Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 7961 2506116 2494913 2026-08-06T15:04:28Z Martin Macha 2111 41985 /* */ 2506116 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=<small>''República del Perú<br/>Piruw Republika<br/>Piruw Suyu''</small> |lenga= |nom_occitan=Peró |de= |imatge_bandièra=Flag of Peru.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Escudo nacional del Perú.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Peru (orthographic projection).svg |devisa= |lengas= [[castelhan]], [[quíchoa]], [[aimara (lenga)|aimara]] |capitala=[[Lima]] |coordenadas_capitala={{coord|12|02|S|77|01|W}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Lima]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Peró|President]]<br>[[Vicepresident]]s<br>[[Primièr Ministre]] | noms_dirigents= [[Keiko Fujimori]]<br>[[Luis Galarreta]]<br>[[Luis Galarreta]] |superfícia_reng=20 |superfícia_totala={{formatnum:1 285 215 }} |percentatge_aiga={{unitat|0,4|%}} |populacion_reng=45 |populacion_totala={{formatnum:34 294 231}} |populacion_annada=2021 |densitat=22 |tipe_independéncia= |país_independéncia= d'[[Espanha]] |data_independéncia=[[28 de julhet]] de [[1821]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=PE | moneda = | còde_moneda=PEN |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.pe]] |indicatiu_telefonic=+5 | organizacions_internacionalas= }} [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|273x273px| Peró es subdividit en 24 departaments e una província constitucionala.]] [[File:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|thumb|296x296px| Machu Picchu, en leis [[Andes]].]] '''Peró''' (en [[castelhan|espanhòl]]: ''Perú''; en [[quíchoa]] e [[aimara (lenga)|aimara]]: ''Piruw''), oficialament la '''Republica de Peró''' (en espanhòl: ''República del Perú''; en [[quíchoa]]: ''Piruw Ripuwlika''; en [[aimara (lenga)|aimara]]: ''Piruw Suyu''),'''<ref>{{Pdf|{{es}} [https://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/PERU_FICHA%20PAIS.pdf Ficha País]|618 Ko}}</ref>''' es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud|America dau Sud]]. S'espandissent sus una superfícia de {{formatnum:1285216}} <abbr>km²</abbr> dins los [[Andes]], enviroutat per l'[[ocean Pacific]] a l'[[oèst]], l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] e [[Colómbia]] au [[nòrd]], [[Brasil]] e [[Bolívia]] a l'[[èst]] e [[Chile]] au [[sud]]. Sa capitala es [[Lima]], vila mai poplada dau país. Brèç dei [[civilizacion]]s precolombianas deis [[Andes]], foguèt [[colonialisme|colonizat]] per [[Espanha]] que destruguèt l'[[Empèri Inca]] dins lo corrent dau sègle XVI. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per una oligarquia de grands proprietaris. Vengut independent a l'acomençament dau sègle XIX, conoguèt plusors conflictes còntra sei vesins per definir lo traçat de sei [[frontiera]]s. Sa vida politica es tanben caracterizada per una instabilitat politica cronica en causa dei rivalitats que devesisson l'oligarquia ò qu'opausan lei conservadors, sostenguts per lei militars, ai movements sociaus e ai partits de senèstra. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Peró - Topografia.png|thumb|right|Topografia de Peró.]] Lo territòri perovian a una superficia de {{formatnum:1285216}} km². Se pòu devesir entre tres regions principalas que son lo [[litorau]], leis [[Andes]] e la [[Seuva Amazonica]]: * lo [[litorau]] perovian a una [[longor]] d'aperaquí {{formatnum:2000}} [[quilomètre|km]]. Es format d'un plan estrech entrecopat per de relèus [[ròca|rocassós]], de formacions [[desèrt|deserticas]] (zònas de [[duna]]s... etc.) e de [[Còne de dejeccion|cònes de dejeccion]] [[Ròca sedimentària|sedimentaris]]. * leis [[Andes]] son devesidas entre tres cadenas enceuclant de bacins d'altitud e dins lo sud, un platèu dich [[Altiplano]]. Divèrsei vaus formadas per l'[[erosion]] i forman deis entalhs prefonds. La cadena occidentala es la pus auta amb de cimas fòrça importantas coma [[Huascarán]] ({{formatnum:6768}} m e cima pus auta dau país), [[Yerupajá]] ({{formatnum:6634}} m) ò [[Coropuna]] ({{formatnum:6425}} m). La cadena orientala es pus bassa mai presenta tanben de [[montanha]]s grandas coma [[Ausangate]] ({{formatnum:6372}} m). La cadena centrala es la pus bassa mai aquò demora relatiu car coma lei dos autrei, certanei cimas son fòrça importantas coma [[Salcantay]] ({{formatnum:6271}} m). Dins aquelei regions, lei comunicacions son malaisadas e certaneis axes necessitan d'empruntar de còls situats a mai de {{formatnum:4000}} m. * la seuva cuerb lo versant amazonian dau país, valent a dire lei regions orientalas. Es format d'un pèmont traversut e d'un plan bas drenat per lo [[fluvi]] [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] e seis [[riu|afluents]]. La seuva es [[Selva pluviala|pluviala]], fòrça densa e representa un obstacle ai desplaçaments. L'[[idrografia]] peroviana es organizada a l'entorn de tres bacins principaus que reprenon l'organizacion generala de la geografia fisica dau territòri : * lo versant occidentau fa partida dau bacin de l'[[Ocean Pacific]]. Es percorrut per de rius generalament pichons que vènon dei [[montanha]]s. Lo pus important es [[Río Rímac]] qu'es considerat coma un riu major dau país car passa per la capitala. Pasmens, tant son debit (40 m³/s), sa [[longor]] (160 km) que la superficia de son bacin ({{formatnum:3389}} km²) son relativament febles. * lo versant orientau fa partida dau bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. Es dominat per dos [[riu]]s dichs [[Ucayali]] e [[Marañón]] que son d'afluents majors dau [[fluvi]] amb de debits de respectivament {{formatnum:13300}} m³/s e de {{formatnum:16400}} m³/s. Son de vias navegablas importantas. * lo sud es dominat per lo bacin dau [[Lac Titicaca]] que forma un sistèma idrografic situat entre {{formatnum:3600}} e {{formatnum:4500}} gropant lo [[Lac Poopó]], lo riu [[Desaguadero]] e lo [[Salar de Coipasa]]. La superficia totala d'aquel ensems aganta aperaquí {{formatnum:140000}} km². === Clima === [[File:Peró - Clima.png|thumb|Clima de Peró.]] Peró se situa a de latituds [[tropic]]alas mai son [[clima]] despend tanben de la massa [[montanha|montanhosa]] deis [[Andes]], de l'influéncia dau [[Corrent de Humboldt|corrent oceanic freg de Humboldt]] e de l'influéncia dau fenomèn climatic [[El Niño]]. Tres zònas climaticas diferentas en partida liadas a la topografia pòdon ansin se destriar. Lòng dau [[litorau]], lo [[clima]] es sec amb de precipitacions feblas (mens de 100 mm en [[Lima]]). En foncion de la [[temperatura]], es [[ariditat|desertic]] caud lòng dau [[litorau]] nòrd e oèst e [[desèrt|desertic]] freg lòng dau litorau sud-oèst. Dins lei regions centralas e nòrd, lo clima es fòrça umid e generalament de tipe [[clima eqüatorial|eqüatoriau]] ò [[clima tropical|tropicau]] amb doas sasons dei pluejas ben marcadas e de precipitacions superioras a {{formatnum:2000}} mm [[annada|anuaus]] dins mai d'una region. Enfin, au [[sud]], se troba una region amb un clima temperat. === Demografia === En [[2014]], la populacion de Peró èra estimada a 30,1 milions d'abitants siá aperaquí 5% de la populacion d'[[America del Sud|America da Sud]]. Conoguèt una aumentacion rapida dins lo corrent deis annadas 1960 passant de 10,4 milions en [[1960]] a 29,1 milions en [[2009]]. Pasmens, aquela creissença es relativament moderada a respèct deis autrei país de la region e la natalitat demeniguèt d'un biais important entre [[1995]] e [[2000]] en causa d'una campanha d'esterilizacion fòrçada. En [[2014]], lo taus de natalitat èra de 2,2 enfants per frema. La populacion èra relativament jova amb un temps median egau a 27 ans. L'[[esperança de vida]] èra de 73,2 ans en [[2014]]. Aquela populacion es principalament installada lòng dau [[litorau]] e dins lei regions pus bassas deis [[Andes]]. Lei [[vila|aglomeracion]]s pus importantas se situan dins aqueleis endrechs levat [[Iquitos]] que se troba au nòrd-èst dins lo bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. Son [[Lima]] (9,9 milions d'abitants en [[2015]], compres lei 1,9 milions de l'aglomeracion de [[Callao]]), [[Trujillo]] ({{formatnum:950000}} abitants), [[Arequipa]] ({{formatnum:920000}} abitants), [[Chiclayo]] ({{formatnum:811000}} abitants) e [[Piura]] ({{formatnum:517000}} abitants). En revènge, certanei regions dau país, especialament dins la [[Seuva Amazonica]], son quasi vuejas amb mens de 2 ab/km². La composicion [[etnia|etnica]] de Peró es fòrça variada gràcias a cinc sègles de mestissage. Seis originas principalas son lei populacions indigènas, lei [[Colonialisme|colons]] [[Espanha|espanhòus]] e leis [[esclavatge|esclaus]] [[africa]]ns. Dins lo corrent dau sègle XIX, après l'[[independéncia]], un nombre non negligible d'imigrats venguts deis [[Illas Britanicas]], de [[França]], d'[[Alemanha]], d'[[Itàlia]], de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Japon]] s'installèron a son torn dins lo país. Durant aqueu periòde, un flux regular se mantenguèt tanben dempuei [[Espanha]]. L'identificacion deis abitants a una etnia es donc uei pas totjorn clara e es variabla en foncion deis estudis. Lei mestís forman lo premier grop (47 a 60%) e leis Amerindians lo segond (25 a 30%). Lo nombre deis Europèus (ò Blancs) presentan de variacions fòrtas e un percentatge variant de 5 a 20%. Leis Asiatics forman una minoritat gropant de 4 a 6% de la populacion. === Lengas === [[Fichièr:Peró - Lengas.png|thumb|right|Esquèma simplificat dei lengas perovianas.]] Peró es un [[estat]] multilingua amb au mens 120 [[lenga]]s diferentas parladas sus son territòri. L'[[espanhòu]] es la [[lenga oficiala]] dau país. Es tanben la [[lenga mairala]] de la màger part de la populacion (83,9% en [[2007]]). Lo [[quíchoa]] e l'[[aimara]], respectivament lenga mairala de 13,21% e de 1,76% deis abitants, an un estatut de cooficialitat assegurat per la [[constitucion]] dins lei regions onte predominan. Leis autrei lengas son parladas per 0,91% de la populacion. En fòra de l'[[espanhòu]], lenga [[latin]]a eiretatge de la [[colonialisme|colonizacion]], lei lengas parladas en Peró son gropadas au sen de 14 familhas principalas e divèrseis isolats. Pasmens, la màger part son menaçadas de disparicion en causa dau declin demografic de certanei comunautats indigènas, de la discriminacion anti-indigèna e de la lònga indiferéncia dau [[govèrn]] regardant lo subjècte. === Religion === [[Fichièr:Procesion del Señor de los Milagros.jpg|thumb|right|Señor de los Milagros, Lima]] Peró es un país [[cristianisme|crestian]] e sustot [[Catolicisme|catolic]] qu'au mens 77% de la populacion se revendicava d'aquela [[religion]] en [[2013]]<ref>'''[[Espanhòu|(es)]]''' ''Las religiones en tiempos del Papa Francisco'', Corporacion Latinobarómetro, 16 d'abriu de [[2014]], [https://web.archive.org/web/20141006090157/http://liportal.giz.de/fileadmin/user_upload/oeffentlich/Honduras/40_gesellschaft/LAS_RELIGIONES_EN_TIEMPOS_DEL_PAPA_FRANCISCO.pdf].</ref>. Lei [[Protestantisme|protestants]] (13%) formavan la premiera minoritat [[religion|religiósa]]. Son devesits entre mai d'una [[glèisa]] diferenta mai sa proporcion aumenta regularament dempuei leis annadas 1980. Divèrseis autrei religions ([[Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies|mormons]], [[bodisme|bodistas]]... etc.) gropavan aperaquí 7% deis abitants. Enfin, lo rèsta se declarava [[agnosticisme|agnostic]] ò [[Ateïsme|atèu]]. La [[constitucion]] peroviana assegura la libertat religiosa per la populacion. Pasmens, en vertut d'un acòrd signat en [[1980]] amb la [[Glèisa Catolica]], lo [[catolicisme]] a un estatut especiau e privilegiat. Es l'unica religion ensenhada au sen dau sistèma educatiu dau país, la Glèisa a certanei privilègis fiscaus e l'imigracion de trabalhaires catolics es facilitada. En mai d'aquò, de simbòls catolics ([[crucifiç]], imatges de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge]]... etc.) se troban dins cada bastiment public. == Istòria == === Lo periòde preistoric === La Preistòria umana peroviana es fòrça mau coneguda en causa de la manca de vestigis. Lei traças pus ancianas de preséncia [[Homo sapiens|umana]] en Peró datan d'au mens {{formatnum:22000}} ans. Lei populacions d'aqueu periòde èran probablament de nomadas que sa subsisténcia èra basada sus la [[caça]] e la culhida. Lo mestritge de la fabricacion d'[[otís]] de [[pèira]] sembla d'aparéisser i a {{formatnum:17000}} ans. La sedentarizacion e lo desvolopament de l'[[agricultura]] foguèron un procès lòng liats au reculament dei [[glacièr|glaciers]] [[Andes|andins]]. === Lo periòde precolombian === ==== Lei periòdes arcaïc e formatiu ==== Lei progrès de la sedentarizacion, de l'[[agricultura]] e la [[pesca]] e lo reculament dei [[glacièr|glaciers]] favorizèron l'emergéncia de [[cultura]]s e de [[civilizacion]]s vertadieras. La pus anciana es la [[civilizacion de Caral]] apareguda au començament dau millenari III av. JC dins la region de [[Trujillo]]. Presentava ja plusors trachs pròpris ai [[civilizacion]]s [[Andes|andinas]] ulterioras coma una [[arquitectura]] massiva caracterizadas per de bastiments piramidaus, l'existéncia d'un panteon [[politeïsme|politeïsta]], la formacion de centres urbans de talha importanta ò la realizacion de [[geoglif]]s. Mestrejava la produccion e la teissedura dau [[coton]] mai en revènge, conoissiá pas l'usatge de la [[terralha]]. Tanben, semblava pas de conóisser de [[guèrra|conflictes armats]] car leis [[arqueologia|arqueològs]] an pas descubèrt d'armas ò de bastiments militars dins lei vestigis d'aquela civilizacion. La [[civilizacion de Caral]] dispareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII av. JC probablament en causa de cambiaments [[clima]]tics entraïnats per lo fenomèn [[El Niño]]. Au començament dau millenari I av. JC, apareguèron doas [[civilizacion]]s novèlas lòng dau [[litorau]] que mestrejavan de tecnicas de fabricacion de la [[terralha]]. La [[cultura de Chavín]] apareguèt vèrs {{formatnum:1000}} av. JC. Conoguèt son apogèu entre [[-800|800]] e [[-200|200]] av. JC avans sa disparicion rapida au començament dau sègle II av. JC. Introduguèt la [[metallurgia]] dau [[bronze]] e de l'[[aur]] dins la region, melhorèt lei tecnologias textilas, [[Domesticacion|domestiquèt]] lo [[lama]] e inventèt la premiera forma [[Andes|andina]] d'art visuau conegut amb l'escultura d'estèlas representant de [[dieu|divinitats]]. Au nivèu politic, sembla de formar un estat [[teocracia|teocratic]] dominat per lo clergat de divinitats inspiradas per leis imatges dau [[puma]] e dau [[jaguar]]. La [[cultura de Paracas]] faguèt son aparicion vèrs [[-800|800 av. JC]], conoguèt son apogèu en [[-600|600]]-[[-400|400 av. JC]] e foguèt absorbida au sègle II av. JC per la [[civilizacion de Nazca]]. Desvolopèt la teissedura de la [[lana]] e la deformacion volontària dei [[crani]]s. ==== Lo periòde classic ==== Lo periòde classic dei [[civilizacion]]s precolombianas es caracterizat per un isolament important de cada cultura que fòrman d'entitats politicas liadas entre elei per de cambis comerciaus mai refusant autrament de durbir sei [[frontiera]]s ais estrangiers. Aquò favorizèt donc un desvolopament regionau amb de culturas fòrça diferentas mai estendudas sus un territòri relativament limitat. {{veire|Cultura de Moche|Civilizacion de Nazca}} De [[-200|200 av. JC]] a [[600]], doas culturas se destrian que son la [[cultura de Moche]], situada lòng dau [[litorau]] nòrd-oèst, e la [[civilizacion de Nazca]], establida lòng dau litorau sud. La premiera èra caracterizada per de [[terralha]]s de qualitat auta ornadas d'escènas realistas que son de fònts importantas per estudiar son organizacion sociala. Conoguèt un declin rapide après [[700]] e dispareguèt dins lo corrent dau sègle VIII. La [[civilizacion de Nazca]], eissida de la [[cultura de Paracas]], es famosa per sei [[geoglif]]s mai mestrejava tanben de tecnicas de fabricacion de [[terralha]]s policromas. Conoguèt una crisi grèva vèrs [[350]] qu'entraïnèt l'aclapament volontari de [[Cahuachi]], santuari major dei Nazcas, mai lo procès de disparicion de la cultura nazca foguèt lòng e s'acabèt probablament dins lo corrent dau sègle VIII. {{veire|Civilizacion de Tiwanaku|Civilizacion de Wari}} Au començament dau sègle VII, la preponderància passèt ai vilas de [[Tiwanaku]], installada au sud dau [[Lac Titicaca]], e de [[Wari]], establida dins la region d'[[Ayacucho]]. Lei dos centres èran de metropòlis [[religion|religiosas]] importantas que son [[clergat]] aviá un raionament culturau important sus lei regions vesinas. [[Tiwanaku]] desvolopèt una [[agricultura]] intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'aigatge e aurià federat un reiaume important amb la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei prèires de la vila. Dispareguèt après [[1200]] en causa d'una crisi agricòla entraïnada per un assecament dau [[clima]]. [[Wari]] adoptèt un modèl diferent caracterizat per una expansionisme militar agressiu e la formacion d'un reiaume ierarquizat (bastidas de [[rota]]s, de capitalas províncialas... etc.) que prefiguran l'[[Empèri Inca]]. Lei regions somesas foguèron tanben colonizadas e esplechadas au profiech de la [[capitala]]. Pasmens, una crisi economica e agricòla entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an [[1000]] amb l'abandon de [[Wari]] e la restauracion de l'[[independéncia]] dei pòbles vencuts. {{veire|Cultura chimú}} A partir dau sègle XII, la diversitat culturala de la region venguèt fòrça importanta amb l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la [[cultura chimú]] que se formèt dins la meteissa region que l'anciana [[cultura de Moche]]. Formèt un [[estat]] centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « ''[[Ci-quic]]'' ». Sa [[capitala]], [[Chanchan]], agantèt {{formatnum:60000}} abitants gràcias a la bastida de rets importants de [[rota]]s, de [[canal|canaus]] e de [[fortificacion]]s. A partir de [[1200]], acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas mai foguèt a son torn vencut e ocupat per l'[[Empèri Inca]] dins lo corrent deis annadas 1460. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'[[estat]]s aimaras dins lei regions [[montanha|montanhósas]]. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs [[Urcussuyu]] principalament centrat sus lo versant occidentau e [[Umasuyu]] estendut sus lo versant orientau. ==== Lo periòde imperiau ==== [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'Empèri Inca.]] {{veire|Empèri Inca}} L'[[Empèri Inca]] se formèt vèrs [[1200]] a partir d'una dinastia installada dins la vila de [[Cuzco]]. Lo tèrme « inca » designa aquela dinastia mai lo nom dau pòble ocupant [[Cuzco]], que parlava [[quíchoa]], es desconegut. Lo seten sobeiran inca, [[Yahuar Huacac]], capitèt d'instaurar sa dominacion sus tota la vau. Son successor [[Viracocha Inca]] foguèt obligat d'abandonar la [[capitala]] après una desfacha grèva còntra lei Chancas en [[1438]]. Son fiu [[Pachacutec|Yupanqui]] menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la [[batalha de Yahuarpampa|victòria de Yahuarpampa]]. Lo venceire prenguèt alora lo títol de [[Pachacutec]] (« lo Reformator », [[1438]]-[[1471]]) e acomencèt una politica d'expansion militara. Fins a sa [[mòrt]], leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo [[Cultura chimú|Reiaume Chimú]]. Son fiu [[Tupac Yupanqui]] ([[1471]]-[[1493]]) contunièt sa politica e sei fòrças agantèron [[Quito]] e lo nòrd dau [[Chile]] actuau onte se turtèron ais [[Araucans]]. Remplaçat per son fiu [[Huyana Capac]] ([[1493]]-[[1527]]), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de [[Quito]] e ocupèt una partida dau litorau chilen sensa capitar de rompre la resisténcia araucana<ref>Leis Araucans resistèron tanben ais [[Espanha|Espanhòus]] e demorèron independents fins a [[1882]].</ref>. L'[[Empèri Inca]] foguèt l'estat pus organizat de l'America Precolombiana. Son cap èra un monarca absolut dich [[Sapa Inca]], considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau [[clergat]], ai besonhs deis armadas e de l'Estat (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de [[famina]]) e ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'[[escritura]], l'adminitracion inca conoissiá lei [[matematicas]] e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de [[rota]]s, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers. Per unificar l'Empèri, leis Incas impausèron l'utilizacion dau [[quíchoa]], lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un ret de [[rota]]s e d'[[ostalariá]]s permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges. === Lo periòde espanhòu === ==== La conquista de l'Empèri Inca ==== La conquista espanhòla se debanèt de [[1532]] a [[1571]]. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e lei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en [[1530]], 1,3 milion en [[1570]]). D'efèct, la [[mòrt]] de [[Huayna Capac]] entraïnèt una [[Guèrra de Succession Inca|guèrra civila per sa succession]] entre [[Huascar]] ([[1527]]-[[1532]]) e [[Atahualpa]] ([[1532]]-[[1533]]). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la [[capitala]] mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats [[sang|saunós]] de [[Quito]] a [[Cuzco]] li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas. Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]] comandat per [[Francisco Pizarro]] desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de [[1532]], capturèron [[Atahualpa]] a la [[batalha de Cajamarca]]. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de [[Cuzco]]. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre ''[[conquistador]]s'' (partisans de [[Francisco Pizarro|Pizarro]] còntra partisans d'[[Diego de Almagro|Almagro]], [[1536]]-[[1542]]). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich [[Manco Inca II]] poguèt crear lo [[Reiaume de Vilcacamba]] que demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en [[1572]]. ==== L'esplecha coloniala de Peró ==== [[File:America dau Sud Espanhòla (1690).png|thumb|America dau Sud Espanhòla a la fin dau sègle XVII.]] Après la conquista [[Espanha|espanhòla]], lo territòri perovian foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'[[Espanha]] e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo [[Conseu deis Índias]] installat en [[Espanha]]. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entre [[America]] e [[Euròpa]], una administracion coloniala foguèt creada. Peró venguèt ansin lo centre de la [[Vice-Reialtat de Peró]] que son sèti èra situat en [[Lima]] fondada en [[1535]]. Aquela institucion èra cargada de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics dei possessions espanhòlas d'[[America del Sud|America dau Sud]] franc de [[Veneçuèla]]. Pasmens, èra devesida entre d'audiencias installadas a [[Panama]], [[Santa Fe de Bogota]], [[Quito]], [[Santiago de Chile|Santiago]] e [[La Plata]] que tenián d'autonòmias fòrça importantas en causa dei distàncias entre aquelei vilas e [[Lima]]. Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament lei ''corregidors'' que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per lo [[govèrn]] [[Espanha|espanhòu]] e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn. La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]]. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dau [[sègle XVIII]], èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdres [[religion|religiós]] e lo [[clergat]] secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lo [[dèime]]. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida de [[glèisa]]s, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles auctonòms fasián partida de son ressòrt. Lei resèrvas e jaciments d'[[aur]] e d'[[argent (metal)|argent]] concentrèron inicialament l'atencion deis [[Espanha|Espanhòus]]. En particular, la descubèrta d'un jaciment d'[[argent (metal)|argent]] fòrça important a [[Potosi]] aguèt una gròssa influéncia sus lo desvolopament de Peró amb la creacion d'una rota [[Lima]]-[[Potosi]] que venguèt l'axe principau dau Peró coloniau. Se formèt alora doas zònas economicas diferentas: * lòng dau [[litorau]], leis Espanhòus desvolopèron l'[[agricultura]] ([[cereala]]s, [[vinha]]s... etc.). Un nombre important d'[[Esclavatge|esclaus]] [[africa]]ns i foguèt importat coma man d'òbra. * dins la region andina centrala, lei prioritats èran la percepcion de tributs de part dei comunautats indianas e l'esplecha miniera. Lei minas de [[Potosi]] assegurèron la mitat de la produccion d'argent de l'Empèri Espanhòu de [[1550]] a [[1650]] mai la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'[[agricultura]] que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per una [[aristocracia]] terrenala (''hacienda''). ==== La formacion de la societat peroviana ==== La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'[[Africa]]ns, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan sa [[lenga]] e de trachs indians fòrça importants. ===== La societat coloniala ===== Lei Blancs èran principalament originaris d'[[Espanha]]. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Peró es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins lei [[colonialisme|colonias]] [[Espanha|espanhòlas]]. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichs ''criollos'' per designar aquelei nascuts sus lo territòri [[america]]n e ''peninsulares'' per designar aquelei d'[[Espanha]]. Dos principis importats de l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèu]] dominèron son mòde de vida : la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la « puretat » de son [[sang]]. Coma lei familhas de ''criollos'' avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats dei ''peninsulares'' còntra lei ''criollos''. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclant ''criollos'' e ''peninsulares'', se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'[[aristocracia]] terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la « puretat » de son [[sang]] e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala. Leis Africans foguèron inicialament utilizats coma [[esclavatge|esclaus]] dins lei plantacions e lei minas. Pasmens, tre la fin dau [[sègle XVII]], leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'[[Africa]] venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès sociau e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat. Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquista [[Espanha|espanhòla]] en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] a l'arribada de fremas vengudas de la [[Peninsula Iberica]], lei relacions en fòra dau [[maridatge]] entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasons [[religion|religiosas]] (lei mestís èran sovent nascuts en fòra dau [[maridatge]]) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrsei [[lei|lèis]] foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron amb la creacion dei ''habilitaciones'' permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís. ===== La societat indiana ===== Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de la [[colonialisme|colonizacion]], leis Indians foguèron somés au sistèma de l’''encomienda''. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un [[tribut]] ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialament [[Bartolomé Casaus|Bartolomé de las Casas]], e en [[1542]], lo rèi d'Espanha adoptèt lei ''Lèis Novèlas'' qu'ordonèron la restitucion a la Corona deis ''encomiendas'' après la [[mòrt]] de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, la [[monarquia]] deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris ([[1544]]-[[1548]]). Premier, acceptèt la prolongacion de l’''encomienda'' per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas. Entre [[1569]] e [[1581]], lo vice-rèi [[Francisco de Toledo]] creèt un sistèma novèu d'organizacion dei comunautats indianas que foguèron gropats au sen de ''reducciones'' pagant tributs e corvadas. Perseguida per sei successors, aquela politica capitèt parcialament car mai d'un Indian capitèt de s'escapar dei ''reducciones''. Dichs ''forasteros'', aqueleis Indians venguèron generalament obriers dins lei tenements espanhòus. Aquò entraïnèt de movements de populacions que favorizèron l'expansion dau [[quíchoa]] e de l'[[aimara]] dins leis [[Andes]]. Una autra particularitat importanta de la colonizacion de Peró foguèt lo mantenement d'una partida larga de l'[[aristocracia]] inca gràcias a sa collaboracion amb lo poder espanhòu. D'efèct, lei caps incas (''curacas'') foguèron sovent cargats de la collècta dei tributs. Pasmens, en [[1780]], l'introduccion de taxas entraïnèt una revòuta d'un ''curaca'' de [[Cuzco]] qu'afirmava èsser un descendent dei sobeirans incas. Prenguèt lo nom de [[Tupac Amaru II]] e son insureccion menacèt [[Cuzco]] en [[1781]] fins au mandadís de renfòrç importants dempuei [[Lima]]. La revòuta entraïnèt tanben una insureccion de caps aimaras qu'assetjèron [[La Paz]] en [[1781]] avans d'èsser vencuts avans la fin de l'[[annada]]. Lo bilanç de la guèrra foguèt saunós (aperaquí {{formatnum:100000}} [[mòrt]]s) e entraïnèt la disparicion de la màger part de l'[[aristocracia]] amerindiana. De mai, lei mestís venguèron fòrça maufisants car volián pas èsser associats amb la revòuta. En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians au [[cristianisme]]. Aquò acomencèt tre la conquista amb la destruccion dei temples [[paganisme|pagans]], deis idòlas, dei libres [[Religion|religiós]] indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, lo [[cristianisme]] [[catolicisme|catolic]] se generalizèt sota la forma d'un [[sincretisme]] mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions amb d'elements e de rites eissits de la [[religion]] precolombiana anciana. Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, dei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] qu'èran desconegudas sus lo [[continent]] [[america]]n ([[Veròla|vairòla]]...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deis [[Espanha|Espanhòus]]. Regardant l'èx-territòri inca, leis estimacions èra de 12 milions d'abitants e de solament 1,3 milion en [[1570]] e {{formatnum:700000}} en [[1620]]. De mai, lei migracions d'Indians en direccion dei centres economics de la societat ispanoamerica, especialament lei regions minieras, agravèron lo despoblament dei territòris indians. Pasmens, au contrari dei territòris mesoamericans, aquò entraïnèt pas una disparicion totala deis institucions socialas amerindianas que se mantenguèron, especialament una partida de l'[[aristocracia]] que collaborèt activament amb leis Espanhòus. ==== Lo declin dau poder coloniau ==== [[Felip II d'Espanha|Felipe II]] ([[1556]]-[[1598]]) assaièt d'organizar la gestion e de l'administracion de l'empèri [[colonialisme|coloniau]] [[Espanha|espanhòu]]. Pasmens, en causa dei distàncias e de la superficia estendudas, la Corona mau capitèt e l'autoritat reiala declinèt pauc a pauc. En parallèl, la poissança militara d'[[Espanha]] s'afebliguèt. Après la desfacha a l'eissida de la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]), lo [[govèrn]] de [[Madrid]] decidiguèt tornarmai de s'ocupar de l'organizacion de sei colonias. L'influéncia dei familhas de ''criolos'' foguèt tanben reducha amb la creacion de pòstes administratius importants fisats a de ''peninsulares''. Aquelei reformas permetèron ansin de melhorar lei revenguts reiaus. Pasmens, aquò entraïnèt un maucontentament important, magerament au sen dei ''criolos'', basat sus l'aumentacion deis [[impòst]]s, lo ròtle important donat ai ''peninsulares'' ò lei limits comerciaus impausats per lo monopòli [[Espanha|espanhòu]]. Ansin, una partida importanta de l'elèit revendicava un reequilibratge dei cambis e dei relacions amb la [[metropòli]]. Pasmens, en Peró, après la revòuta de 1780-1781, la màger part dei mestís e dei ''criolos'' èran prudents que gardavan la remembrança dei combats. De mai, donavan d'importància a sei privilègis e leis idèas dei [[Sègle de las Luses|Lutz]] avián per exemple gaire de partisans. === Lo Peró independent === ==== La fin de la colonizacion e l'independéncia de Peró ==== A l'acomençament dei guèrras d'independéncia sud-americanas, la prudéncia dei mestís e dei ''criolos'' engatjèt Peró dins lo camp [[Espanha|espanhòu]]. En [[1810]], [[Lima]] venguèt donc lo centre de concentracion dei tropas espanhòlas e leis autoritats localas contentèron divèrsei demandas dei ''criolos'' per ganhar son sostèn. En [[1810]]-[[1811]], lei fòrças basadas en Peró rebutèron una ataca de la junta independentista de [[Buenos Aires]]. En [[1814]]-[[1815]], la còntra-ofensiva generala ordonada per lo rèi [[Ferrand VII d'Espanha|Ferrand VII]] permetèt de reconquistar una partida dei colonias rebèlas e d'assegurar tornarmai lei comunicacions entre Peró e la [[metropòli]]. Pasmens, amb la revòuta liberala deis annadas 1820, [[Espanha]] foguèt afeblida per de conflictes intèrnes. Leis insurgents prenguèron tornarmai l'avantatge. Peró foguèt ansin conquistat per [[Simon Bolívar]] en [[1823]]. Proclamat « Liberator », lo venceire recebèt de poders dictatoriaus l'annada seguenta per resòuvre lei conflictes politics perovians. Dotèt lo país novèu d'una [[constitucion]] autocratica. ==== La Confederacion Peru-Boliviana e lo periòde Ramon Castilla ==== La question principala de l'après-guèrra d'independéncia èra aquela de l'union entre Peró e [[Bolívia]]. L'[[oligarquia]] de [[Lima]] i èra gaire favorabla e obtenguèt satisfaccion en [[1826]]. Pasmens, lei tensions entre lei diferentei faccions dau país èran encara importantas e l'instabilitat politica venguèt rapidament la nòrma. Per exemple, lo generau [[Agustín Gamarra]], president de [[1829]] a [[1833]], foguèt obligat de reprimir mai d'una revòuta dins tot lo país en despiech dau mantenement de son autoritat dins la [[capitala]]. Aquò afebliguèt grèvament Peró que venguèt la buta deis ambicions de [[Bolívia]]. En [[1835]], lei tropas dau generau bolivian [[Andres de Santa Cruz]] intrèron en Peró que foguèt devesit entre dos estats integrats au sen d'una Confederacion Peru-Boliviana. Dins aquò, la poissança d'aquel [[estat]] èra una menaça per [[Chile]] que s'alièt amb Gamarra que reprenguèt [[Lima]] en [[1838]]. La [[batalha de Yungay|victòria chilena de Yungay]] en [[1839]] permetèt de restaurar l'independéncia de Peró que contunièt la guèrra còntra [[Bolívia]]. Pasmens, foguèt vencut en [[1841]] entraïnant la casuda definitiva de Gamarra. Après aqueu conflicte, leis annadas 1840 foguèron marcadas per lo desvolopament economic dau país sostengut per l'esplecha dau [[güano]] e dei jaciments de [[saunitre]] descubèrts dins lo [[desèrt de Tarapaca]]. Lo generau [[Ramon Castilla]], president en [[1845]]-[[1851]] e en [[1855]]-[[1862]], foguèt la personalitat principala dau periòde. Aboliguèt l'[[esclavatge]] e lo tribut pagat per leis Amerindians, encoratjèt leis investiments estrangiers e faguèt adoptar una [[constitucion]] pus liberala en [[1860]]. ==== L'intervencion espanhòla e la Guèrra dau Pacific ==== La segonda mitat dau sègle XIX foguèt marcada per mai d'un conflicte implicant Peró còntra [[Eqüator (país)|Eqüator]] ([[1858]]-[[1860]]), [[Espanha]] ([[1864]]-[[1866]]) e còntra [[Chile]] ([[1879]]-[[1883]]). Lo premier inaugurèt un conflicte [[frontiera|frontalier]] fòrça lòng regardant lo traçat dau limit entre Peró e [[Eqüator (país)|Eqüator]] qu'èra pas estat clarament definit per leis [[Espanha|Espanhòus]]. Coma [[Eqüator (país)|Eqüator]] voliá vendre un territòri revendicat per [[Lima]] per pagar son deute, una armada peroviana desbarquèt sus lo territòri eqüatorian. I trobèt un país devesit per una guèrra civila e fòrça instable mai capitèt finalament d'obtenir l'annulacion de la venda. Lo segond foguèt una guèrra entraïnada per lo refús de Peró de pagar un deute datant dau periòde [[Colonialisme|coloniau]]. [[Espanha]] mandèt una flòta que prenguèt lo contraròtle deis Illas Chincha, fònt importanta de revenguts per l'economia peroviana gràcias a sei jaciments de [[güano]], e faguèt lo [[blocus]] dau país. Pasmens, lo conflicte se generalizèt amb la formacion d'una coalicion gropant Peró, [[Chile]], [[Bolívia]] e [[Eqüator (país)|Eqüator]]. La revirada d'una ataca espanhòla còntra [[Callao]] causèt lo retirament de la flòta e marquèt la fin de la guèrra. Aqueu succès renforcèt l'independéncia dei país sud-americans qu'èra encara mau acceptada per [[Madrid]]. Lo tresen foguèt una guèrra entraïnada per de tensions regardant l'esplecha dei jaciments de [[saunitre]] dau [[Desèrt d'Atacama]] entre [[Bolívia]] e [[Chile]]. Per s'aparar còntra la menaça chilena, [[La Paz]] signèt una aliança defensiva amb [[Lima]] en [[1873]]. Ansin, en [[1879]], Peró se trobèt dirèctament implicat dins la guèrra entre sei dos vesins. Gràcias a sa superioritat, la marina chilena poguèt menar d'atacas còntra lo [[litorau]] e l'armada peroviana subiguèt una desfacha grèva a [[Batalha de Tarapaca|Tarapaca]]. Per faciar la menaça, [[Nicolas de Pierola]] se proclamèt dictator en [[1880]]. Dins aquò, mau capitèt d'empachar la capitulacion de [[Lima]] l'annada seguenta, çò qu'entraïnèt son reversament. Gràcias ai generaus [[Miguel Iglesias]] e [[Andres Caceres]], lei Perovians obtenguèron quauquei succès mai foguèron definitivament vencuts a la [[batalha de Huamachuco]] en [[1883]]. Lo [[tractat d'Ancon]] laissèt ai [[Chile]]ns tota la region de Tarapaca e permetèt l'ocupacion de [[Tacna]] e d'[[Arica]] durant dètz ans. Un vòte èra previst a l'eissida d'aqueu periòde permetent ais abitants de chausir entre lei dos país mai l'escrutinh foguèt jamai organizat. La situacion foguèt reglada en [[1929]] amb lo partiment de la region: Peró recuperèt [[Tacna]] e [[Chile]] gardèt [[Arica]]. ==== Militaristas e civilistas ==== [[File:Peró - Evolucions territòrialas.png|thumb|Evolucions territòtialas de Peró deis annadas 1880 ais annadas 1940.]] Après la [[Guèrra dau Pacific]] còntra [[Chile]], lo poder foguèt tengut per doas faccions diferentas dichas « militaristas » e « civilistas ». Lei militaristas dirigiguèron inicialament lo país amb lei generaus [[Andres Caceres|Caceres]] ([[1886]]-[[1890]] puei [[1894]]-[[1895]]) e [[Remigio Bermudez]] ([[1890]]-[[1894]]). Pasmens, en [[1895]], una insureccion menada per l'èx-dictator [[Nicolas de Piedrola]] prenguèt lo poder e lo gardèt fins a [[1899]] amb lo sostèn dei civilistas. Restabliguèt lei finanças dau país, restaurèt la [[conscripcion]] obligatòria e lo vòte secrèt. Foguèt remplaçat per [[Eduardo Lopez de la Romaña]] ([[1899]]-[[1903]]) e [[José Pardo y Barreda]] ([[1903]]-[[1907]]). Lo periòde veguèt una transformacion importanta de l'economia peroviana amb lo reculament de l'importància dei jaciments de [[saunitre]], largament perduts au profiech de [[Chile]] en [[1879]], e de [[güano]] que son esplecha èra venguda pus malaisada. Per compensar aquelei pèrdas, lo desvolopament de l'[[agricultura]] dins lei regions [[litorau|litoralas]], de l'industria miniera [[Andes|andina]] e la produccion de [[cauchó]] dins la region d'[[Iquitos]] foguèt favorizat. En particular, en [[1907]], un [[camin de fèrre]] foguèt bastit entre [[Lima]] e la region miniera de [[Cerro de Pasco]]. Après [[1908]], lei militaristas reprenguèron lo poder amb [[Augusto Bernardo Leguia]] ([[1908]]-[[1912]]), [[Guillermo Billinghurst]] ([[1912]]-[[1914]]) e [[Oscar Benavides]] ([[1914]]-[[1915]]). En [[1915]], [[José Pardo y Barreda|José Pardo]] retrobèt la presidéncia fins a un [[còp d'estat]] de [[Augusto Bernardo Leguia|Leguia]] en [[1919]]. Après una victòria electorala en [[1920]], modifiquèt la constitucion de [[1860]] per establir sa dictatura fins a [[1930]]. ==== L'oposicion entre l'armada e l'APRA ==== Leis annadas de 1930 a 1980 foguèron principalament marcadas per l'oposicion entre lei fòrças armadas e lo movement progressista de l'[[Aliança Populara Revolucionària Americana]] ([[Aliança Populara Revolucionària Americana|APRA]]). D'efèct, en [[1930]], un còp d'estat militar entraïnèt la casuda de Leguia que foguèt arrestat per lo generau [[Luis Sanchez Cerro]]. Dos camps politics se formèron alora gropant d'un caire lei militars e lei grands proprietaris terrenaus conservadors e d'autre caire l'APRA dirigida per [[Victor Raul Haya de la Torre]]. En [[1931]], una eleccion organizada per l'armada permetèt l'eleccion de Sanchez Cerro a la presidéncia qu'enebiguèt rapidament l'APRA e arrestèt son cap. En [[1932]], l'APRA assaièt d'organizar una insureccion a [[Trujillo]] que foguèt durament reprimida per l'armada. Un an pus tard, Sanchez Cerro foguèt assassinat e remplaçat per l'ancian president militarista [[Oscar Benavides]] que decidèt d'amaisar la situacion. Haya de la Torre foguèt liberat e una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada en [[1933]]. Pasmens, aqueu procès foguèt suspendut en [[1936]] quand l'APRA ganhèt leis eleccions. Lo partit foguèt tornarmai enebit e son cap [[exili|exilat]]. [[Oscar Benavides|Benavides]] gardèt lo poder fins a [[1939]] e son remplaçament per l'oligarca [[Manuel Prado y Ugarteche]]. President fins a [[1945]], capitèt de redreiçar l'economia e d'establir una patz civila mai ò mens establa dins lo país. Pasmens, aqueleis annadas foguèron sustot marcada per una segonda guèrra còntra [[Eqüator (país)|Eqüator]] ([[1941]]-[[1942]]) regardant lo traçat de sa [[frontiera]] comuna. S'acabèt per una victòria clara de Peró qu'obtenguèt lo contraròtle d'un territòri de {{formatnum:200000}} km² revendicat per lei dos estats. Pasmens, [[Quito]] refusèt aqueu resultat e mantenguèt sei revendicacions entraïnant doas guèrras suplementàrias en [[1981]] e en [[1995]]. Dins aquò, lei tensions demorèron vivas entre l'APRA e lei militars. En [[1944]], la capitada d'una grèva generala entraïnèt de negociacions que s'acabèron amb l'eleccion d'un moderat, [[José Luis Bustamante y Rivero]], coma president en [[1945]]. L'APRA participèt meme au govèrn mai son sostèn ai grèvas e son programa de senèstra (contraròtle dei pretz... etc.) suscitèt l'ostilitat dei [[conservatisme|conservadors]]. L'assassinat dau