8 d'agost

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>8 d'agost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>644</id>
    <revision>
      <id>2506251</id>
      <parentid>1855376</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Jimmy Wales]]</comment>
      <origin>2506251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1345" sha1="2rc3e9t1r3em3h2d225hjckf744rpeg" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{agost}}

== Eveniments ==
* [[1605]] - Jorn de fondacion de la vila d'[[Oulu]], en [[Finlàndia]].
* [[1949]] - Independéncia de [[Botan]].
* [[1974]] - Declaracion de renonciament de [[Richard Nixon]], president dels [[Estats Units]], aprèp l'escandal del Watergate.

== Naissenças ==
* [[1875]] - [[Artur Bernardes]], president de Brasil (m. [[1955]])
* [[1901]] - [[Ernest Lawrence]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[1958]])
* [[1902]] - [[Paul A.M. Dirac]], fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1984]])
* [[1907]] - [[Benny Carter]], musician de [[jazz]] dels [[Estats Units]] (m. [[2003]])
* [[1925]] - [[Alija Izetbegovic]], president de [[Bòsnia e Ercegovina]] (m. [[2003]])
* [[1934]] - [[Cláudio Hummes]], cardenal brasilièr
* [[1966]] - [[Jimmy Wales]], entrepreneire d'Internet

== Decèsses ==
* [[1977]] - [[Edgar Douglas Adrian]], fisiologista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1889]])
* [[1996]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician britanic, Prèmi Nobel (n.[[1905]])

----
Vejatz tanben:
* [[7 d'agost]] | [[9 d'agost]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>2rc3e9t1r3em3h2d225hjckf744rpeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506252</id>
      <parentid>2506251</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Roger Federer]]</comment>
      <origin>2506252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="j6c9prbnc19hgq8us0ks8twekakid5n" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{agost}}

== Eveniments ==
* [[1605]] - Jorn de fondacion de la vila d'[[Oulu]], en [[Finlàndia]].
* [[1949]] - Independéncia de [[Botan]].
* [[1974]] - Declaracion de renonciament de [[Richard Nixon]], president dels [[Estats Units]], aprèp l'escandal del Watergate.

== Naissenças ==
* [[1875]] - [[Artur Bernardes]], president de Brasil (m. [[1955]])
* [[1901]] - [[Ernest Lawrence]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[1958]])
* [[1902]] - [[Paul A.M. Dirac]], fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1984]])
* [[1907]] - [[Benny Carter]], musician de [[jazz]] dels [[Estats Units]] (m. [[2003]])
* [[1925]] - [[Alija Izetbegovic]], president de [[Bòsnia e Ercegovina]] (m. [[2003]])
* [[1934]] - [[Cláudio Hummes]], cardenal brasilièr
* [[1966]] - [[Jimmy Wales]], entrepreneire d'Internet
* [[1981]] - [[Roger Federer]], jogaire de tennis soís

== Decèsses ==
* [[1977]] - [[Edgar Douglas Adrian]], fisiologista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1889]])
* [[1996]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician britanic, Prèmi Nobel (n.[[1905]])

----
Vejatz tanben:
* [[7 d'agost]] | [[9 d'agost]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>j6c9prbnc19hgq8us0ks8twekakid5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506254</id>
      <parentid>2506252</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Dustin Hoffman]]</comment>
      <origin>2506254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="my1hgan999fml4s0shi0gnqkr9v5j5z" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{agost}}

== Eveniments ==
* [[1605]] - Jorn de fondacion de la vila d'[[Oulu]], en [[Finlàndia]].
* [[1949]] - Independéncia de [[Botan]].
* [[1974]] - Declaracion de renonciament de [[Richard Nixon]], president dels [[Estats Units]], aprèp l'escandal del Watergate.

== Naissenças ==
* [[1875]] - [[Artur Bernardes]], president de Brasil (m. [[1955]])
* [[1901]] - [[Ernest Lawrence]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[1958]])
* [[1902]] - [[Paul A.M. Dirac]], fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1984]])
* [[1907]] - [[Benny Carter]], musician de [[jazz]] dels [[Estats Units]] (m. [[2003]])
* [[1925]] - [[Alija Izetbegovic]], president de [[Bòsnia e Ercegovina]] (m. [[2003]])
* [[1934]] - [[Cláudio Hummes]], cardenal brasilièr (m. [[2022]])
* [[1937]] - [[Dustin Hoffman]], actor american
* [[1966]] - [[Jimmy Wales]], entrepreneire d'Internet
* [[1981]] - [[Roger Federer]], jogaire de tennis soís

== Decèsses ==
* [[1977]] - [[Edgar Douglas Adrian]], fisiologista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1889]])
* [[1996]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician britanic, Prèmi Nobel (n.[[1905]])

