pk3atelrvtrs5o0rva 2506068 2506067 2026-08-05T23:53:51Z Mistico Dois 45295 2506068 wikitext text/x-wiki '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 4bp6stf5erh4weudfsz4h4anzwthhwz 2506069 2506068 2026-08-05T23:54:18Z Mistico Dois 45295 2506069 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 5eaujdckrmzzaqnh1suy46wm2rc5j0t 14 201406 2506091 2026-08-06T09:45:13Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Bavaria}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] » 2506091 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Bavaria}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] 6694csc78xrphheofzkjweice02u60p 14 201407 2506092 2026-08-06T09:46:05Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Mecklemburg-Vorpommern}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] » 2506092 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Mecklemburg-Vorpommern}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] lh2m6y1hk1p211os1pwzyob9gt8t140 2506093 2506092 2026-08-06T09:46:27Z Arancycn 58808 2506093 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Mecklenburg-Vorpommern}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] 0krunolbhb88sc7kczh5d1u1347oiwa 14 201408 2506094 2026-08-06T09:47:32Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] » 2506094 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] ppujdu1mu5scof5rx2lsujhov9dra7v 14 201409 2506095 2026-08-06T09:48:12Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Saxony-Anhalt}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] » 2506095 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Saxony-Anhalt}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] fhxqiqsud9kvqd4btlmeklpd1a71os5 14 201410 2506096 2026-08-06T09:49:05Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Thuringia}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] » 2506096 wikitext text/x-wiki {{ArticlePrincipal}} {{Commonscat|Thuringia}} [[Categoria:Land d'Alemanha]] kuqbjmzr7892murusv960a9pz0i6z9u 14 201411 2506098 2026-08-06T10:17:41Z Arancycn 58808 Creacion de la pagina amb « {{Commonscat|Former countries in Germany}} [[Categoria:Ancian país|Alemanha]] [[Categoria:Istòria d'Alemanha]] » 2506098 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former countries in Germany}} [[Categoria:Ancian país|Alemanha]] [[Categoria:Istòria d'Alemanha]] f267iiiru9dq5xhb5y6hr9j4jjcjjcy 2506102 2506098 2026-08-06T10:20:54Z Arancycn 58808 2506102 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former countries in Germany}} [[Categoria:Ancian país d'Euròpa|Alemanha]] [[Categoria:Istòria d'Alemanha]] 9n7kbx2z7zyy8frtspbwiwlpudr38x7