cap d'un [[jornau]] de drecha agravèt lei tensions amb una aumentacion dei poders de la polícia. En [[1948]], un còp d'estat de l'APRA e d'una partida de la [[marina militara|marina]] mau capitèt e lo generau [[Manuel Odria]], ministre de l'interior, reversèt Bustamante e prenguèt la direccion dau país fins a [[1956]]. Fondèt una junta militara que son programa èra de restablir l'òrdre de l'oligarquia peroviana. L'APRA foguèt tornarmai per lo tresen còp e [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya de la Torre]] tornarmai exilat. En [[1950]], Odria legitimèt son poder amb una eleccion presidenciala. Ajudat per lo periòde de dinamisme economic entraïnat per la [[Guèrra de Corèa]], capitèt d'estabilizar la situacion interiora de Peró. Pasmens, a partir de [[1954]], de dificultats apareguèron tornarmai amb la fin de la guèrra e Odria decidèt de tornar parlar amb l'APRA. L'ancian president conservador [[Manuel Prado y Ugarteche|Manuel Prado]] foguèt elegit per un segond mandat en [[1956]] gràcias au sostèn tacit dau partit de senèstra. De mai, poguèt aprofichar una scission au sen de l'APRA amb la creacion per [[Fernando Belaunde Terry]] d'un segond partit de sensètra dich [[Accion Populara]]. Après sièis annadas relativament suavas, la lucha per la succession de [[Manuel Prado y Ugarteche|Prado]] opausèt [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya de la Torre]], [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] e [[Manuel Odria|Odria]]. L'escrutinh foguèt marcat per de sospicions de fraudas e l'abséncia de venceires car ges de candidat capitèt d'obtenir lo tèrç dei vòtz necessari a una eleccion. L'armada intervenguèt donc tornarmai dins leis afaires politics e annulèt l'eleccion. En [[1963]], un vòte novèu permetèt a [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]], d'ara endavant assegurat dau sostèn dei conservadors, de venir president. Pasmens, aguèt ges de majoritat parlamentària dins un Congrès dominat per leis apristas e lei partisans d'Odria. Ansin, sa politica se turtèt a d'oposicions importantas, especialament son projècte de reforma agricòla que foguèt blocat per lei grands proprietaris. Aqueu blocatge institucionau entraïnèt donc un còp d'estat militar menat per lo generau [[Juan Velasco Alvarado]]. Pasmens, au contrari dei regimes militars precedents, la politica de Velasco Alvarado s'inspirèt largament dei programas de l'APRA e de l'Accion Populara amb la nacionalizacion de divèrsei sectors economics ([[petròli]], [[mina]]s... etc.), l'organizacion d'una campanha d'alfabetizacion ò una reforma agrària regardant sèt milions d'[[ectara]]s. Aquò recebèt inicialament un acuèlh favorable de part de la populacion mai de dificultats administrativas e financieras venguèron una fònt de maucontentament. En [[1975]], la repression d'una manifestacion dins la [[capitala]] faguèt un centenau de victimas e [[Juan Velasco Alvarado|Velasco Alvarado]] foguèt remplaçat per lo generau [[Francisco Morales Bermudez]]. Demorèt en plaça fins a [[1978]] e apliquèt una politica economica ortodòxa dirigida per lo [[FMI]]. Aquò entraïnèt de grèvas repetidas e la repression venguèt mai e mai dura. D'efèct, en [[1978]], lei militars foguèron obligats de laissar lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] e l'[[Accion Populara]] ganhèron leis eleccions organizadas en [[1980]]. Pasmens, sa politica liberala agravèt la crisi dau país entraïnant una demenicion dau nivèu de vida e una multiplicacion dei grèvas. Aquò entraïnèt l'aparicion de la guerilha [[Maoïsme|maoïsta]] dau [[Sendier Luminós]]. A partir de [[1982]]-[[1983]], [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] ordonèt a l'armada de restablir l'òrdre e de luchar còntra la subversion entraïnant un conflicte interior [[sang|saunós]]. L'Accion Populara subiguèt donc una desbranda ais eleccions de [[1985]] ganhada per lo candidat de l'APRA, [[Alan Garcia Perez]]. Pasmens, aqueu darrier mau capitèt de redreiçar la situacion e Peró deguèt tornarmai faciar de dificultats economicas e financieras importantas. ==== Lo periòde Fujimori ==== [[File:Peró - Sendier Luminós.png|thumb|Reculament dau Sendier Luminós durant lo periòde Fujimori.]] En [[1990]], [[Alberto Fujimori]] ganhèt leis eleccions còntra lo candidat liberau [[Mario Vargas Llosa]] amb un programa de reformas socialas. Pasmens, tre sa presa de foncion, adoptèt una politica fòrça liberala d'ajustament economic sostenguda per lo [[FMI]], intensifiquèt la lucha còntra lo [[Sendier Luminós]] e leis autrei [[guerilha]]s e se turtèt a una oposicion viva dau Congrès e de la justícia. En [[1992]], organizèt donc un [[còp d'estat]] que li permetèt de dissòuvre lo Congrès. La meteissa annada, la captura dau cap dau [[Sendier Luminós]] li permetèt d'obtenir un succès decisiu còntra la guerilha que comencèt de se fragmentar en causa de l'abséncia de successors. En [[2000]], aviá quasi disparegut e foguèt a tòrt considerat coma destruch. Pasmens, maugrat son mantenement dins certanei regions centralas dau país, lo Sendier a conegut un declin fòrça important durant lo periòde Fujimori. En [[1993]], Fujimori promulguèt una [[constitucion]] novèla que li permetiá de sollicitar un segond mandat consecutiu. Pasmens, en despiech de sa reeleccion en [[1995]], l'autoritarisme e la corrupcion dau regime, la pauretat e leis inegalitats socialas acomencèron de maucontentar la populacion. Cinc ans pus tard, quand Fujimori assaièt d'obtenir un tresen mandat presidenciau consecutiu, l'oposicion refusèt de participar a l'escrutinh e de manifestacions importantas agitèron lo país. Après un escàndol suplementari de corrupcion de plusors parlamentaris per lo president, lo govèrn aprofichèt l'abséncia de Fujimori, ocupat per un viatge en [[Japon]], per lo destituir. Fujimori acceptèt de demissionar e demandèt l'asile politic ais autoritats japonesas. Per la seguida, assaièt de rintrar en Peró onte foguèt arrestat e condamnat a 25 ans de preson en [[2009]] per divèrsei crimes perpetrats per son regime. D'autreis afaires son totjorn en cors còntra eu regardant en particular de crimes còntra l'Umanitat comés durant una campanha d'esterilizacion fòrçada. ==== Lo Peró actuau ==== Après la casuda de [[Alberto Fujimori|Fujimori]], Peró conoguèt un desvolopament economic important dins lo corrent deis annadas 2000 mai lo mantenement d'inegalitats socialas grèvas contunièt d'entraïnar de trèbols. [[Alejandro Toledo]], un deis adversaris principaus de Fujimori, foguèt elegit president en [[2001]]. Pasmens, mau capitèt de reglar lei problemas sociaus dau país. En [[2003]], après una grèva importanta deis ensenhaires e dei païsans, proclamèt l'estat d'urgéncia e suspendiguèt plusors drechs fondamentaus per restaurar l'òrdre. En [[2006]], foguèt ansin vencut per l'ancian president aprista [[Alan García]]. Pasmens, son mandat foguèt tanben agitat per de manifestacions indigenistas còntra de companhiás [[petròli|petrolieras]]. Proclamèt a son torn l'estat d'urgéncia fins a l'abrogacion dei mesuras contestadas per lo Congrès. Pasmens, de trèbols grèus contunièron amb 34 mòrts en junh de [[2009]]. En [[2011]], lo neoliberau [[Ollanta Humala]] li succediguèt. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion politica === Peró es una [[republica]] [[democracia|democratica]] de regime [[President de la Republica|presidenciau]] que seis institucions son regidas per una [[constitucion]] adoptada en [[1993]] e modificada en [[2000]]. Aplica lo principi de [[Separacion dels poders|separacion dei tres poders]]. La [[capitala]] es [[Lima]] que concentra, en mai dau poder politic, la màger part dei centres economics, financiers e culturaus dau país. La ciutadanetat es donada ai Perovians de mai de 18 ans e lo vòte es obligatòri. Lo [[poder executiu]] es tengut per lo [[President de la Republica]] e son vice-president<ref>Un premier vice-president e un segond vice-president existisson tanben mai an ges de poder franc dei situacions d'incapacitat dau President de la Republica.</ref> que son elegits per un mandat de cinc [[annada]]s au [[Sufragi universal|sufragi universau dirècte]]. Dempuei [[2000]], un president sortent pòu pas se presentar immediatament a sa succession. Lo [[President de la Republica|president]] es lo cap de l'Estat, lo cap dau [[govèrn]] e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Designa lo president dau Conseu dei Ministres e forma lo govèrn. Lo [[poder legislatiu]] es tengut per lo [[President de la Republica]] e un parlament [[monocamerisme|monocamerau]] dich [[Congrès de la Nacion (Peró)|Congrès de la Nacion]]. Format de 130 deputats elegits per un mandat de cinc [[annada]]s au sufragi universau dirècte amb un escrutinh proporcionau, a lo poder de discutir e vòta lei tèxtes de [[lei|lèi]], ratifica lei tractats, autoriza leis emprunts dau govèrn, accepta lo budget presentat per lo [[govèrn]] e vòta lei declaracions de guèrra. Lo president a un drech de vèto que li permet de blocar un tèxte legislatiu qu'a pas son acòrd. Lo [[poder judiciari]] es tengut per una Cort Suprèma de 16 jutges nomat per lo Conseu Nacionau de la Justícia. Pasmens, regardant leis afaires constitucionaus, existís una Cort Constitucionau. === Organizacion territòriala === Lo territòri perovian es devesit entre 24 regions e una entitat amb un estatut particular a l'entorn de [[Lima]]. Aquelei regions an de competéncias regardant la planificacion dau desvolopament regionau, l'execucion dei projèctes d'investiment public, la promoccion de l'activitat economica e la gestion dei bens publics. Son dirigidas per un president e un conseu elegits per quatre ans. Existís tanben un conseu de coordenacion cargat de representar la societat civila. A ges de poder executiu mai a un avejaire consultatiu. Segon la [[lei|lèi]] organica dei [[govèrn]]s regionaus, lo transferiment de poders de l'autoritat centrala ai regions dèu aumentar mai aqueu procès es l'objècte de conflictes entre lo Secretariat a la Descentralizacion dau govèrn de Lima e l'Assemblada Nacionala dei Govèrns Regionaus creada en [[2007]] a l'iniciativa dei presidents de region. Lei regions son devesidas entre {{formatnum:1838}} districtes dirigits per un premier cònsol. La region de la [[capitala]] a un estatut pròpri que demora en fòra dau procès de descentralizacion. Es dirigida per lo Conseu comunau de Lima. === Simbòls nacionaus === Peró a un drapèu, un blason, un imne e una devisa coma simbòls nacionaus : * lo drapèu es fach de doas bendas verticalas [[roge|rojas]] enquadrant una benda verticala [[blanc]]a. Segon l'usatge dau drapèu, un blason pòu èsser apondut au centre de la benda blanca. Aqueu drapèu foguèt adoptat en [[1950]] mai s'inspira de plusors modèls precedents qu'èran ja roge e blanc. * lo blason foguèt adoptat en [[1950]]. Es format de tres sectors separats per una linha orizontala centrala e per una linha verticala que passa au mitan de la partida superiora. La partida inferiora presenta una fònt de larguesa que simboliza la richessa [[minerau|minerala]] dau país. La partida superiora de senèstra presenta una [[vigonha]] que simboliza la richessa de la fauna e la partida superiora de drecha presenta un aubre dau genre ''cinchona'' que simboliza la richessa de la flòra peroviana. * l'imne nacionau foguèt adoptat en [[1821]]. Lo tèxte es de [[José de La Torre Ugarte]] e la [[musica]] de [[José Bernardo Alcedo]]. Son nom oficiau es ''Marcha nacional del Perú'' (« Marcha nacionala de Peró » en [[occitan]]). Pasmens, aqueu nom es rarament utilizat e l'imne es dich ''Somos libres, seámoslo siempre'' (« Siam libres, demorem-lo totjorn » en [[occitan]]) per la populacion. * la devisa nacionala es ''"Firme y feliz por la unión'' (« Fòrt e urós per l'union » en [[occitan]]). En mai d'aquò, existís divèrsei simbòls non oficiaus de Peró coma la [[cantuta]], la [[vigonha]], lo [[gau de ròca]], la [[cocarda peroviana]] e lo [[cajón]]. <gallery> File:Flag of Peru.svg|Drapèu actuau de Peró adoptat en [[1950]]. File:Flag of Peru (1825-1950).svg|Drapèu de Peró de [[1825]] a [[1950]]. File:Flag of Peru (1822–1825).svg|Drapèu de Peró de [[1822]] a [[1825]]. File:Flag of Peru (1822).svg|Drapèu de Peró en [[1822]]. File:Flag of Peru (1821-1822).svg|Drapèu de Peró de [[1821]] a [[1822]]. File:Escudo de armas del Perú.svg|Blason actuau de Peró adoptat en [[1950]]. File:Kantutas Cuzco.jpg|[[Cantuta]]. File:Vicunacrop.jpg|[[Vigonha]]. File:Tunki Tanpupata.jpg|[[Gau de ròca]]. File:Escarapela del Perú.svg|[[Cocarda peroviana]]. |[[Cajón]]. </gallery> == Defensa e diplomacia == === Afaires estrangiers === Peró fa partida dei principaleis organizacions regionalas e internacionalas e es un actor que s'implica dins leis organizacions destinadas a promòure lo desvolopament economic ò lo mantenement de la patz en America Latina. D'un biais relativament pragmatic, entretèn tanben de relacions bilateralas bònas amb de país variats (e de còps ostils entre elei) mai economicament importants per l'economia peroviana. Ansin, au nivèu regionau, Peró participa a l'Aliança dau Pacific qu'es una zòna de comèrci liure creada en [[2011]] amb [[Chile]], [[Mexic]] e [[Colómbia]]. Aquela organizacion assaia de favorizar lo comèrci amb [[Asia]] e de faire còntrapés au [[Mercosur]]. A tanben permes de raprochar [[Chile]] e Peró, çò qu'a favorizat lo reglament dau contenciós maritim entre lei dos país (genier de [[2014]]). Au nivèu dau mantenement de la [[patz]], Peró participèt ais operacions de l'[[ONU]] en [[Haití (estat)|Haití]] e ai politicas de lucha còntra lo comèrci de dròga. D'efèct, dempuei lo començament dau sègle XXI, lo país es vengut lo premier productor mondiau de [[cocaïna]], çò que presenta un risc intèrne important de destabilizacion de certanei regions e un risc extèrne d'ingeréncia estrangiera. Regardant lei relacions bilateralas de [[Lima]], la diplomacia peroviana mostra una capacitat gròssa de dubertura. Lei relacions amb leis [[Estats Units d'America]] e [[Republica Populara de China]] son primordialas en causa de l'importància economica dei cambis amb aqueleis estats. Pasmens, Peró a establit de relacions bònas amb [[Alemanha]], [[Espanha]], [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], plusors país arabis (reconeissença de l'independéncia [[Palestina]] en [[2011]]), [[Israèl]] (en despiech dau ponch precedent) e la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]]. Lo comèrci e son desvolopament son generalament la rason premiera d'aquela situacion ambé, per exemple, la signatura d'un acòrd de liure comèrci amb l'Union Europèa en [[2013]]. === Fòrças armadas === [[File:Peruvian Air Force MiG-29 SDLP.jpg|thumb|right|[[Mig-29]]SE peruvian en [[2010]].]] Lei fòrças armadas foguèron creadas en [[1821]] e son principalament cargadas de defendre l'[[independéncia]], la [[sobeiranetat]] e l'integritat territòriala de Peró. Sei missions segondàrias son de participar au desvolopament economic dau país e a de missions de proteccion civila. En [[2012]], avián un budget representant 1,28% dau [[PIB]], alinhavan aperaquí {{formatnum:140000}} òmes e èran devesidas entre una fòrça terrèstra (Armada Peroviana), una [[marina militara]] (Marina de guèrra de Peró) e una fòrça aeriana (Fòrça aeriana de Peró): * lei fòrças terrèstras tenián {{formatnum:76200}} òmes devesits entre quatre regions militaras, 20 [[bregada (unitat militara)|bregadas]] e divèrsei [[batalhon (unitat militara)|batalhon]]s independents. Leis equipaments principaus èran generalament ancians. Lei principaus èran 315 [[carri de combat|carris]] ([[T-55]] e [[AMX-13]]), 890 veïculs variats ([[M113]], [[UR-416]]... etc.), 325 pèças d'[[artilhariá]], 372 sistèmas antiaerians e 59 [[aeronau]]s variats ([[Mil Mi-17]], [[Mil Mi-2]]... etc.). * lei fòrças maritimas tenián {{formatnum:26000}} òmes, 51 [[naviri]]s e 33 [[aeronau]]s. Entre lei naviris pus importants de la marina peroviana, se troban 6 [[sosmarin d'ataca|sosmarins d'ataca]] de propulsion convencionala, un [[crosaire]], 7 [[fregata (naviri)|fregatas]], 6 [[corveta]]s e 2 naviris de desbarcament. D'esfòrç importants son realizats per lo govèrn perovian per mantenir lei capacitats de sa flòta amb la modernizacion regulara dei naviris ancians e la crompa d'unitats modèrnas. * lei fòrças aerianas alinhavan {{formatnum:18000}} òmes, 71 avions de combats ([[Mig-29]], [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]], [[Sukhoi Su-25]]... etc.), 44 avions de transpòrt, 52 [[elicoptèr]]s e 67 avions variats (entraïnament, reconeissença... etc.). Coma per la marina, d'esfòrç son menats per mantenir lo nivèu dei fòrças aerianas perovianas. === Conflictes intèrnes === Peró es tocat per un conflicte intèrne opausant lo [[govèrn]] centrau a divèrsei movements revolucionaris coma lo [[Sendier Luminós]] ([[1980]]-uei) ò lo [[Movement Revolucionari Tupac Amaru]] ([[1984]]-[[1997]]). Acomençada en [[1980]], aquela guèrra a fach aperaquí {{formatnum:70000}} [[mòrt]]s e, en [[1990]], de [[guerilha]]s èran presentas sus la mitat dau territòri. Dempuei [[2000]], l'intensitat dei combats a demenit mai lo [[Sendier Luminós]] es encara fèrmament installat dins lei Vaus d'[[Apurimac]] e d'[[Ene]]. De mai, sembla d'i aver un desvolopament de liames importants entre certanei guerilhas e de trafegants de dròga, çò qu'aumenta l'inseguretat, especialament dins lo centre dau país e lòng de la frontiera amb [[Colómbia]]. == Economia == [[File:Peró - Ressorsas naturalas.png|thumb|Ressorsas naturalas principalas de Peró.]] L'economia peroviana es de talha modèsta amb un [[PIB]] nominau de 208,2 miliards en [[2014]] (siá {{formatnum:6905}} $/ab) e un taus de creissença [[annada|annuau]] de 6,78% en [[2006]]-[[2013]] qu'es lo pus important d'[[America del Sud|America dau Sud]]. Pasmens, Peró demorava dependent de son sector minier e marcat per la pauretat en cors de demenicion mai totjorn importanta (58,7 % en [[2004]] e 23,9 % en [[2013]]), lo ròtle primordiau dau sector economic informau (que regardava 60% de la populacion) e d'inegalitats socialas, etnicas e geograficas fòrtas. Ansin, se podiá destriar tres zònas economicas principalas que son la region de Lima-Callao (un tèrç dau [[PIB]] nacionau) que gropava lei companhiás pus modèrnas, lei vilas [[litorau|litoralas]] en expansion rapida dempuei lei darriereis [[annada]]s que son economia èra en cors de modernizacion e lei zònas ruralas deis [[Andes]] e de la [[Seuva Amazonica]] onte l'economia èra sustot destinada a assegurar la subsisténcia dei populacions. Lei partenaris economics principaus de Peró se situavan en [[America]] e en [[Asia]]. Lei pus importants èran leis [[Estats Units d'America]] que representavan respectivament 18,4% deis exportacions perovianas e 24,8% deis importacions, [[Republica Populara de China|China]] (17,8% e 15,3%), [[Brasil]] (4,3% e 5,3%). Regardant leis exportacions, [[Canadà]] (7%), [[Japon]] (5,2%), [[Soïssa]] (4,3%), [[Espanha]] (4,2%) e la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]] (4%) èran d'actors importants. Regardant leis importacions, [[Argentina]] (4,8%), [[Chile]] (4,7%), [[Eqüator (país)|Eqüator]] (4,6%) e [[Mexic]] (4,4%) èran tanben de fornisseires majors. En causa de l'importància de l'economia informala e illegala ([[dròga]]), la descripcion de l'estructura de l'economia peroviana es malaisada. En [[2015]], lo [[sector primari]] n'èra la basa gràcias a una [[agricultura]] fòrça diversificada e de ressorsas naturalas fòrça importantas. D'efèct, gràcias ai climas variats e a un ret d'aigatge ben desvolopat dins lei regions [[desèrt|deserticas]], lo país exportava d'[[esparga]]s, de [[carchòfa]]s, d'[[avocat]]s, de [[tartifla]]s, de [[ris]], de [[cana de sucre]], de gròs blat, de [[coton]], de [[cafè]], de [[cacau]] e divèrsei fruchs tropicaus. La [[pesca]] aviá pereu un ròtle important gràcias ais [[aiga]]s peissonencas de l'[[Ocean Pacific]] amb 9,5 milions de [[tonas]] de pes pescats (2{{e}} reng mondiau). Enfin, lo sector minier èra lo còr de l'economia peroviana que representava 56% deis exportacions gràcias a l'esplecha de minas d'[[aur]] (6{{e}} reng mondiau en [[2010]]), d'[[argent (metal)|argent]] (2{{e}} en [[2011]]), de [[coire]] (3{{e}} en [[2014]]), de [[zinc]] (2{{e}} en [[2009]]), d'[[estanh (element)|estanh]] (3{{e}} en [[2006]]), de [[plomb]] (4{{e}} en [[2014]]), d'[[urani]], de [[molibdèn]] e de jaciments de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Dempuei leis annadas 2000, Peró es tanben vengut lo premier productor de [[còca]] e representava una fònt de revenguts per aperaquí {{formatnum:200000}} païsans. Lo sector industriau conois un desvolopament important dempuei la fin dau sègle XX a l'entorn de l'aglomeracion [[Lima]]-[[Callao]], de certanei vilas litoralas e d'[[Arequipa]]. Èra basada sus la [[siderurgia]], lo rafinatge de [[petròli]], la [[quimia]], la transformacion dei [[minerau]]s, l'industria automobila e l'industria agroalimentària (produccion de [[farina de pes]]). Lo país exporta una partida d'aquelei produccions. En revènge, èra obligat d'importar lo rèsta de sei bens industriaus, especialament certanei produchs quimics non produchs localament, certanei produchs petroliers, d'aparelhs electronics, d'aperelhs de telecomunicacions, de maquinas otís, divèrsei bens manufacturats, de [[papièr]], de [[textil]]s e de [[medicament]]s. Lo sector dei servicis èra dominat per l'economia informala. Pasmens, lo [[torisme]] i aviá un ròtle particular car conois una creissença fòrta dempuei la demenicion de l'intensitat dei combats còntra lo [[Sendier Luminós]]. Lo nombre de toristas èra encara limitat (3,1 milions en [[2010]] siá lo 8{{e}} reng dau continent american) mai lo sector èra ja la segonda fònt de devisas estrangieras de l'economia peroviana. == Cultura == === Arquitectura === Peró a un patrimòni [[arquitectura]]u fòrça ric que cuerb lei periòdes precolombians, [[colonialisme|coloniau]]s e modèrnes. D'efèct, l'arquitectura aviá una importància gròssa au sen dei [[civilizacion]]s precolombianas, gràcias a de monuments massís, de l'aparicion de la [[civilizacion de Caral]] a l'acomençament dau millenari III av. JC a l'apogèu de l'[[Empèri Inca]]. Aquò a laissat una tiera d'edificis gigants que mostran de preocupacions religiosas mai tanben de capacitats avançadas regardant l'organizacion dei vilas e l'urbanisme. Après la conquista [[Espanha|espanhòla]], leis estiles [[arquitectura]]us [[Euròpa|europèu]]s de la [[Renaissença]] foguèron introduchs dins lo país onte se mesclèron amb l'arquitectura indigèna. D'exemples d'aquelei mesclas son la [[Catedrala de Cuzco]] bastida durant la [[Renaissença]], lo [[monastèri de Sant Francés (Lima)|Monastèri de Sant Francés]] construch pendent lo periòde barròc ò l'Universitat de Cuzco (tanben d'inspiracion barròca). L'[[independéncia]] marquèt la disparicion deis estiles venguts de la [[Peninsula Iberica]] que foguèron remplaçats per lo [[neoclassicisme]] [[França|francés]]. Au sègle XX, de corrents variats dominèron l'arquitectura peroviana, especialament lo [[foncionalisme]] ([[Plaza Sant Martín]] de [[Lima]]). <gallery> File:PeruCaral01.jpg|Vestigis de [[piramida]]s bastidas per la [[civilizacion de Caral]] (sègles XXX - sègle XXVII av. JC). File:Nazca well 01.jpg|[[Potz]] cavat per la [[civilizacion nazca]] (sègle II av. JC - sègle VII ap. JC). File:Huaca del Sol - Août 2007.jpg|Vestigis de la [[Huaca del Sol]], temple major de la [[Moche|cultura moche]] (sègles II-VIII ap. JC). File:Before Machu Picchu.jpg|Ciutat inca de [[Machu Picchu]] (sègle XV), ensems arquitectura pus conegut d'[[America del Sud|America dau Sud]]. File:Cathédrale de Cusco Décembre 2007e.jpg|[[Catedrala de Cuzco]] ([[1559]]-[[1669]]). File:San Francisco de Lima (pixinn.net).jpg|[[Monastèri de Sant Francés (Lima)|Monastèri de Sant Francés]] ([[1673]]-[[1774]]). File:Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco Peru.jpg|Universitat de Cuzco (dubertura en [[1692]]). File:San Martín Plaza.jpg|[[Plaza San Martín]] de [[Lima]] ([[1914]]-[[1945]]). </gallery> === Escultura === Coma per l'[[arquitectura]], l'escultura aviá un ròtle major au sen dei [[civilizacion]]s precolombianas e lo patrimòni esculturau de Peró fa partida dei pus rics de la [[planeta]]. Après la [[colonialisme|colonizacion]] [[Espanha|espanhòla]], l'escultura demorèt fòrça utilizada per ornar lei [[glèisa]]s [[cristianisme|crestianas]]. En revènge, aquel art conoguèt un declin certan après l'[[independéncia]] en causa de la demenicion de son importància au sen de la societat peroviana fins au sègle XX e l'aparicion de corrents marcats per lei culturas indigènas. <gallery> File:Moche pottery01.jpg|[[Terralha]] producha per la [[cultura moche]]. File:Cupinisque branly2.JPG|[[Terralha cupisnica]]. File:Estela.jpg|Estèla gravada de la [[cultura de Chavín]]. File:Chanchan carvings.jpg|Gravadura de la [[cultura de Chimú]]. File:Nazca-pottery-(01).png|Terralha nazca. File:Nazca-lineas-perro-c01.jpg|Gravadura nazca. File:Cabeza de Viracocha, Museo de América.jpg|Escultura inca. File:Church of la Compañía, Cuzco.jpg|Glèisa espanhòla amb d'esculturas. File:Intihuatana Szyszlo.jpg|Escultura peroviana modèrna. </gallery> === Pintura === La [[pintura]] peroviana se pòu devesir entre un periòde precolombian, un periòde coloniau e un periòde post-independéncia. La pintura foguèt ansin un [[art]] fòrça utilizat per decorar lei monuments pus importants dei culturas precolombianas ò per ornar certanei terralhas. Après la colonizacion, la pintura europèa foguèt introducha dins lo país e fòrça utilizada per ornar lei glèisas e leis edificis [[cristianisme|crestians]]. Se desvolopèt un estile particular dich [[Escòla de Cuzco]] mesclant usatge de la pintura europèa, imatges crestians e representacions indigènas. Ai sègles XVII e XVIII, leis influéncias barròcas se desvolopèron dins lo país. Puei, au sègle XIX, coma en arquitectura, lo [[neoclassicisme]] e lo [[romantisme]] [[França|francés]] s'impausèron coma estiles dominants. La creacion d'una escòla d'art a Lima en [[1919]] aguèt un ròtle important per la pintura peroviana dau sègle XX car permetèt de desvolopar divèrsei corrents artistics pròpris marcats per lei culturas amerindianas. <gallery> File:Moche portrait ceramic Quai Branly 71.1930.19.162 n2.jpg|[[Terralha]] pintada moche. File:Vasija chimú llama (M. América Inv.10745) 01.jpg|Terralha pintada chimú. File:Warriorangel.jpg|Àngel amb un arcabusa ([[Escòla de Cuzco]]). File:Cusi Huarcay.jpg|Pintura de l'[[Escòla de Cuzco]]. File:Daniel Hernández Morillo - Perezosa (Idle Woman) - Google Art Project.jpg|Pintura dau començament dau sègle XX e encara inspirada per la pintura francesa dau sègle XIX. </gallery> === Musica === La [[musica]] es apareguda sus lo territòri dau Peró actuau tre lo periòde de la [[civilizacion de Caral]]. Puei, aquel [[art]] passèt au sen dei civilizacions e culturas seguentas. Lei constrenchas geografics deis [[Andes]] entraïnèron alora l'isolament de mai d'una comunautat e la formacion de centenaus de danças regionalas diferentas. Lo [[cajón]] es l'instrument emblematic d'aquela musica amerindiana mai lor nombre totau es tanben fòrça important. Après la conquista, mai d'una [[musica]] [[Euròpa|europèa]] e [[africa]]na foguèt introducha en Peró e se mesclèt amb lei musicas ja existantas. Un segond movement similar aguèt luòc a partir deis annadas 1960 amb la difusion de la musica venguda deis [[Estats Units d'America]]. La musica peroviana presenta ansin una richessa incomparabla amb au mens {{formatnum:1300}} genres musicaus diferents. === Literatura === La [[literatura]] peroviana es eissida dei racòntes oraus dau periòde precolombian. Après la conquista, l'introduccion de l'[[escritura]] e de la literatura europèa favorizèt la difusion de la literatura au sen de la societat peroviana. Dos estiles, lo [[costumbrismo]] e lo [[romantisme]], i aguèron un ròtle important. Puei, a partir deis annadas 1920, se formèt la literatura peroviana contemporanèa que s'inspirèt de la cultura amerindiana e que fa partida dempuei la segonda mitat dau sègle XX dei corrents majors de la literatura internacionala. ==== Lei tradicions oralas precolombianas ==== La literatura orala precolombiana es largament desconeguda en causa de la destruccion dei culturas e [[civilizacion]]s anterioras a l'arribada dei ''[[conquistador]]s''. De mai, foguèt marginalizada per la literatura d'inspiracion europèa. Pasmens, es supausada fòrça variada en causa de la diversitat observada actualament dins lei racòntes oraus dei pòbles indigèns d'[[Eqüator (país)|Eqüator]], de Peró, de [[Bolívia]] e de [[Chile]]. Divèrseis estudis menadas a partir dau sègle XIX an permés de'n fixar una partida per escrich e d'identificar de trachs comuns coma de tematicas (mites de creacion ò de destruccion dau Mond, mitologia precolombiana... etc.) e au mens doas formas dichas « [[harawis]] » e « [[hayllis]] » que son respectivament un estile poetic liric e un estile poetic epic. ==== La literatura peroviana coloniala ==== La literatura peroviana dau periòde [[colonialisme|coloniau]] se pòu devesir entre tres ensems principaus que son lei crònicas espanhòlas dau periòde de la Descubèrta e de la Conquista, lei crònicas indigènas dau meteis periòde e lo [[neoclassicisme]]. D'efèct, l'exploracion e lei guèrras de conquista de l'[[Empèri Inca]] foguèron una fònt d'inspiracion importanta per mai d'un escrivan espanhòu. Aqueleis òbras prenon sovent la forma de crònicas istoricas amb un caractèr epistolar prononciat e depintan leis eveniments istorics ò lei societats dau periòde. Leis autors espanhòus majors d'aqueu periòde son [[Francisco Xerez]], [[Pedro Sancho de la Hoz]], [[Miguel de Estete]], [[Cristobal de Molina]] e [[Pedro Cieza de León]] qu'èran generalament de ''[[conquistador]]s'' letruts. Lei crònicas dichas indigènas son l'òbra d'autors amerindians ò mestís coma [[Titu Cusi Yupanqui]] qu'èra un subrevivent de l'ostau reiau inca, [[Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua]] ò [[Felipe Guamán Poma de Ayala]]. Aprenguèron d'escriure après la conquista e s'interessèron ais estats precolombians e ais atrocitats dau sistèma coloniau. Lei crònicas de [[Titu Cusi Yupanqui]] son ansin una fònt majora de coneissenças regardant l'istòria e lei tradicions de l'[[Empèri Inca]]. De son caire, [[Felipe Guamán Poma de Ayala|Guamán Poma]] mandèt au rèi d'[[Espanha]] un libre de reflexion politica sus la destruccion dei societats indigènas e lei mejans de bastir una societat melhora. La màger part d'aqueleis òbras son demoradas a l'estat de manuscrit<ref>Certanei son estadas editadas durant lei sègles XIX e XX après sa redescubèrta per d'istorians.</ref>. Pasmens, la literatura indigèna dispareguèt pauc a pauc amb la formacion d'una [[oligarquia]] mestissada a la tèsta dau Peró coloniau. D'efèct, aqueleis elèits mespresavan la literatura indigèna que dispareguèt pauc a pauc. Au contrari, favorizèron l'introduccion dei [[mitologia]]s [[Empèri Roman|romanas]] e [[Grècia antica|grèga]]s anticas au sen de la literatura peroviana. Sota l'influéncia d'un grop literari dich Academia Antártica, un corrent [[neoclassicisme|neoclassicista]] dominèt la literatura peroviana dau sègle XVI au sègle XIX amb d'autors coma [[Francisco de Figueroa]], [[Diego Mexía de Fernangil]], [[Manuel Asencio y Segura]], [[Felipe Pardo y Aliaga]] e doas poëtessas anonimas dichas « [[Clarinda]] » e « [[Amarilis]] ». ==== La literatura peroviana dempuei l'independéncia ==== La literatura peroviana dempuei l'[[independéncia]] se pòu devesir entre tres ensems marcats per lo [[romantisme]], un periòde de [[modernisme]] marcat per un interès novèu per la literatura indigèna tradicionala e lo periòde contemporanèu. D'efèct, après la fin dau periòde ispanic, la literatura de Peró foguèt fòrça influenciada au sègle XIX — coma la màger part deis autreis [[art]]s — per lo [[romantisme]] [[França|francés]] amb d'autors coma [[Carlos Augusto Salaverry]] e [[José Arnaldo Márquez]]. Un autre corrent major d'aqueu sègle foguèt lo [[costumbrismo]], en partida influenciat per lo [[romantisme]], que son objectiu èra de descriure d'un biais precís e fidèu leis usatges sociaus de la societat. [[Juana Manuela Gorriti]], [[Teresa González de Fanning]], [[Clorinda Matto de Turner]] e [[Mercedes Cabellero de Carbonera]] son leis escrivans principaus d'aquela tendància e participèron a l'acomençament de la modernizacion de la literatura peroviana. Lo [[modernisme]] faguèt son aparicion au sen d'aquela literatura après la crisi entraïnada per la desfacha de [[1883]] còntra [[Chile]]. [[José Santos Chocano]] e [[José María Eguren]] ne'n foguèron lei precursors. Aqueu movement foguèt encoratjat per la difusion dau [[socialisme]] e donèt una importància gròssa ai literaturas oralas amerindianas. Foguèt dominat per [[Xavier Abril]], [[Alberto Hidalgo]], [[Sebastián Salazar Bondy]], [[Carlos Germán Belli]], [[Luis Fabio Xammar]], [[Ciro Alegría]], [[José María Arguedas]] e [[Manuel Scorza]]. A partir deis annadas 1950, lo modernisme perovian ganhèt una fama internacionala amb leis òbras de [[Julio Ramón Ribeyro]], de [[Salazar Bondy]], d'[[Alfredo Bryce Echenique]] e sustot de [[Mario Vargas Llosa]] ([[Prèmi Nobel de Literatura]] [[2010]]). === Cinèma === L'introduccion dau [[cinèma]] en Peró se debanèt en [[1897]] amb la projeccion dei films dei Fraires Lumière. Pasmens, lo premier film perovian foguèt pas realizat avans [[1932]]. Dempuei aquela [[annada]], l'industria cinematografia peroviana capita de produrre regularament de films que — franc de certaneis excepcions centradas sus de tematicas nacionalas coma la guèrra civila — sègon lei tendàncias principalas dau cinèma internacionau e sud-american. La realizatritz [[Claudia Llosa]] a obtengut plusors prèmis prestigiós amb d'òbras coma ''[[The Milk of Sorrow]]'' ò ''[[Aloft]]''. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{commonscat|Peru}} {{Clr}} <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Païses d'America}} [[Categoria:Peró| ]] [[Categoria:America]] e220wt80ypo0apfbkkrlsr2kx9rmdr1 2506117 2506116 2026-08-06T15:07:02Z Martin Macha 2111 41985 /* */ 2506117 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|AdQ}} {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=<small>''República del Perú<br/>Piruw Republika<br/>Piruw Suyu''</small> |lenga= |nom_occitan=Peró |de= |imatge_bandièra=Flag of Peru.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Escudo nacional del Perú.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Peru (orthographic projection).svg |devisa= |lengas= [[castelhan]], [[quíchoa]], [[aimara (lenga)|aimara]] |capitala=[[Lima]] |coordenadas_capitala={{coord|12|02|S|77|01|W}} | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Lima]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Peró|President]]<br>[[Vicepresident]]s<br>[[Primièr Ministre]] | noms_dirigents= [[Keiko Fujimori]]<br>[[Luis Galarreta]]<br>[[Luis Galarreta]] |superfícia_reng=19 |superfícia_totala={{formatnum:1 285 216}} |percentatge_aiga={{unitat|0,41|%}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum:34 157 732}} |populacion_annada=2025 |densitat=26,6 |tipe_independéncia= |país_independéncia= d'[[Espanha]] |data_independéncia=[[28 de julhet]] de [[1821]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=PE | moneda = | còde_moneda=PEN |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.pe]] |indicatiu_telefonic=+5 | organizacions_internacionalas= }} [[File:Peru - Regions and departments (labeled).svg|thumb|273x273px| Peró es subdividit en 24 departaments e una província constitucionala.]] [[File:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|thumb|296x296px| Machu Picchu, en leis [[Andes]].]] '''Peró''' (en [[castelhan|espanhòl]]: ''Perú''; en [[quíchoa]] e [[aimara (lenga)|aimara]]: ''Piruw''), oficialament la '''Republica de Peró''' (en espanhòl: ''República del Perú''; en [[quíchoa]]: ''Piruw Ripuwlika''; en [[aimara (lenga)|aimara]]: ''Piruw Suyu''),'''<ref>{{Pdf|{{es}} [https://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/PERU_FICHA%20PAIS.pdf Ficha País]|618 Ko}}</ref>''' es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud|America dau Sud]]. S'espandissent sus una superfícia de {{formatnum:1285216}} <abbr>km²</abbr> dins los [[Andes]], enviroutat per l'[[ocean Pacific]] a l'[[oèst]], l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] e [[Colómbia]] au [[nòrd]], [[Brasil]] e [[Bolívia]] a l'[[èst]] e [[Chile]] au [[sud]]. Sa capitala es [[Lima]], vila mai poplada dau país. Brèç dei [[civilizacion]]s precolombianas deis [[Andes]], foguèt [[colonialisme|colonizat]] per [[Espanha]] que destruguèt l'[[Empèri Inca]] dins lo corrent dau sègle XVI. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per una oligarquia de grands proprietaris. Vengut independent a l'acomençament dau sègle XIX, conoguèt plusors conflictes còntra sei vesins per definir lo traçat de sei [[frontiera]]s. Sa vida politica es tanben caracterizada per una instabilitat politica cronica en causa dei rivalitats que devesisson l'oligarquia ò qu'opausan lei conservadors, sostenguts per lei militars, ai movements sociaus e ai partits de senèstra. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Peró - Topografia.png|thumb|right|Topografia de Peró.]] Lo territòri perovian a una superficia de {{formatnum:1285216}} km². Se pòu devesir entre tres regions principalas que son lo [[litorau]], leis [[Andes]] e la [[Seuva Amazonica]]: * lo [[litorau]] perovian a una [[longor]] d'aperaquí {{formatnum:2000}} [[quilomètre|km]]. Es format d'un plan estrech entrecopat per de relèus [[ròca|rocassós]], de formacions [[desèrt|deserticas]] (zònas de [[duna]]s... etc.) e de [[Còne de dejeccion|cònes de dejeccion]] [[Ròca sedimentària|sedimentaris]]. * leis [[Andes]] son devesidas entre tres cadenas enceuclant de bacins d'altitud e dins lo sud, un platèu dich [[Altiplano]]. Divèrsei vaus formadas per l'[[erosion]] i forman deis entalhs prefonds. La cadena occidentala es la pus auta amb de cimas fòrça importantas coma [[Huascarán]] ({{formatnum:6768}} m e cima pus auta dau país), [[Yerupajá]] ({{formatnum:6634}} m) ò [[Coropuna]] ({{formatnum:6425}} m). La cadena orientala es pus bassa mai presenta tanben de [[montanha]]s grandas coma [[Ausangate]] ({{formatnum:6372}} m). La cadena centrala es la pus bassa mai aquò demora relatiu car coma lei dos autrei, certanei cimas son fòrça importantas coma [[Salcantay]] ({{formatnum:6271}} m). Dins aquelei regions, lei comunicacions son malaisadas e certaneis axes necessitan d'empruntar de còls situats a mai de {{formatnum:4000}} m. * la seuva cuerb lo versant amazonian dau país, valent a dire lei regions orientalas. Es format d'un pèmont traversut e d'un plan bas drenat per lo [[fluvi]] [[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] e seis [[riu|afluents]]. La seuva es [[Selva pluviala|pluviala]], fòrça densa e representa un obstacle ai desplaçaments. L'[[idrografia]] peroviana es organizada a l'entorn de tres bacins principaus que reprenon l'organizacion generala de la geografia fisica dau territòri : * lo versant occidentau fa partida dau bacin de l'[[Ocean Pacific]]. Es percorrut per de rius generalament pichons que vènon dei [[montanha]]s. Lo pus important es [[Río Rímac]] qu'es considerat coma un riu major dau país car passa per la capitala. Pasmens, tant son debit (40 m³/s), sa [[longor]] (160 km) que la superficia de son bacin ({{formatnum:3389}} km²) son relativament febles. * lo versant orientau fa partida dau bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. Es dominat per dos [[riu]]s dichs [[Ucayali]] e [[Marañón]] que son d'afluents majors dau [[fluvi]] amb de debits de respectivament {{formatnum:13300}} m³/s e de {{formatnum:16400}} m³/s. Son de vias navegablas importantas. * lo sud es dominat per lo bacin dau [[Lac Titicaca]] que forma un sistèma idrografic situat entre {{formatnum:3600}} e {{formatnum:4500}} gropant lo [[Lac Poopó]], lo riu [[Desaguadero]] e lo [[Salar de Coipasa]]. La superficia totala d'aquel ensems aganta aperaquí {{formatnum:140000}} km². === Clima === [[File:Peró - Clima.png|thumb|Clima de Peró.]] Peró se situa a de latituds [[tropic]]alas mai son [[clima]] despend tanben de la massa [[montanha|montanhosa]] deis [[Andes]], de l'influéncia dau [[Corrent de Humboldt|corrent oceanic freg de Humboldt]] e de l'influéncia dau fenomèn climatic [[El Niño]]. Tres zònas climaticas diferentas en partida liadas a la topografia pòdon ansin se destriar. Lòng dau [[litorau]], lo [[clima]] es sec amb de precipitacions feblas (mens de 100 mm en [[Lima]]). En foncion de la [[temperatura]], es [[ariditat|desertic]] caud lòng dau [[litorau]] nòrd e oèst e [[desèrt|desertic]] freg lòng dau litorau sud-oèst. Dins lei regions centralas e nòrd, lo clima es fòrça umid e generalament de tipe [[clima eqüatorial|eqüatoriau]] ò [[clima tropical|tropicau]] amb doas sasons dei pluejas ben marcadas e de precipitacions superioras a {{formatnum:2000}} mm [[annada|anuaus]] dins mai d'una region. Enfin, au [[sud]], se troba una region amb un clima temperat. === Demografia === En [[2014]], la populacion de Peró èra estimada a 30,1 milions d'abitants siá aperaquí 5% de la populacion d'[[America del Sud|America da Sud]]. Conoguèt una aumentacion rapida dins lo corrent deis annadas 1960 passant de 10,4 milions en [[1960]] a 29,1 milions en [[2009]]. Pasmens, aquela creissença es relativament moderada a respèct deis autrei país de la region e la natalitat demeniguèt d'un biais important entre [[1995]] e [[2000]] en causa d'una campanha d'esterilizacion fòrçada. En [[2014]], lo taus de natalitat èra de 2,2 enfants per frema. La populacion èra relativament jova amb un temps median egau a 27 ans. L'[[esperança de vida]] èra de 73,2 ans en [[2014]]. Aquela populacion es principalament installada lòng dau [[litorau]] e dins lei regions pus bassas deis [[Andes]]. Lei [[vila|aglomeracion]]s pus importantas se situan dins aqueleis endrechs levat [[Iquitos]] que se troba au nòrd-èst dins lo bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. Son [[Lima]] (9,9 milions d'abitants en [[2015]], compres lei 1,9 milions de l'aglomeracion de [[Callao]]), [[Trujillo]] ({{formatnum:950000}} abitants), [[Arequipa]] ({{formatnum:920000}} abitants), [[Chiclayo]] ({{formatnum:811000}} abitants) e [[Piura]] ({{formatnum:517000}} abitants). En revènge, certanei regions dau país, especialament dins la [[Seuva Amazonica]], son quasi vuejas amb mens de 2 ab/km². La composicion [[etnia|etnica]] de Peró es fòrça variada gràcias a cinc sègles de mestissage. Seis originas principalas son lei populacions indigènas, lei [[Colonialisme|colons]] [[Espanha|espanhòus]] e leis [[esclavatge|esclaus]] [[africa]]ns. Dins lo corrent dau sègle XIX, après l'[[independéncia]], un nombre non negligible d'imigrats venguts deis [[Illas Britanicas]], de [[França]], d'[[Alemanha]], d'[[Itàlia]], de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Japon]] s'installèron a son torn dins lo país. Durant aqueu periòde, un flux regular se mantenguèt tanben dempuei [[Espanha]]. L'identificacion deis abitants a una etnia es donc uei pas totjorn clara e es variabla en foncion deis estudis. Lei mestís forman lo premier grop (47 a 60%) e leis Amerindians lo segond (25 a 30%). Lo nombre deis Europèus (ò Blancs) presentan de variacions fòrtas e un percentatge variant de 5 a 20%. Leis Asiatics forman una minoritat gropant de 4 a 6% de la populacion. === Lengas === [[Fichièr:Peró - Lengas.png|thumb|right|Esquèma simplificat dei lengas perovianas.]] Peró es un [[estat]] multilingua amb au mens 120 [[lenga]]s diferentas parladas sus son territòri. L'[[espanhòu]] es la [[lenga oficiala]] dau país. Es tanben la [[lenga mairala]] de la màger part de la populacion (83,9% en [[2007]]). Lo [[quíchoa]] e l'[[aimara]], respectivament lenga mairala de 13,21% e de 1,76% deis abitants, an un estatut de cooficialitat assegurat per la [[constitucion]] dins lei regions onte predominan. Leis autrei lengas son parladas per 0,91% de la populacion. En fòra de l'[[espanhòu]], lenga [[latin]]a eiretatge de la [[colonialisme|colonizacion]], lei lengas parladas en Peró son gropadas au sen de 14 familhas principalas e divèrseis isolats. Pasmens, la màger part son menaçadas de disparicion en causa dau declin demografic de certanei comunautats indigènas, de la discriminacion anti-indigèna e de la lònga indiferéncia dau [[govèrn]] regardant lo subjècte. === Religion === [[Fichièr:Procesion del Señor de los Milagros.jpg|thumb|right|Señor de los Milagros, Lima]] Peró es un país [[cristianisme|crestian]] e sustot [[Catolicisme|catolic]] qu'au mens 77% de la populacion se revendicava d'aquela [[religion]] en [[2013]]<ref>'''[[Espanhòu|(es)]]''' ''Las religiones en tiempos del Papa Francisco'', Corporacion Latinobarómetro, 16 d'abriu de [[2014]], [https://web.archive.org/web/20141006090157/http://liportal.giz.de/fileadmin/user_upload/oeffentlich/Honduras/40_gesellschaft/LAS_RELIGIONES_EN_TIEMPOS_DEL_PAPA_FRANCISCO.pdf].