----
Vejatz tanben:
* [[7 d'agost]] | [[9 d'agost]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>my1hgan999fml4s0shi0gnqkr9v5j5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cláudio Hummes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19101</id>
    <revision>
      <id>2506253</id>
      <parentid>1866814</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>† 2022</comment>
      <origin>2506253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1374" sha1="1lwp7vgts592otpriqv3riibf1rmqfh" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Cláudio ''Cardenal'' Hummes'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 | [[Image:Hummes2006.jpg|230px|&lt;center&gt;'''Cláudio Hummes''']]
|-
!align=right|Profession:
| cardenal de la [[Glèisa Catolica Romana]]
|-
!align=right|País:
| [[Brasil]]
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[8 d'agost]] de [[1934]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
| Montenegro, [[Rio Grande do Sul]], [[Brasil]]
|}

'''Cláudio ''Cardenal'' Hummes''' (n. '''Auri Alfonso Hummes''' en [[1934]]) es cardenal [[brasil]]ièr de la [[Glèisa Catolica Romana]]. Nomenat arquevesque de la [[São Paulo (ciutat)|ciutat de São Paulo]] en [[1998]], a recebut lo títol de ''cardenal'' en [[2001]], del [[papa]] [[Joan Pau II]]. Es considerat un defensor dels drechs dels trabalhaires e de la doctrina tradicionala de la Glèisa Catolica.

Actualament (dempuèi lo [[31 d'octobre]] de [[2006]]) es lo prefècte de la Congregacion del Clèro, nomenat per lo papa [[Beneset XVI]].


[[Categoria:Teologian brasilièr|Hummes, Cláudio]]
[[Categoria:Naissença en 1934|Hummes, Cláudio]]
[[Categoria:Decès en 2022|Hummes, Cláudio]]</text>
      <sha1>1lwp7vgts592otpriqv3riibf1rmqfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beatritz de Diá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19508</id>
    <revision>
      <id>2506235</id>
      <parentid>2491626</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>32520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="n6kk1lam8v2dxh9ky1s8wvdqcu3ykyo" xml:space="preserve">{{Dialecte Vivaroaupenc}}
{{Omon|Diá (omonimia)}}
[[imatge:Beatriz de Dia - BN MS12473.jpg|thumb|right|Pintura medievala de la Comtessa de Diá]]
'''Beatritz de Diá''' o la '''Comtessa de Diá''' (en occitan ancian ''Beatritz de Dia'' o ''la Comtessa de Dia'') (1184 ? - 1214 ? o ben vèrs 1140 - après 1175), èra una [[Trobador|trobairitz]] dels sègles 12 e 13.

I a pauc d'entresenhas sus aquela femna de la civilizacion de la [[fin'amor]]. 

Son nom exacte se coneis pas amb seguretat mas una tradicion li atribuís lo prenom de «'''Beatritz'''». 

N'i a que pensan puslèu que se tracta d'«'''Isoarda'''», filha d'un Còmte [[Isoard]] de [[Diá]]; èra benlèu l'esposa de Ramon d’Agot; e saique foguèt amorosa de Rambaud IV d'[[Aurenja]], lo nebodet del trobador omonim Rambaud d'Aurenja.&lt;ref&gt;[https://www.rialto.unina.it/vidas_componimento/vida-della-contessa-di-dia/ Analisi de la vida de la Comtessa de Diá] dins lo sit scientific ''Rialto'', dedicat als trobadors (en italian).&lt;/ref&gt;

Segon ''[[Lo Gai Saber: Antologia Provençala]]'', Beatritz de Diá «foguèt jamai comtessa de Diá» e es «sovent ... confondua amb sa nòra Felip o Felipa, frema d'[[Aimar de Peitieus]], comtessa de Diá en [[1199]]».&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=gM9nCN2w24wC&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;dq=%22Troubairis%22&amp;pg=PA37#v=onepage&amp;q=%22Troubairis%22&amp;f=false Lou gai-sabé: Antoulougìo prouvençalo]&lt;/ref&gt;.

Avèm cinc [[poèma]]s d'aquela autora.

== Òbras coneguas ==
* «A chantar m'er de so q'eu non volria» («A chantar m'èr de çò qu'eu non volria»)
* «Ab joi et ab joven m'apais» («Amb jòi e amb jovent m'apais»)
* «Estat ai en greu cossirier» («Estat ai en grèu cossirier»)

== «A chantar m'er de so qu'eu no volria» ==
Sa chançon «A chantar m'er de so qu'eu no volria» («A chantar m'èr de çò qu'eu non volria») es la sola pèça trobadoresca d'una femna que se'n siá servaa intacta la musica.