</ref>. Lei [[Protestantisme|protestants]] (13%) formavan la premiera minoritat [[religion|religiósa]]. Son devesits entre mai d'una [[glèisa]] diferenta mai sa proporcion aumenta regularament dempuei leis annadas 1980. Divèrseis autrei religions ([[Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies|mormons]], [[bodisme|bodistas]]... etc.) gropavan aperaquí 7% deis abitants. Enfin, lo rèsta se declarava [[agnosticisme|agnostic]] ò [[Ateïsme|atèu]]. La [[constitucion]] peroviana assegura la libertat religiosa per la populacion. Pasmens, en vertut d'un acòrd signat en [[1980]] amb la [[Glèisa Catolica]], lo [[catolicisme]] a un estatut especiau e privilegiat. Es l'unica religion ensenhada au sen dau sistèma educatiu dau país, la Glèisa a certanei privilègis fiscaus e l'imigracion de trabalhaires catolics es facilitada. En mai d'aquò, de simbòls catolics ([[crucifiç]], imatges de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge]]... etc.) se troban dins cada bastiment public. == Istòria == === Lo periòde preistoric === La Preistòria umana peroviana es fòrça mau coneguda en causa de la manca de vestigis. Lei traças pus ancianas de preséncia [[Homo sapiens|umana]] en Peró datan d'au mens {{formatnum:22000}} ans. Lei populacions d'aqueu periòde èran probablament de nomadas que sa subsisténcia èra basada sus la [[caça]] e la culhida. Lo mestritge de la fabricacion d'[[otís]] de [[pèira]] sembla d'aparéisser i a {{formatnum:17000}} ans. La sedentarizacion e lo desvolopament de l'[[agricultura]] foguèron un procès lòng liats au reculament dei [[glacièr|glaciers]] [[Andes|andins]]. === Lo periòde precolombian === ==== Lei periòdes arcaïc e formatiu ==== Lei progrès de la sedentarizacion, de l'[[agricultura]] e la [[pesca]] e lo reculament dei [[glacièr|glaciers]] favorizèron l'emergéncia de [[cultura]]s e de [[civilizacion]]s vertadieras. La pus anciana es la [[civilizacion de Caral]] apareguda au començament dau millenari III av. JC dins la region de [[Trujillo]]. Presentava ja plusors trachs pròpris ai [[civilizacion]]s [[Andes|andinas]] ulterioras coma una [[arquitectura]] massiva caracterizadas per de bastiments piramidaus, l'existéncia d'un panteon [[politeïsme|politeïsta]], la formacion de centres urbans de talha importanta ò la realizacion de [[geoglif]]s. Mestrejava la produccion e la teissedura dau [[coton]] mai en revènge, conoissiá pas l'usatge de la [[terralha]]. Tanben, semblava pas de conóisser de [[guèrra|conflictes armats]] car leis [[arqueologia|arqueològs]] an pas descubèrt d'armas ò de bastiments militars dins lei vestigis d'aquela civilizacion. La [[civilizacion de Caral]] dispareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII av. JC probablament en causa de cambiaments [[clima]]tics entraïnats per lo fenomèn [[El Niño]]. Au començament dau millenari I av. JC, apareguèron doas [[civilizacion]]s novèlas lòng dau [[litorau]] que mestrejavan de tecnicas de fabricacion de la [[terralha]]. La [[cultura de Chavín]] apareguèt vèrs {{formatnum:1000}} av. JC. Conoguèt son apogèu entre [[-800|800]] e [[-200|200]] av. JC avans sa disparicion rapida au començament dau sègle II av. JC. Introduguèt la [[metallurgia]] dau [[bronze]] e de l'[[aur]] dins la region, melhorèt lei tecnologias textilas, [[Domesticacion|domestiquèt]] lo [[lama]] e inventèt la premiera forma [[Andes|andina]] d'art visuau conegut amb l'escultura d'estèlas representant de [[dieu|divinitats]]. Au nivèu politic, sembla de formar un estat [[teocracia|teocratic]] dominat per lo clergat de divinitats inspiradas per leis imatges dau [[puma]] e dau [[jaguar]]. La [[cultura de Paracas]] faguèt son aparicion vèrs [[-800|800 av. JC]], conoguèt son apogèu en [[-600|600]]-[[-400|400 av. JC]] e foguèt absorbida au sègle II av. JC per la [[civilizacion de Nazca]]. Desvolopèt la teissedura de la [[lana]] e la deformacion volontària dei [[crani]]s. ==== Lo periòde classic ==== Lo periòde classic dei [[civilizacion]]s precolombianas es caracterizat per un isolament important de cada cultura que fòrman d'entitats politicas liadas entre elei per de cambis comerciaus mai refusant autrament de durbir sei [[frontiera]]s ais estrangiers. Aquò favorizèt donc un desvolopament regionau amb de culturas fòrça diferentas mai estendudas sus un territòri relativament limitat. {{veire|Cultura de Moche|Civilizacion de Nazca}} De [[-200|200 av. JC]] a [[600]], doas culturas se destrian que son la [[cultura de Moche]], situada lòng dau [[litorau]] nòrd-oèst, e la [[civilizacion de Nazca]], establida lòng dau litorau sud. La premiera èra caracterizada per de [[terralha]]s de qualitat auta ornadas d'escènas realistas que son de fònts importantas per estudiar son organizacion sociala. Conoguèt un declin rapide après [[700]] e dispareguèt dins lo corrent dau sègle VIII. La [[civilizacion de Nazca]], eissida de la [[cultura de Paracas]], es famosa per sei [[geoglif]]s mai mestrejava tanben de tecnicas de fabricacion de [[terralha]]s policromas. Conoguèt una crisi grèva vèrs [[350]] qu'entraïnèt l'aclapament volontari de [[Cahuachi]], santuari major dei Nazcas, mai lo procès de disparicion de la cultura nazca foguèt lòng e s'acabèt probablament dins lo corrent dau sègle VIII. {{veire|Civilizacion de Tiwanaku|Civilizacion de Wari}} Au començament dau sègle VII, la preponderància passèt ai vilas de [[Tiwanaku]], installada au sud dau [[Lac Titicaca]], e de [[Wari]], establida dins la region d'[[Ayacucho]]. Lei dos centres èran de metropòlis [[religion|religiosas]] importantas que son [[clergat]] aviá un raionament culturau important sus lei regions vesinas. [[Tiwanaku]] desvolopèt una [[agricultura]] intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'aigatge e aurià federat un reiaume important amb la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei prèires de la vila. Dispareguèt après [[1200]] en causa d'una crisi agricòla entraïnada per un assecament dau [[clima]]. [[Wari]] adoptèt un modèl diferent caracterizat per una expansionisme militar agressiu e la formacion d'un reiaume ierarquizat (bastidas de [[rota]]s, de capitalas províncialas... etc.) que prefiguran l'[[Empèri Inca]]. Lei regions somesas foguèron tanben colonizadas e esplechadas au profiech de la [[capitala]]. Pasmens, una crisi economica e agricòla entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an [[1000]] amb l'abandon de [[Wari]] e la restauracion de l'[[independéncia]] dei pòbles vencuts. {{veire|Cultura chimú}} A partir dau sègle XII, la diversitat culturala de la region venguèt fòrça importanta amb l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la [[cultura chimú]] que se formèt dins la meteissa region que l'anciana [[cultura de Moche]]. Formèt un [[estat]] centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « ''[[Ci-quic]]'' ». Sa [[capitala]], [[Chanchan]], agantèt {{formatnum:60000}} abitants gràcias a la bastida de rets importants de [[rota]]s, de [[canal|canaus]] e de [[fortificacion]]s. A partir de [[1200]], acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas mai foguèt a son torn vencut e ocupat per l'[[Empèri Inca]] dins lo corrent deis annadas 1460. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'[[estat]]s aimaras dins lei regions [[montanha|montanhósas]]. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs [[Urcussuyu]] principalament centrat sus lo versant occidentau e [[Umasuyu]] estendut sus lo versant orientau. ==== Lo periòde imperiau ==== [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'Empèri Inca.]] {{veire|Empèri Inca}} L'[[Empèri Inca]] se formèt vèrs [[1200]] a partir d'una dinastia installada dins la vila de [[Cuzco]]. Lo tèrme « inca » designa aquela dinastia mai lo nom dau pòble ocupant [[Cuzco]], que parlava [[quíchoa]], es desconegut. Lo seten sobeiran inca, [[Yahuar Huacac]], capitèt d'instaurar sa dominacion sus tota la vau. Son successor [[Viracocha Inca]] foguèt obligat d'abandonar la [[capitala]] après una desfacha grèva còntra lei Chancas en [[1438]]. Son fiu [[Pachacutec|Yupanqui]] menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la [[batalha de Yahuarpampa|victòria de Yahuarpampa]]. Lo venceire prenguèt alora lo títol de [[Pachacutec]] (« lo Reformator », [[1438]]-[[1471]]) e acomencèt una politica d'expansion militara. Fins a sa [[mòrt]], leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo [[Cultura chimú|Reiaume Chimú]]. Son fiu [[Tupac Yupanqui]] ([[1471]]-[[1493]]) contunièt sa politica e sei fòrças agantèron [[Quito]] e lo nòrd dau [[Chile]] actuau onte se turtèron ais [[Araucans]]. Remplaçat per son fiu [[Huyana Capac]] ([[1493]]-[[1527]]), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de [[Quito]] e ocupèt una partida dau litorau chilen sensa capitar de rompre la resisténcia araucana<ref>Leis Araucans resistèron tanben ais [[Espanha|Espanhòus]] e demorèron independents fins a [[1882]].</ref>. L'[[Empèri Inca]] foguèt l'estat pus organizat de l'America Precolombiana. Son cap èra un monarca absolut dich [[Sapa Inca]], considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau [[clergat]], ai besonhs deis armadas e de l'Estat (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de [[famina]]) e ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'[[escritura]], l'adminitracion inca conoissiá lei [[matematicas]] e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de [[rota]]s, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers. Per unificar l'Empèri, leis Incas impausèron l'utilizacion dau [[quíchoa]], lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un ret de [[rota]]s e d'[[ostalariá]]s permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges. === Lo periòde espanhòu === ==== La conquista de l'Empèri Inca ==== La conquista espanhòla se debanèt de [[1532]] a [[1571]]. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e lei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en [[1530]], 1,3 milion en [[1570]]). D'efèct, la [[mòrt]] de [[Huayna Capac]] entraïnèt una [[Guèrra de Succession Inca|guèrra civila per sa succession]] entre [[Huascar]] ([[1527]]-[[1532]]) e [[Atahualpa]] ([[1532]]-[[1533]]). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la [[capitala]] mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats [[sang|saunós]] de [[Quito]] a [[Cuzco]] li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas. Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de ''[[conquistador]]s'' [[Espanha|espanhòus]] comandat per [[Francisco Pizarro]] desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de [[1532]], capturèron [[Atahualpa]] a la [[batalha de Cajamarca]]. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de [[Cuzco]]. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre ''[[conquistador]]s'' (partisans de [[Francisco Pizarro|Pizarro]] còntra partisans d'[[Diego de Almagro|Almagro]], [[1536]]-[[1542]]). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich [[Manco Inca II]] poguèt crear lo [[Reiaume de Vilcacamba]] que demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en [[1572]]. ==== L'esplecha coloniala de Peró ==== [[File:America dau Sud Espanhòla (1690).png|thumb|America dau Sud Espanhòla a la fin dau sègle XVII.]] Après la conquista [[Espanha|espanhòla]], lo territòri perovian foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'[[Espanha]] e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo [[Conseu deis Índias]] installat en [[Espanha]]. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entre [[America]] e [[Euròpa]], una administracion coloniala foguèt creada. Peró venguèt ansin lo centre de la [[Vice-Reialtat de Peró]] que son sèti èra situat en [[Lima]] fondada en [[1535]]. Aquela institucion èra cargada de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics dei possessions espanhòlas d'[[America del Sud|America dau Sud]] franc de [[Veneçuèla]]. Pasmens, èra devesida entre d'audiencias installadas a [[Panama]], [[Santa Fe de Bogota]], [[Quito]], [[Santiago de Chile|Santiago]] e [[La Plata]] que tenián d'autonòmias fòrça importantas en causa dei distàncias entre aquelei vilas e [[Lima]]. Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament lei ''corregidors'' que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per lo [[govèrn]] [[Espanha|espanhòu]] e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn. La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]]. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dau [[sègle XVIII]], èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdres [[religion|religiós]] e lo [[clergat]] secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lo [[dèime]]. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida de [[glèisa]]s, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles auctonòms fasián partida de son ressòrt. Lei resèrvas e jaciments d'[[aur]] e d'[[argent (metal)|argent]] concentrèron inicialament l'atencion deis [[Espanha|Espanhòus]]. En particular, la descubèrta d'un jaciment d'[[argent (metal)|argent]] fòrça important a [[Potosi]] aguèt una gròssa influéncia sus lo desvolopament de Peró amb la creacion d'una rota [[Lima]]-[[Potosi]] que venguèt l'axe principau dau Peró coloniau. Se formèt alora doas zònas economicas diferentas: * lòng dau [[litorau]], leis Espanhòus desvolopèron l'[[agricultura]] ([[cereala]]s, [[vinha]]s... etc.). Un nombre important d'[[Esclavatge|esclaus]] [[africa]]ns i foguèt importat coma man d'òbra. * dins la region andina centrala, lei prioritats èran la percepcion de tributs de part dei comunautats indianas e l'esplecha miniera. Lei minas de [[Potosi]] assegurèron la mitat de la produccion d'argent de l'Empèri Espanhòu de [[1550]] a [[1650]] mai la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'[[agricultura]] que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per una [[aristocracia]] terrenala (''hacienda''). ==== La formacion de la societat peroviana ==== La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'[[Africa]]ns, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan sa [[lenga]] e de trachs indians fòrça importants. ===== La societat coloniala ===== Lei Blancs èran principalament originaris d'[[Espanha]]. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Peró es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins lei [[colonialisme|colonias]] [[Espanha|espanhòlas]]. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichs ''criollos'' per designar aquelei nascuts sus lo territòri [[america]]n e ''peninsulares'' per designar aquelei d'[[Espanha]]. Dos principis importats de l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèu]] dominèron son mòde de vida : la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la « puretat » de son [[sang]]. Coma lei familhas de ''criollos'' avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats dei ''peninsulares'' còntra lei ''criollos''. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclant ''criollos'' e ''peninsulares'', se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'[[aristocracia]] terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la « puretat » de son [[sang]] e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala. Leis Africans foguèron inicialament utilizats coma [[esclavatge|esclaus]] dins lei plantacions e lei minas. Pasmens, tre la fin dau [[sègle XVII]], leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'[[Africa]] venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès sociau e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat. Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquista [[Espanha|espanhòla]] en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] a l'arribada de fremas vengudas de la [[Peninsula Iberica]], lei relacions en fòra dau [[maridatge]] entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasons [[religion|religiosas]] (lei mestís èran sovent nascuts en fòra dau [[maridatge]]) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrsei [[lei|lèis]] foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron amb la creacion dei ''habilitaciones'' permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís. ===== La societat indiana ===== Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de la [[colonialisme|colonizacion]], leis Indians foguèron somés au sistèma de l’''encomienda''. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un [[tribut]] ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialament [[Bartolomé Casaus|Bartolomé de las Casas]], e en [[1542]], lo rèi d'Espanha adoptèt lei ''Lèis Novèlas'' qu'ordonèron la restitucion a la Corona deis ''encomiendas'' après la [[mòrt]] de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, la [[monarquia]] deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris ([[1544]]-[[1548]]). Premier, acceptèt la prolongacion de l’''encomienda'' per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas. Entre [[1569]] e [[1581]], lo vice-rèi [[Francisco de Toledo]] creèt un sistèma novèu d'organizacion dei comunautats indianas que foguèron gropats au sen de ''reducciones'' pagant tributs e corvadas. Perseguida per sei successors, aquela politica capitèt parcialament car mai d'un Indian capitèt de s'escapar dei ''reducciones''. Dichs ''forasteros'', aqueleis Indians venguèron generalament obriers dins lei tenements espanhòus. Aquò entraïnèt de movements de populacions que favorizèron l'expansion dau [[quíchoa]] e de l'[[aimara]] dins leis [[Andes]]. Una autra particularitat importanta de la colonizacion de Peró foguèt lo mantenement d'una partida larga de l'[[aristocracia]] inca gràcias a sa collaboracion amb lo poder espanhòu. D'efèct, lei caps incas (''curacas'') foguèron sovent cargats de la collècta dei tributs. Pasmens, en [[1780]], l'introduccion de taxas entraïnèt una revòuta d'un ''curaca'' de [[Cuzco]] qu'afirmava èsser un descendent dei sobeirans incas. Prenguèt lo nom de [[Tupac Amaru II]] e son insureccion menacèt [[Cuzco]] en [[1781]] fins au mandadís de renfòrç importants dempuei [[Lima]]. La revòuta entraïnèt tanben una insureccion de caps aimaras qu'assetjèron [[La Paz]] en [[1781]] avans d'èsser vencuts avans la fin de l'[[annada]]. Lo bilanç de la guèrra foguèt saunós (aperaquí {{formatnum:100000}} [[mòrt]]s) e entraïnèt la disparicion de la màger part de l'[[aristocracia]] amerindiana. De mai, lei mestís venguèron fòrça maufisants car volián pas èsser associats amb la revòuta. En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians au [[cristianisme]]. Aquò acomencèt tre la conquista amb la destruccion dei temples [[paganisme|pagans]], deis idòlas, dei libres [[Religion|religiós]] indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, lo [[cristianisme]] [[catolicisme|catolic]] se generalizèt sota la forma d'un [[sincretisme]] mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions amb d'elements e de rites eissits de la [[religion]] precolombiana anciana. Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, dei [[malautiá]]s vengudas d'[[Euròpa]] qu'èran desconegudas sus lo [[continent]] [[america]]n ([[Veròla|vairòla]]...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deis [[Espanha|Espanhòus]]. Regardant l'èx-territòri inca, leis estimacions èra de 12 milions d'abitants e de solament 1,3 milion en [[1570]] e {{formatnum:700000}} en [[1620]]. De mai, lei migracions d'Indians en direccion dei centres economics de la societat ispanoamerica, especialament lei regions minieras, agravèron lo despoblament dei territòris indians. Pasmens, au contrari dei territòris mesoamericans, aquò entraïnèt pas una disparicion totala deis institucions socialas amerindianas que se mantenguèron, especialament una partida de l'[[aristocracia]] que collaborèt activament amb leis Espanhòus. ==== Lo declin dau poder coloniau ==== [[Felip II d'Espanha|Felipe II]] ([[1556]]-[[1598]]) assaièt d'organizar la gestion e de l'administracion de l'empèri [[colonialisme|coloniau]] [[Espanha|espanhòu]]. Pasmens, en causa dei distàncias e de la superficia estendudas, la Corona mau capitèt e l'autoritat reiala declinèt pauc a pauc. En parallèl, la poissança militara d'[[Espanha]] s'afebliguèt. Après la desfacha a l'eissida de la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]), lo [[govèrn]] de [[Madrid]] decidiguèt tornarmai de s'ocupar de l'organizacion de sei colonias. L'influéncia dei familhas de ''criolos'' foguèt tanben reducha amb la creacion de pòstes administratius importants fisats a de ''peninsulares''. Aquelei reformas permetèron ansin de melhorar lei revenguts reiaus. Pasmens, aquò entraïnèt un maucontentament important, magerament au sen dei ''criolos'', basat sus l'aumentacion deis [[impòst]]s, lo ròtle important donat ai ''peninsulares'' ò lei limits comerciaus impausats per lo monopòli [[Espanha|espanhòu]]. Ansin, una partida importanta de l'elèit revendicava un reequilibratge dei cambis e dei relacions amb la [[metropòli]]. Pasmens, en Peró, après la revòuta de 1780-1781, la màger part dei mestís e dei ''criolos'' èran prudents que gardavan la remembrança dei combats. De mai, donavan d'importància a sei privilègis e leis idèas dei [[Sègle de las Luses|Lutz]] avián per exemple gaire de partisans. === Lo Peró independent === ==== La fin de la colonizacion e l'independéncia de Peró ==== A l'acomençament dei guèrras d'independéncia sud-americanas, la prudéncia dei mestís e dei ''criolos'' engatjèt Peró dins lo camp [[Espanha|espanhòu]]. En [[1810]], [[Lima]] venguèt donc lo centre de concentracion dei tropas espanhòlas e leis autoritats localas contentèron divèrsei demandas dei ''criolos'' per ganhar son sostèn. En [[1810]]-[[1811]], lei fòrças basadas en Peró rebutèron una ataca de la junta independentista de [[Buenos Aires]]. En [[1814]]-[[1815]], la còntra-ofensiva generala ordonada per lo rèi [[Ferrand VII d'Espanha|Ferrand VII]] permetèt de reconquistar una partida dei colonias rebèlas e d'assegurar tornarmai lei comunicacions entre Peró e la [[metropòli]]. Pasmens, amb la revòuta liberala deis annadas 1820, [[Espanha]] foguèt afeblida per de conflictes intèrnes. Leis insurgents prenguèron tornarmai l'avantatge. Peró foguèt ansin conquistat per [[Simon Bolívar]] en [[1823]]. Proclamat « Liberator », lo venceire recebèt de poders dictatoriaus l'annada seguenta per resòuvre lei conflictes politics perovians. Dotèt lo país novèu d'una [[constitucion]] autocratica. ==== La Confederacion Peru-Boliviana e lo periòde Ramon Castilla ==== La question principala de l'après-guèrra d'independéncia èra aquela de l'union entre Peró e [[Bolívia]]. L'[[oligarquia]] de [[Lima]] i èra gaire favorabla e obtenguèt satisfaccion en [[1826]]. Pasmens, lei tensions entre lei diferentei faccions dau país èran encara importantas e l'instabilitat politica venguèt rapidament la nòrma. Per exemple, lo generau [[Agustín Gamarra]], president de [[1829]] a [[1833]], foguèt obligat de reprimir mai d'una revòuta dins tot lo país en despiech dau mantenement de son autoritat dins la [[capitala]]. Aquò afebliguèt grèvament Peró que venguèt la buta deis ambicions de [[Bolívia]]. En [[1835]], lei tropas dau generau bolivian [[Andres de Santa Cruz]] intrèron en Peró que foguèt devesit entre dos estats integrats au sen d'una Confederacion Peru-Boliviana. Dins aquò, la poissança d'aquel [[estat]] èra una menaça per [[Chile]] que s'alièt amb Gamarra que reprenguèt [[Lima]] en [[1838]]. La [[batalha de Yungay|victòria chilena de Yungay]] en [[1839]] permetèt de restaurar l'independéncia de Peró que contunièt la guèrra còntra [[Bolívia]]. Pasmens, foguèt vencut en [[1841]] entraïnant la casuda definitiva de Gamarra. Après aqueu conflicte, leis annadas 1840 foguèron marcadas per lo desvolopament economic dau país sostengut per l'esplecha dau [[güano]] e dei jaciments de [[saunitre]] descubèrts dins lo [[desèrt de Tarapaca]]. Lo generau [[Ramon Castilla]], president en [[1845]]-[[1851]] e en [[1855]]-[[1862]], foguèt la personalitat principala dau periòde. Aboliguèt l'[[esclavatge]] e lo tribut pagat per leis Amerindians, encoratjèt leis investiments estrangiers e faguèt adoptar una [[constitucion]] pus liberala en [[1860]]. ==== L'intervencion espanhòla e la Guèrra dau Pacific ==== La segonda mitat dau sègle XIX foguèt marcada per mai d'un conflicte implicant Peró còntra [[Eqüator (país)|Eqüator]] ([[1858]]-[[1860]]), [[Espanha]] ([[1864]]-[[1866]]) e còntra [[Chile]] ([[1879]]-[[1883]]). Lo premier inaugurèt un conflicte [[frontiera|frontalier]] fòrça lòng regardant lo traçat dau limit entre Peró e [[Eqüator (país)|Eqüator]] qu'èra pas estat clarament definit per leis [[Espanha|Espanhòus]]. Coma [[Eqüator (país)|Eqüator]] voliá vendre un territòri revendicat per [[Lima]] per pagar son deute, una armada peroviana desbarquèt sus lo territòri eqüatorian. I trobèt un país devesit per una guèrra civila e fòrça instable mai capitèt finalament d'obtenir l'annulacion de la venda. Lo segond foguèt una guèrra entraïnada per lo refús de Peró de pagar un deute datant dau periòde [[Colonialisme|coloniau]]. [[Espanha]] mandèt una flòta que prenguèt lo contraròtle deis Illas Chincha, fònt importanta de revenguts per l'economia peroviana gràcias a sei jaciments de [[güano]], e faguèt lo [[blocus]] dau país. Pasmens, lo conflicte se generalizèt amb la formacion d'una coalicion gropant Peró, [[Chile]], [[Bolívia]] e [[Eqüator (país)|Eqüator]]. La revirada d'una ataca espanhòla còntra [[Callao]] causèt lo retirament de la flòta e marquèt la fin de la guèrra. Aqueu succès renforcèt l'independéncia dei país sud-americans qu'èra encara mau acceptada per [[Madrid]]. Lo tresen foguèt una guèrra entraïnada per de tensions regardant l'esplecha dei jaciments de [[saunitre]] dau [[Desèrt d'Atacama]] entre [[Bolívia]] e [[Chile]]. Per s'aparar còntra la menaça chilena, [[La Paz]] signèt una aliança defensiva amb [[Lima]] en [[1873]]. Ansin, en [[1879]], Peró se trobèt dirèctament implicat dins la guèrra entre sei dos vesins. Gràcias a sa superioritat, la marina chilena poguèt menar d'atacas còntra lo [[litorau]] e l'armada peroviana subiguèt una desfacha grèva a [[Batalha de Tarapaca|Tarapaca]]. Per faciar la menaça, [[Nicolas de Pierola]] se proclamèt dictator en [[1880]]. Dins aquò, mau capitèt d'empachar la capitulacion de [[Lima]] l'annada seguenta, çò qu'entraïnèt son reversament. Gràcias ai generaus [[Miguel Iglesias]] e [[Andres Caceres]], lei Perovians obtenguèron quauquei succès mai foguèron definitivament vencuts a la [[batalha de Huamachuco]] en [[1883]]. Lo [[tractat d'Ancon]] laissèt ai [[Chile]]ns tota la region de Tarapaca e permetèt l'ocupacion de [[Tacna]] e d'[[Arica]] durant dètz ans. Un vòte èra previst a l'eissida d'aqueu periòde permetent ais abitants de chausir entre lei dos país mai l'escrutinh foguèt jamai organizat. La situacion foguèt reglada en [[1929]] amb lo partiment de la region: Peró recuperèt [[Tacna]] e [[Chile]] gardèt [[Arica]]. ==== Militaristas e civilistas ==== [[File:Peró - Evolucions territòrialas.png|thumb|Evolucions territòtialas de Peró deis annadas 1880 ais annadas 1940.]] Après la [[Guèrra dau Pacific]] còntra [[Chile]], lo poder foguèt tengut per doas faccions diferentas dichas « militaristas » e « civilistas ». Lei militaristas dirigiguèron inicialament lo país amb lei generaus [[Andres Caceres|Caceres]] ([[1886]]-[[1890]] puei [[1894]]-[[1895]]) e [[Remigio Bermudez]] ([[1890]]-[[1894]]). Pasmens, en [[1895]], una insureccion menada per l'èx-dictator [[Nicolas de Piedrola]] prenguèt lo poder e lo gardèt fins a [[1899]] amb lo sostèn dei civilistas. Restabliguèt lei finanças dau país, restaurèt la [[conscripcion]] obligatòria e lo vòte secrèt. Foguèt remplaçat per [[Eduardo Lopez de la Romaña]] ([[1899]]-[[1903]]) e [[José Pardo y Barreda]] ([[1903]]-[[1907]]). Lo periòde veguèt una transformacion importanta de l'economia peroviana amb lo reculament de l'importància dei jaciments de [[saunitre]], largament perduts au profiech de [[Chile]] en [[1879]], e de [[güano]] que son esplecha èra venguda pus malaisada. Per compensar aquelei pèrdas, lo desvolopament de l'[[agricultura]] dins lei regions [[litorau|litoralas]], de l'industria miniera [[Andes|andina]] e la produccion de [[cauchó]] dins la region d'[[Iquitos]] foguèt favorizat. En particular, en [[1907]], un [[camin de fèrre]] foguèt bastit entre [[Lima]] e la region miniera de [[Cerro de Pasco]]. Après [[1908]], lei militaristas reprenguèron lo poder amb [[Augusto Bernardo Leguia]] ([[1908]]-[[1912]]), [[Guillermo Billinghurst]] ([[1912]]-[[1914]]) e [[Oscar Benavides]] ([[1914]]-[[1915]]). En [[1915]], [[José Pardo y Barreda|José Pardo]] retrobèt la presidéncia fins a un [[còp d'estat]] de [[Augusto Bernardo Leguia|Leguia]] en [[1919]]. Après una victòria electorala en [[1920]], modifiquèt la constitucion de [[1860]] per establir sa dictatura fins a [[1930]]. ==== L'oposicion entre l'armada e l'APRA ==== Leis annadas de 1930 a 1980 foguèron principalament marcadas per l'oposicion entre lei fòrças armadas e lo movement progressista de l'[[Aliança Populara Revolucionària Americana]] ([[Aliança Populara Revolucionària Americana|APRA]]). D'efèct, en [[1930]], un còp d'estat militar entraïnèt la casuda de Leguia que foguèt arrestat per lo generau [[Luis Sanchez Cerro]]. Dos camps politics se formèron alora gropant d'un caire lei militars e lei grands proprietaris terrenaus conservadors e d'autre caire l'APRA dirigida per [[Victor Raul Haya de la Torre]]. En [[1931]], una eleccion organizada per l'armada permetèt l'eleccion de Sanchez Cerro a la presidéncia qu'enebiguèt rapidament l'APRA e arrestèt son cap. En [[1932]], l'APRA assaièt d'organizar una insureccion a [[Trujillo]] que foguèt durament reprimida per l'armada. Un an pus tard, Sanchez Cerro foguèt assassinat e remplaçat per l'ancian president militarista [[Oscar Benavides]] que decidèt d'amaisar la situacion. Haya de la Torre foguèt liberat e una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada en [[1933]]. Pasmens, aqueu procès foguèt suspendut en [[1936]] quand l'APRA ganhèt leis eleccions. Lo partit foguèt tornarmai enebit e son cap [[exili|exilat]]. [[Oscar Benavides|Benavides]] gardèt lo poder fins a [[1939]] e son remplaçament per l'oligarca [[Manuel Prado y Ugarteche]]. President fins a [[1945]], capitèt de redreiçar l'economia e d'establir una patz civila mai ò mens establa dins lo país. Pasmens, aqueleis annadas foguèron sustot marcada per una segonda guèrra còntra [[Eqüator (país)|Eqüator]] ([[1941]]-[[1942]]) regardant lo traçat de sa [[frontiera]] comuna. S'acabèt per una victòria clara de Peró qu'obtenguèt lo contraròtle d'un territòri de {{formatnum:200000}} km² revendicat per lei dos estats. Pasmens, [[Quito]] refusèt aqueu resultat e mantenguèt sei revendicacions entraïnant doas guèrras suplementàrias en [[1981]] e en [[1995]]. Dins aquò, lei tensions demorèron vivas entre l'APRA e lei militars. En [[1944]], la capitada d'una grèva generala entraïnèt de negociacions que s'acabèron amb l'eleccion d'un moderat, [[José Luis Bustamante y Rivero]], coma president en [[1945]]. L'APRA participèt meme au govèrn mai son sostèn ai grèvas e son programa de senèstra (contraròtle dei pretz... etc.) suscitèt l'ostilitat dei [[conservatisme|conservadors]]. L'assassinat dau cap d'un [[jornau]] de drecha agravèt lei tensions amb una aumentacion dei poders de la polícia. En [[1948]], un còp d'estat de l'APRA e d'una partida de la [[marina militara|marina]] mau capitèt e lo generau [[Manuel Odria]], ministre de l'interior, reversèt Bustamante e prenguèt la direccion dau país fins a [[1956]]. Fondèt una junta militara que son programa èra de restablir l'òrdre de l'oligarquia peroviana. L'APRA foguèt tornarmai per lo tresen còp e [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya de la Torre]] tornarmai exilat. En [[1950]], Odria legitimèt son poder amb una eleccion presidenciala. Ajudat per lo periòde de dinamisme economic entraïnat per la [[Guèrra de Corèa]], capitèt d'estabilizar la situacion interiora de Peró. Pasmens, a partir de [[1954]], de dificultats apareguèron tornarmai amb la fin de la guèrra e Odria decidèt de tornar parlar amb l'APRA. L'ancian president conservador [[Manuel Prado y Ugarteche|Manuel Prado]] foguèt elegit per un segond mandat en [[1956]] gràcias au sostèn tacit dau partit de senèstra. De mai, poguèt aprofichar una scission au sen de l'APRA amb la creacion per [[Fernando Belaunde Terry]] d'un segond partit de sensètra dich [[Accion Populara]]. Après sièis annadas relativament suavas, la lucha per la succession de [[Manuel Prado y Ugarteche|Prado]] opausèt [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya de la Torre]], [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] e [[Manuel Odria|Odria]]. L'escrutinh foguèt marcat per de sospicions de fraudas e l'abséncia de venceires car ges de candidat capitèt d'obtenir lo tèrç dei vòtz necessari a una eleccion. L'armada intervenguèt donc tornarmai dins leis afaires politics e annulèt l'eleccion. En [[1963]], un vòte novèu permetèt a [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]], d'ara endavant assegurat dau sostèn dei conservadors, de venir president. Pasmens, aguèt ges de majoritat parlamentària dins un Congrès dominat per leis apristas e lei partisans d'Odria. Ansin, sa politica se turtèt a d'oposicions importantas, especialament son projècte de reforma agricòla que foguèt blocat per lei grands proprietaris. Aqueu blocatge institucionau entraïnèt donc un còp d'estat militar menat per lo generau [[Juan Velasco Alvarado]]. Pasmens, au contrari dei regimes militars precedents, la politica de Velasco Alvarado s'inspirèt largament dei programas de l'APRA e de l'Accion Populara amb la nacionalizacion de divèrsei sectors economics ([[petròli]], [[mina]]s... etc.), l'organizacion d'una campanha d'alfabetizacion ò una reforma agrària regardant sèt milions d'[[ectara]]s. Aquò recebèt inicialament un acuèlh favorable de part de la populacion mai de dificultats administrativas e financieras venguèron una fònt de maucontentament. En [[1975]], la repression d'una manifestacion dins la [[capitala]] faguèt un centenau de victimas e [[Juan Velasco Alvarado|Velasco Alvarado]] foguèt remplaçat per lo generau [[Francisco Morales Bermudez]]. Demorèt en plaça fins a [[1978]] e apliquèt una politica economica ortodòxa dirigida per lo [[FMI]]. Aquò entraïnèt de grèvas repetidas e la repression venguèt mai e mai dura. D'efèct, en [[1978]], lei militars foguèron obligats de laissar lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] e l'[[Accion Populara]] ganhèron leis eleccions organizadas en [[1980]]. Pasmens, sa politica liberala agravèt la crisi dau país entraïnant una demenicion dau nivèu de vida e una multiplicacion dei grèvas. Aquò entraïnèt l'aparicion de la guerilha [[Maoïsme|maoïsta]] dau [[Sendier Luminós]]. A partir de [[1982]]-[[1983]], [[Fernando Belaunde Terry|Belaunde]] ordonèt a l'armada de restablir l'òrdre e de luchar còntra la subversion entraïnant un conflicte interior [[sang|saunós]]. L'Accion Populara subiguèt donc una desbranda ais eleccions de [[1985]] ganhada per lo candidat de l'APRA, [[Alan Garcia Perez]]. Pasmens, aqueu darrier mau capitèt de redreiçar la situacion e Peró deguèt tornarmai faciar de dificultats economicas e financieras importantas. ==== Lo periòde Fujimori ==== [[File:Peró - Sendier Luminós.png|thumb|Reculament dau Sendier Luminós durant lo periòde Fujimori.]] En [[1990]], [[Alberto Fujimori]] ganhèt leis eleccions còntra lo candidat liberau [[Mario Vargas Llosa]] amb un programa de reformas socialas. Pasmens, tre sa presa de foncion, adoptèt una politica fòrça liberala d'ajustament economic sostenguda per lo [[FMI]], intensifiquèt la lucha còntra lo [[Sendier Luminós]] e leis autrei [[guerilha]]s e se turtèt a una oposicion viva dau Congrès e de la justícia. En [[1992]], organizèt donc un [[còp d'estat]] que li permetèt de dissòuvre lo Congrès. La meteissa annada, la captura dau cap dau [[Sendier Luminós]] li permetèt d'obtenir un succès decisiu còntra la guerilha que comencèt de se fragmentar en causa de l'abséncia de successors. En [[2000]], aviá quasi disparegut e foguèt a tòrt considerat coma destruch. Pasmens, maugrat son mantenement dins certanei regions centralas dau país, lo Sendier a conegut un declin fòrça important durant lo periòde Fujimori. En [[1993]], Fujimori promulguèt una [[constitucion]] novèla que li permetiá de sollicitar un segond mandat consecutiu. Pasmens, en despiech de sa reeleccion en [[1995]], l'autoritarisme e la corrupcion dau regime, la pauretat e leis inegalitats socialas acomencèron de maucontentar la populacion. Cinc ans pus tard, quand Fujimori assaièt d'obtenir un tresen mandat presidenciau consecutiu, l'oposicion refusèt de participar a l'escrutinh e de manifestacions importantas agitèron lo país. Après un escàndol suplementari de corrupcion de plusors parlamentaris per lo president, lo govèrn aprofichèt l'abséncia de Fujimori, ocupat per un viatge en [[Japon]], per lo destituir. Fujimori acceptèt de demissionar e demandèt l'asile politic ais autoritats japonesas. Per la seguida, assaièt de rintrar en Peró onte foguèt arrestat e condamnat a 25 ans de preson en [[2009]] per divèrsei crimes perpetrats per son regime. D'autreis afaires son totjorn en cors còntra eu regardant en particular de crimes còntra l'Umanitat comés durant una campanha d'esterilizacion fòrçada. ==== Lo Peró actuau ==== Après la casuda de [[Alberto Fujimori|Fujimori]], Peró conoguèt un desvolopament economic important dins lo corrent deis annadas 2000 mai lo mantenement d'inegalitats socialas grèvas contunièt d'entraïnar de trèbols. [[Alejandro Toledo]], un deis adversaris principaus de Fujimori, foguèt elegit president en [[2001]]. Pasmens, mau capitèt de reglar lei problemas sociaus dau país. En [[2003]], après una grèva importanta deis ensenhaires e dei païsans, proclamèt l'estat d'urgéncia e suspendiguèt plusors drechs fondamentaus per restaurar l'òrdre. En [[2006]], foguèt ansin vencut per l'ancian president aprista [[Alan García]]. Pasmens, son mandat foguèt tanben agitat per de manifestacions indigenistas còntra de companhiás [[petròli|petrolieras]]. Proclamèt a son torn l'estat d'urgéncia fins a l'abrogacion dei mesuras contestadas per lo Congrès. Pasmens, de trèbols grèus contunièron amb 34 mòrts en junh de [[2009]]. En [[2011]], lo neoliberau [[Ollanta Humala]] li succediguèt. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion politica === Peró es una [[republica]] [[democracia|democratica]] de regime [[President de la Republica|presidenciau]] que seis institucions son regidas per una [[constitucion]] adoptada en [[1993]] e modificada en [[2000]]. Aplica lo principi de [[Separacion dels poders|separacion dei tres poders]]. La [[capitala]] es [[Lima]] que concentra, en mai dau poder politic, la màger part dei centres economics, financiers e culturaus dau país. La ciutadanetat es donada ai Perovians de mai de 18 ans e lo vòte es obligatòri. Lo [[poder executiu]] es tengut per lo [[President de la Republica]] e son vice-president<ref>Un premier vice-president e un segond vice-president existisson tanben mai an ges de poder franc dei situacions d'incapacitat dau President de la Republica.</ref> que son elegits per un mandat de cinc [[annada]]s au [[Sufragi universal|sufragi universau dirècte]]. Dempuei [[2000]], un president sortent pòu pas se presentar immediatament a sa succession. Lo [[President de la Republica|president]] es lo cap de l'Estat, lo cap dau [[govèrn]] e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Designa lo president dau Conseu dei Ministres e forma lo govèrn. Lo [[poder legislatiu]] es tengut per lo [[President de la Republica]] e un parlament [[monocamerisme|monocamerau]] dich [[Congrès de la Nacion (Peró)|Congrès de la Nacion]]. Format de 130 deputats elegits per un mandat de cinc [[annada]]s au sufragi universau dirècte amb un escrutinh proporcionau, a lo poder de discutir e vòta lei tèxtes de [[lei|lèi]], ratifica lei tractats, autoriza leis emprunts dau govèrn, accepta lo budget presentat per lo [[govèrn]] e vòta lei declaracions de guèrra. Lo president a un drech de vèto que li permet de blocar un tèxte legislatiu qu'a pas son acòrd. Lo [[poder judiciari]] es tengut per una Cort Suprèma de 16 jutges nomat per lo Conseu Nacionau de la Justícia. Pasmens, regardant leis afaires constitucionaus, existís una Cort Constitucionau. === Organizacion territòriala === Lo territòri perovian es devesit entre 24 regions e una entitat amb un estatut particular a l'entorn de [[Lima]]. Aquelei regions an de competéncias regardant la planificacion dau desvolopament regionau, l'execucion dei projèctes d'investiment public, la promoccion de l'activitat economica e la gestion dei bens publics. Son dirigidas per un president e un conseu elegits per quatre ans. Existís tanben un conseu de coordenacion cargat de representar la societat civila. A ges de poder executiu mai a un avejaire consultatiu. Segon la [[lei|lèi]] organica dei [[govèrn]]s regionaus, lo transferiment de poders de l'autoritat centrala ai regions dèu aumentar mai aqueu procès es l'objècte de conflictes entre lo Secretariat a la Descentralizacion dau govèrn de Lima e l'Assemblada Nacionala dei Govèrns Regionaus creada en [[2007]] a l'iniciativa dei presidents de region. Lei regions son devesidas entre {{formatnum:1838}} districtes dirigits per un premier cònsol. La region de la [[capitala]] a un estatut pròpri que demora en fòra dau procès de descentralizacion. Es dirigida per lo Conseu comunau de Lima. === Simbòls nacionaus === Peró a un drapèu, un blason, un imne e una devisa coma simbòls nacionaus : * lo drapèu es fach de doas bendas verticalas [[roge|rojas]] enquadrant una benda verticala [[blanc]]a. Segon l'usatge dau drapèu, un blason pòu èsser apondut au centre de la benda blanca. Aqueu drapèu foguèt adoptat en [[1950]] mai s'inspira de plusors modèls precedents qu'èran ja roge e blanc. * lo blason foguèt adoptat en [[1950]]. Es format de tres sectors separats per una linha orizontala centrala e per una linha verticala que passa au mitan de la partida superiora. La partida inferiora presenta una fònt de larguesa que simboliza la richessa [[minerau|minerala]] dau país. La partida superiora de senèstra presenta una [[vigonha]] que simboliza la richessa de la fauna e la partida superiora de drecha presenta un aubre dau genre ''cinchona'' que simboliza la richessa de la flòra peroviana. * l'imne nacionau foguèt adoptat en [[1821]]. Lo tèxte es de [[José de La Torre Ugarte]] e la [[musica]] de [[José Bernardo Alcedo]]. Son nom oficiau es ''Marcha nacional del Perú'' (« Marcha nacionala de Peró » en [[occitan]]). Pasmens, aqueu nom es rarament utilizat e l'imne es dich ''Somos libres, seámoslo siempre'' (« Siam libres, demorem-lo totjorn » en [[occitan]]) per la populacion. * la devisa nacionala es ''"Firme y feliz por la unión'' (« Fòrt e urós per l'union » en [[occitan]]). En mai d'aquò, existís divèrsei simbòls non oficiaus de Peró coma la [[cantuta]], la [[vigonha]], lo [[gau de ròca]], la [[cocarda peroviana]] e lo [[cajón]]. <gallery> File:Flag of Peru.svg|Drapèu actuau de Peró adoptat en [[1950]]. File:Flag of Peru (1825-1950).svg|Drapèu de Peró de [[1825]] a [[1950]]. File:Flag of Peru (1822–1825).svg|Drapèu de Peró de [[1822]] a [[1825]]. File:Flag of Peru (1822).svg|Drapèu de Peró en [[1822]]. File:Flag of Peru (1821-1822).svg|Drapèu de Peró de [[1821]] a [[1822]]. File:Escudo de armas del Perú.svg|Blason actuau de Peró adoptat en [[1950]]. File:Kantutas Cuzco.jpg|[[Cantuta]]. File:Vicunacrop.jpg|[[Vigonha]]. File:Tunki Tanpupata.jpg|[[Gau de ròca]]. File:Escarapela del Perú.svg|[[Cocarda peroviana]]. |[[Cajón]]. </gallery> == Defensa e diplomacia == === Afaires estrangiers === Peró fa partida dei principaleis organizacions regionalas e internacionalas e es un actor que s'implica dins leis organizacions destinadas a promòure lo desvolopament economic ò lo mantenement de la patz en America Latina. D'un biais relativament pragmatic, entretèn tanben de relacions bilateralas bònas amb de país variats (e de còps ostils entre elei) mai economicament importants per l'economia peroviana. Ansin, au nivèu regionau, Peró participa a l'Aliança dau Pacific qu'es una zòna de comèrci liure creada en [[2011]] amb [[Chile]], [[Mexic]] e [[Colómbia]]. Aquela organizacion assaia de favorizar lo comèrci amb [[Asia]] e de faire còntrapés au [[Mercosur]]. A tanben permes de raprochar [[Chile]] e Peró, çò qu'a favorizat lo reglament dau contenciós maritim entre lei dos país (genier de [[2014]]). Au nivèu dau mantenement de la [[patz]], Peró participèt ais operacions de l'[[ONU]] en [[Haití (estat)|Haití]] e ai politicas de lucha còntra lo comèrci de dròga. D'efèct, dempuei lo començament dau sègle XXI, lo país es vengut lo premier productor mondiau de [[cocaïna]], çò que presenta un risc intèrne important de destabilizacion de certanei regions e un risc extèrne d'ingeréncia estrangiera. Regardant lei relacions bilateralas de [[Lima]], la diplomacia peroviana mostra una capacitat gròssa de dubertura. Lei relacions amb leis [[Estats Units d'America]] e [[Republica Populara de China]] son primordialas en causa de l'importància economica dei cambis amb aqueleis estats. Pasmens, Peró a establit de relacions bònas amb [[Alemanha]], [[Espanha]], [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], plusors país arabis (reconeissença de l'independéncia [[Palestina]] en [[2011]]), [[Israèl]] (en despiech dau ponch precedent) e la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]]. Lo comèrci e son desvolopament son generalament la rason premiera d'aquela situacion ambé, per exemple, la signatura d'un acòrd de liure comèrci amb l'Union Europèa en [[2013]]. === Fòrças armadas === [[File:Peruvian Air Force MiG-29 SDLP.jpg|thumb|right|[[Mig-29]]SE peruvian en [[2010]].]] Lei fòrças armadas foguèron creadas en [[1821]] e son principalament cargadas de defendre l'[[independéncia]], la [[sobeiranetat]] e l'integritat territòriala de Peró. Sei missions segondàrias son de participar au desvolopament economic dau país e a de missions de proteccion civila. En [[2012]], avián un budget representant 1,28% dau [[PIB]], alinhavan aperaquí {{formatnum:140000}} òmes e èran devesidas entre una fòrça terrèstra (Armada Peroviana), una [[marina militara]] (Marina de guèrra de Peró) e una fòrça aeriana (Fòrça aeriana de Peró): * lei fòrças terrèstras tenián {{formatnum:76200}} òmes devesits entre quatre regions militaras, 20 [[bregada (unitat militara)|bregadas]] e divèrsei [[batalhon (unitat militara)|batalhon]]s independents. Leis equipaments principaus èran generalament ancians. Lei principaus èran 315 [[carri de combat|carris]] ([[T-55]] e [[AMX-13]]), 890 veïculs variats ([[M113]], [[UR-416]]... etc.), 325 pèças d'[[artilhariá]], 372 sistèmas antiaerians e 59 [[aeronau]]s variats ([[Mil Mi-17]], [[Mil Mi-2]]... etc.). * lei fòrças maritimas tenián {{formatnum:26000}} òmes, 51 [[naviri]]s e 33 [[aeronau]]s. Entre lei naviris pus importants de la marina peroviana, se troban 6 [[sosmarin d'ataca|sosmarins d'ataca]] de propulsion convencionala, un [[crosaire]], 7 [[fregata (naviri)|fregatas]], 6 [[corveta]]s e 2 naviris de desbarcament. D'esfòrç importants son realizats per lo govèrn perovian per mantenir lei capacitats de sa flòta amb la modernizacion regulara dei naviris ancians e la crompa d'unitats modèrnas. * lei fòrças aerianas alinhavan {{formatnum:18000}} òmes, 71 avions de combats ([[Mig-29]], [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]], [[Sukhoi Su-25]]... etc.), 44 avions de transpòrt, 52 [[elicoptèr]]s e 67 avions variats (entraïnament, reconeissença... etc.). Coma per la marina, d'esfòrç son menats per mantenir lo nivèu dei fòrças aerianas perovianas. === Conflictes intèrnes === Peró es tocat per un conflicte intèrne opausant lo [[govèrn]] centrau a divèrsei movements revolucionaris coma lo [[Sendier Luminós]] ([[1980]]-uei) ò lo [[Movement Revolucionari Tupac Amaru]] ([[1984]]-[[1997]]). Acomençada en [[1980]], aquela guèrra a fach aperaquí {{formatnum:70000}} [[mòrt]]s e, en [[1990]], de [[guerilha]]s èran presentas sus la mitat dau territòri. Dempuei [[2000]], l'intensitat dei combats a demenit mai lo [[Sendier Luminós]] es encara fèrmament installat dins lei Vaus d'[[Apurimac]] e d'[[Ene]]. De mai, sembla d'i aver un desvolopament de liames importants entre certanei guerilhas e de trafegants de dròga, çò qu'aumenta l'inseguretat, especialament dins lo centre dau país e lòng de la frontiera amb [[Colómbia]]. == Economia == [[File:Peró - Ressorsas naturalas.png|thumb|Ressorsas naturalas principalas de Peró.]] L'economia peroviana es de talha modèsta amb un [[PIB]] nominau de 208,2 miliards en [[2014]] (siá {{formatnum:6905}} $/ab) e un taus de creissença [[annada|annuau]] de 6,78% en [[2006]]-[[2013]] qu'es lo pus important d'[[America del Sud|America dau Sud]]. Pasmens, Peró demorava dependent de son sector minier e marcat per la pauretat en cors de demenicion mai totjorn importanta (58,7 % en [[2004]] e 23,9 % en [[2013]]), lo ròtle primordiau dau sector economic informau (que regardava 60% de la populacion) e d'inegalitats socialas, etnicas e geograficas fòrtas. Ansin, se podiá destriar tres zònas economicas principalas que son la region de Lima-Callao (un tèrç dau [[PIB]] nacionau) que gropava lei companhiás pus modèrnas, lei vilas [[litorau|litoralas]] en expansion rapida dempuei lei darriereis [[annada]]s que son economia èra en cors de modernizacion e lei zònas ruralas deis [[Andes]] e de la [[Seuva Amazonica]] onte l'economia èra sustot destinada a assegurar la subsisténcia dei populacions. Lei partenaris economics principaus de Peró se situavan en [[America]] e en [[Asia]]. Lei pus importants èran leis [[Estats Units d'America]] que representavan respectivament 18,4% deis exportacions perovianas e 24,8% deis importacions, [[Republica Populara de China|China]] (17,8% e 15,3%), [[Brasil]] (4,3% e 5,3%). Regardant leis exportacions, [[Canadà]] (7%), [[Japon]] (5,2%), [[Soïssa]] (4,3%), [[Espanha]] (4,2%) e la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]] (4%) èran d'actors importants. Regardant leis importacions, [[Argentina]] (4,8%), [[Chile]] (4,7%), [[Eqüator (país)|Eqüator]] (4,6%) e [[Mexic]] (4,4%) èran tanben de fornisseires majors. En causa de l'importància de l'economia informala e illegala ([[dròga]]), la descripcion de l'estructura de l'economia peroviana es malaisada. En [[2015]], lo [[sector primari]] n'èra la basa gràcias a una [[agricultura]] fòrça diversificada e de ressorsas naturalas fòrça importantas. D'efèct, gràcias ai climas variats e a un ret d'aigatge ben desvolopat dins lei regions [[desèrt|deserticas]], lo país exportava d'[[esparga]]s, de [[carchòfa]]s, d'[[avocat]]s, de [[tartifla]]s, de [[ris]], de [[cana de sucre]], de gròs blat, de [[coton]], de [[cafè]], de [[cacau]] e divèrsei fruchs tropicaus. La [[pesca]] aviá pereu un ròtle important gràcias ais [[aiga]]s peissonencas de l'[[Ocean Pacific]] amb 9,5 milions de [[tonas]] de pes pescats (2{{e}} reng mondiau). Enfin, lo sector minier èra lo còr de l'economia peroviana que representava 56% deis exportacions gràcias a l'esplecha de minas d'[[aur]] (6{{e}} reng mondiau en [[2010]]), d'[[argent (metal)|argent]] (2{{e}} en [[2011]]), de [[coire]] (3{{e}} en [[2014]]), de [[zinc]] (2{{e}} en [[2009]]), d'[[estanh (element)|estanh]] (3{{e}} en [[2006]]), de [[plomb]] (4{{e}} en [[2014]]), d'[[urani]], de [[molibdèn]] e de jaciments de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Dempuei leis annadas 2000, Peró es tanben vengut lo premier productor de [[còca]] e representava una fònt de revenguts per aperaquí {{formatnum:200000}} païsans. Lo sector industriau conois un desvolopament important dempuei la fin dau sègle XX a l'entorn de l'aglomeracion [[Lima]]-[[Callao]], de certanei vilas litoralas e d'[[Arequipa]]. Èra basada sus la [[siderurgia]], lo rafinatge de [[petròli]], la [[quimia]], la transformacion dei [[minerau]]s, l'industria automobila e l'industria agroalimentària (produccion de [[farina de pes]]). Lo país exporta una partida d'aquelei produccions. En revènge, èra obligat d'importar lo rèsta de sei bens industriaus, especialament certanei produchs quimics non produchs localament, certanei produchs petroliers, d'aparelhs electronics, d'aperelhs de telecomunicacions, de maquinas otís, divèrsei bens manufacturats, de [[papièr]], de [[textil]]s e de [[medicament]]s. Lo sector dei servicis èra dominat per l'economia informala. Pasmens, lo [[torisme]] i aviá un ròtle particular car conois una creissença fòrta dempuei la demenicion de l'intensitat dei combats còntra lo [[Sendier Luminós]]. Lo nombre de toristas èra encara limitat (3,1 milions en [[2010]] siá lo 8{{e}} reng dau continent american) mai lo sector èra ja la segonda fònt de devisas estrangieras de l'economia peroviana. == Cultura == === Arquitectura === Peró a un patrimòni [[arquitectura]]u fòrça ric que cuerb lei periòdes precolombians, [[colonialisme|coloniau]]s e modèrnes. D'efèct, l'arquitectura aviá una importància gròssa au sen dei [[civilizacion]]s precolombianas, gràcias a de monuments massís, de l'aparicion de la [[civilizacion de Caral]] a l'acomençament dau millenari III av. JC a l'apogèu de l'[[Empèri Inca]]. Aquò a laissat una tiera d'edificis gigants que mostran de preocupacions religiosas mai tanben de capacitats avançadas regardant l'organizacion dei vilas e l'urbanisme. Après la conquista [[Espanha|espanhòla]], leis estiles [[arquitectura]]us [[Euròpa|europèu]]s de la [[Renaissença]] foguèron introduchs dins lo país onte se mesclèron amb l'arquitectura indigèna. D'exemples d'aquelei mesclas son la [[Catedrala de Cuzco]] bastida durant la [[Renaissença]], lo [[monastèri de Sant Francés (Lima)|Monastèri de Sant Francés]] construch pendent lo periòde barròc ò l'Universitat de Cuzco (tanben d'inspiracion barròca). L'[[independéncia]] marquèt la disparicion deis estiles venguts de la [[Peninsula Iberica]] que foguèron remplaçats per lo [[neoclassicisme]] [[França|francés]]. Au sègle XX, de corrents variats dominèron l'arquitectura peroviana, especialament lo [[foncionalisme]] ([[Plaza Sant Martín]] de [[Lima]]). <gallery> File:PeruCaral01.jpg|Vestigis de [[piramida]]s bastidas per la [[civilizacion de Caral]] (sègles XXX - sègle XXVII av. JC). File:Nazca well 01.jpg|[[Potz]] cavat per la [[civilizacion nazca]] (sègle II av. JC - sègle VII ap. JC). File:Huaca del Sol - Août 2007.jpg|Vestigis de la [[Huaca del Sol]], temple major de la [[Moche|cultura moche]] (sègles II-VIII ap. JC). File:Before Machu Picchu.jpg|Ciutat inca de [[Machu Picchu]] (sègle XV), ensems arquitectura pus conegut d'[[America del Sud|America dau Sud]]. File:Cathédrale de Cusco Décembre 2007e.jpg|[[Catedrala de Cuzco]] ([[1559]]-[[1669]]). File:San Francisco de Lima (pixinn.net).jpg|[[Monastèri de Sant Francés (Lima)|Monastèri de Sant Francés]] ([[1673]]-[[1774]]). File:Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco Peru.jpg|Universitat de Cuzco (dubertura en [[1692]]). File:San Martín Plaza.jpg|[[Plaza San Martín]] de [[Lima]] ([[1914]]-[[1945]]). </gallery> === Escultura === Coma per l'[[arquitectura]], l'escultura aviá un ròtle major au sen dei [[civilizacion]]s precolombianas e lo patrimòni esculturau de Peró fa partida dei pus rics de la [[planeta]]. Après la [[colonialisme|colonizacion]] [[Espanha|espanhòla]], l'escultura demorèt fòrça utilizada per ornar lei [[glèisa]]s [[cristianisme|crestianas]]. En revènge, aquel art conoguèt un declin certan après l'[[independéncia]] en causa de la demenicion de son importància au sen de la societat peroviana fins au sègle XX e l'aparicion de corrents marcats per lei culturas indigènas. <gallery> File:Moche pottery01.jpg|[[Terralha]] producha per la [[cultura moche]]. File:Cupinisque branly2.JPG|[[Terralha cupisnica]]. File:Estela.jpg|Estèla gravada de la [[cultura de Chavín]]. File:Chanchan carvings.jpg|Gravadura de la [[cultura de Chimú]]. File:Nazca-pottery-(01).png|Terralha nazca. File:Nazca-lineas-perro-c01.jpg|Gravadura nazca. File:Cabeza de Viracocha, Museo de América.jpg|Escultura inca. File:Church of la Compañía, Cuzco.jpg|Glèisa espanhòla amb d'esculturas. File:Intihuatana Szyszlo.jpg|Escultura peroviana modèrna. </gallery> === Pintura === La [[pintura]] peroviana se pòu devesir entre un periòde precolombian, un periòde coloniau e un periòde post-independéncia. La pintura foguèt ansin un [[art]] fòrça utilizat per decorar lei monuments pus importants dei culturas precolombianas ò per ornar certanei terralhas. Après la colonizacion, la pintura europèa foguèt introducha dins lo país e fòrça utilizada per ornar lei glèisas e leis edificis [[cristianisme|crestians]]. Se desvolopèt un estile particular dich [[Escòla de Cuzco]] mesclant usatge de la pintura europèa, imatges crestians e representacions indigènas. Ai sègles XVII e XVIII, leis influéncias barròcas se desvolopèron dins lo país. Puei, au sègle XIX, coma en arquitectura, lo [[neoclassicisme]] e lo [[romantisme]] [[França|francés]] s'impausèron coma estiles dominants. La creacion d'una escòla d'art a Lima en [[1919]] aguèt un ròtle important per la pintura peroviana dau sègle XX car permetèt de desvolopar divèrsei corrents artistics pròpris marcats per lei culturas amerindianas. <gallery> File:Moche portrait ceramic Quai Branly 71.1930.19.162 n2.jpg|[[Terralha]] pintada moche. File:Vasija chimú llama (M. América Inv.10745) 01.jpg|Terralha pintada chimú. File:Warriorangel.jpg|Àngel amb un arcabusa ([[Escòla de Cuzco]]). File:Cusi Huarcay.jpg|Pintura de l'[[Escòla de Cuzco]]. File:Daniel Hernández Morillo - Perezosa (Idle Woman) - Google Art Project.jpg|Pintura dau començament dau sègle XX e encara inspirada per la pintura francesa dau sègle XIX. </gallery> === Musica === La [[musica]] es apareguda sus lo territòri dau Peró actuau tre lo periòde de la [[civilizacion de Caral]]. Puei, aquel [[art]] passèt au sen dei civilizacions e culturas seguentas. Lei constrenchas geografics deis [[Andes]] entraïnèron alora l'isolament de mai d'una comunautat e la formacion de centenaus de danças regionalas diferentas. Lo [[cajón]] es l'instrument emblematic d'aquela musica amerindiana mai lor nombre totau es tanben fòrça important. Après la conquista, mai d'una [[musica]] [[Euròpa|europèa]] e [[africa]]na foguèt introducha en Peró e se mesclèt amb lei musicas ja existantas. Un segond movement similar aguèt luòc a partir deis annadas 1960 amb la difusion de la musica venguda deis [[Estats Units d'America]]. La musica peroviana presenta ansin una richessa incomparabla amb au mens {{formatnum:1300}} genres musicaus diferents. === Literatura === La [[literatura]] peroviana es eissida dei racòntes oraus dau periòde precolombian. Après la conquista, l'introduccion de l'[[escritura]] e de la literatura europèa favorizèt la difusion de la literatura au sen de la societat peroviana. Dos estiles, lo [[costumbrismo]] e lo [[romantisme]], i aguèron un ròtle important. Puei, a partir deis annadas 1920, se formèt la literatura peroviana contemporanèa que s'inspirèt de la cultura amerindiana e que fa partida dempuei la segonda mitat dau sègle XX dei corrents majors de la literatura internacionala. ==== Lei tradicions oralas precolombianas ==== La literatura orala precolombiana es largament desconeguda en causa de la destruccion dei culturas e [[civilizacion]]s anterioras a l'arribada dei ''[[conquistador]]s''. De mai, foguèt marginalizada per la literatura d'inspiracion europèa. Pasmens, es supausada fòrça variada en causa de la diversitat observada actualament dins lei racòntes oraus dei pòbles indigèns d'[[Eqüator (país)|Eqüator]], de Peró, de [[Bolívia]] e de [[Chile]]. Divèrseis estudis menadas a partir dau sègle XIX an permés de'n fixar una partida per escrich e d'identificar de trachs comuns coma de tematicas (mites de creacion ò de destruccion dau Mond, mitologia precolombiana... etc.) e au mens doas formas dichas « [[harawis]] » e « [[hayllis]] » que son respectivament un estile poetic liric e un estile poetic epic. ==== La literatura peroviana coloniala ==== La literatura peroviana dau periòde [[colonialisme|coloniau]] se pòu devesir entre tres ensems principaus que son lei crònicas espanhòlas dau periòde de la Descubèrta e de la Conquista, lei crònicas indigènas dau meteis periòde e lo [[neoclassicisme]]. D'efèct, l'exploracion e lei guèrras de conquista de l'[[Empèri Inca]] foguèron una fònt d'inspiracion importanta per mai d'un escrivan espanhòu. Aqueleis òbras prenon sovent la forma de crònicas istoricas amb un caractèr epistolar prononciat e depintan leis eveniments istorics ò lei societats dau periòde. Leis autors espanhòus majors d'aqueu periòde son [[Francisco Xerez]], [[Pedro Sancho de la Hoz]], [[Miguel de Estete]], [[Cristobal de Molina]] e [[Pedro Cieza de León]] qu'èran generalament de ''[[conquistador]]s'' letruts. Lei crònicas dichas indigènas son l'òbra d'autors amerindians ò mestís coma [[Titu Cusi Yupanqui]] qu'èra un subrevivent de l'ostau reiau inca, [[Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua]] ò [[Felipe Guamán Poma de Ayala]]. Aprenguèron d'escriure après la conquista e s'interessèron ais estats precolombians e ais atrocitats dau sistèma coloniau. Lei crònicas de [[Titu Cusi Yupanqui]] son ansin una fònt majora de coneissenças regardant l'istòria e lei tradicions de l'[[Empèri Inca]]. De son caire, [[Felipe Guamán Poma de Ayala|Guamán Poma]] mandèt au rèi d'[[Espanha]] un libre de reflexion politica sus la destruccion dei societats indigènas e lei mejans de bastir una societat melhora. La màger part d'aqueleis òbras son demoradas a l'estat de manuscrit<ref>Certanei son estadas editadas durant lei sègles XIX e XX après sa redescubèrta per d'istorians.</ref>. Pasmens, la literatura indigèna dispareguèt pauc a pauc amb la formacion d'una [[oligarquia]] mestissada a la tèsta dau Peró coloniau. D'efèct, aqueleis elèits mespresavan la literatura indigèna que dispareguèt pauc a pauc. Au contrari, favorizèron l'introduccion dei [[mitologia]]s [[Empèri Roman|romanas]] e [[Grècia antica|grèga]]s anticas au sen de la literatura peroviana. Sota l'influéncia d'un grop literari dich Academia Antártica, un corrent [[neoclassicisme|neoclassicista]] dominèt la literatura peroviana dau sègle XVI au sègle XIX amb d'autors coma [[Francisco de Figueroa]], [[Diego Mexía de Fernangil]], [[Manuel Asencio y Segura]], [[Felipe Pardo y Aliaga]] e doas poëtessas anonimas dichas « [[Clarinda]] » e « [[Amarilis]] ». ==== La literatura peroviana dempuei l'independéncia ==== La literatura peroviana dempuei l'[[independéncia]] se pòu devesir entre tres ensems marcats per lo [[romantisme]], un periòde de [[modernisme]] marcat per un interès novèu per la literatura indigèna tradicionala e lo periòde contemporanèu. D'efèct, après la fin dau periòde ispanic, la literatura de Peró foguèt fòrça influenciada au sègle XIX — coma la màger part deis autreis [[art]]s — per lo [[romantisme]] [[França|francés]] amb d'autors coma [[Carlos Augusto Salaverry]] e [[José Arnaldo Márquez]]. Un autre corrent major d'aqueu sègle foguèt lo [[costumbrismo]], en partida influenciat per lo [[romantisme]], que son objectiu èra de descriure d'un biais precís e fidèu leis usatges sociaus de la societat. [[Juana Manuela Gorriti]], [[Teresa González de Fanning]], [[Clorinda Matto de Turner]] e [[Mercedes Cabellero de Carbonera]] son leis escrivans principaus d'aquela tendància e participèron a l'acomençament de la modernizacion de la literatura peroviana. Lo [[modernisme]] faguèt son aparicion au sen d'aquela literatura après la crisi entraïnada per la desfacha de [[1883]] còntra [[Chile]]. [[José Santos Chocano]] e [[José María Eguren]] ne'n foguèron lei precursors. Aqueu movement foguèt encoratjat per la difusion dau [[socialisme]] e donèt una importància gròssa ai literaturas oralas amerindianas. Foguèt dominat per [[Xavier Abril]], [[Alberto Hidalgo]], [[Sebastián Salazar Bondy]], [[Carlos Germán Belli]], [[Luis Fabio Xammar]], [[Ciro Alegría]], [[José María Arguedas]] e [[Manuel Scorza]]. A partir deis annadas 1950, lo modernisme perovian ganhèt una fama internacionala amb leis òbras de [[Julio Ramón Ribeyro]], de [[Salazar Bondy]], d'[[Alfredo Bryce Echenique]] e sustot de [[Mario Vargas Llosa]] ([[Prèmi Nobel de Literatura]] [[2010]]). === Cinèma === L'introduccion dau [[cinèma]] en Peró se debanèt en [[1897]] amb la projeccion dei films dei Fraires Lumière. Pasmens, lo premier film perovian foguèt pas realizat avans [[1932]]. Dempuei aquela [[annada]], l'industria cinematografia peroviana capita de produrre regularament de films que — franc de certaneis excepcions centradas sus de tematicas nacionalas coma la guèrra civila — sègon lei tendàncias principalas dau cinèma internacionau e sud-american. La realizatritz [[Claudia Llosa]] a obtengut plusors prèmis prestigiós amb d'òbras coma ''[[The Milk of Sorrow]]'' ò ''[[Aloft]]''. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{commonscat|Peru}} {{Clr}} <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Païses d'America}} [[Categoria:Peró| ]] [[Categoria:America]] 5a5tf7aulawapem05rowexfv1xfrfp4 0 12037 2506153 2101888 2026-08-07T01:59:37Z Briantin de Montrei 37340 D'informacions sobre sa familha traduchas del wiki francés. +Categoria Diaspòra occitana, pr'amor que sos ancèstres son originaris de Bordèu e de Provença. 2506153 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:100px-Medaille-Nobel2.PNG|left|80px|Medalha prèmi Nobel]] {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Albert Camus''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|250px|Albert Camus]] |- !align=right|Profession: | [[filosofia|filosòf]] e [[literatura|escrivan]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de novembre]] de [[1913]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Mondovi, [[Argeria]] |- !align=right|Data de decès: |[[4 de genièr]] de [[1960]] |- !align=right|Luòc de decès: |Villeblevin, [[França]] |} '''Albèrt Camús''' ([[Mondovi]], [[7 de novembre]] de [[1913]]- [[Villeblevin]], [[4 de genièr]] de [[1960]]) foguèt un escrivan e [[filosofia|filosòf]] [[França|francés]] e [[pè-negre]], representant de l'[[existencialisme]]. Trabalhèt tanben coma jornalista militant, engatjat dins la [[Resisténcia francesa]]. Son òbra es plan eclectica que compren d'òbras de [[teatre]], de romans, de novèlas, de poèmas e mai d'ensages. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] en [[1957]]. ==Ascendéncia== [[Fichièr:Albert Camus et son frère ainé Lucien vers 1920.jpg|vinheta|Amb son fraire ainat Lucian, en [[costum marin]] vèrs 1920.|249x249px]] Albèrt Camús descend d'una familha d'origina modèsta que s'es installada al mièg del [[sègle XIX]] en [[Argeria]] francesa,{{sfn|gr=S|Grenier, 1982|p=9}}{{,}}{{sfn|gr=S|Todd, 1996|p=16}} annexada a [[Reialme de França|França]] a partir de [[1834]] e divisida en [[Departament francés|departaments franceses]] a partir de [[1848]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|autor=Stora, Benjamin (né en 1950)|títol=Chronologie 1830-1954 in Histoire de l’Algérie coloniale (1830-1954)|url=https://www.cairn.info/feuilleter.php?ID_ARTICLE=DEC_STORA_2004_03_0113|accès url=libre|site=cairn.info|an=2004|consulta=7 août 2024}}.</ref> Sa familha paternala es originària d'[[Occitània]]. Un rèiregrand, Claudi Camús, ferblanquièr, nascut en [[1809]] a [[Bordèu]] de paire desconegut,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registre des actes de naissance de Bordeaux, section 1, 1809, vue 124/195, 1 E 57|url=https://archives.bordeaux-metropole.fr/ark:/75241/vtafec35e8631d1f495/daoloc/0/layout:table/idsearch:RECH_8d68ab740b18d770b585f78b573814a6#id:1265098854?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1286.798,-646.761&zoom=9&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.bordeaux-metropole.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> maridèt Maria Teresa Beleoud en [[1839]] a [[Marselha]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|auteur=Archives de Marseille|títol=État-civil, registre des mariages du 2 janvier 1839 au 20 juillet 1839, vue 137/191, 1 E 684|url=https://archives.marseille.fr/ark:/82766/503618.3164289/daogrp/0/layout:linear/idsearch:RECH_4464bbb04590554e4d4e3215bda72a90#id:2083382119?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1295.805,-678.823&zoom=10&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.marseille.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en [[1865]] a Ouled Fayet (departament d'Argièr, actuala wilaya d'Argièr).<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1865, vue 3/4|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36210|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son autre rèiraujòl, Matieu Just Cormery, nascut en [[1826]] a [[Silhac]], esposèt Marguerite Léonard en [[1852]] a Ouled-Fayet. Marguerite s'es originària d'Elange, actual quartièr de Thionville en Mosèla.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1852, vue 1/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19866|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en 1873.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1873, vue 3/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36225|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son aujòl Joan Baptista Camús esposèt Marie Hortense Cormery la meteissa annada.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1873, vue 5/6|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19886|accès url=libre|site=archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son paire, Lucian Auguste Camús, nasquèt lo 28 de novembre de [[1885]] a Oulet-Fayet. Entre octobre de 1906 e setembre de 1908, faguèt son servici militar dins lo [[1èr regiment de Zoaves]] e participèt a la [[campanha de Marròc]].<ref name=":6">{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registres matricules militaires, classes 1905, FR ANOM 1 RM 105|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/regmatmil/osd.php?clef=Camus-Lucien%20Auguste-1905-1037-Alg%C3%A9rie-Alger-1885-11-28-Ouled%20Fayet-Alger-|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Èra cavista. Lo 13 de novembre de 1909, a Argièr, esposèt Catherine Sintès, nascuda lo 5 de novembre de 1882, a [[Birkhadem]] (departament d'Argièr, ara wilaya d'Argièr),<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des mariages de 1909, vue 969/1140|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=38236|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> d'una familha originària de Menòrca, Espanha. Aguèron dos enfants: Lucian Joan, nascut lo 20 de genièr de 1910, a Argièr,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des naissances de 1910, vue 74/969|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=39007|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> e Albert, nascut lo 7 de novembre de 1913, a Mondovi. == Òbras == * ''[[Révolte dans les Asturies]]'' (1936), ensag * ''[[L'Envers et l'Endroit]]'' (1937), ensag * ''[[Caligula (Camus)|Caligula]]'' (1938), pèça de 4 actes * ''[[Noces (Camus)|Noces]]'' (1939), recuèlh de quatre ensages (''Noces à Tipasa'', ''Le vent à Djémila'', ''L'été à Alger'' e ''Le désert'') * ''[[Le Mythe de Sisyphe]]'' (1942), ensag sus l'absurd * ''[[L'Étranger]]'' (1942), roman * ''[[Le Malentendu]]'' (1944), pèça de 3 actes * ''[[La Peste]]'' (1947 ; Prèmi de la critica en 1948), raconte * ''[[L'État de siège]] '' (1948) espectacle en 3 parts * ''[[Les Justes]]'' (1949), pèça en 5 actes * ''[[Actuelles|Actuelles I, Chroniques 1944-1948]]'' (1950) * ''[[L'Homme révolté]]'' (1951), ensag * ''[[Actuelles|Actuelles II, Chroniques 1948-1953]]'' * ''[[L'Été (Camus)|L'Été]]'' (1954), recuèlh de uèch ensages escriches entre 1939 et 1953 (''Le minotaure ou la halte d'Oran'', ''Les amandiers'', ''Prométhée aux Enfers'', ''Petit guide pour des villes sans passé'', ''L'exil d'Hélène'', ''L'énigme'', ''Retour à Tipasa'' e ''La mer au plus près'') * ''[[La Chute (roman)|La Chute]]'' (1956), roman * ''[[L'Exil et le Royaume]]'' (Gallimard, 1957), novèlas (''La Femme adultère'', ''Le Renégat'', ''Les Muets'', ''L'Hôte'', ''Jonas'' e ''La Pierre qui pousse'') * ''[[Réflexions sur la peine capitale]]'' (1957), en collaboracion amb [[Arthur Koestler]], ''Réflexions sur la Guillotine'' de Camus * ''[[Actuelles|Actuelles III, Chroniques algériennes, 1939-1958]]'' (1958) * ''[[Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959)]]''. Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017. {{Clr}} ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Albert Camus}} {{Referéncias}} {{Prèmi Nobel de Literatura}} [[Categoria:Filosòf francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura|Camus, Albert]] [[Categoria:Prèmi Nobel francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Naissença en 1913|Camus, Albert]] [[Categoria:Decès en 1960|Camus, Albert]] [[Categoria:Diaspòra occitana|Camus, Albert]] 4dge9owvt9gvdr3x9ome0waipdti3a3 2506154 2506153 2026-08-07T02:00:33Z Briantin de Montrei 37340 /* Ascendéncia */ 2506154 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:100px-Medaille-Nobel2.PNG|left|80px|Medalha prèmi Nobel]] {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Albert Camus''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|250px|Albert Camus]] |- !align=right|Profession: | [[filosofia|filosòf]] e [[literatura|escrivan]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de novembre]] de [[1913]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Mondovi, [[Argeria]] |- !align=right|Data de decès: |[[4 de genièr]] de [[1960]] |- !align=right|Luòc de decès: |Villeblevin, [[França]] |} '''Albèrt Camús''' ([[Mondovi]], [[7 de novembre]] de [[1913]]- [[Villeblevin]], [[4 de genièr]] de [[1960]]) foguèt un escrivan e [[filosofia|filosòf]] [[França|francés]] e [[pè-negre]], representant de l'[[existencialisme]]. Trabalhèt tanben coma jornalista militant, engatjat dins la [[Resisténcia francesa]]. Son òbra es plan eclectica que compren d'òbras de [[teatre]], de romans, de novèlas, de poèmas e mai d'ensages. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] en [[1957]]. ==Biografia== ===Ascendéncia=== [[Fichièr:Albert Camus et son frère ainé Lucien vers 1920.jpg|vinheta|Amb son fraire ainat Lucian, en [[costum marin]] vèrs 1920.|249x249px]] Albèrt Camús descend d'una familha d'origina modèsta que s'es installada al mièg del [[sègle XIX]] en [[Argeria]] francesa,{{sfn|gr=S|Grenier, 1982|p=9}}{{,}}{{sfn|gr=S|Todd, 1996|p=16}} annexada a [[Reialme de França|França]] a partir de [[1834]] e divisida en [[Departament francés|departaments franceses]] a partir de [[1848]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|autor=Stora, Benjamin (né en 1950)|títol=Chronologie 1830-1954 in Histoire de l’Algérie coloniale (1830-1954)|url=https://www.cairn.info/feuilleter.php?ID_ARTICLE=DEC_STORA_2004_03_0113|accès url=libre|site=cairn.info|an=2004|consulta=7 août 2024}}.</ref> Sa familha paternala es originària d'[[Occitània]]. Un rèiregrand, Claudi Camús, ferblanquièr, nascut en [[1809]] a [[Bordèu]] de paire desconegut,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registre des actes de naissance de Bordeaux, section 1, 1809, vue 124/195, 1 E 57|url=https://archives.bordeaux-metropole.fr/ark:/75241/vtafec35e8631d1f495/daoloc/0/layout:table/idsearch:RECH_8d68ab740b18d770b585f78b573814a6#id:1265098854?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1286.798,-646.761&zoom=9&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.bordeaux-metropole.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> maridèt Maria Teresa Beleoud en [[1839]] a [[Marselha]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|auteur=Archives de Marseille|títol=État-civil, registre des mariages du 2 janvier 1839 au 20 juillet 1839, vue 137/191, 1 E 684|url=https://archives.marseille.fr/ark:/82766/503618.3164289/daogrp/0/layout:linear/idsearch:RECH_4464bbb04590554e4d4e3215bda72a90#id:2083382119?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1295.805,-678.823&zoom=10&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.marseille.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en [[1865]] a Ouled Fayet (departament d'Argièr, actuala wilaya d'Argièr).<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1865, vue 3/4|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36210|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son autre rèiraujòl, Matieu Just Cormery, nascut en [[1826]] a [[Silhac]], esposèt Marguerite Léonard en [[1852]] a Ouled-Fayet. Marguerite s'es originària d'Elange, actual quartièr de Thionville en Mosèla.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1852, vue 1/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19866|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en 1873.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1873, vue 3/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36225|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son aujòl Joan Baptista Camús esposèt Marie Hortense Cormery la meteissa annada.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1873, vue 5/6|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19886|accès url=libre|site=archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son paire, Lucian Auguste Camús, nasquèt lo 28 de novembre de [[1885]] a Oulet-Fayet. Entre octobre de 1906 e setembre de 1908, faguèt son servici militar dins lo [[1èr regiment de Zoaves]] e participèt a la [[campanha de Marròc]].<ref name=":6">{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registres matricules militaires, classes 1905, FR ANOM 1 RM 105|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/regmatmil/osd.php?clef=Camus-Lucien%20Auguste-1905-1037-Alg%C3%A9rie-Alger-1885-11-28-Ouled%20Fayet-Alger-|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Èra cavista. Lo 13 de novembre de 1909, a Argièr, esposèt Catherine Sintès, nascuda lo 5 de novembre de 1882, a [[Birkhadem]] (departament d'Argièr, ara wilaya d'Argièr),<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des mariages de 1909, vue 969/1140|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=38236|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> d'una familha originària de Menòrca, Espanha. Aguèron dos enfants: Lucian Joan, nascut lo 20 de genièr de 1910, a Argièr,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des naissances de 1910, vue 74/969|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=39007|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> e Albert, nascut lo 7 de novembre de 1913, a Mondovi. == Òbras == * ''[[Révolte dans les Asturies]]'' (1936), ensag * ''[[L'Envers et l'Endroit]]'' (1937), ensag * ''[[Caligula (Camus)|Caligula]]'' (1938), pèça de 4 actes * ''[[Noces (Camus)|Noces]]'' (1939), recuèlh de quatre ensages (''Noces à Tipasa'', ''Le vent à Djémila'', ''L'été à Alger'' e ''Le désert'') * ''[[Le Mythe de Sisyphe]]'' (1942), ensag sus l'absurd * ''[[L'Étranger]]'' (1942), roman * ''[[Le Malentendu]]'' (1944), pèça de 3 actes * ''[[La Peste]]'' (1947 ; Prèmi de la critica en 1948), raconte * ''[[L'État de siège]] '' (1948) espectacle en 3 parts * ''[[Les Justes]]'' (1949), pèça en 5 actes * ''[[Actuelles|Actuelles I, Chroniques 1944-1948]]'' (1950) * ''[[L'Homme révolté]]'' (1951), ensag * ''[[Actuelles|Actuelles II, Chroniques 1948-1953]]'' * ''[[L'Été (Camus)|L'Été]]'' (1954), recuèlh de uèch ensages escriches entre 1939 et 1953 (''Le minotaure ou la halte d'Oran'', ''Les amandiers'', ''Prométhée aux Enfers'', ''Petit guide pour des villes sans passé'', ''L'exil d'Hélène'', ''L'énigme'', ''Retour à Tipasa'' e ''La mer au plus près'') * ''[[La Chute (roman)|La Chute]]'' (1956), roman * ''[[L'Exil et le Royaume]]'' (Gallimard, 1957), novèlas (''La Femme adultère'', ''Le Renégat'', ''Les Muets'', ''L'Hôte'', ''Jonas'' e ''La Pierre qui pousse'') * ''[[Réflexions sur la peine capitale]]'' (1957), en collaboracion amb [[Arthur Koestler]], ''Réflexions sur la Guillotine'' de Camus * ''[[Actuelles|Actuelles III, Chroniques algériennes, 1939-1958]]'' (1958) * ''[[Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959)]]''. Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017. {{Clr}} ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Albert Camus}} {{Referéncias}} {{Prèmi Nobel de Literatura}} [[Categoria:Filosòf francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura|Camus, Albert]] [[Categoria:Prèmi Nobel francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Naissença en 1913|Camus, Albert]] [[Categoria:Decès en 1960|Camus, Albert]] [[Categoria:Diaspòra occitana|Camus, Albert]] 99pxdpy19v52m6hw1wj9ice6eio7fkq 2506155 2506154 2026-08-07T02:01:50Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Albert Camus]] cap a [[Albèrt Camús]] : La familha Camús es originari de Bordalés... 