Vaquí la transcripcion modèrna de la chançon:
[[Imatge:A_chantar.png|center|500px|]]

==Vejatz tanben==
===Articles connèxes===
*[[Lista de trobadors e trobairises|Lista de trobadors e trobairitz]]
*[[Trobairitz]]

===Liams extèrnes===
* [http://lletra.uoc.edu/especials/folch/comtessa.htm Poemes de la comtessa de Dia a UOC Lletra].
* http://troubadours.byu.edu/PC/PC-046/46%20-%20Beatritz%20de%20Die.htm
* La [https://web.archive.org/web/20160303204047/http://ca.sabadell.cat/Nomenclator/p/dades_cat.asp?Id=1582 plaça de Beatriu de Dia] en el [[nomenclàtor]] de [[Sabadell]].
* {{GEC|0022326}}
* [https://www.rialto.unina.it/vidas_componimento/vida-della-contessa-di-dia/ Analisi de la vida de la Comtessa de Diá] dins lo sit scientific ''Rialto'', dedicat als trobadors (en italian).

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=N/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl|Portal Occitània|Portal Provença|Portal musica|LitOc}}
{{Autoritats}}

{{DEFAULTSORT:Beatriz Dia}}
[[Categoria:Trobairitz]]
[[Categoria:Poèta de l'Edat Mejana]]
[[Categoria:Trobador daufinenc dau segle XII]]
[[Categoria:Trobador daufinenc dau segle XIII]]
[[Categoria:Trobador provençau dau sègle XII]]
[[Categoria:Trobador provençau dau sègle XIII]]
[[Categoria:Escrivan medieval de lenga d'òc]]
[[Categoria:Personalitat femenina de l'Edat Mejana]]
[[Categoria:Escrivan francés del sègle XII]]
[[Categoria:Escrivan occitan]]
[[Categoria:Compositor medievau]]</text>
      <sha1>n6kk1lam8v2dxh9ky1s8wvdqcu3ykyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jimmy Wales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23107</id>
    <revision>
      <id>2506250</id>
      <parentid>2467324</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en Alabama + Categoria:Naissença en 1966</comment>
      <origin>2506250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="cu158z7y3git051tqvala2ow81caqwj" xml:space="preserve">[[Fichièr:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|thumb|250px|Jimbo Wales a una conferéncia a FOSDEM 2005 a [[Brussèlas|Brussèlas, Belgica]]]]

[[Fichièr:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|Jimmy Wales en 2014 a las Conferéncias Globalas CeBIT]]

'''Jimmy Donal Wales''', mai conegut coma '''Jimbo Wales''' ([[Huntsville]], 7 d'agost de [[1966]]), es un entrepreneire d'[[Internet]], conegut internacionalament per causa qde [[Wikipèdia]] coma un dels fondadors d'aqueste projècte, amb [[Larry Sanger]]. Son ròtle e son discors al sen d'aquesta enciclopèdia liura son criticats durament per mantun membre del forum de critica wikipedian [[Wikipediocracy]].

== Biografia ==

Jimmy Wales nasquèt a Huntsville, ([[Alabama]]), [[Estats Units]] en 1966. Estudièt a l'[[escòla Randolph]] e mai tard se diplomèt en finanças a l'[[Universitat d'Auburn]] (Alabama). Amassa amb Larry Sanger, Wales fondèt la [[Wikipèdia]], una enciclopèdia basada sul concèpte [[wiki]] e lo modèl de [[programacion liura]]. 

Es actualament lo president de la [[Fondacion Wikimèdia]], una fondacion sens tòca lucrativa situada a [[Tampa]] ([[Florida]]). 

Wales es un admirador de l'[[objectivisme]], la filosofia desvolopada per la filosòfa e escrivana russoamericana [[Ayn Rand]]. Del temps qu'estudiava a l'Universitat, foguèt proprietari e moderador d'una lista de corrièr sonada &quot;Discussion moderada en Filosofia Objectivista&quot;.

== Vejatz tanben ==
* [[:en:User:Jimbo Wales|Sa pagina d'utilizaire sus la Wikipèdia en anglés]]

== Ligams extèrnes ==
{{commons|category:Jimbo_Wales|Jimmy Wales}}
* [http://www.jimmywales.com Jimmy Wales (pagina personala)]
* [https://web.archive.org/web/20041011192814/http://blog.jimmywales.com/ Jimmy Wales (blòg personal)]
* [http://www.usatoday.com/tech/news/techinnovations/2003-06-30-wiki_x.htm Entrevista a USA Today]
* [https://web.archive.org/web/20050714021725/http://www.msnbc.msn.com/id/6298340/site/newsweek/ Article de Newsweek]
* [http://www.bbc.co.uk/spanish/specials/1746_wikipedia/index.shtml Entrevista de Bbc.com en espanhòl]
* [https://web.archive.org/web/20090104124453/http://rous.redbarn.org/objectivism/mail-lists.html Lista extrèmament desactualizada de Mailing sus l'objectivisme]