2506154 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:100px-Medaille-Nobel2.PNG|left|80px|Medalha prèmi Nobel]] {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Albert Camus''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|250px|Albert Camus]] |- !align=right|Profession: | [[filosofia|filosòf]] e [[literatura|escrivan]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de novembre]] de [[1913]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Mondovi, [[Argeria]] |- !align=right|Data de decès: |[[4 de genièr]] de [[1960]] |- !align=right|Luòc de decès: |Villeblevin, [[França]] |} '''Albèrt Camús''' ([[Mondovi]], [[7 de novembre]] de [[1913]]- [[Villeblevin]], [[4 de genièr]] de [[1960]]) foguèt un escrivan e [[filosofia|filosòf]] [[França|francés]] e [[pè-negre]], representant de l'[[existencialisme]]. Trabalhèt tanben coma jornalista militant, engatjat dins la [[Resisténcia francesa]]. Son òbra es plan eclectica que compren d'òbras de [[teatre]], de romans, de novèlas, de poèmas e mai d'ensages. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] en [[1957]]. ==Biografia== ===Ascendéncia=== [[Fichièr:Albert Camus et son frère ainé Lucien vers 1920.jpg|vinheta|Amb son fraire ainat Lucian, en [[costum marin]] vèrs 1920.|249x249px]] Albèrt Camús descend d'una familha d'origina modèsta que s'es installada al mièg del [[sègle XIX]] en [[Argeria]] francesa,{{sfn|gr=S|Grenier, 1982|p=9}}{{,}}{{sfn|gr=S|Todd, 1996|p=16}} annexada a [[Reialme de França|França]] a partir de [[1834]] e divisida en [[Departament francés|departaments franceses]] a partir de [[1848]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|autor=Stora, Benjamin (né en 1950)|títol=Chronologie 1830-1954 in Histoire de l’Algérie coloniale (1830-1954)|url=https://www.cairn.info/feuilleter.php?ID_ARTICLE=DEC_STORA_2004_03_0113|accès url=libre|site=cairn.info|an=2004|consulta=7 août 2024}}.</ref> Sa familha paternala es originària d'[[Occitània]]. Un rèiregrand, Claudi Camús, ferblanquièr, nascut en [[1809]] a [[Bordèu]] de paire desconegut,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registre des actes de naissance de Bordeaux, section 1, 1809, vue 124/195, 1 E 57|url=https://archives.bordeaux-metropole.fr/ark:/75241/vtafec35e8631d1f495/daoloc/0/layout:table/idsearch:RECH_8d68ab740b18d770b585f78b573814a6#id:1265098854?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1286.798,-646.761&zoom=9&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.bordeaux-metropole.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> maridèt Maria Teresa Beleoud en [[1839]] a [[Marselha]].<ref>{{Ligam web|lenga=fr|auteur=Archives de Marseille|títol=État-civil, registre des mariages du 2 janvier 1839 au 20 juillet 1839, vue 137/191, 1 E 684|url=https://archives.marseille.fr/ark:/82766/503618.3164289/daogrp/0/layout:linear/idsearch:RECH_4464bbb04590554e4d4e3215bda72a90#id:2083382119?gallery=true&brightness=100.00&contrast=100.00&center=1295.805,-678.823&zoom=10&rotation=0.000|accès url=libre|site=archives.marseille.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en [[1865]] a Ouled Fayet (departament d'Argièr, actuala wilaya d'Argièr).<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1865, vue 3/4|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36210|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son autre rèiraujòl, Matieu Just Cormery, nascut en [[1826]] a [[Silhac]], esposèt Marguerite Léonard en [[1852]] a Ouled-Fayet. Marguerite s'es originària d'Elange, actual quartièr de Thionville en Mosèla.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1852, vue 1/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19866|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/|consulta=7 août 2024}}.</ref> Moriguèt en 1873.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des décès de 1873, vue 3/3|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=36225|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son aujòl Joan Baptista Camús esposèt Marie Hortense Cormery la meteissa annada.<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Ouled-Fayet, registre des mariages de 1873, vue 5/6|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=19886|accès url=libre|site=archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Son paire, Lucian Auguste Camús, nasquèt lo 28 de novembre de [[1885]] a Oulet-Fayet. Entre octobre de 1906 e setembre de 1908, faguèt son servici militar dins lo [[1èr regiment de Zoaves]] e participèt a la [[campanha de Marròc]].<ref name=":6">{{Ligam web|lenga=fr|títol=Registres matricules militaires, classes 1905, FR ANOM 1 RM 105|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/regmatmil/osd.php?clef=Camus-Lucien%20Auguste-1905-1037-Alg%C3%A9rie-Alger-1885-11-28-Ouled%20Fayet-Alger-|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> Èra cavista. Lo 13 de novembre de 1909, a Argièr, esposèt Catherine Sintès, nascuda lo 5 de novembre de 1882, a [[Birkhadem]] (departament d'Argièr, ara wilaya d'Argièr),<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des mariages de 1909, vue 969/1140|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=38236|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> d'una familha originària de Menòrca, Espanha. Aguèron dos enfants: Lucian Joan, nascut lo 20 de genièr de 1910, a Argièr,<ref>{{Ligam web|lenga=fr|títol=État-civil d'Alger, registre des naissances de 1910, vue 74/969|url=http://anom.archivesnationales.culture.gouv.fr/caomec2/osd.php?territoire=ALGERIE&registre=39007|accès url=libre|site=anom.archivesnationales.culture.gouv.fr|consulta=7 août 2024}}.</ref> e Albert, nascut lo 7 de novembre de 1913, a Mondovi. == Òbras == * ''[[Révolte dans les Asturies]]'' (1936), ensag * ''[[L'Envers et l'Endroit]]'' (1937), ensag * ''[[Caligula (Camus)|Caligula]]'' (1938), pèça de 4 actes * ''[[Noces (Camus)|Noces]]'' (1939), recuèlh de quatre ensages (''Noces à Tipasa'', ''Le vent à Djémila'', ''L'été à Alger'' e ''Le désert'') * ''[[Le Mythe de Sisyphe]]'' (1942), ensag sus l'absurd * ''[[L'Étranger]]'' (1942), roman * ''[[Le Malentendu]]'' (1944), pèça de 3 actes * ''[[La Peste]]'' (1947 ; Prèmi de la critica en 1948), raconte * ''[[L'État de siège]] '' (1948) espectacle en 3 parts * ''[[Les Justes]]'' (1949), pèça en 5 actes * ''[[Actuelles|Actuelles I, Chroniques 1944-1948]]'' (1950) * ''[[L'Homme révolté]]'' (1951), ensag * ''[[Actuelles|Actuelles II, Chroniques 1948-1953]]'' * ''[[L'Été (Camus)|L'Été]]'' (1954), recuèlh de uèch ensages escriches entre 1939 et 1953 (''Le minotaure ou la halte d'Oran'', ''Les amandiers'', ''Prométhée aux Enfers'', ''Petit guide pour des villes sans passé'', ''L'exil d'Hélène'', ''L'énigme'', ''Retour à Tipasa'' e ''La mer au plus près'') * ''[[La Chute (roman)|La Chute]]'' (1956), roman * ''[[L'Exil et le Royaume]]'' (Gallimard, 1957), novèlas (''La Femme adultère'', ''Le Renégat'', ''Les Muets'', ''L'Hôte'', ''Jonas'' e ''La Pierre qui pousse'') * ''[[Réflexions sur la peine capitale]]'' (1957), en collaboracion amb [[Arthur Koestler]], ''Réflexions sur la Guillotine'' de Camus * ''[[Actuelles|Actuelles III, Chroniques algériennes, 1939-1958]]'' (1958) * ''[[Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959)]]''. Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017. {{Clr}} ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Albert Camus}} {{Referéncias}} {{Prèmi Nobel de Literatura}} [[Categoria:Filosòf francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura|Camus, Albert]] [[Categoria:Prèmi Nobel francés|Camus, Albert]] [[Categoria:Naissença en 1913|Camus, Albert]] [[Categoria:Decès en 1960|Camus, Albert]] [[Categoria:Diaspòra occitana|Camus, Albert]] 99pxdpy19v52m6hw1wj9ice6eio7fkq 0 12597 2506151 2503150 2026-08-06T23:57:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2506151 wikitext text/x-wiki {{Infobox sit web | nom = Wikipèdia | lògo = [[Fichièr:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt= Eth simbèu dera Wikipèdia ei ua esfèra formada de pèces de copacap. Letres de diferents alfabets son dessenhades ena superficia de cada pèça.]]<br />[[Fichièr:Wikipedia wordmark.svg|120px|Wikipedia wordmark]] | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | tipe = Projècte d'[[enciclopèdia en linha]] e [[organizacion sense anim de lucre]] | alexa = 1.6<ref>{{ligam web|url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|títol=«Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org».|autor=Alexa Internet|lenga=en}}</ref> |aviada=[[15 de genièr]] de [[2003]]|prèmis=<div> * (15 de novembre de 2015) [[Prèmi Erasmus]] * (2015) [[Prèmi Princessa d'Astúrias de Cooperacion Internacionala]] * (2005)  [[Prèmi Grimme Online]] * (2005)  [[Prèmi de Logicial liure per Projèctes de Prestacion Sociala]] </div>|creador=[[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=Sidener>{{ligam web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|autor=Jonathan Sidener|títol=Everyone's Encyclopedia|sit=[[The San Diego Union-Tribune]]|data=15-10-2006}}</ref> |estat actual=Actiu |licéncia=[[Licéncia Creative Commons]] 4.0|luòc=[[Miami]], [[Florida]]|propietari=[[Wikimedia Foundation]]|lenga=336|comercial=non|utilizators inscrits=}} {{Wikiccionari|texte=Wikipèdia|2={{PAGENAME}}}} '''Wikipèdia''' (prononciat [''[[lengadocian|lg.]]/[[gascon|ga.]]'' wikiˈpɛðjɔ/bikiˈpɛðjɔ, ''[[provençau|pr.]]'' wikiˈpɛdjɔ/vikiˈpɛdjɔ, ''[[niçard|ni.]]/[[vivaroaupenc|va.]]'' wikiˈpɛdja/vikiˈpɛdja, ''[[auvernhat|au.]]'' wikjiˈpedjɔ/vjikjiˈpedjɔ, ''[[lemosin (dialècte)|lm.]] ''wikiˈpedjɔ/vikiˈpedjɔ], en tot realizar eth ''w'' com en [[anglés]] o ben adaptar-la ath son deth ''v'' baish e, en çò que tanh ar a finau, com en toti es casi, era pronóncia vàrie segontes eth lòc) ei ua [[basa de donades]] dreçada sus [[Internet]] e eth projècte cooperatiu que s'encargue d'aumplir-la en tot crear ua enciclopèdia liura e multilingüa. Des deth començament, ei emparada pera [[Fondacion Wikimèdia]], ua associacion sense [[anim de lucre]] qu'amie endeuant d'autri projèctes coma eth [[wikinòves]], eth [[wikispècies]], o eth [[wikiccionari]]. Eth sòn objectiu ei amassar tot eth coneishement universau e méter-lo ar avitalh de toti. Malurosament, pas toti pòden accedir ad aguest coneishement, pr'amor qu'ena planeta i a fòrça persones damb pògui recorsi e non a an eth benastre de dispausar d'un ordenador damb accès a Internet. Ath delà, fòrça govèrns an blocat er accès ara Wikipèdia. « Imaginatz un mond ont cadun auesse accès liure a tota era sabença umana. Aquerò ei çò que hèm » '''Jimmy Wales e Larry Sanger, fondadors dera Wikipèdia''' En totau a dejà mès de 19 milions d'articles, mès de tres milions des quaus son en anglés, era lengua que ne possedís mès, e {{NUMBEROFARTICLES}} son en [[occitan]], era 51au lengua damb mès articles. Es lengües wikipedianes son dejà 276. Era enciclopèdia s'escriu damb era aportacion que hèn cada dia milions de volontaris de tot eth mond. Cada dia receb mès de cinquanta milions de visites. Era Wikipèdia siguec enprincipiada en 2001 per [[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=MiliardWho>[https://web.archive.org/web/20121011174015/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html Qui son aguesti collaboradors consagradi, e autantplan obsessius dera Wikipèdia ?], lo {{data|1|2|2008}}</ref><ref name=Tancer>[https://web.archive.org/web/20120803185245/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html Guarda qui ei en tot liéger era Wikipèdia], lo {{data|1|5|2007}}</ref><ref name=Woodson>[http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0819429120070708 Wikipedia remains go-to site for online news], lo {{data|8|7|2007}}, « Era enciclopèdia en linha Wikipèdia recebec apuprètz 20 milions de visites ath long der an passat e s'a plaçat atau entre es mielhors hònts d'informacion e nòves segontes »</ref> e ara era sua escaduda ei indiscutible. Aucupe era setau posicion laguens des pagines mès liejudes der hilat ena classificacion d'[[Alexa]]<ref name="AlexaStats">[https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y Estadistiques de visites ara Wikipèdia]</ref> damb mès de 365 milions liegedors.<ref>[https://web.archive.org/web/20110811144431/http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?p=&r= Wikipedia.org Informacion sus eth portau]</ref><ref name="365M">[https://web.archive.org/web/20160409215246/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/meta/3/3a/TED2010,_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf ''Er impacte flagrant dera Wikipèdia''], de Stuart West, presentat en TED2010</ref> e a devengut un trabalh de referéncia mondiau. Des deth [[2007]] ei era enciclopèdia mès longa deth mond. '''Era Wikipèdia en occitan a''' : <div align=left style="font-size:12px; color:#271836"> Pagines : '''{{NUMBEROFPAGES}}'''<br /> Articles : '''{{NUMBEROFARTICLES}}'''<br /> Fichièrs : '''{{NUMBEROFFILES}}'''<br /> Edicions : '''{{NUMBEROFEDITS}}'''<br /> Visualizacions : '''{{NUMBEROFVIEWS}}'''<br /> Utilizaires : '''{{NUMBEROFUSERS}}'''<br /> Utilizaires actius : '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}'''<br /> Robòts : '''{{NUMBERINGROUP:bot}}'''<br /> Sysops : '''{{NUMBERINGROUP:sysop}}'''<br /> Burocrates : '''{{NUMBERINGROUP:bureaucrat}}''' </div> [[Fichièr:HNL Wiki Wiki Bus.jpg|thumb|Eth mot hawaiian ''wiki'' a dat nòm ara Wikipèdia, que vòu èster ua enciclopèdia entà cercar causes de forma rapida e briventa. Ar imatge se pòt veire eth Wiki-Wiki Bus ar aeropòrt d'[[Honolulu]], era capitau d'[[Hawaii]].]] Eth nòm ''Wikipèdia'', encunhat pes creadors dera enciclopèdia, ei fruit d'un crotzament entre eth [[mot]] ''enciclopèdia'' e era paraula [[hawaiian]]a ''[[Wikt:wiki#Hawaiian|wiki]]'', que vòu díder “brivent”/“rapid”, qu'a passat a designar ua tecnologia entara creacion de pagines [[web]] cooperatiues damb era quau ei basada era Wikipèdia. Damb aguest plantejament, cadun pòt enregistrar-se damb un nòm conegut per toti e un senhau que sonque coneisherà er usatgèr. Un còp hèt, ja pòt collaborar en projècte. Bèths utilizaires an er estatus d'administrators, es quaus an eth déuer de moderar eth projècte e intervier en casi de [[vandalisme]], pagines prepausades tà escafar e d'autri conflictes. Arron, es diuèrsi volontaris se pòden coordinar, discutir e compartir coneishements a trauèrs d'espacis de comunicacion coma era [[Wikipèdia:Tavèrna|Tavèrna]] e es pagines de discussion. Amiar endeuant un projècte cooperatiu damb volontaris de tot eth mond que non se coneishen entre eri non ei un shantièr bric aisit. Pòden aparéisher faussades e cau revisar contunhadament era [[informacion]] e apraiar aqueres causes que bères persones agen hèt per error o ben damb mala idèa, que passe sovent. A despient des mesures que met en practica era Wikipèdia tà garantir-ne era veracitat e era neutralitat deth punt d'enguarda, diuèrsi critics l'acusen sistematicament de contier errances e incoeréncies en tot sajar de hèr-le pèrder credibilitat<ref>http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php%7Ctitle=Acadèmia e Wikipèdia|work=Many 2 Many: A Group [[Blog|Weblog]]<nowiki> on Social Software|publisher=Corante |date=4 de gèr de 2005|accessdate=Revisat eth 18 de deceme de 2008|quote=[Era autora, Danah Boyd, se descriu ad era madeisha coma ua saberuda des recorsi sociaus, [...] ua estudianta de doctorat dera School of Information dera Universitat Berkeley de Califòrnia, e ua persona proplèua ara Universitat de Harvard e deth Berkman Center for Internet & Society dera Harvard Law School]}}</nowiki></ref>. Autres critiques se fondamenten en problèma deth vandalisme<ref name="Who">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement | title = Qui ac sap ? | accessdate = Campat er 11 de hereuèr de 2007|author=Simon Waldman|work=[[Guardian.co.uk]]|date=26 d'octobre de 2004}}</ref> e enes informacions ahijudes sense era seguretat que siguen totaument veraies<ref name="DeathByWikipedia">{{cite web |title=Mòrt per Wikipèdia: Es croniques deth Kenneth Lay |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |accessdate=Campat eth prumèr d'octobre de 2006 |first=Frank |last=Ahrens |publisher=The Washington Post |date=9 de junhsèga de 2007 }}</ref> . Pasmens, d'autres arrecèrques an demostrat qu'eth vandalisme se pòt combàter<ref name="MIT_IBM_study">{{cite journal|author=Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, e Kushal Dave|url=http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|title=Studying Cooperation and Conflict between Authors with History Flow Visualizations|journal=Proceedings of the [[CHI (conference)|ACM Conferéncia sus factors umans en sistèmes operatius (CHI)]]|publisher=[[ACM]] [[SIGCHI]]|id=ISBN 1-58113-702-8|pages=575–582|location=[[Vienna, Austria]]|year=2004|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 24 de gèr de 2007}}</ref><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal|author=Reid Priedhorsky, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, e John Riedl (GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, [[Universitat de Minnesota]])|title =Creacion, destruccion e valor restauradors ena Wikipèdia|journal =[[Association for Computing Machinery]] GROUP '07 conference proceedings|location =[[Ièrla de Sanibel]], [[Florida]]|date=4 d'octobre de 2007|url =http://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 13 d'octobre de 2007}}</ref>. Jonathan Dee, deth jornau ''[[The New York Times]]'',<ref name=Dee>{{cite news | url = http://www10.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=5&pagewanted=print&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin | title = All the News That's Fit to Print Out|author=Jonathan Dee|publisher = The New York Times Magazine|date=1 de junhsèga de 2007accessdate=Campat eth prumèr de deceme de 2007}}</ref> e Andrew Lih, en ''5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalisme en Linha'',<ref name=Lih>{{cite journal|author=Andrew Lih|title=Era Wikipèdia coma jornalisme participatiu : recorsi fiables ? Manières d'evaluar es recorsi informatius enes projèctes collaboratius|journal=5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalime en Linha|location=[[University of Texas – Austin]]|date=16 d'abriu de 2004|url=http://jmsc.hku.hk/faculty/alih/publications/utaustin-2004-wikipedia-rc2.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Consultat eth 13 d'octubre de 2007}}</ref> mentèren era imporatància dera Wikipèdia, non sonque coma referéncia enciclopedica, senon tanben coma hònt de nòves actualizades damb freqüéncia. Coneishètz era Wikipèdia en ua menuta liegent er article [[desplegant Wikipèdia]]. Eth nòstre projècte ei crear era enciclopèdia en lengua occitana, çò que hèm dempús eth 13 de deceme de 2003. Campatz aciu es estadistiques deth projècte en occitan [https://web.archive.org/web/20111225110239/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaOC.htm en grilhes] e [https://web.archive.org/web/20120119040131/http://www.wikistatistics.net/wiki/oc/articles/full en grafiques]. === Antecedents === Era Wikipèdia ei ua version [[electronica]] des enciclopèdies en [[papièr]], es que des de hè fòrça ans son emplegades a molti endrets deth mond entà eternizar eth coneishement. Enes prumèrs tempsi, es enciclopèdies èren escrites a man en [[papir]] o [[pergamin]]. Non siguec enquia mès tard que s'utilizèc eth papièr, mès er auenç mès important en camp des enciclopèdies e des libres en generau ei, solide, era invencion dera [[impremta]], en sègle xv. Es prumèrs passi entar emplec d'utís automatics que siguessen mielhors qu'era impremta com a miei mès brivent e practic d'accès as contengudi enciclopedics aueren luòc enes anades trenta deth sègle xx estimuladi en granda mesura peth roman de ficcion ''[[Eth cervèth deth Mond]]'' (1937), de [[H. G. Wells]]. Tanben i prenec partida era vision futurista Memex de [[Vannevar Bush]]. Aguesti pensaments se basauen en emplegar [[microfilme]]s tath magasinatge dera informacion mès arremarcable d'ua persona. Aguesta idèa tanben siguec expausada posteriorament per [[Ted Nelson]] en sòn projècte ''[[Xanadu]]'' ([[1960]]). Damb eth desrotlament d'Internet s'han produsit fòrça temptegi de crear d'enciclopèdies en linha. Eth mèstre deth movement deth [[logiciau liure]], [[Richard Stallman]], prepausèc en [[1999]] era creacion d'ua ''Enciclopèdia Liura e Universau'' e, mès tard, recebec plan emocionat era nòva dera naishença dera Wikipèdia. Des deth portau dera Fondacion deth logiciau liure se convida as usatgèrs a visitar e contribuir damb era Wikipèdia. == Istòria == [[Fichièr:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|alt=Er emblèma de Nupèdia damb er eslogan "Nupedia.com era enciclopèdia liura" de color blua. Wikipèdia ei era hilha de Nupèdia, un autre projècte enciclopedic que moric en 2003.]] Era Wikipèdia comencèc coma un projècte complementari de [[Nupèdia]], ua enciclopèdia liura en linha escrita en anglés. Era Nupèdia siguec fondada eth [[9 de març]] deth [[2000]] e ère ua seccion deth portau dera entrepresa Bomis Inc. Era Nupèdia siguec constituida cossent damb era Licéncia de Liura Documentacion deth projècte [[GNU]] e es sòns collaboradors èren saberuts causidi pera direccion dera enciclopèdia. Larry Sanger e Jimmy Wales idièren ua naua faiçon de hèr foncionar era enciclòpedia e decidèren de desestacar era Wikipèdia dera Nupèdia eth [[10 de gèr]] de [[2001]]. Com que çò que volien ère ua enciclopèdia universau entà toti, pensèren qu'era mielhor manièra ère perméter que totes es persones i poguessen collaborar volontàriament sense èster escuelhudes per arrés. Ath delà, lancèren era possibilitat de desvolopar-la en d'autres lengües. Siguèren es catalans es que demanèren insistentament que volien editar era enciclopèdia ena sua lengua, es quaus an apostat plan per era enquia auei. Dus mesi dempús neishec era prumèra Wikipèdia en ua autra lengua: era enciclopèdia en [[catalan]], entamenada eth [[21 de març]] de [[2001]]. Ei ua des edicions damb mès usatgèrs actius, mès de mila sèt cents trenta, e ei arremarcable eth ritme de creacion que pòrte. Ara a {{variables|ca|NUMBEROFARTICLES}} articles e recep ua mejana de sèt visites per segon, se place atau ara tretzau posicion. Era administracion dera enciclopèdia recebec demandes de fòrça persones que se comprometien a entamenar ua Wikipèdia ena sua lengua. Siguec tan atau qu'a finaus deth 2001 era enciclopèdia s'aufrie en dètz-e-ueit lengües diferentes. Fòrça collaboradors de Nupèdia se passèren ara Wikipèdia enes proplèus ans e anèc creishent tant en nombre d'articles coma en lengües aufertades. D'aguesta faiçon, en 2002 ère en vint-e-sies lengües, quaranta sies a finaus deth 2003 e cent seishanta ua a finaus de 2004. Encara ara se daurissen moltes edicions en naues lengües, tostemp damb eth consentiment dera direccion de Wikipèdia. [[Fichièr:EnglishWikipediaArticleCountGraph linear.png|thumb|left|alt=Grafica que mòstre era creishuda deth nombre d'articles, que se doblaue cada an enquiath 2006 e artenhec un rècord mondiau en 2007.|Ath dejós : grafica que se cèntre ena creishuda d'articles en lengua anglesa, era edicion que entesta era tièra dempús es sòns inicis.]] Es baishes en Nupèdia aumentèren enquia que despareishec completament en 2003. Toti es sòs articles se sauvèren e sigueren incorporadi ara Wikipèdia en madeish an. Eth [[20 de seteme]] de [[2004]] era Wikipèdia auie un milion d'articles en cent lengües. Cada viatge auie mès escaduda e eth [[9 de seteme]] de [[2007]] s'artenhec era chifra istorica des dus milions d'articles en anglés en tot consagrar-se coma era enciclopèdia mès longa deth mond. Superèc era [[Yongle Encyclopedia]] ([[1407]]), considerada enquia alavetz coma era mès extensa dera istòria. Curiosament siguec exactament sies cents ans dempús dera sua publicacion. Quand era revista [[Time (revista)|Time]] autregèc eth prèmi "Persona dera annada 2006" a "You", reconeishec era escaduda dera colaboracion en linha e mentèc era Wikipèdia coma un des tres exemples des servicis "Web 2.0" amassa damb es portaus [[YouTube]] e [[MySpace]]<ref name=Time2006>{{cite news| date=[[2006-12-13]]| url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1569514,00.html |title= Time arreconeish You coma persona dera annada 2006 |work=[[Time (magazine)|Time]]|format=[[World Wide Web|Web]]|publisher=Time, Inc}}</ref>. S'an emprincipiat diuersi projèctes en sistèma ''wiki'', que permet er ahigement d'informacion de faiçon dubèrta. Eth sistèma ''wiki'' ei tot simplament aquerò e era filosofia dera dubertura e eth modèu editoriau deth punt d'enguarda neutrau son uns elements pes quaus apòsten bona partida d'aguesti projèctes, mès non son pas caracteristiques intrinsiques deth ''wiki''. Per exemple, [[Wikinfo]] ei un portau web ''wiki'' que non requesís un punt d'enguarda neutrau e permet atau era arrecèrca originau. Autri projèctes inspiradi ena Wikipèdia son [[Citizendium]], [[Scholarpedia]], [[Conservapedia]], i [[Knol]] de [[Google]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7144970.stm Google entamena un projècte de sapientat], [[BBC News]], 15-12-2007. {{en}}</ref>. Se pòt comprovar en aguesti luòcs com quauqui des aspèctes fondamentaus ena Wikipèdia son abordadi de distinta faiçon, coma es politiques de revision, era arrecèrca originau e era inclusion de publicitat comerciau. Era Wikipèdia, en cambi, non met pas publicitat e sonque se manten damb dons economics desinteressadi. == Era equipa informatica == [[Fichièr:Floridaserversfront1.jpg|thumb|220px|Servidors dera Wikipèdia en [[Florida]].]] Era informacion dera Wikipèdia a besonh d'un espaci a ont magasinar-se. Es servidors son es ordinadors ont se sauve era informacion der hilat. Enquia [[2004]] era Wikipèdia emplegaue un solet servidor. Era escaduda deth projècte hec que non n'i auesse pro damb un e era chifra anèc en cheishuda, de sòrta qu'en gèr de [[2005]] n'auie trenta nau, toti plaçats en [[Florida]] ([[EUA]]). Es [[servidor]]s dera Wikipèdia empleguen eth sistèma operatiu [[Linux]] (principaument [[Ubuntu]]<ref>{{cite news|url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&taxonomyName=Servers+and+Data+Center&articleId=9116787&taxonomyId=154&pageNumber=1 |title=Era Wikipèdia simplifica era sua infraestructura informatica en tot emplegar Linux|publisher=Computerworld.com |author=Todd R. Weiss |date=9 d'octobre de 2008 (Computerworld) |accessdate=Consultat eth prumèr de noveme de 2008}}</ref><ref>{{ligam web | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20081009-wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.html| títol = Era Wikipèdia adòpte Ubuntu entath sòn còrpus computacionau| campada = 1-11-2008| editor = Arstechnica.com }}</ref>), damb bèths [[OpenSolaris]] per [[ZFS]]. En hereuèr de 2008 i auie tres-cents servidors plaçats en [[Florida]], vint-e-sies en [[Amsterdam]] ([[Païsi Baishi]]), vint-e-tres servidors dera entrepresa [[Yahoo!]] en [[Seol]]<ref name="servers">{{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers|title=Servidors de Wikimèdia a wikimedia.org|accessdate=Campat eth 16 de hereuèr de 2008}}</ref> ([[Corèa deth Sud]]). Era Wikipèdia recep entre {{formatnum:25000}} e {{formatnum:60000}} peticions cada segon, depenent dera ora deth dia<ref>"[https://web.archive.org/web/20080528011038/http://toolserver.org/~leon/stats/reqstats/reqstats-monthly.png Estadistiques wikipedianes]", Wikimèdia. Campat eth [[31 d'octobre]] de [[2008]].</ref>. Es servidors mès grandi son plaçadi enes Païsi Baishi e en Corèa e receben actuaument bona partida deth transit. Eth foncionament dera Wikipèdia depen de [[MediaWiki]], un [[logiciau]] liure e de codificacion dubèrta escrit en lengatge [[PHP]] e bastit sus ua basa de donades [[MySQL]]<ref>{{ligam web | url = http://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf| títol = Wikimedia Architecture| consulta = 27-6-2008| autor = Mark Bergman| format = PDF| editor = Wikimedia Foundation Inc. }}</ref>. Eth logiciau incorpore diuerses caracteristiques de programacion coma era possibilitat d'includir ligams, que li proporcionen eth sòn caractèr interactiu, e modèls preestablits, que permeten presentar eth contengut de faiçon egauitària. MediWiki ei jos era Licéncia publica generau ([[GPL]]) de [[GNU]] e se hè servir en toti es projèctes dera Fondacion Wikimèdia e en quaqui autri projèctes ''wiki''. === Inicis dera basa de donades === Iniciaument ère executada damb eth [[logiciau]] [[UseModWiki]], que siguec escrit en lengatge [[Perl]] per [[Clifford Adams]]. Aguest prumèr sistèma informatic dera Wikipèdia ei çò qu'òm nomente fasa I. Abans requesie eth programa [[Case]], que permetie era inclusion des ligams laguens deth tèxte. Après siguec incorporat un sistèma mès aisit tà hèr aguesta foncion que convertís en ligam eth tèxte mercat ara debuta e ara fin per dus [[gafin]]s. === Cambiaments ath logiciau === En gèr de 2002 se comencèren a efectuar diuerses mielhores en sistèma informatic dera Wikipèdia que ne cambièren completament era configuracion, ei çò qu'aperam era fasa II. Era nauetat principau d'aguesta fasa siguec er escambi de UseModWiki, eth logiciau qu'administraue era basa de donades, per [[Wiki PHP]], un programa plan diferent deth qu'i auie, atau madeish èren escrits en lengatges informatics diferenti, eth prumèr en Perl e eth nau en PHP. Era basa de donades ère alavetz de sòrta MySQL, un sistèma qu'actuaument empleguen fòrça logiciaus de bases de donades coma [[Open Office]]. En madeish an òm escambièc eth programa Wiki PHP per Media Wiki, creat per Magnus Manske. Aguest nau logiciau ère escrit en madeish còde e incorporaue diuerses mielhores en çò que hè ar autre. En junhsèga [[Lee Daniel Crocker]] mielhorèc eth logiciau Media Wiki entà hèr créisher eth sòn rendement, ua causa que fòrça usatgèrs credien de besonh. === Er emblèma === [[Fichièr:Wiki logo Nupedia.jpg|thumb|200px|Eth "Wiki logo Nupedia", prumèr emblèma dera Wikipèdia, siguec emplegat dempús es prumères setmanes deth projècte enquiath hereuèr de 2002.]] Ara debuta er imatge dera Wikipèdia ère eth [[drapèu]] nòrd-american. Era vertat ei que non s'auie decidit encara com serie aguest simbèu e er internauta Jimbo Wales metec eth drapèu sense cap d'intencion que devenguesse er emblèma deth projècte. Ara ben, aguest hèt generèc bères critiques e s'acusèc era Wikipèdia d'èster [[etnocentrisme|etnocentrica]]. Pògui dies dempús, se dessenhèc eth prumèr emblèma dera Wikipèdia, coneishut coma eth ''Wiki logo Nupedia''. Er autor deth [[dessenh]] non s'a podut identificar. S'installèc ena pagina dera enciclopèdia en [[març]] de [[2001]]. Eth dessenh en question cònste dera suberposicion d'ua frasa der escrivan e matematician anglés [[Lewis Carroll]] sus un cercle, en tot emplegar er efècte de [[uelh]] de [[peish]] tà simular ua [[esfèra]]. Era frasa ei ua mencion prenuda de ''Euclid and his Modern Rivals'' (Euclides e es sòns rivaus modèrnes) de Lewis Carroll (Prefàcia, pagina X), que ditz : {{mencion|D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau.|[[Lewis Carrol]]<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref>}} « D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau. » '''[[Lewis Carroll]]'''<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref> [[Fichièr:Wikipedia-logo.png|thumb|200px|Element grafic tiengut dempús eth maig de 2010.]] En 2003 òm acuelhec per miei d'ua votacion internacionau er usatge d'un nau emblèma. Conegut coma wikiesfèra, se tracte d'ua esfèra incompleta compausada de pèces d'un copacap damb brigalhons d'escritura de diuèrses lengües, en tot simbolizar era condicion d'obratge en construccion permanenta qu'a era Wikipèdia<ref>[http://www.nytimes.com/2007/06/25/technology/25wikipedia.html Quauques errances enes simbèus d'escritura : er emblèma dera Wikipèdia maumet eth sànscrit], [[New York Times]]. Campat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Posteriorament, òm hec bères modificacions en dessenh, coma era substitucion des brigalhons d'escritura per letres e d'autri signes de diferenti alfabèts. Òm recebec fòrça denóncies de diuèrses errances e incorreccions enes simbèus ahijudi ena wikiesfèra. Aguest hèt impulsèc diuersi editors dera Wikipèdia a daurir un debat sus era possibilitat de crear un nau imatge animada o fotorealista. Era creacion deth nau emblèma siguec ua collaboracion entre fòrça persones. Siguec remplaçat er an 2010 e ei er emblèma que coneishem ara. Era esfèra actuau ei tridimensionau e a pèces construsides damb un grand realisme. Es signes de cada pèça se comprovèren ben abans de dar er imatge per fenit. Ath delà, se cambièc era sòrta de letra dera devisa deth dejós que ditz « Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » per ua letra Linux Libertine<ref>[https://web.archive.org/web/20110728180225/http://wikimedia-es.blogspot.com/2010/06/wikipedia-renueva-su-apariencia.html Era Wikipèdia renauís era sua aparença]. 8 de junh de 2010. Blog de Wikimedia España. {{es}}</ref><ref>Jay Walsh. [http://blog.wikimedia.org/blog/2010/05/13/wikipedia-in-3d/ Era Wikipèdia en 3D]. Blòt dera Fundacion Wikimèdia. Revisat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Es dreits dera wikiesfèra apertien ara Fondacion Wikimèdia. == Caracteristiques == [[Fichièr:Wikipedia growth.png|thumb|250px|Era creishuda dera Wikipèdia aumente de mès en mès.]] [[Fichièr:Wikipedia content by subject.png|thumb|250px|Classificacion des contengudi majoritaris dera Wikipèdia en anglés en 2008.]] [[Fichièr:Comparison of percentage of edit number - IP user and registered user.png|thumb|right|240px|Comparança dera quantitat d'edicions segontes vien d'usatgèrs enregistradi o pas. Podem constatar qu'eth nombre de contribucions anomines (en blu) son mens qu'es contribucions des usatgèrs enregistradi (en iranja).]] Era devisa dera Wikipèdia ei « Era enciclopèdia liura que cadun pòt editar ». En mots deth sòn cofondador Jimmy Wales : « Eth projècte constituís un esfòrç entà crear e distribuir ua enciclopèdia liura dera mès nauta qualitat possible a totes es persones ena sua lengua. D'aguesta faiçon poiram arténher un mond ont totes es persones dera planeta agen accès liure ar ensemble de tota era sabença dera umanitat »<ref>Slashdot (2004). [http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=04/07/28/1351230 « Eth fondador dera Wikipèdia Jimmy Wales respond» ]. Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Se debana en tot hèr-se servir un logiciau ''wiki'' e compde damb un libre d'estil ont s'expausen es directritzes a seguir tà mantier ua certana qualitat e coeréncia enes articles. Ua d'aguestes directritzes ei, per exemple, qu'eth títol der artícle a d'aparéisher en gras ara prumèra frasa deth madeish. Quand cau establir naues directritzes, es utilizaires prepausen es diferentes possibilitats e ne parlen enquia arribar tà un consent. Alara, era naua decision s'includís en libre d'estil. Un estudi realizat pera revista [[Nature]] en 2007 afirmaue qu'era Wikipèdia capitaue era [[Enciclopèdia Britanica]] en qualitat<ref>Jim Giles (Deceme de 2005). [http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7070/full/438900a.html «Es enciclopèdies d'Internet mielhoren de mès en mès»]. [[Nature]] 438 (7070): pp. 900–901. doi:10.1038/438900a. PMID 16355180 {{en}}</ref>. Era Enciclopèdia Britanica arrefusèc aguesta manièra com era revista valoraue eth contengut des dues enciclopèdies<ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Pèca marrida: En tot valorar eth recent estudi sus era precision enciclopedica realizat pera revista Nature], març de 2006 {{en}}</ref>. Era revista, peth sòn biais, arresponec qu'eth sistèma de valoracion s'auie expausat esclaridament : estudiants independents analisèren ua seleccion d'articles e ne causiguèren es mielhors sense saber-ne era procedéncia<ref>[http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf?item «Encyclopaedia Britannica and Nature: a response».] Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Encara i a plan de polemica sus aguest ahèr. Eth projècte Wikipèdia a tres caracteristiques clau que ne definissen eth sòn ròtle sus eth web: # Ei ua enciclopèdia : ei a díder, un supòrt de recopilacion, magasinatge e transmission dera informacion de forma estructurada. # Ei ua ''wiki'' : atau que, damb pichones excepcions, pòt èster editada per quisevolha persona. # Eth sòn contengut ei dubèrt a toti. Eth logiciau dera Wikipèdia magazina automaticament totes es estadistiques relatiues ath sòn foncionament. Atau s'a podut comprovar qu'es contribucions anonimes son pògues en comparacion damb es que hèn es usatgèrs enregistradi. Aguest hèt ei considerat un bon senhau, pr'amor que mos indique qu'era gent s'implique en projècte sense pòur e decidís entrar en jòc. Era Universitat Carnegie Mellon e eth Palo Alto Research Center realizèren un estudi sus es grandi caletres d'articles ara Wikipèdia en anglés dempús junhsèga de 2006 enquiath mai de 2010, es resultats sigueren es que seguissen<ref name=english>Kittur, A., Chi, E. H., and Suh, B. 2009. [https://web.archive.org/web/20160413130503/http://www-users.cs.umn.edu/~echi/papers/2009-CHI2009/p1509.pdf Què i a ena Wikipèdia ? Grandi tèmes e conflictes aparegudi en tot emplegar era estructura deth caletre sociaument remercat] En marc dera 27au Conferéncia sus es Factors Umans ena Informatica (Boston, Estats Units, deth 4 ath 9 d'abriu de 2009). CHI '09. ACM, New York, NY, 1509–1512.</ref> : * [[Cultura]] e [[art]] : '''30%''' * [[Biografia|Biografies]] e personatges : '''15%''' * [[Geografia]] e luòcs : '''14%''' * [[Sociologia]] : '''12%''' * [[Istòria]] e eveniments : '''11%''' * [[Natura]] e [[psicologia]] : '''9%''' * [[Tecnologia]] i [[sciéncies aplicades]] : '''4%''' * [[Religion]] : '''2%''' * [[Santat]] : '''2%''' * [[Matematiques]] : '''1%''' * [[Pensada]] e [[filosofia]] : '''1%''' Quaqui projèctes, coma eth dera ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', o eth dera [[Nupedia]], ara abandonada, an emplegat politiques editoriaus tradicionaus e era autoria des articles sonque ère en mans de saberuts. Ocasionaument, òm trape luòcs web coma [[h2g2]] o [[everything2]] que seguissen ues normes preestablides ont es articles pòden èster redigidi sonque per cada persona de faiçon individuau. Projèctes coma eth [[Wikispècies]], [[Susning.nu]] e [[Wikinòves]] son ''wikis'' ont es articles son debanadi per nombrosi autors e non i a cap de critèri abituau de revision. Mès a diferéncia de moltes autres, eth contengut dera Wikipèdia ei jos ua licéncia liura : cadun ei autorizat a préner-lo, modificar-lo e distribuir-lo. === Contengut grafic e sonor === Eth contengut grafic e sonor dera Wikipèdia ei partejat damb es autri projèctes dera [[Fondacion Wikimèdia]], pera aguesta arrason se sauve ena pagina web de [[Wikimèdia Commons]]. S'òm vòu includir un imatge, ua musica o un vidèo en quinsevolhe des articles de Wikipèdia, Wikispècies, Wikinòves, eca, non cau sonque apondre entre cladators ''Imatge:'' e eth nòm der archiu en question. Òm pòt cercar aguest contengut laguens era pagina de Wikimèdia Commons, a ont ei classificat per categories e i a un motor d'arrecèrca entà que sigue mès facil de trapar çò qu'auetz de besonh. Ei important qu'es imatges e es enregistraments agen ua licéncia liura, pr'amor qu'era Wikipèdia non pòt botar arren que sigue proprietat de quauqu'un. Ça que la, en bèths projèctes de Wikimèdia coma era Wikipèdia anglesa, ei permetut er usatge d'illustracions damb dreits d'autor gràcies ath ''fair use'' (emplec arrasonable), arrecuelhut ena legislacion des Estats Units<ref name=fairuse>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Resolution:Licensing_policy Politiques sus es contenguts non liures de cada Wikipèdia], ''meta.wikimedia.org'' {{en}}</ref>. === Es lengües dera Wikipèdia === Era Wikipèdia represente un espaci d'expression entà fòrça lengües deth mond que per diuerses arrasons non son presentes en molti encastres. A ues lor permet mantier-se víues, e en cas d'autres autantplan recuperar-les. Actuaument era Wikipèdia s'aufrís en 276 lengües des mès de cinc mil qu'i a en mond. Cada lengua possedís ua edicion pròpria que trabalhe de faiçon independenta e sonque li cau respectar es normes basiques. Totes es Wikipèdies an d'èster : * De franc e sense publicitat * Damb volontaris que s'ajuden e trabalhen amassa * Objectives, serioses e damb un punt d'enguarda neutrau * Veraces e an d'auer ua informacion contrastada * De contengut liure, sense dreits d'autor (aciu i pòden auer d'excepcions) S'ua persona coneish ben ua lengua que non ei ena Wikipèdia e a eth temps e eth compromés de construsir-la, ac pòt sollicitar a [http://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_proposal_policy aciu]. Era administracion dera Wikimèdia ac tendrà en compde e decidirà se crea-la o non. Certanament, s'an dat casi en qu'era decision a resultat negatiua. Vejatz es [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages peticions de dubertura de projèctes wiki en naues lengües]. Pr'amor qu'ath long des ans s'an anat enprincipiant edicions en d'autres lengües e cada ua d'eres a un nombre diferent de collaboradors, totes son en estats de desvolopament ben diuersi. D'aguest biais, n'i a ues coma era anglesa, era [[alemand]]a e era [[francés|francesa]], qu'an mès d'un milion d'articles e d'autres, coma era Wikipèdia en [[chaktow]] o en [[chamoru]], qu'encara son lonh d'artenher aguesta chifra. Totun, çò mès important ei que totes es Wikipèdies trabalhen peth coneishement universau, siguen escrites ena lengua que sigue. [http://meta.wikimedia.org/wiki/Llista_de_Viquipèdies Aciu] auetz ua tièra de totes es lengües wikipedianes damb eth sòn nombre d'articles e d'usatgèrs enregistradi. === Edicion === Coma norma generau, toti es articles se pòden modificar. Ei plan aisit : sonque cau sarrar eth boton ''modifica'' plaçat ena partida superiora dera pagina. Entà crear un nau article se n'a de cercar eth nòm e, quand s'informe que encara non i a arren escrit, cau sarrar eth boton ''article'' damb letres vermelhes. Es cambiaments realizats en un article se hèn visibles de manièra instantanèa, per çò qu'ei important d'auer-lo ben revisat abans de sauva-lo. Entà començar a editar podètz consultar [http://oc.wikipedia.org/wiki/Ajuda:Primi%C3%A8rs_passes Prumèrs passi]. Se non sabetz qué editar e auetz besonh idèes, podètz anar a [[Especial:Darrièrs cambiaments]]. Ei en tot estudiar-se com estrénher era edicion d'articles entà forbingar casi de vandalisme. Ua forma ei era proteccion. Quand se considère qu'un article ei pro bon e extens, es administradors pòden protegir-lo<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html &#91;Wikide-l&#93; Bericht Gesichtete Versionen], ''lists.wikimedia.org'' {{de}}</ref> de biais que s'age de pelodir permís entà modificar-lo<ref>[http://blog.wikimedia.org/blog/2009/08/26/a-quick-update-on-flagged-revisions/ A quick update on Flagged Revisions], ''blog.wikimedia.org'' {{en}}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Flagged_protection_and_patrolled_revisions#cite_ref-7 Flagged protection and patrolled revisions], ''[[Wikipèdia en anglés]]''</ref>. Ua autra solucion que se contemple ei de proïbir era edicion as utilizaires que non s'an enregistrat. Era Wikipèdia anglesa, per exemple, non permet era creacion de naus articles ad aguesti usatgèrs<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/10312095 Era Wikipèdia introdusís eth mecanisme d'edicion entàs sues pagines], [[BBC]], 15 de junh de 2010. {{en}}</ref>. Er istoric permet de visualizar es cambiaments que s'an produsit ath long deth temps en un article determinat : s'i especifique era persona que l'a hèt e era data. Se pòt consultar exactament çò que s'a cambiat, comparar cambiaments de diferenti dies e revertir-los se siguesse de besonh. Ath delà, i a ligams tàs pagines de discussion des autors a fin de poder-s'i comunicar. A viatges se cambie eth nòm der article o se trapassa era informacion tà un autre. En aguesti casi, non se poirà veire qui ac a escrit, senon qui n'a cambiat eth nòm, car er istoric mòstre sonque es cambiaments realizats en un article nomentat d'ua manièra determinada e es renomentades escafen er istoric. Se nomente mantienença er ensemble de pretzhèts que s'encarguen de corregir es errances ortografiques, d'apraiar es tèxtes tà dar-los coeréncia, classificar-los en categories, fosionar-los, eca. Cadun pòt hèr mantienença, non cau èster administrador. Cada usatgèr dispause d'un apartat de contribucions, ont se mòstre ua tièra de totes es edicions qu'a hèt dempús que s'enregistrèc. Damb quantitats mès eleuades d'edicions òm artenh de mès en mès pruvelèges ena comunautat, coma eth dreit de vòte o d'èster escuelhut administrador. Nomentam guèrra d'edicions quand dus o mès collaboradors an de concepcions diferentes de com abordar certans articles. Alavetz, aguesti usatgèrs entren en conflicte de manièra qu'un realize un cambiament e sistematicament un autre lo revertís. Aguest fenomèn ei plan comun ena Wikipèdia e se produsís normaument en articles sus tèmes polemics coma [[China]], [[Israèl]], [[crisi economica]], [[sectarisme]], [[religion]], [[sionisme]], eca. En cas que persistisse es administradors an eth déuer de moderar-lo e cau que protegiscan er article de forma que non se poga modificar mès. Ath delà, ei comun de sauvar es dues versions de manièra qu'eth liegedor trigue la que mès li agrada. I a diuersi biaisi de collaborar ena Wikipèdia e cadun pòt hèr çò que le vage mielhor eth temps que li volgue dedicar, car es volontaris non an cap de pretzhèt assignat ne son obligadi ad arren. Òm pòt començar en tot cercar un tèma qu'agrade ath volontari. Un còp assegurat que non i a arren d'escrit sus aquerò pòt començar a cercar d'informacion en libres e, dempús, redigir eth tèma en un papièr. Ei important de non publicar'c enquia que non sigue ben revisat. Pasmens, ua faiçon fòrça efectiua de trabalhar amassa ei júnher-se en projèctes comuns : es nomentadi wikiprojèctes. Persones damb es madeishi interessi e damb talents de participar ena Wikipèdia se mèrquen quauqui objectius e se coordinen entà elaborar d'articles d'un tèma determinat. Per exemple, escríuer es articles de totes es contellacions, de toti es elements quimics, o dilhèu, de totes es sòrtes de musica. D'aguesta faiçon, era enciclopèdia se complete e creish ordenadament. Shantièrs qu'òm pòt realizar ena Wikipèdia : * Crear d'articles des deth començament : encara que non s'apregonda, damb articles cuerti ei ua bona forma d'entamenar, dempús se pòden amplir. I a gent qu'a hèt molts articles e d'autra que n'a hèt pògui mès ben hèts e enronadi d'informacion. * Amplir articles dejà existenti : tostemp i a de causes tà ahíger, completar e detalhar. {{esbòs}} Aguest bendèl se pòt méter en tot ahíger <nowiki>{{esbòs}}</nowiki>. Servís entà indicar qu'un article ei massa cuert e demanar se quauquarrés lo poderie amplir. Er article en question serà classificat automaticament ena categoria des articles tà amplir ([http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Wikip%C3%A8dia:esb%C3%B2s Categoria:Wikipèdia:esbòs]). * Corregir lingüisticament e conceptuaument : ei important que tot sigue ben escrit e sense faussades. {{Metabendèl d'avertiment | nivèl = moderat | icòna = To validate.svg | títol = L’ortografia e/o la gramatica d'aqueste article es de verificar. | tèxt = Podètz [{{SERVER}}{{localurl:{{PAGENAME}}|action=edit}} corregir] o <span class="plainlinks">[{{fullurl:{{TALKPAGENAME}}|action=edit&section=new&preload=Mod%C3%A8l:Inicializar_P%C3%A0V}} crear la discussion]. }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|||}}</includeonly><noinclude> * Apraiar er estil e er orde : era disposicion deth tèxte, es paragrafs, es seccions e era tipografia a viatges se pòden apraiar * Fusionar : de còps un madeish tèma ei debanat en dus articles diferents e serie apropriat d'amassar-los. Aperam fosion eth hèt de trigar un nòm avient per article, amassar tota era informacion de manièra coerenta e escafar es articles originaus. * Categoritzar, ahíger d'imatges e méter ligams. * [[Projècte:Traduccion/*/Demandas|Arrevirar]] articles bons escrits en autres lengües. {{Projècte:Traduccion/Lògo|Demandar una traduccion}} * [[Wikipèdia:Reciclatge|Reciclar]] : i a articles damb ua qualitat que pòt èster amplament melhorada en tot organizar-los e esclarir-los. {{De reciclar}} Es articles listats dins era categoria Wikipèdia:Reciclatge son pagines sus es quaus eth bendèl de reciclatge ei estat apausat. Hèr un reciclatge significa remodelar'c tot ath hons: ortografia, redaccion, tipografia, orde, concèptes, eca. == Normes == Era Wikipèdia quauques normes establides pes madeishi participants deth projècte. Cada edicion dera Wikipèdia adopte es sues pròpies normes, maugrat que beres ues son comunes en totes eres. Tira d'arténher un acòrd sus era aplicacion d'ua norma, toti es editors son obligadi a respectar-la. Quauques d'aguestes normes son: [[Fichièr:Wikipedia scale of justice.svg|thumb|225px|]] # Encausa dera diuersitat e nombre de participants e ideologies, provientes de toti es endrets deth mond, era Wikipèdia saja de construsir es sòns articles deth biais mès exaustiu possible. Er objectiu non ei d'escríuer d'articles des d'un sol punt d'enguarda, senon de presentar dubertament totes es posicions sus un tèma determinat. # Òm seguís un ensemble de convencions en çò que tanh ath nomentament d'articles, en tot causir preferentament era version mès comunament emplegada ena pròpia lengua. # Es discussions sus eth contengut e edicion d'un article s'an de hèr enes pagines de discussion e non sus eth madeish article. # I a un seguit de tèmes que son excludidi dera Wikipèdia, pr'amor que non constituissen concèptes estrictament enciclopedics. Per exemple, non pòt contier de definicions de diccionari (coma ara vèrbs, adjectius, eca), qu'òc se poirien trapar en [[Wikionari]]. === Neutralitat deth contengut === Era Wikipèdia non preten expressar opinions, vòu transméter eth coneishement de faiçon objectiua. Non vòu tanpòc que bères persones se senten escornades pr'amor de posicionaments politics o punts d'enguarda que contrasten damb es sues opinions formades. Per açò, en moment d'escríuer s'a d'èster çò mès concís, respectuós e objectiu possible. Se se tracte d'un tèma controvertit cau expausar totes es posicions en tot mentar hònts fiables, forbingar opinions personaus e esclarir qu'ei çò mès acceptat e es ipotèsis non provades === Licéncia des contenguts === [[Fichièr:CC BY-SA icon.svg|thumb|150px|Icona de [[CC-BY-SA]], que simbolize eth programa entà compartir era licéncia ''Creative Commons Atribution Share-Alike''.]] Era Wikipèdia ei un producte de distribucion gratuita e sense restriccions. Eth contengut textuau ei jos es licéncies [[GNU]] e [[Creative Commons]], era darrièra version dera quau s'actualizèc e aprovèc per miei d'ua votacion entre eth 12 d'abriu e eth 3 de mai de 2009<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Licensing_update/Result/ca&uselang=ca Resultats sus era actualizacion dera licéncia]. [[Fundació Wikimedia]]. Verificat eth 10 d'octobre de 2010.</ref>. Tot eth tèxte ei proprietat dera Fondacion Wikimèdia e non pòt contier arren que sigue proprietat intellectuau d'ua autra persona. === Proteccion de donades === Era Wikipèdia ei un espaci que toti pòden consultar e tostemp i a d'informacions que son tròp personaus e cau evitar de méter-les : fotografies de persones víues, adrèices personaus, nòms de familhars, eca. Certanament, era privacitat dera informacion ei autant importanta coma era prevencion deth vandalisme<ref>{{ligam web|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Pol%C3%ADtica_de_privacidad |título=Politica de privacitat |autor=Fundacion Wikimèdia |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{es}}</ref>. Creative Commons non pòt grantir toti es dreits d'imatge e violar-los representarie ua infraccion legau<ref>{{ligam web|url=http://wiki.creativecommons.org/Frequently_Asked_Questions#When_are_publicity_rights_relevant.3F |título=Quand son arremarcables es dreits publicitaris ? |autor=Creative Commons |idioma=anglés |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{Citació|Com controlam eth contengut dera enciclopèdia de biais que non se violen es dreits d'imatge des persones ?}}</ref>. Es dreits d'imatge son mausapiosi d'èster violadi en quinsevolh trabalh que contengue de tèmes umans. Cau forbingar ahíger fotografies, votz, vidèos, entretens, pèces de teatre e cançons. Entà trasméter aguesta sòrta de contengut que non vos apartengue, cau demanar permís as persones corresponentes. Aguesta ei ua obligacion diferenta e independenta dera obtenguda dera licéncia de dreits d'autor pes sòns obratges, mès pas pes subjèctes. Es licéncies Creative Commons non afècten as dreits de privacitat des subjèctes, senon des proprietaris. Un autre des shantièrs de mantienença dera Wikipèdia ei sajar d'eliminar contengut mausapiós de non respectar es dreits d'imatge<ref>{{ligam web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight/es|título=Oversight |autor=Fundación Wikimedia |fechaacceso=11 de agosto de 2010 |idioma=múltiples idiomas}}</ref>. == Critiques == Es critiques que recep contunhadament era Wikipèdia se fondamenten enes punts que seguissen: * Fisabilitat des sòns contenguts : era informacion ahijuda apareish de faiçon instantanèa e es errances demòren enquia que bèth utilizaire les detècte e rectifique<ref>Villapadierna, Ramiro (2006). [«Era Wikipèdia a es pès de hanga» http://www.abc.es/hemeroteca/historico-20-11-2006/abc/Tecnologia/wikipedia-tiene-los-pies-de-barro_15351787377.html]. Comprovat eth 2 d'octobre de 2010. {{es}}</ref>. Se non se detècten de tira, ua autra persona les pòt liéger e considerar-les coma veraies. Per açò fòrça persones méten un punt d'interrogacion s'era hònt ei era Wikipèdia. * Vandalisme : pr'amor que cadun pòt editar-la des de casa sua, tostemp i a de persones damb mala idèa que escriuen messorgues e qu'escafen talhucs de tèxte. Aguest ei un verai problèma dera Wikipèdia e se produsís de manièra contunhada. Ua des dificultats entà combáter eth vandalisme ei que cau conéisher ben eth tèma entà detectar-ne un cas : fòrça viatges passa desapercebut. Un exemple recent e paradigmatic de vandalisme massiu se produsic encausa d'ua emission dera television nòrd-americana. Eth reputat omorista [[Stephen Colbert]], animador deth programa ''The Colbert Report'', en ua seccion d'aguest programa aperada ''Wikiality''<ref>spring.newsvine.com (2006). [«Stephen Colbert causa un embolh ena Wikipèdia» https://web.archive.org/web/20060829175058/http://spring.newsvine.com/_news/2006/08/01/307864-stephen-colbert-causes-chaos-on-wikipedia-gets-blocked-from-site]. Campat eth 2 d'octobre de 2010. {{en}}</ref> hè arrepresentacions a ont presenta era possibilitat de realizar diuersi cambiaments de blaga ena enciclopèdia en linha. Hec un apèl as espectaires entà cambiar er emplaçament d'estats e païsi enes definicions dera Wikipèdia, modificar era entrada ''elefant'' entà que constesse que, en torn de demenudar, era poblacion d'elefants africans s'auie triplicat. Eth resultat immediat siguec qu'es administradors auèren de blocar ua vintea d'entrades dera Wikipèdia pr'amor qu'i auien detectat modificacions inapropiades. == Qualitat == Er objectiu dera Wikipèdia ei d'auançar en quantitat de contenguts, mès tanben sustot en qualitat. Aquerò vòu díder qu'ei mès important mielhorar e completar çò qu'ei dejà escrit qu'ahíger naues informacions. Eth sagèth de qualitat wikipediana se crochete enes articles que se considèren mès complets, estructuradi, esclaridors e en definitiua ben hèts e acabats. Açò permet d'identificar-los, arrecomanar-n lectura e demostrar era qualitat dera wikipèdia ath mond. S'un wikipedian pènse qu'un article aurie d'èster considerat de qualitat pòt hèr ua proposicion d'article de qualitat. Per miei d'ua discussion e, puish, d'ua votacion òm pren ua decision. Vejatz es articles de qualitat dera Wikipèdia occitana en [[Wikipèdia:Articles de qualitat]] Meta-Wiki causic mil concèptes que considère fondamentaus ena coneishença universau, coma [[mamifer]], [[America deth Nòrd]], [[Diego Velázquez]], [[oelha]], [[Cristòu Colomb]], [[nombre]], [[Voltaire]], [[escultura]], [[adondança]], [[arc]], [[spècie miaçada]] e [[Tim Berners-Lee]]. Alavetz compde quina quantitat i a d'aguesti articles en cada edicion e concludís que wikipèdies coma era alemanda, era anglesa e era catalana los an toti. == Trabalhadors == Milenats de persones de tot eth mond editen era Wikipèdia de faiçon contunhada. I a tres sòrtes de trabalhadors : * Utilizaires anomins : entà collaborar non ei de besonh enregistrar-se. Per aguesta arrason, es collaboradors que non s'enregistren, aperadi usatgèrs anonims, apareishen identificadi pera sua [[adreiça IP]], un numèro que depen der ordenador qu'utlilizen. Coma nòrma generau, es usatgèrs anonims non an dreit de vòte ne pòden esdevier administradors. Çò mès arrecomanable ei de trabalhar enregistrat perque a fòrça auantatges. En bères edicions dera Wikipèdia lor estrenhen mès es possibilitats. Ena Wikipèdia anglesa, per exemple, non pòden crear naui articles e tant ena [[francés|francesa]] coma ena [[galèc|galèga]] non ne pòden editar. * Emplegats dera Fondacion Wikimèdia : ara madeish i a trenta-nau persones que trabalhen per Wikimèdia de manièra remunerada<ref>[https://web.archive.org/web/20110514000627/http://wikimediafoundation.org/wiki/Empleados Emplegats dera Fondacion Wikimèdia] {{en}}{{fr}}{{es}}</ref>. * [[Wikipedians]] : actuen tostemp de manièra desinteressada<ref>[https://web.archive.org/web/20200422180325/http://www.tiempodehoy.com/default.asp?idpublicacio_PK=50&idioma=CAS&idnoticia_PK=58063&idseccio_PK=614&h=090807 «Wikipèdia : era ora dera vertat»], article dera revista ''Tiempo'' (28/08/09). {{es}}</ref>. I a tres sòrtes de wikipedians : utilizaires enregistradi, bòts e administradors. === Utilizaires enregistradi === Entà esdevier wikipedian cau enregistrar-se ath projècte dera Wikipèdia. Tà hèr'c cau, en prumèr luòc, sarrar eth ligam ''crear un compte o se connectar'' plaçat ena partida superiora der ecran. Va apareisher era pagina d'identificacion ara partida superiora dera quau ditz ''encara non sètz membre ?'' Alavetz cau sarrar eth ligam ''enregistratz-vos'' plaçat a continuacion. Va aparéisher un formulari que cau aumplir damb eth nòm, aperat àlies, e causir un senhau pròpri e secrèt. Cada viatge qu'òm vòu dintrar cau identificar-se damb eth nòm e eth senhau. Er usatgèr enregistrat dispause d'un plafon ara partida superiora der ecran tà accedir a diuersi espacis : * Pagina d'utilizaire : pagina pròpria ont poirà presentar-se, descríuer eth sòn pretzhèt ena Wikipèdia e botar tota era informacion que desire. S'edite dera madeisha faiçon qu'es articles normaus. * Discussion : servís entà comunicar-se damb es autri usatgèrs. Òm pòt accedir ara discussion dera persona damb qui se volgue comunicar e pòt ahíger un comentari en tot sarrar eth boton ''+'' o eth ''modifica'' dera seccion que volgue contunhar. Se comunica ar usatgèr quand a de messatges naus. Es articles tanben dispausen d'ua pagina de discussion. S'ulitilize entà comunicar es questions relacionades damb era edicion, discutir-les e partatjar-les damb es autri volontaris. S'es letres deth boton ''discussion'' apareishen en vermelh, significa que non i a de comentaris. * Preferéncies * Contribucions : en aguest apartat i a ua tièra de totes es edicions qu'a hèt damb era ora, era data e eth nòm der article modificat. * Gésser : quand vòu partir, per seguretat le cau sarrar eth boton ''desconnectar''. De totes manières, dempús de quinze menutes d'inactivitat eth compde se barre automaticament. Damb eth temps e es edicions hètes, eth prestigi de cada usatgèr aumente de mès en mès. A partir d'un certan nombre d'edicions se les autrege eth dreit ath vòte, eth quau aumente de valor damb era antiquitat. As que pòrten dejà un certan temps sense problèmes òm les assigne era categoria d'utilizaires autoconfirmadi, çò que garantís ua confidança per part des autri usatgèrs. Atau madeish, es sues edicions apareishen ena pagina des [[Especial:Darrièrs cambiaments|darrièrs cambiaments]] damb un distintiu especiau. Ei ua mesura d'economizacion des esfòrci pes usatgèrs que se dediquen a combàter eth vandalisme de biais que poguen focalizar eth sòn shantièr en d'autres edicions. Es usatgèrs pòden crear Wikiprojèctes, grops d'editors interessadi en un tèma especific damb er objectiu de coordinar es esfòrci entà mielhorar-ne es articles entà espartir eth trabalh. Auei, i a {{NUMBEROFUSERS}} usatgèrs registradi ena Wikipèdia en occitan, ua chifra que mos pòt semblar erronèament nauta, car ei un hèt generalizat en totes es Wikipèdies que s'enregistre fòrça gent, mès ara ora dera vertat pògui i collaboren. Ei mès, s'a podut constatar qu'era majoritat non s'i inscriuen damb era intencion de participar-i, senon de profietar era pagina d'utilizaire tà introdusir d'informacion qu'ahavorise as pròpris interessi. Aguesti compdes se nomenten compdes de cogit particular<ref>{{ligam web|url=http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Cuenta_de_prop%C3%B3sito_particular |autor=Fundación Wikimedia |título=Wikipèdia : Compde de cogit particular|fechaacceso=11 de junhsèga de 2010 |idioma=diuerses lengües}}</ref>. Campatz quini usatgèrs son capables d'escríuer en occitan: [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc wikipedians natius], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-4 wikipedians damb nivèu plan bon], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-3 nivèu auançat]. Se considèren utilizaires actius aguesti qu'an realizat aumens ua edicion es darrièrs trenta dies. En març de 2011 i auie {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} collaboradors actius en occitan. Toti es usatgèrs pòden intervier enes prenudes de decision, autantplan es anonims. Aqueri que pòrten dejà un certan temps en tot collaborar an dreit de vòte. Cada usatgèr non a dreit sonque a un vòte per cada prenuda de decision. Per açò, beths uns decidissen de daurir autri compdes entà poder votar mès d'un còp. Coneishem aguesti compdes coma usatgèrs mariòta. Açò ei considerat ua manipulacion e ei completament illegau. Eth passat [[29 de noveme]] de 2009, eth jornau espanhòu ''[[El País]]'' publiquèc un article qu'afirmaue qu'era Wikipèdia auie subit ua amendrida notable d'editors en totes es versions lingüistiques pendent er an 2009 segontes es analisis der arrecercaire espanhòu [[Felipe Ortega]], deth grop ''Libresoft'', dera [[Universitat Rey Juan Carlos]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/tecnologia/investigador/espanol/centro/debate/futuro/Wikipedia/elpeputec/20091127elpeputec_5/Tes Un arrecercaire espanhòu, en cèntre deth debat sus eth futur dera Wikipèdia] Es donades de Felipe Ortega demòstren qu'era enciclopèdia subís ua amendrida notable d'editors. Era premsa internacionau los recuelh. Wikipèdia assegure qu'es donades son consistentes, mès aufrís ua analisi mès optimista. Tomás Delclós a ''[[El País]]'', 29/11/2009 {{es}}</ref> Aguesta informacion encara ei discutida e Jimmy Wales la desmentic<ref>[http://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html Jimmi Wales desmentís qu'era Wikipèdia sigue en tot pèrder milenats d'editors volontaris], Telegraph, 26-11-2009 {{en}}</ref>. Era vertat ei qu'era Wikipèdia creish e mielhora de mès en mès e açò ei possible gràcies as volontaris. === Bòts === Es bòts son es robòts dera enciclopèdia, usatgèrs automatics qu'òm pòt crear entara realizacion de diuersi shantièrs ena edicion dera wikipèdia. Cada bòt ei associat a un utilizaire, eth quau ei responsable deth sòn foncionament. Es bòts pòden corregir faussades ortografiques, méter ligams ara version d'un article en d'autres lengües, revisar edicions, fosionar articles e tota sòrta de causes. I a bòts que se dediquen ara creacion massiua d'articles, normaument esbòci<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Bot_policy Era metuda en foncionament de bòts]</ref>. Ara i a {{NUMBERINGROUP:bot}} bòts trabalhan peth projècte occitan. === Administradors === Es administradors son usatgèrs enregistradi qu'an obtengut bèths pruvelètges e s'encarguen dera administracion d'ua edicion determinada dera Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/User_groups Sòrtes d'usatgèrs]</ref>. Es administradors an eth déuer de susvelhar es autri utilizaires e es edicions qu'amien endeuant, controlar era estructura e er orde en projècte e moderar es conflictes. Es administradors son eth guidon deth projècte s'an d'assegurar, en definitiua, que tot vage ben. Es edicions de mès activitat an besonh de mès administradors. Per exemple, era Wikipèdia anglesa se servís de mès de 1780 administradors, era italiana de 103, era occitana de 5, era chinesa de 74 e era aragonesa 6 e era zulu non a cap. S'un usatgèr a besonh de qu'un administrador intervengue en bèth ahèr ac pòt demanar a [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. [[Wikipèdia:Lista dels administrators|Aciu]] auez toti es administradors dera Wikipèdia occitana. Entà saber-ne mès sus es administradors, anatz a [[Wikipèdia:Administrator]] En quauques edicions, sustot enes mès ingentes o damb mès activitat, es administradors s'especializen en pretzhèts determinadi entà agudizar eth rendement dera equipa. En aguesti casi, es administradors non assoliden pas totes es competéncies, senon bères ues depenent d'a ont focaliziguen eth sòn shantièr. Segontes era sua foncion o competéncies, podèm classificar-los en quate grops : ==== Burocrates ==== En moment de crear ua naua edicion dera Wikipèdia, apareishen uns prumèrs usatgèrs : es burocrates. Aguesta sòrta d'utilizaires an totes es competéncies possibles e es sues actuacions son es que mèrquen çò que s'a de seguir. Son es unics administradors que pòden autrejar poderatge d'administrador as usatgèrs. Es burocrates pòden cercar gent escadenta entà incorporar-se ara equipa d'administracion. A despient d'aquerò, es utilizaires enregistradi s'i pòden aufrir a [[Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator]]. Coma norma generau, es naus administradors se triguen de manièra democratica, coma se prenen era majoritat de decisions ena Wikipèdia. Alavetz pòden votar totes es persones damb dreit de vòte, que s'artenh a partir d'un certan nombre d'edicions. Entà esdevier administrador cau auer un an d'antiquitat. ==== Mautaires ==== Es mautaires s'encarguen de cercar irreguraritats e maus usatges deth projècte. An eth pruvelètge de mautar es adrèices IP, ei a díder es identitats des usatgèrs, e saber d'a ont provien e se corresponen damb autres edicions o actuacions realizades aparentament per autri perfils. D'aguest biais, es mautaires pòden detectar casi de vandalisme, de chicana enes votacions e d'utilizaires mariòta. Quand detecten bèth problèma, avertissen un autre administrador entà qu'actue. ==== Escafaires ==== Es escafaires son administradors dedicadi a revertir edicions inescadentes e escafar tèxtes o articles sancers. Son totaument justificadi a hèr aguestes actuacions e an era competéncia d'escafar articles, çò qu'es autri usatgèrs no pòden hèr. Normaument, era propòsta d'eliminacion d'un article se pòt discutir e, per tant, non s'elimine pas enquia qu'era comunautat a prenut ua decision : arron actuen es escafaires. A viatges apareishen articles clarament inapropriadi o repetidi en un autre nòm e cau, alavetz, escafar-los de tira sense dar pas a cap de discussion. ==== Bibliotecaris ==== Es bibliotecaris son capables de blocar es usatgèrs que non respècten es normes de foncionament o hèr-los pas aptes entà certanes accions, coma per exemple treir-le eth dreit de vòte. Ath delà, en casi extrèms pòden eliminar-los dera Wikipèdia. Es bibliotecaris, coma es escafaires, pòden eliminar articles == Wikiamassades == Es Wikiamassades son amassades qu'organizen es wikipedians tà assemblar-se, coneisher-se, e celebrar era escaduda deth projècte Wikipèdia. Damb eth desau aniversari dera Wikipèdia a aumentat era organizacion d'aguesta sòrta d'activitats. S'amien endeuant explicacions didactiques de difusion e guida d'usatge. Atau pòden arténher que mès gent s'ahisca ath projècte e passar bons moments ath madeish temps. === Wikiamassades celebrades === * [[19 de junhsèga]] de [[2008]] en [[Barcelona]]. * [[Octobre]] de [[2010]] en [[Badalona]]. * [[19 de decembre|19 de deceme]] de 2010 en [[Londres]]. * [[15 de genièr|15 de gèr]] de [[2011]] en [[Cuelleredo]]. * 15 de gèr de 2011 en [[Ribadeo]]. == Accès == === Wikipèdia ath mobil === Era Wikipèdia compde damb ua version web consultable a trauèrs deth [[telefòn mobil]] : [http://oc.m.wikipedia.org]. Aquerò sonque foncione damb portables damb accès tà Internet. [[Wapaedia]] ei un logiciau tà mobils que servís entà consultar e manipular era Wikipèdia de faiçon mès aisida. Ua naua apòsta dera Fondacion Wikimèdia entà dubrir-se as naues tecnologies dera comunicacion siguec eth lançament en [[agost de 2009]] d'un logiciau oficiau dera Wikipèdia entà [[iPhone]] e [[Ipod touch]]. Aguest programa ei liure, gratuit e foncione damb [[iPhone|iPhone 3 g]] o versions mès recentes<ref>[http://latercera.com/contenido/739 170866 9.shtml Wikipèdia lance un logiciau oficiau entà iPhone], lo {{data|19|agost|2009}}</ref>. Òm pòt descargar-lo en [[App Store]]. === Wikipèdia dehòra deth hilat === [[Fichièr:Kiwix 0.9 alpha1 screenshot en.png|thumb|Un article mostrat peth logicièl [[Kiwix]].]] Era Fondacion Wikimèdia distribuic era Wikipèdia en supòrt [[CD]] en [[2003]] e en [[DVD]] en [[2005]], ont s'includien es versions en [[alemand]], [[polonés]], [[portugués]] e [[anglés]]. Era organizacion de logiciau liure [[Kiwix]] s'encarguèc dera distribucion d'aguest darrièr. Atau madeish, es ordenadors sense accès a Internet pòden consultar era enciclopèdia damb era interactivitat que caracterize era Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/wikipedia_on_CD/DVD Era Wikipèdia en CD e DVD], sul site de [[Wikimedia]]</ref>. === Censura === Coma ei sabut, era censura a Internet ei ua realitat en fòrça païsi damb regims politics autoritaris. Era Wikipèdia non ei cap d'excepcion en aguest ahèr : non pòt èster consultada des de toti es endrets dera planeta. En bèri estats non ei permetuda era connexion a Internet, en d'autri era Wikipèdia ei barrada e bèths estats an decidit de censurar quauqui articles concrèts. En [[octubre]] de 2005 eth [[RPC|Govèrn Chinés]] bloquèc er accès ara Wikipèdia<ref>[https://web.archive.org/web/20120928215410/http://www.terra.es/tecnologia/articulo/html/tec15242.htm Era Wikipèdia ei dejà accessible ena China dempús d'un an de blocatge], lo {{data|17|noveme|2006}}</ref>. Un an dempús, siguec desblocada ara màger part deth territòri chinés. Encara ei blocada en [[Tibet]] e [[Falun Gong]], ues zònes ont eth regim exercís un contròu mès estricte<ref>[https://web.archive.org/web/20210411195938/https://www.clarin.com/diario/2006/10/12/sociedad/s-05104.htm Era Wikipèdia sense censura ara China], lo {{data|12|octobre|2006}}</ref>. === Projèctes fraires === Era Wikipèdia a diuersi projèctes fraires que complementen era enciclopèdia. Toti aguesti son tanben multilingües, liures, apiejadi ena tecnologia ''wiki'' e administradi pera Fondacion Wikimèdia. Aguesti son es autri projèctes dera Wikimèdia : * '''''[[Wikionari]]''''' : ei eth projècte dera Fondacion Wikimèdia entath bastiment d'un [[diccionari]] liure. Cada article ei destinat a un mot diferent a ont s'includís era definicion, exemples de frases que lo contenguen, arrepervèris, frases hètes, era etimologia e d'autri aspectes sus era paraula en era madeisha. A ua foncion complementària ara Wikipèdia, pr'amor qu'un grand nombre d'articles son destinadi ath diccionari peth sòn caractèr non enciclopedic. En fòrça lengües deth mond eth Wikionari arrepresente fòrça mès qu'aquerò, pr'amor que non dispausen de cap mès diccionari o ben es qu'an non son cap autant complets coma era informacion dejà sauvada en Wikionari. Per totes aguestes lengües eth Wikionari arrepresente ua oportunitat d'amassar e coordinar es parlants entara creacion deth sòn prumèr diccionari de faiçon dubèrta e cooperatiua. * '''''[[Wikilibres]]''''' : a coma objectiu méter ara disposicion de quinsevolha persona [[libre de tèxte|libres de tèxte]], [[Wikionari:OC:manual|manuaus]], [[caièrs]] e d'autri tèxtes [[pedagogia|pedagogics]] de contengut liure e d'accès gratuit. * '''''[[Wikiversitat]]''''' : emparada en projècte precedent, se prepausa coma ua plataforma educatiua en linha, liura e gratuita, ont ei possible de crear projèctes d'aprentissatge a quinsevolhe nivèu educatiu, participar en un grop d'aprentissatge e crear contenguts didactics coma examèns, exercicis, practiques, eca. * '''''[[Wikiarrepervèris]]''''' : ei un compendi dubèrt en linha d'arrepervèris, frases celebres, breçairòles, frases hètes e rambalhs de mots en totes es lengües includint-ne es hònts se son conegudes. * '''''[[Wikinòves]]''''' : ei ua hònt de nòves de contengut liure. * '''''[[Wikitèxti]]''''' : ei ua [[bibliotèca]] en linha a ont se trapen tota sòrta de poèmes, relats, ensagi, cançons, croniques e reportatges entà passar bons moments en tot liéger, emocionar-se e apréner. Cadun pòt ahíger tèxti dera madeisha manièra qu'enes autri projèctes. Es tèxti, totun, cau que siguen originaus e anomins o, s'an autor, an d'auer estat publicadi damb ua [[licéncia GFDL]] o trapar-se en domeni public. * '''''[[Wikimèdia Commons]]''''' : combine es mots anglesi ''media'', mediàs e ''commons'', comuns. Ei un depaus comun d'imatges e enregistraments sonors des projèctes de Wikimèdia. Abans dera sua existéncia, entà botar un archiu (imatge o son) en ua pagina d'un projècte de Wikimèdia calie cargar-la en cada ua des pagines ont auie de gésser, per çò que demoraue repetida un milenat de viatges. Wikimèdia Commons a ajudat plan a mielhorar eth rendement e er orde de Wikimèdia ath delà que permet trapar imatges e sons de mès facilitat. Tà saber-ne mès, liegètz [[Desplegant commons]]. * '''''[[Meta-Wiki]]''''' : ei un luòc de supòrt entàs projèctes dera Fondacion Wikimèdia. * '''''[[Wikiespèces]]''''' : ei un catalòg dubèrt e liure d'espècies biologiques. == Nòms alternatiui == Cada lengua a sues particularitats e eth nòm ''Wikipèdia'' (deth mot hawaiian ''wiki'') apareish en un modelhon de formes distintes. Vejatz quin an adaptat ''Wikipèdia'' es autres lengües wikipedianes : <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Bichipedia - [[:sc:|sarde]] * Biquipedia - [[:an:|aragonés]] * Uichipedia - [[:roa-rup:|aromanés]] * Uikipedias - [[:jbo:|lojban]] * Uikuepitiu - [[:cr:|cree]] * Uiquipedia - [[:ast:|asturian]] * Vicipaedia - [[:la:|latin]] * Vicipéid - [[:ga:|irlandés]] * Vichipedie - [[:fur:|furlan]] * Vikipedėjė- [[:bat-smg:|samogités]] * Vikipedio - [[:eo:|esperanto]] * Vikipedi (en majuscules VİKİPEDİ) - [[:tr:|turc]] * Vikipedija - [[:lt:|lituan]] * Vikipēdija - [[:lv:|leton]] * Vikipediya (en majuscules VİKİPEDİYA) - [[:az:|azèri]], [[:uz:|ozbèc]] * Vikipeedia - [[:et:|estonian]] * Vikipeediä - [[:fiu-vro:|võro]] * Viquipèdia - [[:ca:|catalan]] * Vuiquipèdia - [[:frp:|francoprovençau]] * Vitipetia - [[:ty:|tahitian]] * Vükiped - [[:vo:|volapük]] * WicipÆdia - [[:ang:|anglosaxon]] * Wicipedia - [[:cy:|galés]] * Wikanpodia - [[:om:|oromo]] * Wikiibíídiiya - [[:nv:|navajo]] * Wikipédia - [[:fr:|francés]], [[:pt:|portugués]], [[:hu:|ongarés]], [[:sk:|eslovac]], [[:su:|sondanés]], [[:jv:|javanés]] * Wikipedia - [[:sq:|albanés]], [[:de:|aleman]], [[:en:|anglés]], [[:eu:|basco]], [[:nds:|baish saxon]], [[:br:|breton]], [[:es:|espanhòu]], [[:co:|còrs]], [[:da:|danés]], [[:fo:|feroés]], [[:tl:|filipin]], [[:fi:|finés]], [[:gd:|gaelic escocés]], [[:gl:|galèc]], [[:nl:|neerlandés]], [[:ilo:|ilokano]], [[:id:|indonesian]], [[:ia:|interlingua]], [[:is:|islandés]], [[:it:|italian]], [[:lb:|luxemborgés]], [[:na:|nauruan]], [[:no:|norvegian]], [[:pl:|polonés]], [[:ro:|romanés]], [[:scn:|sicilian]], [[:so:|somalian]], [[:sv:|suedés]], [[:sw:|swahili]], [[:wa:|valon]], [[:chy:|cheiène]], [[:vi:|vietnamian]] * Wikipedija - [[:bs:|bosnian]], [[:hr:|croat]], [[:lt:|lituan]], [[:mt:|maltés]], [[:sh:|sèrbocroat]], [[:sl:|eslovèn]] * Wikipèdia - [[occitan]] * Wîkipediä (en majúscules WİKİPEDİÄ) - [[:tt:|tartar]] * Wikipedie - [[:cs:|chèc]], [[:nds-nl:|nedersaksisch]] * Wikipedio - [[:io:|ido]] * Wîkîpediya - [[:ku:|curd]] * Wikipediya - [[:diq:|zazaki]] * Wikipediyaa - [[:wo:|wolof]] * Wikipedy - [[:fy:|frison]] * Wikipedya - [[:ceb:|cebuano]] * Wikipesija - [[:tokipona:|toki pòna]] * wIqIpe'DIya - [[:tlh:|klingon]] * Wikipediija - [[:se:|saami septentrionau]] * Wikipēdija - [[:lv:|leton]] * Wikipedije - [[:csb:|kashubian]] * Wikipiɖia - [[:ee:|ewe]] * Wikipidiya - [[:qu:|quíchua]] * Wikkipedija - [[:ksh:|ripuarian]] * Βικιπαίδεια (Vikipaideia /vikiˈpɛðia/) - [[:el:|grèc]] * Waikipaidja - [[:got:|gotic]] * ВИКИПЕДЇѬ (Vikipediia) - [[:cu:|antic eslau eclesiastic]] * Википеди (Vikipjedi) - [[:os:|ossèt]], [[:cv:|txuvaix]] * Википедиja (Vikipedija) - [[:mk:|macedonian]], [[:sr:|sèrbe]] * Википедия (Vikipiediya) - [[:ru:|rus]], [[:kk:|kasakh]] * Википидийа/Vikipedija - [[:ce:|chechèn]] * Вікіпедія (Vikipediya) - [[:uk:|ucraïnés]] * Вікіпэдыя (Vikipiedia) - [[:be:|bielorús]] * Уикипедия (Uikipediya) - [[:bg:|bulgar]], [[:ky:|kirguís]] * ვიკიპედია (vikipedia) - [[:ka:|georgian]] * Վիքիպեդիա (vik'ipedia) - [[:hy:|armèni]] * ويكيبيديا (wīkībīdyā) - [[:ar:|arab]] * ویکیپدیا (wikipdya) - [[:fa:|persan]] * ویـکـیـپـیـڈ یـا (wikipidya) - [[:ur:|ordo]] * ܘܝܟܝܦܕܝܐ(wīkīpidyā) - [[:arc:|aramèu]] * ויקיפדיה (wikipdya) - [[:he:|ebrieu]] * ויקיפעדיע (wikipedya) - [[:yi:|jiddisch]] * ויקיפידיה(wikipidya) - [[:lad:|ladin]] * วิกิพีเดีย (wikipidiya) - [[:th:|tailandés]] * વિકિપીડિયા (vikipīḍiyā) [[:gu:|gujarati]] * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ (vikipīḍiyā) - [[:kn:|canarés]] * ވިކިޕީޑިއ - [[:dv:|divehi]] * விக்கிபீடியா - [[:ta:|tamil]] * विकिपीडिया (vikipīḍiyā) - [[:hi:|indi]], [[:mr:|maratin]], [[:sa:|sanscrit]] * వికిపీడియా (vikipīḍiyā) - [[:te:|telugu]] * উইকিপিডিয়া (uikipiḍiyā) - [[:bn:|bengalin]], [[:bpy:|Bishnupriya Manipuri]] * വിക്കിപീഡിയ (vikkipīḍia) - [[:ml:|malai]] * ဝိကိပိဒိယ (wīkīpidiya) - [[:my:|birman]] * ᏫᎩᏇᏗᏯ (wigiquediya) - [[:chr:|cherokee]] * ウィキペディア (uikipedeia) - [[:ja:|japonés]] * 위키백과 (wikibaekgwa) - [[:ko:|corean]] * ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ (wikipīḍiā)- [[:pa:|punjabin]] * 维基百科 / Wéijībǎikē - [[:zh:|chinés]] * 維基百科 - [[:zh-yue:|cantonés]] * 維基大典 - [[:zh-classical:|chinés classic]] </div> == Vejatz tanben == {{meta|Tièra de Wikipèdies}} {{Spoken Wikipedia|Wikipedia.ogg|2005-06-25}} * [[Interpedia]], un prumèr cogit entara enciclopèdia cooperatiua sus Internet * [[GNUPèdia]] * [[Nupèdia]] * [[Tièra d'enciclopèdies en linha]] {{clear}} * {{intitle|Wikipèdia}} * {{lookfrom|Wikipèdia}} == Arremèrques == {{reflist|colwidth=30em}} == Entà saber-ne mès == ;Estudis academics * {{Cite journal|first=Finn|last=Nielsen|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_8/nielsen/index.html|title=Scientific Citations in Wikipedia|journal=[[First Monday (journal)|First Monday]]|volume=12 |issue=8|month=August|year=2007|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite journal|unused_data=DUPLICATE DATA: page=88|last=Pfeil|first=Ulrike|year=2006|title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=12|issue=1|url=http://jcmc.indiana.edu./vol12/issue1/pfeil.html |accessdate=2008-12-26|doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x|page=88|coauthors=Panayiotis Zaphiris and Chee Siang Ang}} * Priedhorsky, Reid, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, and John Riedl. [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1316624.1316663 "Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia"]. Proc. GROUP 2007, doi: 1316624.131663. * {{Cite conference | first = Joseph | last = Reagle | title = Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia | booktitle = WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis | publisher = ACM | year = 2007| location = Montreal, Canada | url = http://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf | accessdate = 2008-12-26}} * {{Cite journal|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_4/wilkinson/index.html |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first=Dennis M.|last=Wilkinson |journal=First Monday|volume=12|issue=4|month=April|year=2007| accessdate=2008-02-22 |coauthor=Bernardo A. Huberman}} * {{Cite journal|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1458162## |title=Wikipedia’s Labor Squeeze and its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([http://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm a blog post by the autor]) ;Libres * {{Cite book|author=Phoebe Ayers, Charles Matthews, and Ben Yates|title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |month=September |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |accessdate=2008-12-26}} * {{Cite book|last=Broughton |first=John|title=[[Wikipedia - The Missing Manual]] |publisher=O'Reilly Media |location= |month= |year=2008 |isbn=0-596-51516-2 |accessdate=2008-12-26}} (See book rev. by Baker, as listed below.) * {{Cite book| last = Broughton | first = John | title = Wikipedia Reader's Guide | publisher = Pogue Press | location = Sebastopol | year = 2008 | isbn = 059652174X }} * {{Cite book| last = Lih | first = Andrew | authorlink = Andrew Lih | title = [[The Wikipedia Revolution|The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia]] | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2009 | isbn = 978-1-4013-0371-6 }} * {{Cite book| last = Dalby | first = Andrew | authorlink = Andrew Dalby |title = [[The World and Wikipedia|The World and Wikipedia: How We are Editing Reality]] | publisher = Siduri | year = 2009 | isbn = 978-0956205209 }} * {{Cite book| last = Reagle | first = Joseph Michael Jr. | title = Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia | publisher = The MIT Press | location = Cambridge, MA | year = 2010 | isbn = 978-0-262-01447-2 }} ;Articles publicadi en revistes * [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [http://online.wsj.com/article/SB123897399273491031.html "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The online encyclopedia is fast becoming the best."] (Originally published in [[Wall Street Journal|''Wall Street Journal'' online]]&nbsp;– April 6, 2009, 8:34&nbsp;A.M. ET) * [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [http://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Accessed December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed above.) * [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/http://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–46.) ;Recorsi d'aprentissatge * [[v:wikipedia#Learning resources|Wikiversity list of learning resources]]. (Includes related courses, [[Web conferencing|Web-based seminars]], slides, lecture notes, text books, quizzes, glossaries, etc.) ;Recorsi grafics * {{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin |title=All the News That's Fit to Print Out|first=Jonathan |last=Dee|work=The New York Times Magazine |publisher=The New York Times Company |date=2007-07-01|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|last name=Balke|first name=Jeff|url=http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html|title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace|work=[[Houston Chronicle]] ([[Blog]])|date=March 2008|accessdate=2008-12-17}} * {{Cite news|first=Sarah|last=Freeman|url=http://www.yorkshirepost.co.uk/highlights?articleid=3115718 |title=Can We Really Trust Wikipedia?|date=2007-08-16|work=[[Yorkshire Post]]|publisher=yorkshirepost.co.uk|accessdate=2008-09-20}} * {{Cite news|first=Jim |last=Giles|title=Wikipedia 2.0&nbsp;– Now with Added Trust |url=http://www.newscientist.com/article/mg19526226.200|date=2007-09-20|work=[[New Scientist]] |accessdate=2008-01-14}} * {{Cite news|first=Mike |last=Miliard|title=Wikipedia Rules |url=http://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules/|publisher=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]]|date=2007-12-02|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|first=Marshall|last=Poe|authorlink=Marshall Poe|url=http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia|title=The Hive|work=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]]|date=September 2006|accessdate=2008-03-22}} * {{Cite news|first=Chris|last=Taylor|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html|title=It's a Wiki, Wiki World|date=2005-05-29|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=Time, Inc|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|url=http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist|work=[[The Economist|The Economist Web]] and [[Magazine|Print]]|date=2008-06-05|accessdate=2008-06-05|quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next? [leader].}} * [https://web.archive.org/web/20090331223832/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html Is Wikipedia Cracking Up?, The Independent, February 3, 2009] * {{Cite news|first=David|last=Runciman|url=http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog|date=2009-05-28|work=London Review of Books|accessdate=2009-06-03}} * {{Cite news|first=Michael S.|last=Rosenwald|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s entry: Road to city's Wikipedia page goes through a DuPont Circle bedroom|date=2009-10-23|work=The Washington Post|accessdate=2009-10-22}} == Ligams extèrnes == {{Ligams als projèctes fraires}} * [http://www.wikipedia.org/ Wikipedia]&nbsp;– portau multilingüe (conten toti es ligams entàs edicions dera Wikipedia en d'autres lengües) ** [[Wikipèdia:Press coverage|Press coverage of Wikipedia]] * {{Twitter|Wikipedia}} * [https://web.archive.org/web/20091203014943/http://www.dmoz.org/Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia/ Wikipedia] at the [[Open Directory Project]] * [http://www.nytimes.com/info/wikipedia/ Wikipedia] sus era Wikipèdia en ''[[The New York Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Vidèo der entreten damb Jimmy Wales en aniversari dera Wikipèdia] * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Entreten audible damb Jimmy Wales sus era Wikipèdia en generau] * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Ua expausada de Larry Sanger ena [[Universitat de Stanford]] en 2002 sus era Wikipèdia. [https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx fichièr de vidèo] e [[meta:Wikipedia and why it matters|transcripcion dera expausada]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, ua recèrca sus eth desrotlament dera intelligéncia emplegant era Wikipèdia {{Template group |list = {{Wikipedia}} {{Wikimedia Foundation}} {{Wikipedias}} }} {{Paleta|Wikimedia Foundation|Wikipèdia per nombre d'articles}} [[Categoria:Wikipèdia:esbòs]] [[Categoria:Utilizaire oc-M|Collaboradors natius]] [[Categoria:Utilizaire oc-4|Collaboradors damb plan bon nivèu d'occitan]] [[Categoria:Utilizaire oc-3|Collaboradors damb nivèu auançat]] [[Categoria:Wikipèdia]] [[Categoria:Wikimèdia]] k8g7lizkfl4u65xpx7egjd0au2a0q7t 0 16845 2506190 2501549 2026-08-07T08:48:44Z Raymond Trencavel 26125 2506190 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Partit de la Nacion Occitana.svg|vinheta|Logo oficial del partit.]] {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=Barcelona, 11/09/2012 }} [[image:Ben Vautier holding a cactus.jpg|200px|thumb|rigght|L'artista niçard [[Benjamin Vautier|Ben]] foguet politicament influençat per [[Francés Fontan]] e a defendut tota sa vida las ideas etnistas.]] Lo '''Partit de la Nacion Occitana''' o '''PNO''' es un movement politic occitan, de tendéncia independentista, fondat a [[Niça]] en [[1959]] per [[Francés Fontan]]. Se disiá fins en [[2004]] '''Partit Nacionalista Occitan'''. Los presidents successius del PNO son estats [[Francés Fontan]] (de [[1959]] a [[1979]]), [[Jaume Ressaire]] (de [[1979]] a [[2009]]) e [[Felip Bonnet]] ([[2009]]-[[2011]]). Dempuèi la demission d'aqueste, la presidéncia es venguda collegiala entre Pèire Barral,<ref> Calandreta Lemosina a été fondée par Pierre Barral qui était en 2011 le vice-président de cette association et le co-président du Parti de la Nation Occcitane. https://www.agoravox.fr/tribune-libre/article/la-mairie-de-limoges-le-conseil-120668</ref> Gèli Grande (defuntat en 2022)<ref>Gèli Grande s’en est aussi allé https://www.petitbleu.fr/2022/01/11/geli-grande-sen-est-aussi-alle-10038987.php</ref> e Joan-Pèire Alari.<ref>Parti de la nation occitane : une conférence-débat et un repas pour commémorer 60 ans de lutte https://www.ladepeche.fr/2019/07/19/parti-de-la-nation-occitane-une-conference-debat-et-un-repas-pour-commemorer-60-ans-de-lutte,8320606.php</ref>. Al mes de novembre de 2025, Felip Bonnet es tornamai elegit president del partit.<ref>Lo Partit de la Nacion Occitana, amassat en Amassada generala a Nimes (Gard) lo 29 e 30 de novembre 2025, a elegit a l'unanimitat una equipa dirigenta amb un president novèl, Felip Bonnet https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2025/12/assemblee-generale-2025-du-parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Lo '''PNO''' publica dempuèi 1971 una revista trimestrala, ''Lo Lugarn''. ==Eleccions== ====Presidencialas de 1974 ([[França]])==== En 1974, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' sosten la candidatura del federalista [[Guy Héraud]] vist qu'es l'un dels pensaires de l'etnisme ambe [[Francés Fontan]]. ====Municipalas de 1978 ([[Itàlia]])==== En 1978, jos l'etiqueta '''MAO''' per « Movimento Autonomista Occitano » (Movement Autonomista Occitan), lo '''Partit Nacionalista Occitan''' obten una capitada electorala a [[Fraisse (Val Varacha)|Fraisse]], un vilatge de las [[Valadas Occitanas|valadas occitanas]] del [[Piemont]]. ====Legislativas de 1986==== A las eleccions legislativas a la proporcionala de 1986, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' se presentèt ambe son president [[Jaume Ressaire]] coma cap de lista dins lo departament de [[Gard (departament)|Gard]], pasmens sens succès. ====Regionalas e europèas de 2004 ([[França]])==== En 2004, lo '''Partit de la nacion occitana''' a fach aliança ambe d'autras formacions occitanistas ([[País Nòstre]], [[Movement Regionalista Lengadocian]]) e de catalanistas a las eleccions regionalas en [[Lengadòc-Rosselhon]] sus la lista « Les Régionalistes » menada per [[Christian Lacour]], lista qu'a obtengut al mes de març 1,27 % de las voses.<ref>Communiqué de presse du parti des Régionalistes Languedociens et Catalans https://web.archive.org/web/20250519135606/https://www.occitania-oc.com/occitan/partenariats/</ref> [[Christian Lacour]] foguèt tornamai lo cap de lista « Les régionalistes : Occitanie, Catalogne, Euskadi » aquesta meteissa annada de 2004 (12 e 13 de junh) a las eleccions europèas dins la circonscripcion Sud-Oèst de [[França]]. ====Legislativas de 2007==== A las eleccions legislativas 2007 en França, lo '''PNO''' presenta entre autras la candidatura de [[Felip Bonnet]] dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], la de [[Jaume Ressaire]] dins la 3na de [[Gard]], la de Nathalie Vieillefon dins la 4na de Gard.<ref>Haute-Garonne. 8e circonscription https://www.ladepeche.fr/article/2007/06/08/21812-haute-garonne-8e-circonscription-le-sud-ancre-a-gauche.html</ref> ====Cantonalas de 2011==== En 2011, lo '''PNO''' presentèt un candidat a las eleccions cantonalas de 2011 dins lo canton de [[Preishàs]], dins [[Agenés]].<ref>Un candidat du PNO https://www.sudouest.fr/lot-et-garonne/madaillan/un-candidat-du-pno-10012017.php</ref> ====Municipalas de 2014==== Lo '''Partit de la nacion occitana''' a participat activament al movement [[Bastir!]] pendent las eleccions municipalas de 2014 en [[França]].<ref>Municipales et occitan : de que ne cal pensar? 31/03/2014 https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> Jos aquela etiqueta, lo '''PNO''' a obtengut dos conselhièrs municipals, un a [[Luceram]] en [[Provença]], e [[Felip Bonnet]] a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] dins lo [[Comenge]]. [[Imatge:Occitan farmers from the Rural Coordination and the PNO demonstrate on November 20, 2024.jpg|200px|thumb|right|Manifestant del '''PNO''' pendent l'Acte 2 del [[Movement dels agricultors de 2024|movement dels agricultors]] (novembre de 2024).]] [[Imatge:Bastir Occitanie, Puylaurens, 13 juin 2021.jpg|300px|thumb|right|Las eleccions regionalas de 2021 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]] : "Bastir Occitanie" aquí a [[Puèglaurenç]]. Al centre : Patrice Castel e Laurence Taillade ([[Partit republican solidariste]]), Joan-Luc Davezac ([[Occitània País Nòstre]] / [[Bastir!|Bastir Occitània]]), [[Sèrgi Viaule]] ('''PNO'''), Stéphane Albert ([[Occitània País Nòstre]]).]] ====Europèas de 2014==== Còp-sec après las eleccions municipalas en França, lo '''PNO''' monta una lista simbolica « Occitània, per una Euròpa dels pòbles » a las eleccions europèas del 25 de mai de 2014.<ref>Eleccions europèas: Occitània per una Euròpa dels Pòbles https://www.jornalet.com/nova/3480/eleccions-europeas-occitania-per-una-europa-dels-pobles</ref> ====Cantonalas (departamentalas) de 2015==== Encara dins l'encastre del movement [[Bastir!]], e en aliança ambe d'ecologistas, lo '''PNO''' a presentat de candidats a las eleccions departamentalas de 2015 dins 6 cantons del [[Departament de Gers|Gers]] jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (LIG, ''Liures e Independents pel Gers'').<ref>ÉLECTIONS DÉPARTEMENTALES - COMMUNIQUÉ DU PARTI DE LA NATION OCCITANE - 17 mars 2015 https://abp.bzh/elections-departementales-36793</ref> ====Regionalas de 2015==== Al mes de decembre de 2015, lo '''PNO''' participa a la lista « Le Bien Commun » menada pel deputat ecologista [[Christophe Cavard]].<ref>Le Parti de la Nation Occitane adhère à la démarche du Bien Commun https://lejournaldugers.fr/article/3129-le-parti-de-la-nation-occitane-pno-adhre-la-dmarche-du-bien-commun</ref><ref>Valence (82) : le PNO sur le marché https://www.ladepeche.fr/article/2015/11/11/2214983-valence-le-pno-sur-le-marche.html</ref> ====Legislativas de 2017==== En 2017, lo '''PNO''' presenta pas qu'una sola candidatura a las eleccions legislativas, un còp de mai dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], e aqueste còp, una candidatura comuna ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]].<ref>Dans le cadre de la campagne des Législatives, Jérôme Piques, candidat du PNO (Parti de la Nation Occitane) a reçu un bon accueil en ce jeudi de l’ascension sur le marché de Saint-Gaudens https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-saint-gaudinois/2017/05/29/jerome-piques-sur-le-marche/</ref> ====Municipalas de 2020==== Lo '''PNO''' a tanben agut qualques aderents candidats dins l'encastre del front occitanista [[Occitània País Nòstre]] a las eleccions municipalas de 2020 en [[França]].<ref>"Occitanie País Nòstre" labellise une vingtaine de listes pour le deuxième tour des municipales https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/occitanie-pais-nostre-labellise-une-vingtaine-de-listes.html</ref> ====Regionalas de 2021==== En 2021, lo '''PNO''' participa en [[Occitània (region administrativa)|Occitània Centrala]] a la lista « Bastir Occitanie 2021 » menada per Joan-Luc Davezac, una lista d'aliança d'[[Occitània País Nòstre]] ambe en particular [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]]. ====Legislativas de 2022 e de 2024==== A las eleccions legislativas de 2022 en [[França]], lo '''PNO''' s'èra contentat de sosténguer las candidaturas de [[Bastir!|Bastir Occitània]] (11 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], e una de la diaspora occitana a [[París]]), e tres candidaturas de [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]] (sus las 5na e 6na circonscripcions de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]], e la de Gérard Lenfant<ref>Législatives2022 : Gérard Lenfant et Coralie Malric, candidats de "la Narbonnaise authentique" https://www.lindependant.fr/2022/05/05/narbonne-legislatives-gerard-lenfant-et-coralie-malric-candidats-de-la-narbonnaise-authentique-10277041.php</ref> dins la segonda circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]]).<ref>27/05/2022 : Le Parti de la Nation Occitane et les législatives du 12/06/2022 https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2022/05/le-parti-de-la-nation-occitane-et-les-legislatives-du-12/06/2022.html</ref> Per contra, en 2024, lo '''PNO''' presenta oficialament tres candidaturas a las eleccions legislativas, doas comunas ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]] (primièra circonscripcion d'Òlt e Garona e 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]]), e una sostenguda per [[Joan de Lassala]] sus la 5na circonscripcion de [[Nauta Garona]].<ref>Le Petit Journal, 18 juin 2024 https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/2024/06/18/jean-lassalle-apporte-son-soutien-a-la-candidature-de-sylvie-bonnemaison/</ref> ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20061108110043/http://www.p-n-o.org/entrada.php Site oficiau dau PNO]. ==Vejatz tanben== * [[Francés Fontan]] * [[Benjamin Vautier]] * [[Movement Regionalista Lengadocian]] * [[Bastir!]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Partits politics independentistas en França]] {{Movements politics occitans}} ==Referéncias== 4i9rpxafyb0dwul8ugzmzspylck30wd 0 17062 2506148 2505633 2026-08-06T22:24:29Z Sovenhic 36254 2506148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | capitala = Cap{{Refn|group=nòta|Melilla es organizada en una unica entitat administrativa.}} }} '''Mrič''' o '''Melilla''' (en [[berbèr]] ''Mrič'' = ⵎⵕⵉⵜⵛ ; en berbèr arcaïc ''Tamlilt'' ; en [[espanhòl]] e oficialament ''Melilla'' ; en [[arabi]] ''Malīliya'' = مليلية) es una [[vila]] autonòma d'[[Espanha]] que forma una enclava en [[Africa]]; es enrodada per [[Marròc]]. Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Mrič (Melilla) e [[Sabta]] (Ceuta) coma parts integrantas de son territòri nacional,<ref>{{Ref-web|url=https://gaceta.es/espana/ceuta-por-que-la-reivindicacion-marroqui-carece-de-toda-verdad-historica-20230416-0710/|lenga=es|títol=«Ceuta: por qué la reivindicación marroquí carece de toda verdad histórica»|cognòm=Sayago Guzmán|nom=Juan Manuel|data=16 d'abril de 2023|data-consulta=26 de genièr de 2024|sit=www.gaceta.es}}</ref> mas Espanha non a jamai negociat sus aquel tèma.<ref>{{Ref-web|lenga=es|url=http://elpais.com/diario/2002/07/31/internacional/1028066401_850215.html|data=31 de julhet de 2002|editor=Ediciones El País|títol=«Mohamed VI defiende su derecho a reclamar Ceuta y Melilla»|consulta=26 de genièr de 2024}}</ref> ==Istòria== La vila foguèt conquistada per l'[[Espanha|espanhòl]] Juan Alonso Pérez de Guzmán en [[1497]]. L'actuala frontièra foguèt fixada per de tractats en [[1859]], [[1860]], [[1861]] e [[1894]]. ==Geografia== [[Imatge:Melilla es.png|thumb|255px|left|Mapa detalhada de Mrič o Melilla]] ==Demografia== ==Ligams extèrnes== ==Vejatz tanben== ==Nòtas== {{Referéncias|grop=nòta}} ==Referéncias== <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[categoria:Espanha]] [[categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[categoria:Melilla]] 1etirm94z8jwbj3pywnthy0q7p7cdrh 0 17917 2506189 2501902 2026-08-07T08:45:59Z Raymond Trencavel 26125 /* Personalitats ligadas damb era comuna */ 2506189 wikitext text/x-wiki {{omon|Marinhac}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Marinhac |carta=oc |nom2= Marignac | lògo= | imatge=Marignac_(Haute-Garonne)_05.jpg | descripcion= Era maison comuna e era agència postala comunala. |escut=Blason de Marignac.jpg | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] |insee= 31316 |cp= 31440 |cònsol= André Campagne |mandat=[[2020]]-[[2032]] |longitud= 0.658333 |latitud= 42.914444 |alt mini= 475 |alt mej= |alt maxi= 2154 |ectaras= |km²= 12.95 |gentilici=|}} '''Marinhac '''{{RepTopMP}} (''Marignac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31316.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marinhac | nòrd = [[Shaum]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Biat e Les]] | sud-èst = [[Arlòs]] | sud = [[Guaus de Luishon]] | sud-oèst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | oèst = [[Cièrp e Gaud]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ''Marinhac'' que veng d'un nom latin d'òme ''Marinius'', derivat de ''Marius'', dambe'th sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 435, a ''Margny 1.''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7234, 7235, 7484</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 933</ref>. </br> Que i a tres ''Marinhac''s dens eth departament, totis ath sud, dont dus son prèp. Un determinant qu'es necessari peths autes dus e qu'es ancian. Aqueste ''Marinhac'' que's passa de determinant pr'amor eths autes dus n'an un. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Marinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Tanlèu 1790, Marinhac qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31316 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=André Campagne |Partit= |Qualitat=retirat de quadre, ancian cònsol de [[La Fara deis Oliviers]]}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2020 |Identitat= André Pallas |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1962]] |Fin= 1983 |Identitat= François Gabas|Partit= FGDS-MRG |Qualitat= suplent deth deputat Hippolyte Ducos (1968-1970) puish deputat (1970-1973)}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin=1962 |Identitat=Louis Arnaud |Partit=FGDS |Qualitat= suplent deth deputat Hippolyte Ducos (1958-1962)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31316 |1793=553 |1800=569 |1806=620 |1821=624 |1831=724 |1836=794 |1841=776 |1846=831 |1851=831 |1856=772 |1861=699 |1866=703 |1872=674 |1876=678 |1881=673 |1886=646 |1891=635 |1896=617 |1901=588 |1906=590 |1911=526 |1921=710 |1926=880 |1931=808 |1936=638 |1946=698 |1954=602 |1962=633 |1968=745 |1975=685 |1982=624 |1990=537 |1999=505 |cassini=21202 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|316}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|316}}/12.95) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Marignac_Pic_du_Gar.JPG|Eth pic ''Saillant'' despuish Marinhac. Marignac_-_Gare.jpg|Era gara de Marinhac-Sent Biat. Marignac_(31)_église.JPG|Era glèisa dera Nativitat dera Senta Verge. Marignac_(Haute-Garonne)_01.jpg|Sala d'educacion fisica e d'espòrt Louis Arnaud. Chapelle_Saint_Martin_de_Marignac.jpg|Capèra Sent Martin (sègles X-XI) Marignac_(31)_tour_(1).JPG|Arroeinas dera tor de senhaus. Marignac_(Haute-Garonne)_09.jpg|Casteròt. Fontaine_de_Marignac_01.jpg|Era hont de Sabarrèra. Marignac_(31)_fontaine_(2).JPG|Eths guits dera hont. Marignac_(Haute-Garonne)_04.jpg|Eth colador de magnesi, en marme de Sent Biat. Marignac_(Haute-Garonne)_07.jpg|Ancian lavador restaurat. Blason_de_Saint_Pierre.jpg|Escuts dens era glèisa : Sent Pèr. Blason_de_Sicard_de_Miramont.jpg|Escut deths Sicard de Miramont. Blason_des_Comtes_de_Comminges.jpg|Escut deths comtes de Comenge. Blason_de_Pardaillan.jpg|Escut deths Pardalhan. Blason_de_Pardaillan_et_Comminges.jpg|Escut de Pardalhan e de Comenge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== * [[Felip Bonnet]], President del [[Partit de la Nacion Occitana]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31316 }} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] jo49abuc1sexdgm5wzqmn7dphbvg91i 10 22481 2506157 2400017 2026-08-07T02:02:45Z Briantin de Montrei 37340 2506157 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion |tematica = autor |carta = autor |modèl = Paleta Prèmi Nobel de Literatura |títol = Laureats del {{títolcolor|autor|Prèmi Nobel de Literatura|Prèmi Nobel}} de {{títolcolor|autor|Literatura}} |imatge = |estilgrop = background:#DDDDFF |estillista = text-align:center |estilpar = background:#ECECFF |estilimpar = background:#f7f8ff |grop1 = |lista1 = - '''19'''01:&nbsp;[[Sully Prudhomme|Prudhomme]] 02:&nbsp;[[Christian Matthias Theodor Mommsen|Mommsen]] 03:&nbsp;[[Bjørnstjerne Bjørnson|Bjørnson]] 04:&nbsp;[[Frederic Mistral|F. Mistral]],&nbsp;[[José Echegaray|Echegaray]] 05:&nbsp;[[Henryk Sienkiewicz|Sienkiewicz]] 06:&nbsp;[[Giosuè Carducci|Carducci]] 07:&nbsp;[[Rudyard Kipling|Kipling]] 08:&nbsp;[[Rudolf Christoph Eucken|Eucken]] 09:&nbsp;[[Selma Lagerlöf|Lagerlöf]] 10:&nbsp;[[Paul Heyse|Heyse]] 11:&nbsp;[[Maurice Maeterlinck|Maeterlinck]] 12:&nbsp;[[Gerhart Hauptmann|Hauptmann]] 13:&nbsp;[[Rabindranath Tagore|Tagore]] 15:&nbsp;[[Romain Rolland|Rolland]] 16:&nbsp;[[Verner von Heidenstam|Heidenstam]] 17:&nbsp;[[Karl Adolph Gjellerup|Gjellerup]],&nbsp;[[Henrik Pontoppidan|Pontoppidan]] 19:&nbsp;[[Carl Friedrich Georg Spitteler|Spitteler]] 20:&nbsp;[[Knut Hamsun|Hamsun]] 21:&nbsp;[[Anatole France|France]] 22:&nbsp;[[Jacinto Benavente|Benavente]] 23:&nbsp;[[William Butler Yeats|Yeats]] 24:&nbsp;[[Władysław Reymont|Reymont]] 25:&nbsp;[[George Bernard Shaw|Shaw]] 26:&nbsp;[[Grazia Deledda|Deledda]] 27:&nbsp;[[Henri Bergson|Bergson]] 28:&nbsp;[[Sigrid Undset|Undset]] 29:&nbsp;[[Thomas Mann|Mann]] 30:&nbsp;[[Sinclair Lewis|Lewis]] 31:&nbsp;[[Erik Axel Karlfeldt|Karlfeldt]] 32:&nbsp;[[John Galsworthy|Galsworthy]] 33:&nbsp;[[Ivan Alekseievich Bunin|Bunin]] 34:&nbsp;[[Luigi Pirandello|Pirandello]] 36:&nbsp;[[Eugene O'Neill|O'Neill]] 37:&nbsp;[[Roger Martin du Gard|Martin du Gard]] 38:&nbsp;[[Pearl S. Buck|Buck]] 39:&nbsp;[[Frans Eemil Sillanpää|Sillanpää]] 44:&nbsp;[[Johannes Vilhelm Jensen|Jensen]] 45:&nbsp;[[Gabriela Mistral|G. Mistral]] 46:&nbsp;[[Hermann Hesse|Hesse]] 47:&nbsp;[[André Gide|Gide]] 48:&nbsp;[[T. S. Eliot|Eliot]] 49:&nbsp;[[William Faulkner|Faulkner]] 50:&nbsp;[[Bertrand Russell|Russell]] 51:&nbsp;[[Pär Lagerkvist|Lagerkvist]] 52:&nbsp;[[François Mauriac|Mauriac]] 53:&nbsp;[[Winston Churchill|Churchill]] 54:&nbsp;[[Ernest Hemingway|Hemingway]] 55:&nbsp;[[Halldór Laxness|Laxness]] 56:&nbsp;[[Juan Ramón Jiménez|Jiménez]] 57:&nbsp;[[Albèrt Camús|Camús]] 58:&nbsp;[[Boris Pasternak|Pasternak]] 59:&nbsp;[[Salvatore Quasimodo|Quasimodo]] 60:&nbsp;[[Saint-John Perse|Perse]] 61:&nbsp;[[Ivo Andrić|Andrić]] 62:&nbsp;[[John Steinbeck|Steinbeck]] 63:&nbsp;[[Giorgos Seferis|Seferis]] 64:&nbsp;[[Jean-Paul Sartre|Sartre]] 65:&nbsp;[[Mikhaïl Aleksandrovich Sholokhov|Sholokhov]] 66:&nbsp;[[Shmuel Yosef Agnon|Agnon]],&nbsp;[[Nelly Sachs|Sachs]] 67:&nbsp;[[Miguel Ángel Asturias|Asturias]] 68:&nbsp;[[Yasunari Kawabata|Kawabata]] 69:&nbsp;[[Samuel Beckett|Beckett]] 70:&nbsp;[[Aleksandr Solzhenitzyn|Solzhenitzyn]] 71:&nbsp;[[Pablo Neruda|Neruda]] 72:&nbsp;[[Heinrich Böll|Böll]] 73:&nbsp;[[Patrick White|White]] 74:&nbsp;[[Eyvind Johnson|Johnson]],&nbsp;[[Harry Martinson|Martinson]] 75:&nbsp;[[Eugenio Montale|Montale]] 76:&nbsp;[[Saul Bellow|Bellow]] 77:&nbsp;[[Vicente Aleixandre|Aleixandre]] 78:&nbsp;[[Isaac Bashevis Singer|Singer]] 79:&nbsp;[[Odysseas Elytis|Elytis]] 80:&nbsp;[[Czesław Miłosz|Miłosz]] 81:&nbsp;[[Elias Canetti|Canetti]] 82:&nbsp;[[Gabriel García Márquez|García&nbsp;Márquez]] 83:&nbsp;[[William Golding|Golding]] 84:&nbsp;[[Jaroslav Seifert|Seifert]] 85:&nbsp;[[Claude Simon|Simon]] 86:&nbsp;[[Wole Soyinka|Soyinka]] 87:&nbsp;[[Joseph Brodsky|Brodsky]] 88:&nbsp;[[Naguib Mahfouz|Mahfouz]] 89:&nbsp;[[Camilo José Cela|Cela]] 90:&nbsp;[[Octavio Paz|Paz]] 91:&nbsp;[[Nadine Gordimer|Gordimer]] 92:&nbsp;[[Derek Walcott|Walcott]] 93:&nbsp;[[Toni Morrison|Morrison]] 94:&nbsp;[[Kenzaburo Oe|Oe]] 95:&nbsp;[[Seamus Heaney|Heaney]] 96:&nbsp;[[Wisława Szymborska|Szymborska]] 97:&nbsp;[[Dario Fo|Fo]] 98:&nbsp;[[José Saramago|Saramago]] 99:&nbsp;[[Günter Grass|Grass]] <br /> '''20'''00:&nbsp;[[Gao Xingjian|Gao]] 01:&nbsp;[[V. S. Naipaul|Naipaul]] 02:&nbsp;[[Imre Kertész|Kertész]] 03:&nbsp;[[John Maxwell Coetzee|Coetzee]] 04:&nbsp;[[Elfriede Jelinek|Jelinek]] 05:&nbsp;[[Harold Pinter|Pinter]] 06:&nbsp;[[Orhan Pamuk|Pamuk]] 07:&nbsp;[[Doris Lessing|Lessing]] 08:&nbsp;[[Jean-Marie Gustave Le Clézio|Le Clézio]] 09:&nbsp;[[Herta Müller|Müller]] 10:&nbsp;[[Mario Vargas Llosa|Vargas Llosa]] 11:&nbsp;[[Tomas Tranströmer|Tranströmer]] 12:&nbsp;[[Mo Yan|Mo]] 13:&nbsp;[[Alice Munro|Munro]] 14:&nbsp;[[Patrick Modiano|Modiano]] 15:&nbsp;[[Svetlana Alexievich|Alexievich]] 16:&nbsp;[[Bob Dylan|Dylan]] 17:&nbsp;[[Kazuo Ishiguro|Ishiguro]] 18:&nbsp;[[Olga Tokarczuk|Tokarczuk]] 19:&nbsp;[[Peter Handke|Handke]] 20:&nbsp;[[Louise Glück|Glück]] 21:&nbsp;[[Abdulrazak Gurnah|Gurnah]] 22:&nbsp;[[Annie Ernaux|Ernaux]] 23:&nbsp;[[Jon Fosse|Fosse]] }}<noinclude> [[Categoria:Modèl Prèmi Nobel]] [[Categoria:Paleta de navigacion literatura|Prèmi Nobel]] </noinclude> r4ohc6tjnb762gmpzlxf4calib8gi86 0 33636 2506110 2490739 2026-08-06T12:46:43Z Jiròni 239 2506110 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Geografia fisica}} [[File:Cezallier paysage 0707B.jpg|thumb|right|250px|Paisatge dau Sejalèir.]] Lo '''Sejalèir'''<ref>https://web.archive.org/web/20160303190408/http://superlexic.com/revistadoc/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf</ref> (prononciat [sødzaˈvɛ][http://roch-jaja.nursit.com/spip.php?rubrique15]<ref>segon ''L'Auvergnat de poche''</ref>) (en francés ''Cézallier'') es un replanat dau [[Massís Centrau]] e un [[contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situada en [[Auvèrnhe]]. Es un replanat d'origina volcanica que se parteja entre los departaments de [[Cantal|Chantau]] e de [[Puèi de Doma|Puèi de Doma]], dins lo [[parc naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe]]. L’altitud mejana dau massís se situa entre {{formatnum:1200}} e {{unitat|1500|m}}. Lo poent culminant n'es lo [[senhau dau Luguet]] ({{unitat|1551|m}}). Sa vila principala es [[Alancha]]. == Toponimia == [[Fichièr:Cézallier cassini.jpg|vinheta|Carta de Cassini (sègle XVIII) mençonant la Montanha dau Sejalèir]] Es en partir dau sègle XVIII que lo Sejalèir fuguèt presentat per los scientifics, los administrators mai los escrivans coma un massís o coma una montanha. Lo nom de Sejalèir figurava pancara sobre las cartas relevadas per los oficèirs de l’estat-major a la fin dau sègle XIX, que mençonavan màs lo « senhau dau Luguet », batejant coma aquò lo ponht mai naut dau vialatge dau [[Anzac dau Luguet|Luguet]], que comptèt josca 1400 abitants a la fin dau sègle XIX. L’usagte popular coneissiá pas la region dau Sejalèir nimai de region dau Luguet. Aquò-es los cartografs e geografs que bailèron una extension au nom de Sejalèir e que ne'n faguèron un massís, mentre que tradicionalament es màs una cima. D'avora ençai, lo nom de Sejalèir es inscrit coma un massís d’Auvèrnhe dins la nomenclatura geografica dau Massís Centrau<ref>Panèlh d'informacions toristicas de Brion</ref>. == Geografia == [[Fichièr:Pays d'Auvergne map-fr.svg|vinheta|Situacion dau Sejalèir dins l'anciana region [[Auvèrnhe]]]] Lo Sejalèir ocupa una posicion centrala dins los [[Volcans d'Auvergne|monts d'Auvèrnhe]]. Es bordat au nòrd per los [[monts Dòr]] e au sud per los [[Cantal (montanha)|monts de Chantau]]. A l'oèst, [[Artensa]] fai transicion ambé los [[Monts du Limousin|monts de Lemosin]] mentre qu'a l'èst s'espandís la plana de Limanha. ==Nòtas== <references /> {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}} [[Categoria:Sejalèir]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Parçan occitan]] gggvtw7aow5ov0o5bnhpu2vhaetbhq5 0 54514 2506119 2403080 2026-08-06T19:31:34Z Rotondus 32520 /* Cars, douz e fenhz del bederesc */ referéncias 2506119 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Dialècte Provençau}} [[Imatge:Rambautz d'Aurenga.jpg|200px|right|thumb|Rambaud d'Aurenja]]'''Rambaud (o Rambaut, o Rimbaud<ref>https://www.occitanparis.com/images/stories/documents/fautas-diccionari-ortografic-j-ubaud.pdf</ref>) d'Aurenja''' (''Rambaud''<ref>''[https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1906.html Lo Tresaur dau Felibritge]''</ref> o ''Rimbaud d'Aurenjo''<ref name=TdF-Rimbaud>''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Rimbaud Lo Tresaur dau Felibritge]''</ref> en [[nòrma mistralenca]]; [[floruit|fl.]] vèrs [[1150]]<ref name=TdF-Rimbaud/>) nascut entre [[1140]] e [[1145]] a [[Aurenja]] e mòrt lo [[10 de mai]] de [[1173]] a [[Corteson]], èra [[Ostau d'Aurenja|senhor d'Aurenja]]; fo un [[trobador]] [[provença|provençau]] dau [[sègle XII]] de la generacion que seguida la dei primiers trobadors (coma [[Guilhèm IX de Peitieus]] o [[Cercamon]]...) == ''Cars, douz e fenhz del bederesc'' == ''Cars, douz e fenhz del bederesc''<br> ''En aital rimeta prima''<br> ''Una chansoneta fera ''<br> ''Apres mon vers vueilh sempr'ordre''<br> ''Un vers farai de tal mena''<br> ''Peire Rotgier, a trassaillir''<br> ''Al prim qe•il timi sorz en sus''<br> ''Braiz, chans, quils, critz''<br> ''Car vei qe clars''<br> ''Ar vei bru, escur, trebol cel''<br> ''Ar m'er tal un vers a faire''<br> ''Ab vergoinha part marrimentz''<br> ''Er quant s'embla•l foill del fraisse''<br> ''Ara non siscla ni chanta''<br> ''Entre gel e vent e fanc''<br> ''Pos trobars plans''<br> ''Assaz m'es belh''<br> ''Aissi mou''<br> ''Amors, cum er? Que faray?''<br> ''Assatz sai d'amor ben parlar''<br> ''Ben s'eschai q'en bona cort''<br> ''Ben sai c'a sels seria fer''<br> ''Donna, cel qe•us es bos amics''<br> ''Escotatz, mas no say que s'es''<br> ''Amics, en gran cossirier''<br> ''Dona, si m'auzes rancurar''<br> ''Non chant per auzel ni per flor''<br> ''Lonc temps ai estat cubertz''<br> ''Ara•m so del tot conquis''<br> ''A mon vers dirai chansso''<br> ''Ara•m platz, Giraut de Borneill''<br> ''S'il cors es pres, la lengua non es preza''<br> ''Joglar, fe qed eu dei''<br> ''Ab nou cor et ab nou talen''<br> ''Ar non sui jes mals et astrucs''<br> ''Als durs, crus, cozens, lauzengiers''<br> ''Pois tals saber mi sortz e•m creis''<br> ''Ar resplan la flors enversa''<br> === Referéncias === <references/> {{Multibendèl|Portal Occitània|Portal Provença|Portal musica|LitOc}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Rambaud d'Aurenja}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Trobador provençau dau sègle XII]] [[Categoria:Poèta de l'Edat Mejana]] [[Categoria:Escrivan provençau]] [[Categoria:Personalitat provençala]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XII]] [[Categoria:Nòble francés]] [[Categoria:Naissença en annada desconeguda]] [[Categoria:Naissença al sègle XII]] [[Categoria:Decès en 1173]] er49d9syr4agd1cfpmsorvv2d2v0qb7 0 81751 2506158 2506080 2026-08-07T04:37:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506158 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> i1n6974g7mylwom7i3cn3oe5h57hkkj 2506159 2506158 2026-08-07T05:01:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506159 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == [[Fichièr:Pythagorean proof.svg|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]] La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera que lo costat que carrat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''². == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8qcp74t2urivjudzfs8ak7bi7yhv6r7 2506160 2506159 2026-08-07T05:01:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506160 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == [[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]] La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera que lo costat que carrat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''². == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2ao3x74as8jvnywpv0x3f7axjqosxd1 2506161 2506160 2026-08-07T05:06:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506161 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == [[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]] La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera que lo costat que carrat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''². D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissit de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0kdl0jyzcke03o3oqn5nx2h3qbv8u10 2506162 2506161 2026-08-07T05:07:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506162 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == [[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]] La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''². D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissit de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 078t25hcce7912n2zftykv96lvmx8o8 2506163 2506162 2026-08-07T05:08:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Demostracion */ 2506163 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle. == Enonciat == [[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]] La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara : : <math>a^2 + b^2 = c^2</math> Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats. == Istòria == [[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]] La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.</ref>. Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.</ref>. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.</ref><ref>La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).</ref>. La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.</ref>. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]<ref>Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).</ref>. == Demostracion == [[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]] La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.</ref>. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion. Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''². D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]]. == Generalizacion == == Aplicacions == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Angle drech]]. * [[Pitagòras]]. * [[Triangle rectangle]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> hv3qjaocdl1trcry8uxk8nma4a70if1 0 104813 2506174 2429444 2026-08-07T07:01:34Z Sovenhic 36254 2506174 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nom= Agrís | nom2=''Agris'' | imatge=Agris_mairie.JPG | descripcion= Mairariá d'Agrís. | lògo = | escut = | escais= |ist={{Engolmés}} |parçan={{Òrta e Tardoire}},<br/>{{Charanta Occitana}} | region={{Novela Aquitània}} | arrondiment= [[Arrondiment d'Engoleime|Engoleime]] | canton= [[Canton de Vau de Tardoire|Vau de Tardoire]] | intercom=[[Comunautat de comunas La Ròcha Focaud e Pòrta de Perigòrd|La Ròcha Focaud e Pòrta de Perigòrd]] | cp= 16110 |insee= 16003 |cònsol= Christian Vimpère |mandat=[[2014]]-[[2020]] |longitud= 0.33583 |latitud= 45.77556 | alt mej= |alt mini= 70 |alt maxi= 134 |km²= 18.74 |gentilici= agritaud |}} '''Agrís'''<ref name="Oocities">{{Liam web|url=http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/16b.html|títol=Charanta|editor=Toponimiaoccitana}}.</ref> o '''Agris'''<ref>{{Liam web|url=http://ujan.free.fr/charanto.htm|títol=Los noms de las comunas en Charanta occitana|editor=Confolontés occitan}}</ref> (''Agris'' en [[francés]]) es una [[comuna]] de la [[Charanta Occitana]] situada dins lo [[País d'Òrta e Tardoire]]. Administrativament, aperten au [[Departament francés|departament]] de [[Charanta (departament)|Charanta]] e a la [[Region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Peitau-Charantas]]</small>. ==Geografia== ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = d |comuna = Agrís |nòrd = |nòrd-est = [[Los Pins]] |est = |sud-est = [[Rivieras]] |sud = |sud-oest = [[Brie (Charanta)|Brie]] |oest = [[Jauldes]] |nòrd-oest = [[La Rocheta (Charanta)|La Rocheta]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>; al [[sègle XVIII]] ([[mapa de Cassini|Cassini]])<ref name="MapaCassini">{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. ==Istòria== [[Imatge:Ceremonial Celtic Helmet from III century BC Gaul (Agris Charente).png|miniatura|gaucha|upright|Lo [[casc d'Agrís]].]] La [[bauma daus Perrats]] foguèt ocupada dins lo corrent dau [[Mesolitic]], dau Neolitic e de l'[[Edat dau Bronze]] e foguèt pendent lo periòde gallés e a la debuta dau periòde roman un santuari [[ctonian]]<ref>Ortografia de verificar. Possiblament "ctònic" coma en catalan.</ref> ont son estats egalament trobadas de terralhas, d'armas e d'espleitas de la [[Segonda Edat dau Fer]]<ref>Sébastien Ducongé, ''Les poteries du second âge du Fer de la grotte des Perrats à Agris (Charente). Apport à l'interprétation des occupations du site au cours de la Tène'', dans « Aquitania», Tome 19, 2003.</ref>. De campanhas de furgas arqueologicas menada pendent prèp de vint ans an permetèron d'i descobrir un casc d'aparat [[celta]] dau [[segle IV abC]] (en [[1981]]), de fòrça importants vestigis de l'Edat dau Bronze aitau coma d'òssaments umans datant dau Mesolitic ([[millenni VII abC]]) portant de tralhas demostrant una practica de [[canibalisme]]. De fòtos aerianas indican de vestigis d'una ocupacion antica d'epòca encara indeterminada<ref>{{Mémoire|champ=INSEE|16003|Agris}}</ref>. A la ''Crotz de la Teuliera''<ref name="ReferenceA">Traduccion del francés. De verificar.</ref>, L. Bertand senhala en [[1934]] una fabrica de teules (non datada)<ref name=vernou>{{Ref-Charente-Vernou|passage=156-157|consulté le=4 janvier 2014}}</ref>. Au luecdit ''lo Champ de l'Egleisa''<ref name="ReferenceA"/>, una estatueta de dieu assetat tenent una borsa es estada descobèrta en 1973, dont l'iconografia particulara es aquela d'un dieu de l'abondància non clarament identificat<ref name=vernou/>{{,}}<ref>Buisson J.-F. et Gomez de Soto J., La statue de divinité assise en tailleur du Champ de l’Eglise à Agris (Charente) et les « dieux gauchers » d’Aquitaine (Centre-Ouest continental), ''Aquitania'', 20, 2004, p. 125-132</ref>. {{clr}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 16003 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit|Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Christian Vimpère|Partit= [[Sens etiqueta|SE]] |Qualitat= Espleitaire agricòla }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jacky Brandy|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== [[Imatge:Comunas e lengas de Charanta - CC La Ròcha Focaud e Pòrta de Perigòrd.png|miniatura|dreita|Roge: La [[Comunautat de comunas de La Ròcha Focaud e Pòrta de Perigòrd|CC de La Ròcha Focaud e Pòrta de Perigòrd]] dins [[Charanta (departament)|Charanta]]<br />A. Frontiera òc/oïl<br/ >B. Comunas [[occitan]]as<br/ >C. Comunas emb un bocin occitan<br/ >D. Comunas [[peitavin-sentongés|peitavinas-sentongesas]]]] ==Demografia== {{Demografia |insee= 16003 |1793= |1800=1129 |1806=1116 |1821=1181 |1831=1389 |1836= |1841=1389 |1846=1457 |1851=1472 |1856=1350 |1861=1290 |1866=1308 |1872=1212 |1876=1204 |1881=1209 |1886=1182 |1891=1140 |1896=1026 |1901=1120 |1906=1125 |1911=1108 |1921=833 |1926=795 |1931=759 |1936=788 |1946=699 |1954=680 |1962=749 |1968=740 |1975=789 |1982=811 |1990=732 |1999=710 |2004= |2005= |2006=792 |2007=804 |2008=816 |2009=823 |cassini=184 |senscomptesdobles=1962}} == Luecs e monuments == * La [[bauma daus Perrats]], ont se trobava lo [[Casc d'Agrís|casc gallés d'Agrís]] * Lo [[bois de la Bracona]] (nom supausat) {{messatge galariá}} <gallery mode="packed" heights="150px"> Agris monu.JPG|Monument daus mòrts. </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Charanta]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Agris}} {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Engolmés | Portal Occitània | Portal Charanta | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Charanta}} [[Categoria:Comuna d'Òrta e Tardoire]] [[Categoria:Comuna de Charanta]] [[Categoria:Comuna de la Charanta Occitana]] [[Categoria:Comuna d'Engolmés]] fw8u8e9igzecwyxc0o47rtrutoz5rcd 0 114173 2506114 2497087 2026-08-06T14:58:05Z Jiròni 239 2506114 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Anzac e le Luguet | nom2 = ''Anzat-le-Luguet'' | imatge = Le Luguet (panneau).jpg | descripcion = L'entrada dau Luguet. | lògo = | escut = Blason ville fr Anzat-le-Luguet (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[arrondiment de Soire|Soire]] | canton = <nowiki>Braçac (Auvèrnhe]] (</nowiki>[[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015) | insee = 63006 | cp = 63420 | cònsol = Emmanuel Correia | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = CA [[Agló País de Soire]] | gentilici = | latitud = 45.3330555556 | longitud = 3.0425 | alt mini = 790 | alt mej = 1140 | alt maxi = 1551 | km² = 66.56 |}} '''Anzac e le Luguet''' (''Anzat-le-Luguet'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. Fai partida dau [[parc naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue Naturau Regionau daus Volcans d'Auvèrnha]], e de la [[Apellacion d'origina contrarotlada|zòna d'apellacion d'origina contrarotlada]] dau [[Sent Nectari (formatge)|Sent Nectari]]. Sa populacion siguèt devesida per sèt en 120 ans, en passant de 1318 abitants en 1896 a 184 anuèit. == Toponimia == Promèira mencion d'Anzac en [[823]] ''Anticiaco'', en [[1740]] la comuna èra apelada ''Anzat et le Luguet''<ref>Tardieu, A. (1877). ''Grand dictionnaire historique du département du Puy-de-Dôme''. impr. de C. Desrosiers. Moulins. p. 70.</ref>. Toponim basat sobre le nom de persona roman "Anitius" e sufixat per -aco, signifiant "domeni d'Anitius"<ref>Ernest Nègre, [https://books.google.fr/books?id=bcdnAAAAMAAJ&q=anzat+toponymie&dq=anzat+toponymie&hl=fr&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAWoVChMI5LXrsMfWxgIVRlUUCh1ohQ0S ''Toponymie générale de la France'', Volume 1, Droz, 1990, p. 487]</ref>. Per ce qu'es de ''Luguet'', vendriá siá dau nom dau Diu gallés [[Lug]]<ref>Alphonse Vinatié, Christian Baillargeat; Archéologie en Cézallier et aux confins du Limon, Cantal : de l'Épipaléolithique au Haut Moyen Âge; Les Amis du vieil Allanche, 2002; p. 95</ref>, siá dau latin ''lucus''<ref>[http://www.compains-cezallier.com/pour-planter-le-decor/toponymie-hydronymie/ Compains, Histoire d'un village du Cézallier - Toponymie-Hydronymie]</ref> (bòsc sacrat). La comuna se ditz [ãˈza lə jyˈgi] vès [[Ardes de Cosa|Ardes]] e [ãˈzɛ] vès [[la Chapèla e Marcoça]]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Geografia== La comuna se situa au cuer dau massís volcanic dau [[Sejalèir]], que le poent culminant z-es le [[Senhau dau Luguet]] ({{unitat|1551|m}}). Son nautor varia entre {{unitat|779|m}} au nivèl dau poent de confluença de Bartonet e dau riu d'Apcher e {{unitat|1551|m}} au senhau de Luguet. {{Comunas limitròfas|comuna=Anzac|Nòrd=[[Masoira]]|Nòrd-Èst=[[Achiac]]|Èst=[[Las Vaus]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]|Nòrd-Oèst=[[Sent Alèire de la Montanha]]|Oèst=[[Marcenac (Cantal)|Marcenac]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]</small><br>[[Pradèirs]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]|Sud-Oèst=[[Vesa]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]<small>|sud=[[Moledas]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]<small>|Sud-Èst=[[Làuria]]<br><small>[[departament de Cantal|Cantau]]<small>}} ==Istòria== {{...}} ==Sucs== [[Fichièr:Cézallier3.jpg|vinheta|Le senhau dau Luguet, le ''Pépendille'', e le ''Perche'' de gaucha a dreita (sud-nòrd).]] [[Fichièr:Chamaroux.jpg|vinheta|Le mont Chamaron (a gaucha).]] {| class="wikitable" |+ ! Sucs e observacions !! Nautor !! Observacions |- | Senhau dau Luguet || {{formatnum:1547}} m || Punt culminant dau massís volcanic dau [[Sejalèir]] |- | le Pependilha || {{formatnum:1543}} m || |- | le Pèrche || {{formatnum:1511}} m || |- | Mont Chamaron || {{formatnum:1476}} m || |- | Puèi de la Ròda || {{formatnum:1311}} m || |- | Ròc d'Aulhac || {{formatnum:1270}} m || |- | Le Suc dau Bòsc Bertin || {{formatnum:1266}} m || |- | Cima de La Garda || {{formatnum:1219}} m || |} === Pas === [[Fichièr:Col Chanusclade Neige.jpg|vinheta|Pas de Chanusclada.]] {| class="wikitable" |+ ! Pas !! Nautor !! Rota !! Comuna !! Departament |- | ''de la Fònt roja'' | {{formatnum:1510}} m | align="center" |pista « Torn dau Sejalèir » | align="center" |Anzac e le Luguet | align="center" |Puèi de Doma |- | ''de Vestisós'' | {{formatnum:1317}} m | align="center" |RD 32e | align="center" |[[Sent Alèire]] | align="center" |Puèi de Doma |- | ''de la Vasèsa'' | {{formatnum:1295}} m | align="center" |RD 23 | align="center" |Anzac le Luguet | align="center" |Puèi de Doma |- | ''dau Chamaron'' | {{formatnum:1291}} m | align="center" |RD 724 | align="center" |Anzac le Luguet | align="center" |Puèi de Doma |- | ''de Chanusclada'' | {{formatnum:1279}} m | align="center" |RD 209 | align="center" |[[Vèze]] | align="center" |[[Cantau (departament)|Cantau]] |- | ''de la Plana de Guèrra'' | {{formatnum:1201}} m | align="center" |RD 23 | align="center" |Anzac le Luguet | align="center" |Puèi de Doma |- |} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63006 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Emmanuel Correia |Partit= [[Movement Democrata|MoDem]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Rémi Vigier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63006 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1915 |1846=1868 |1851=1737 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1444 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1034 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=613 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=238 |2004=205 |2006= |2007= |2008= |2009=187 |2010= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|006}} abitants. ==Luòcs e monuments== {{messatge galariá}} <gallery mode="packed" heights="150px"> Le Signal du Luguet.JPG|Le Senhau dau Luguet. Monument du Bosberty.jpg|Monument dau Bòscbertin. Tour de Besse.jpg|Tor de Bèça. Fontaine d Apcher.jpg|Font dau vialatge d'Achièir. Fontaine du Bosberty.jpg|Font dau vialatge de Bòscbertin. Buron de Chirol.jpg|Masuc de Chiròu. Tracs d'Apcher.jpg|Tracs d'Achièir. Buron de Paillassère-Bas.jpg|Masuc de Palhassèira Bas. </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 1wfqgfuarymabjljk2t9zrogikrtcxr 0 115280 2506111 2011181 2026-08-06T13:11:54Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Le_Bel_costumé.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Le Bel costumé.jpg|]]) 2506111 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =Jean Dubuffet | imatge = | talha_imatge = | legenda = | nom_de_naissença =Jean Philippe Arthur Dubuffet | data_de_naissença =[[31 de julhet]] de [[1901]] | luòc_de_naissença =[[Le Havre]] | data_de_decès =[[12 de mai]] de [[1985]] | luòc_de_decès =[[París]] | nacionalitat = | activitats =[[Pintura]], [[escultura]], [[arts plasticas]] | formacion =Acadèmia Julian | mèstre = | escolans = | movement = [[surrealisme]], [[Art Brut]] | òbras = | mecènas = | influenciat_per =[[Chaim Soutine]] | influéncia_de = | recompensas = }} '''Jean Philippe Arthur Dubuffet''' ([[31 de julhet]] de [[1901]] a [[Le Havre|L'Havre]] - [[12 de mai]] de [[1985]] a [[París]]) èra un [[pintre]] e [[escultor]] [[França|francés]]. == Biografia == [[File:Paolo Monti - Serie fotografica (Italia, 1960) - BEIC 6363665.jpg|thumb|left|Jean Dubuffet, 1960.]] Dubuffet nasquèt a [[Le Havre|L'Havre]]. E anèt a París en [[1918]] per estudiar la pintura a l'[[Acadèmia Julian]], mas aprèp sièis meses daissèt l'acadèmia per estudiar d'esperel. En [[1924]], dobtant de la valor de l'[[art]], cessèt de pintar e faguèt carrièra dins lo comerci de [[vin]]s venent del paire. Tornèt a la pintura dins los ans [[1930]], mas arrestèt un còp mai, fins a [[1942]]. Sa primièra mòstra individuala se faguèt en [[1944]]. S'aprochèt del [[surrealisme]] en [[1948]], a aprèp a la [[patafisica]] en [[1954]]. Influenciat pel libre de [[Hans Prinzhorn]], ''[[Artistry of the Mentally Ill]]'', Dubuffet inventèt lo terme d'''[[Art Brut]]'' definissent una art produida per de non professionals que trabalhan fòra de las normas [[estetica]]s, coma las arts dels pacients mentals, presonièrs e mainats. Faguèt la seuna colleccion d'art, inclusent d'artistas coma [[Aloïse Corbaz]] e [[Alfredo Pirucha]]. Dubuffet pretendiá crear un art liure de consideracions intellectualas, e de còps qu'i a, son òbra sembla primitiva o infantila. Fòrça dels trabalhs de Dubuffet son de realizacions d'[[òli]]s, utilizant una tela reforçada de materials coma sabla, [[quitran]] e palha, donant a son trabalh una superfícia de textura inabituala. A partit de [[1962]] produguèt una seria d'òbras que se limitava volontàriament a las colors roja, negra, blanca e blava. Fins a la fin dels ans 1960 se dediquèt sonque a la realizacion d'esculturas, produint treballs en [[poliestirèn]], que pintava de vinilic. {{ORDENA:Dubuffet, Jean}} [[Categoria:Pintre francés del sègle XX]] [[Categoria:Pintre francés]] [[Categoria:Escultor francés]] [[Categoria:Escultor francés del sègle XX]] m85g3e1srhuvpflfjvntxg1qctavia8 0 167488 2506152 2079812 2026-08-07T01:34:34Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença a Nòva York + Categoria:Naissença en 1944 + Categoria:Decès en 2026 2506152 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Director Robert S. Mueller- III.jpg|thumb|250px|Robert Mueller en 2011]] '''Robert Swan Mueller III''' ([[Nòva York]], [[7 d'agost]] de [[1944]]) es un jurista e foncionari [[Estats Units|american]]. Foguèt lo 6en director del [[FBI]] del 4 de setembre de 2001 al 4 de setembre de 2013. Es actualament lo procurador especial qu'a la carga de supervisar l’enquèsta suls ligams entre lo [[Russia|govèrn rus]] e lo cercle de poder del president dels [[Estats Units]] [[Donald Trump]] dins l'encastre del [[Kremlingate]]. {{ORDENA:Mueller, Robert}} [[Categoria:Jurista american]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] [[Categoria:Naissença en 1944]] [[Categoria:Decès en 2026]] irl226h68sahkz4skdllztrqmcgx6ml 0 171313 2506198 2146092 2026-08-07T11:25:25Z Mr. Lechkar 55886 2506198 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} Era '''liura aranesa''' (catalan: ''lliura aranesa''; espanhòu: ''libra aranesa'') ei era moneda tradicionau d'[[Aran]]. Ei atestada dinc ath miei deth sègle XIX. Ère dividida en 10 rals, 20 sòus, 50 targes e 200 ardits o dinèrs. Valèue 1,852 [[pesseta|pessetes]] (e 0,69 liures catalanes). Vau dongues 1,113 centim d'[[èuro]]. ==Referéncias== * David BRUNA. "Eth sistèma monetari dera Val d'Aran". ''Tèrra Aranesa'' n°13, 2015. pp. 59-63 [https://ddd.uab.cat/pub/honsaran/terara/terara_a2015m3n13.pdf En linha sus eth siti deth ''Dipòsit Digital de Documents de la UAB'']. {{MonedaOccitana}} [[Categoria:Moneda]] [[Categoria:Val d'Aran]] d3stpnu953skx8gaznwvcgk0s49qtqw 14 195215 2506167 2417593 2026-08-07T06:51:35Z ~2026-43393-54 64717 2506167 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|gascon]] 2zfa93lo9pxu9lp36d4svrbmfa812vz 14 195216 2506169 2417595 2026-08-07T06:54:18Z ~2026-43393-54 64717 2506169 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Lengadocian]] nd4mezd13f0v7yo79ctxy6wwn3hxdkk 14 195217 2506172 2417596 2026-08-07T06:57:05Z ~2026-43393-54 64717 2506172 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Provencau]] ot7u8uw0ajkom6ovchq6jl20fp9pkpu 14 195218 2506168 2417597 2026-08-07T06:52:33Z ~2026-43393-54 64717 2506168 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|lemosin]] qwy4uwe51tpdnralbi83o9vfh7rh4hz 14 195219 2506170 2417598 2026-08-07T06:55:30Z ~2026-43393-54 64717 2506170 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Marches]] 66dpox1ixq7bn3jsxq9e3fohwn65y6u 14 195220 2506166 2417599 2026-08-07T06:50:49Z ~2026-43393-54 64717 2506166 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|auvernhat]] pfqjeao2cfyk7y1on57vgsc9y7wgm2x 14 195222 2506171 2417600 2026-08-07T06:56:17Z ~2026-43393-54 64717 2506171 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Nicard]] ewva1gbaflvmyydgb43cydegf0lpral 14 195223 2506173 2417601 2026-08-07T06:58:03Z ~2026-43393-54 64717 2506173 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Vivaroaupenc]] g6vtr2a9itr1u6ibsmicjhcm295dzlu 14 195529 2506165 2421399 2026-08-07T06:49:40Z ~2026-43393-54 64717 2506165 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|aranes]] sz23jufdt03asbnqwfsw111hzj69csk 0 201030 2506134 2500744 2026-08-06T21:36:23Z Raymond Trencavel 26125 2506134 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra e capvath [[Occitània]] (per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' còsta [[Castras]], Lo ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]] e ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]), puèi en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] fz0bkhctzq5rpmshw2xbj90irz9n2hl 2506135 2506134 2026-08-06T21:41:21Z Raymond Trencavel 26125 2506135 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra, puèi capvath [[Occitània]], per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' (situada a [[L'Escot]], còsta [[Castras]]), al ''Jame's'' (a [[La Magdalena de Tarn]]), e de segur a ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]). En seguida, la '''màkina''' s'es espandida en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] 3e4u61nmvvv57jurb9h6mlqg6a5rqfr 2506136 2506135 2026-08-06T21:41:38Z Raymond Trencavel 26125 2506136 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra, puèi capvath [[Occitània]], per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' (situada a [[L'Escot]], còsta [[Castras]]), al ''Jame's'' (a [[La Magdalena de Tarn]]), e de segur a ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]. En seguida, la '''màkina''' s'es espandida en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] bvc1fxykqgh3nniqcdscfa4ls7lzhag 2506146 2506136 2026-08-06T22:00:34Z Raymond Trencavel 26125 2506146 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra, puèi capvath [[Occitània]], per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' (situada a [[L'Escot]], entre [[Castras]] e [[Revèl]]), al ''Jame's'' (a [[La Magdalena de Tarn]] al nòrd de [[Tolosa]]), e de segur a ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]. En seguida, la '''màkina''' s'es espandida en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] pn2flkasztakai6sykzv8y98shxapkt 2506147 2506146 2026-08-06T22:01:05Z Raymond Trencavel 26125 2506147 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra, puèi capvath [[Occitània]], per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' (situada a [[L'Escot]], entre [[Castras]] e [[Revèl]]), al ''Jame's'' (a [[La Magdalena de Tarn]], al nòrd de [[Tolosa]]), e de segur a ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]. En seguida, la '''màkina''' s'es espandida en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] rccdmvtb9vh4zvgit0e8rkv41nzhqyz 0 201036 2506120 2506063 2026-08-06T20:24:57Z Raymond Trencavel 26125 2506120 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] t6hj9zi569u62jefcyt5h04931ow572 2506121 2506120 2026-08-06T20:34:32Z Raymond Trencavel 26125 2506121 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Pirenèus Orientals|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). De caps la fin de las annadas 1990, en plena periòda [[màkina]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Païses Catalans|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien Santovito''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] byw6qdayb553x1651jeko369k3pen82 2506122 2506121 2026-08-06T20:57:17Z Raymond Trencavel 26125 2506122 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèc ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en Occitània, decidís de promòure aquesta mena de tècno dins las discotècas e serradas qu'anima. D'aquesta passa, DJ Fou foguèt ambe una punhada d'autres discjoquèis del Lengadòc los pionnièrs de la màkina en França en important aquesta musica catalana dins lo Lengadòc. De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquei seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] ekb4k3hcfrjffw5dvngnd7al9sjcgw9 2506123 2506122 2026-08-06T20:59:28Z Raymond Trencavel 26125 2506123 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèc ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en Occitània, decidís de promòure aquesta mena de tècno dins las discotècas e serradas qu'anima. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]] los pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta musica catalana dins lo [[Lengadòc]]. De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol es estat un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 4x4tpeiwxc8a07ze956w6uist4u162w 2506124 2506123 2026-08-06T21:05:38Z Raymond Trencavel 26125 2506124 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins las discotècas ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]], l'un dels pionnièr de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins lo [[Lengadòc]]. De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : s'inspira alavetz de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] o8auf8l9zw6m42t74hb26s6fxle4smt 2506125 2506124 2026-08-06T21:08:14Z Raymond Trencavel 26125 2506125 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins las discotècas ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]], l'un dels pionnièr de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins lo [[Lengadòc]]. De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] tpjjbld5adylpjkpbqolqp7x761gyev 2506126 2506125 2026-08-06T21:21:24Z Raymond Trencavel 26125 2506126 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]] (coma per exemple Jean-Phi, lo dsicjoquèi del ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]]), l'un dels pionnièr de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (Lengadòc mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 8w3w6sn51ctan6wdz9mfo7gdsde6pqn 2506127 2506126 2026-08-06T21:24:12Z Raymond Trencavel 26125 2506127 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]] (coma per exemple Jean-Phi, lo dsicjoquèi del ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Frantz, discjoquèi a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (Lengadòc mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] p07tgcrxc2oa7nf7jmov8m7faxyrn3g 2506128 2506127 2026-08-06T21:24:48Z Raymond Trencavel 26125 2506128 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres discjoquèis del [[Lengadòc]] (coma per exemple Jean-Phi, lo dsicjoquèi del ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Frantz, discjoquèi a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] nwo4qzrkd1y2hrw97pfnpub2ptjfzwp 2506129 2506128 2026-08-06T21:26:26Z Raymond Trencavel 26125 2506129 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Frantz, discjoquèi a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). De caps la fin de las annadas 1990, mentre que la [[màkina]] es al som, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] l9x7kv58u7jv4nraf61jgmc1qzoqxt5 2506130 2506129 2026-08-06T21:31:33Z Raymond Trencavel 26125 2506130 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat de caps 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] auc4t9xk6gi7mvglua5ew6w5wye4se0 2506131 2506130 2026-08-06T21:32:02Z Raymond Trencavel 26125 2506131 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] ly29hdog7u7nyymfzivzut9wuws0khg 2506132 2506131 2026-08-06T21:32:49Z Raymond Trencavel 26125 2506132 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 4c8f8aeg8ddxwe4yro3l2x0s43ad00s 2506133 2506132 2026-08-06T21:33:08Z Raymond Trencavel 26125 2506133 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] py1nmjy4p5ztw46g1zmn5esulebtydx 2506137 2506133 2026-08-06T21:42:33Z Raymond Trencavel 26125 2506137 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [L'Escot]], còsta [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 9gk64lyswtur40tupqqt07bf8jjbsvy 2506138 2506137 2026-08-06T21:42:48Z Raymond Trencavel 26125 2506138 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], còsta [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|catalana]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 39xpix4q5kokgt5qiw3tpqu37h9ch7x 2506139 2506138 2026-08-06T21:43:22Z Raymond Trencavel 26125 2506139 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], còsta [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] ([[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] lflv1fo4h2ca2dj2epmdexp7rlu429i 2506140 2506139 2026-08-06T21:44:49Z Raymond Trencavel 26125 2506140 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], còsta [[Castras]], dins [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] gteowbg9gze2zvn4ze688hgmjnzdiik 2506141 2506140 2026-08-06T21:47:56Z Raymond Trencavel 26125 2506141 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e [[Gasconha]]). Pauc de temps après, '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 4ooxs8fzrdy7xjpdkccu1x5znkxuaqk 2506142 2506141 2026-08-06T21:49:38Z Raymond Trencavel 26125 2506142 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'es empandida en [[França]], [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 1e4cygagf9jnwbdlnnpdle17ch9wyzm 2506143 2506142 2026-08-06T21:51:09Z Raymond Trencavel 26125 2506143 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 3ig6a3w7gim8ei822zt9li6lca8tn0x 2506144 2506143 2026-08-06T21:55:26Z Raymond Trencavel 26125 2506144 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] jg2k5llx5cw7o70qlwtg4008gibx7xi 2506145 2506144 2026-08-06T21:57:31Z Raymond Trencavel 26125 2506145 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (de caps 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar dins un estili [[màkina]] festiu lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] g2s0c4fhk6qbdk3ltix8cgn43obujlu 2506175 2506145 2026-08-07T07:33:17Z Raymond Trencavel 26125 2506175 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en Occitània lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 0d2ce110nqpf8djv8al6vutryhsn3bp 2506176 2506175 2026-08-07T07:33:58Z Raymond Trencavel 26125 2506176 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]] e fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 6ajuhyetgk4a8o578xx8zagdlgcz4re 2506177 2506176 2026-08-07T07:35:37Z Raymond Trencavel 26125 2506177 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada era en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] jpak3nb3ufsrxul5tcdthnckvyl2r0f 2506178 2506177 2026-08-07T07:36:33Z Raymond Trencavel 26125 2506178 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] mai que mai, dins una mendra mesura en [[Guiana]] e en [[Gasconha]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] h2yu1w5s87k5gs9xcravyy7a6mllrhf 2506179 2506178 2026-08-07T07:39:39Z Raymond Trencavel 26125 2506179 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]], en [[Castrés]] e en [[Gasconha]] tolosana). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] evax94isprxy5fmwenpszhbsxop81su 2506180 2506179 2026-08-07T07:40:44Z Raymond Trencavel 26125 2506180 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (en [[Lengadòc]] e en [[Gasconha]] tolosana). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] 9pouahx3w8s39fn0j7fijjh0yr1amfw 2506181 2506180 2026-08-07T07:41:12Z Raymond Trencavel 26125 2506181 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquei [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (mai que mai en [[Lengadòc]] e en [[Gasconha]] tolosana). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] rsr6iqxyounz9g3oqluvypobeysz9uc 2506182 2506181 2026-08-07T07:45:09Z Raymond Trencavel 26125 2506182 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquèi [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (mai que mai en [[Lengadòc]] e en [[Gasconha]] tolosana). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] q5ubjn3z8cy6ho45zdr53kl7ulm4r3j 2506183 2506182 2026-08-07T07:50:58Z Raymond Trencavel 26125 2506183 wikitext text/x-wiki [[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]] '''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquèi [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]<ref>Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php</ref>...). '''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (mai que mai en [[Lengadòc]] e en [[Gasconha]] [[Tolosan|tolosana]]). Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999<ref>Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html</ref>. Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. ==Tròces mai coneguts== * ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) * ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]]) ==Referéncias== [[Categoria:Discjòquei]] [[Categoria:Naissença en 1972]] [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] f39rte1pk128ddaz18o88vpyp7k1k1n 0 201412 2506112 2026-08-06T14:53:34Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Montanha | nom=Senhau dau Luguet | imatge=Le Signal du Luguet.JPG | légende=Vue du signal du Luguet. | altitud=1547 | ref altitude=<ref name="Géoportail"/> | massís=[[Sejalèir]] ([[Massís Centrau]]) | latitud=45.333889 | longitud=2.986944 | ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45.333889|longitude=2.986944}}</ref> | país={{França}} | region=[[Auvèrnhe Ròse Aups]] | lien région=[[Région française|Région]] | subdivision... » 2506112 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Senhau dau Luguet | imatge=Le Signal du Luguet.JPG | légende=Vue du signal du Luguet. | altitud=1547 | ref altitude=<ref name="Géoportail"/> | massís=[[Sejalèir]] ([[Massís Centrau]]) | latitud=45.333889 | longitud=2.986944 | ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45.333889|longitude=2.986944}}</ref> | país={{França}} | region=[[Auvèrnhe Ròse Aups]] | lien région=[[Région française|Région]] | subdivision=[[Puèi de Doma]] | lien subdivision=[[Département français|Département]] | première ascension= | voie= | âge= | roches= | type= | geolocalizacion=França }} Le '''senhau dau Luguet''' es le poent culminant daus monts de [[Sejalèir]]. Se tròba dins le sud dau departament dau [[Puèi de Doma]] dins la comuna d'[[Anzac e le Luguet]] e culmina a {{unitat|1547|mètres}} d'altitud. Ten son nom dau [[Anzac e le Luguet|Luguet]], un vialatge situat sus son flanc nòrd-èst. == Geologia == Le senhau dau Luguet correspond a d'ancians [[Lac de lava|lacs de lava]] formats i a 5 milions d'annadas. L'erosion aboliguèt los relèus e la ròcha se retrobèt en posicion afloranta. En contrabàs, a l'èst, se tròba le [[circ d'Artot]]. Quò es una de las pus belas ribeira glaciària dau [[Massís Centrau]]. I a {{formatnum:20000}} ans, la neu balajada per los vents d'oèst s’amolonèt a l'èst. Formèt un [[glacièr|glacèir]] dau fait de la febla exposicion au solelh. Òm retròba encara de [[morrena]]s sus los flancs. [[Image:Cirque d'Artout.jpg|left|thumb|Le circ d'Artot]] [[Image:Signal Luguet 10.JPG|left|thumb|Le senhau dau Luguet]] {{clr|left}} == Nòtas e referéncias == <references /> {{Portail|Massif central|Puy-de-Dôme|montagne}} [[Catégorie:Sommet du Massif central|Luguet]] [[Catégorie:Sommet dans le Puy-de-Dôme|Luguet]] [[Catégorie:Point culminant d'un massif de montagnes|Luguet]] fv133snfzy0xkwnx2tp6zr2jvenkps3 2506113 2506112 2026-08-06T14:54:55Z Jiròni 239 2506113 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Senhau dau Luguet | imatge=Le Signal du Luguet.JPG | légende=Vue du signal du Luguet. | altitud=1547 | ref altitude=<ref name="Géoportail"/> | massís=[[Sejalèir]] ([[Massís Centrau]]) | latitud=45.333889 | longitud=2.986944 | ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45.333889|longitude=2.986944}}</ref> | país={{França}} | region=[[Auvèrnhe Ròse Aups]] | lien région=[[Région française|Région]] | subdivision=[[Puèi de Doma]] | lien subdivision=[[Département français|Département]] | première ascension= | voie= | âge= | roches= | type= | geolocalizacion=França }} Le '''senhau dau Luguet''' es le poent culminant daus monts de [[Sejalèir]]. Se tròba dins le sud dau departament dau [[Puèi de Doma]] dins la comuna d'[[Anzac e le Luguet]] e culmina a {{unitat|1547|mètres}} d'altitud. Ten son nom dau [[Anzac e le Luguet|Luguet]], un vialatge situat sus son flanc nòrd-èst. == Geologia == Le senhau dau Luguet correspond a d'ancians [[Lac de lava|lacs de lava]] formats i a 5 milions d'annadas. L'erosion aboliguèt los relèus e la ròcha se retrobèt en posicion afloranta. En contrabàs, a l'èst, se tròba le [[circ d'Artot]]. Quò es una de las pus belas ribeira glaciària dau [[Massís Centrau]]. I a {{formatnum:20000}} ans, la neu balajada per los vents d'oèst s’amolonèt a l'èst. Formèt un [[glacièr|glacèir]] dau fait de la febla exposicion au solelh. Òm retròba encara de [[morrena]]s sus los flancs. [[Image:Cirque d'Artout.jpg|left|thumb|Le circ d'Artot]] [[Image:Signal Luguet 10.JPG|left|thumb|Le senhau dau Luguet]] {{clr|left}} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Som dau Massís Centrau|Luguet]] [[Catégorie:Sommet dans le Puy-de-Dôme|Luguet]] [[Catégorie:Point culminant d'un massif de montagnes|Luguet]] fg83947r4ky2wcyia8kmf2x0j2fbizm 2506115 2506113 2026-08-06T15:03:23Z Jiròni 239 2506115 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Senhau dau Luguet | imatge=Le Signal du Luguet.JPG | légende=Vue du signal du Luguet. | altitud=1547 | ref altitude=<ref name="Géoportail"/> | massís=[[Sejalèir]] ([[Massís Centrau]]) | latitud=45.333889 | longitud=2.986944 | ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45.333889|longitude=2.986944}}</ref> | país={{França}} | region=[[Auvèrnhe Ròse Aups]] | lien région=[[Région française|Région]] | subdivision=[[Puèi de Doma]] | lien subdivision=[[Département français|Département]] | première ascension= | voie= | âge= | roches= | type= | geolocalizacion=França }} Le '''senhau dau Luguet''' es le poent culminant daus monts de [[Sejalèir]]. Se tròba dins le sud dau departament dau [[Puèi de Doma]] dins la comuna d'[[Anzac e le Luguet]] e culmina a {{unitat|1547|mètres}} d'altitud. Ten son nom dau [[Anzac e le Luguet|Luguet]], un vialatge situat sus son flanc nòrd-èst. == Geologia == Le senhau dau Luguet correspond a d'ancians [[Lac de lava|lacs de lava]] formats i a 5 milions d'annadas. L'erosion aboliguèt los relèus e la ròcha se retrobèt en posicion afloranta. En contrabàs, a l'èst, se tròba le [[circ d'Artot]]. Quò es una de las pus belas ribeira glaciària dau [[Massís Centrau]]. I a {{formatnum:20000}} ans, la neu balajada per los vents d'oèst s’amolonèt a l'èst. Formèt un [[glacièr|glacèir]] dau fait de la febla exposicion au solelh. Òm retròba encara de [[morrena]]s sus los flancs. [[Image:Cirque d'Artout.jpg|left|thumb|Le circ d'Artot]] [[Image:Signal Luguet 10.JPG|left|thumb|Le senhau dau Luguet]] {{clr|left}} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Som dau Puèi de Doma|Luguet]] 2zwr5nool21kcsk7hxlvb4y1n9yc35l 2506118 2506115 2026-08-06T15:07:31Z Jiròni 239 2506118 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Montanha | nom=Senhau dau Luguet | imatge=Le Signal du Luguet.JPG | légende=Vue du signal du Luguet. | altitud=1547 | ref altitude=<ref name="Géoportail"/> | massís=[[Sejalèir]] ([[Massís Centrau]]) | latitud=45.333889 | longitud=2.986944 | ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45.333889|longitude=2.986944}}</ref> | país={{França}} | region=[[Auvèrnhe Ròse Aups]] | lien région=[[Région française|Région]] | subdivision=[[Puèi de Doma]] | lien subdivision=[[Département français|Département]] | première ascension= | voie= | âge= | roches= | type= | geolocalizacion=França }} Le '''senhau dau Luguet''' es le poent culminant daus monts de [[Sejalèir]]. Se tròba dins le sud dau departament dau [[Puèi de Doma]] dins la comuna d'[[Anzac e le Luguet]] e culmina a {{unitat|1547|mètres}} d'altitud. Ten son nom dau [[Anzac e le Luguet|Luguet]], un vialatge situat sus son flanc nòrd-èst. == Geologia == Le senhau dau Luguet correspond a d'ancians [[Lac de lava|lacs de lava]] formats i a 5 milions d'annadas. L'erosion aboliguèt los relèus e la ròcha se retrobèt en posicion afloranta. En contrabàs, a l'èst, se tròba le [[circ d'Artot]]. Quò es una de las pus belas ribeira glaciària dau [[Massís Centrau]]. I a {{formatnum:20000}} ans, la neu balajada per los vents d'oèst s’amolonèt a l'èst. Formèt un [[glacièr|glacèir]] dau fait de la febla exposicion au solelh. Òm retròba encara de [[morrena]]s sus los flancs. [[Image:Cirque d'Artout.jpg|left|thumb|Le circ d'Artot]] [[Image:Signal Luguet 10.JPG|left|thumb|Le senhau dau Luguet]] {{clr|left}} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Som dau Puèi de Doma|Luguet]] 6b0d99qt3kwk2vxicje2ec4i2t6suo2 0 201413 2506149 2026-08-06T22:32:23Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Peiriac de Menerbés |imatge = Map canton code 11 25.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Peiriac de Menerbés]] |nbcom= 16 |canton=1125 |km²= 277.57 |cons= Alain Giniès ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Peiriac de Menerbés''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada din... » 2506149 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Peiriac de Menerbés |imatge = Map canton code 11 25.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Peiriac de Menerbés]] |nbcom= 16 |canton=1125 |km²= 277.57 |cons= Alain Giniès ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Peiriac de Menerbés''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], adara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le canton del Naut Menerbés (burèu centralizator [[Rius de Menerbés|Rius (de Menerbés)]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] |11001 |10,21 | {{popfr11|001}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|001}}/10.21) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Asilha]] |11022 | 23,33 | {{popfr11|022}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Cabrespina|Crabespina]] |11056 | 17,56 | {{popfr11|056}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|056}}/17.56) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Castanhs]] |11075 |17,01 | {{popfr11|075}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|075}}/17.01) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Caunas de Menerbés]] |11081 | 27,84 | {{popfr11|081}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|081}}/27.84) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[L'Espinacièra]] |11200 |16,24 | {{popfr11|200}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|200}}/16.24) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Lauran|Lòura]] |11198 | 39,23 | {{popfr11|198}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|198}}/39.23) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |'''[[Peiriac de Menerbés]]''' |11286 | 10,19 | {{popfr11|286}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|286}}/10.19) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Pepius]] |11280 |9,85 | {{popfr11|280}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|280}}/9.85) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Puègeric]] |11301 |13,73 | {{popfr11|301}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|301}}/13.73) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[La Redòrta]] |11190 |13,49 | {{popfr11|190}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|190}}/13.49) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Rius de Menerbés]] |11315 | 21,19 | {{popfr11|315}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|315}}/21.19) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Sant Frichós]] |11342 |6,33 | {{popfr11|342}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|342}}/6.33) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Sitor]] |11092 |17,34 | {{popfr11|092}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|092}}/17.34) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Trauça]] |11396 |10,70 | {{popfr11|396}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|396}}/10.7) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Vilanava de Menerbés]] |11433 | 23,85 | {{popfr11|433}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|433}}/23.85) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de èran del canton de [[]] (districte de Carcassona d'aquí a 1795), las comunas deèran del canton de (districte de Carcassona d'aquí a 1795), [[Blomac]] èra del canton d'[[Asilha]] (tanben districte de Carcassona, ni per l'Istòria, d'aquí a 1795). En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de foguèt suprimit e la màger part de las comunas ara presentas passèron al canton de . canton de Peiriac e . Lo canton d'Asiha foguèt suprimit e <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Peiriac de Menerbés foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e totas sas comunas incorporadas entièrament dins le canton de Naut Menerbés (canton de [[Rius de Menerbés]] en 2015-2016), en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> ag8ja8fcc2lwyeg4g9kdf0carjtj2mv 2506150 2506149 2026-08-06T23:29:09Z Alaric 506 44932 2506150 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Peiriac de Menerbés |imatge = Map canton code 11 25.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Peiriac de Menerbés]] |nbcom= 16 |canton=1125 |km²= 277.57 |cons= Alain Giniès ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Peiriac de Menerbés''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le canton del Naut Menerbés (burèu centralizator [[Rius de Menerbés|Rius (de Menerbés)]]). La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins sa varianta meridionala. '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] |11001 |10,21 | {{popfr11|001}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|001}}/10.21) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Asilha]] |11022 | 23,33 | {{popfr11|022}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Cabrespina|Crabespina]] |11056 | 17,56 | {{popfr11|056}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|056}}/17.56) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Castanhs]] |11075 |17,01 | {{popfr11|075}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|075}}/17.01) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Caunas de Menerbés]] |11081 | 27,84 | {{popfr11|081}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|081}}/27.84) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[L'Espinacièra]] |11200 |16,24 | {{popfr11|200}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|200}}/16.24) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Lauran|Lòura]] |11198 | 39,23 | {{popfr11|198}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|198}}/39.23) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |'''[[Peiriac de Menerbés]]''' |11286 | 10,19 | {{popfr11|286}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|286}}/10.19) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Pepius]] |11280 |9,85 | {{popfr11|280}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|280}}/9.85) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Puègeric]] |11301 |13,73 | {{popfr11|301}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|301}}/13.73) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[La Redòrta]] |11190 |13,49 | {{popfr11|190}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|190}}/13.49) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Rius de Menerbés]] |11315 | 21,19 | {{popfr11|315}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|315}}/21.19) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Sant Frichós]] |11342 |6,33 | {{popfr11|342}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|342}}/6.33) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Sitor]] |11092 |17,34 | {{popfr11|092}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|092}}/17.34) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Trauça]] |11396 |10,70 | {{popfr11|396}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|396}}/10.7) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |[[Vilanava de Menerbés]] |11433 | 23,85 | {{popfr11|433}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|433}}/23.85) round 2}}}} | [[Carcassona Agló]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas del canton èran de cinc cantons diferents, totis del districte de Carcassona (d'aquí a 1795). Las comunas d'[[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] e de [[Sant Frichós]] èran del canton de [[Trebes]], las comunas d'Asilha, de [[Pepius]], de [[Puègeric]] e de [[La Redòrta]] èran del canton d'[[Asilha]], las comunas de [[Cabrespina|Crabespina]], de Caunas, de [[l'Espinacièra]], de [[Sitor]] e de [[Vilanava de Menerbés|Vilanava]] èran del canton de [[Caunas de Menerbés|Caunas]], la comuna de [[Castanhs]] èra del [[canton del Mas de Cabardés]], las comunas de [[Lauran|Lòura]], de [[Peiriac de Menerbés|Peiriac]], de [[Rius de Menerbés|Rius]] e de [[Trauça]] èran del canton de Peiriac. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Trebes, d'Asilha e de Caunas foguèron suprimits e las comunas citadas passèron al canton de Peiriac <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Peiriac de Menerbés foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e totas sas comunas incorporadas entièrament dins le canton de Naut Menerbés (canton de [[Rius de Menerbés]] en 2015-2016), en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> 2zmt4hs40lcf6ar7kxq78yo8vxx6uil 0 201414 2506156 2026-08-07T02:01:50Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Albert Camus]] cap a [[Albèrt Camús]] : La familha Camús es originari de Bordalés... 2506156 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Albèrt Camús]] 6b378ik0uoxq3x6z28fgebec51i4v55 14 201415 2506164 2026-08-07T06:48:38Z ~2026-43393-54 64717 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Article per varietat|Cisalpenc]] » 2506164 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Article per varietat|Cisalpenc]] jmzcczua335pruucscuo2z8addflfne 0 201416 2506184 2026-08-07T08:38:21Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> pu... » 2506184 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi foguèt tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [http://Departament%20de%20la%20Nauta%20Garona Nauta Garona]. brc0a4ks6nq3vxs1eq7mjdnwptssjhs 2506185 2506184 2026-08-07T08:38:40Z Raymond Trencavel 26125 2506185 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi foguèt tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [http://Departament%20de%20la%20Nauta%20Garona Nauta Garona]. ==Referéncias== p8hg7xozxgw2ck9r5rr5wjo0ipf40ui 2506186 2506185 2026-08-07T08:39:50Z Raymond Trencavel 26125 2506186 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi foguèt tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. ==Referéncias== ixyh6lb5o77mvxqyzcuiajc7073wonu 2506187 2506186 2026-08-07T08:40:24Z Raymond Trencavel 26125 2506187 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. ==Referéncias== rctum6cad9162rcc53vburom3ooiy43 2506188 2506187 2026-08-07T08:44:58Z Raymond Trencavel 26125 2506188 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jacme Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== mcj9xt5m3j28x2un1qh7ku34s12h1iq 2506191 2506188 2026-08-07T08:49:04Z Raymond Trencavel 26125 2506191 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de decembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== d3o3pfnt4ux8ufevvvijofts1o4kdpt 2506192 2506191 2026-08-07T08:50:16Z Raymond Trencavel 26125 2506192 wikitext text/x-wiki '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== kzalclkc4szwnedlemk0mwe2hx7laml 2506193 2506192 2026-08-07T08:53:54Z Raymond Trencavel 26125 2506193 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026]] '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== 6tl1c568zr4322lktzrmpghhux7w24c 2506194 2506193 2026-08-07T08:54:40Z Raymond Trencavel 26125 2506194 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== cp93d0eqej9gy8aqoxgaxo6xsp5uipd 2506195 2506194 2026-08-07T08:57:20Z Raymond Trencavel 26125 2506195 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonnet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== pf9m4jjdrdkyk7z4rtywrgvho9r3feu 2506196 2506195 2026-08-07T08:57:36Z Raymond Trencavel 26125 2506196 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion [[Comenge]]-[[Savés]] de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== hljxq4wvw248nuutr82zqls13n8cc3j 2506197 2506196 2026-08-07T08:59:32Z Raymond Trencavel 26125 2506197 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornamai elegit a la presidéncia d'aqueste partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Es estat candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Es estat elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== k22m86ct0euki9htrktkks039wlek3i 2506199 2506197 2026-08-07T11:36:23Z Sovenhic 36254 gramatica 2506199 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009 e 2011, en succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi tornarmai foguèt elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'8a circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== fg53x1alkgwpiq9fcw26wczz7phdu1h