{{commons|Jimmy Wales}}

{{ORDENA:Wales, Jimmy}}
[[Categoria:Wikipèdia]]
[[Categoria:Naissença en Alabama]]
[[Categoria:Naissença en 1966]]</text>
      <sha1>cu158z7y3git051tqvala2ow81caqwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dàvid Grosclaude</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30253</id>
    <revision>
      <id>2506213</id>
      <parentid>2408522</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2473" sha1="0s80cirxiyhluitm4nx8hncai2t40wu" xml:space="preserve">&lt;!--Article redigit en gascon--&gt;
{{Infobox Persona
|dialècte=gascon
|profession=jornalista, òme politic
|nacionalitat=[[França|francesa]]
}}

'''Dàvid Grosclaude''' (en francés ''David Grosclaude''; [[Chinon]], [[14 d'abril]] de [[1958]]) qu'ei un jornalista [[Occitània|occitan]] de [[Bearn]], un deus militants mei famós de l'[[occitanisme]] contemporanèu e un politician de la region de [[Nòva Aquitània]]. 

==Biografia==
Hilh de l'occitanista [[Miquèu Grosclaude]], Dàvid que vadó dens l'ambient de l'occitanisme. Atau que participè a la creacion deus prumèrs programas de television en occitan de [[France 3]]. En [[1983]] qu'estó un deus pairs de [[Ràdio País]]. Que creè la [[SCOP]] de premsa [[Vistedit]] dens l'encastre de la quau desvolopè en [[1994]] lo setmanèr en occitan ''[[La Setmana]]'', puish en [[1995]] la revista per mainatges ''[[Plumalhon]]'' e en [[2000]] la revista ''[[Papagai]]''. Que hasó deu traductor d'[[Asterix]] en occitan. Qu'estó lo president de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] de [[2001]] a [[2010]].

A la seguida de son eleccion a la [[Conselh regional d'Aquitània|Region Aquitània]], abandonè lo son emplec a Vistedit e la presidéncia de l'IEO.

En novembre de 2015, es nomenat president de l’[[Ofici public de la lenga occitana]]. Se representa pas a las eleccions regionalas de 2015.

==Engatjament politic ==
En [[1988]] qu'estó un deus creators deu movement politic [[Entau País]] (uei desapareishut). En 2010 que's presentè a las eleccions regionaus coma cap de lista deu movement [[Europe Écologie Les Verts]] (dens l'encastre d'un acòrd entre EELV e lo [[Partit Occitan]] dont es membre)  dens lo departament deus [[Pirenèus Atlantics]]. Que passè justet lo cap deus 10% e vengó doncas [[conselhèr regionau]]. Ad aqueth títol, es delegat a la politica linguistica en favor de las lengas basca e occitana au [[Conselh Regional d'Aquitània|Conselh Regionau d'Aquitània]].

== Ligams extèrns ==
* [[Partit Occitan]]
* [[Bastir!]]{{multibendèl|Portal Bearn|portal Occitània}}

{{Clr}}
{{dinastia|carta=oc|abans= [[Felip Carbona]]|aprèp=[[Pèire Brechet]]|nom=[[Imatge:Logo_IEO.gif|30px]] &lt;br /&gt;[[Institut d'Estudis Occitans|President de l'IEO]] &lt;br /&gt; [[2001]] - [[2010]]}}

{{DEFAULTSORT:Grosclaude, Dàvid}}

[[Categoria:President de l'IEO]]
[[Categoria:Conselhièr regional d'Aquitània]]
[[Categoria:Politician occitan]]
[[Categoria:Occitanista]]
[[Categoria:Naissença en 1958]]</text>
      <sha1>0s80cirxiyhluitm4nx8hncai2t40wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34694</id>
    <revision>
      <id>2506219</id>
      <parentid>2435570</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <origin>2506219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3183" sha1="h9jabzprsskr1xivyarhch4d0a141ko" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Referéncias ==
&lt;references/&gt;{{Autoritats}}

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>h9jabzprsskr1xivyarhch4d0a141ko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506220</id>
      <parentid>2506219</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Referéncias */</comment>
      <origin>2506220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="r8ir5s1814e93j99ly6s0p9lpoula2a" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>r8ir5s1814e93j99ly6s0p9lpoula2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506222</id>
      <parentid>2506220</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <origin>2506222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="ifmm7pf7ykcl1iiy0rkmmcrgzm9w3ry" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>ifmm7pf7ykcl1iiy0rkmmcrgzm9w3ry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506223</id>
      <parentid>2506222</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Annèxas */</comment>
      <origin>2506223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="nf2gfwb4ke3ojmq9um971lcqauk53x7" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Mai au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre [[Asia]] e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>nf2gfwb4ke3ojmq9um971lcqauk53x7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506224</id>
      <parentid>2506223</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Limits e frontieras dau continent */</comment>
      <origin>2506224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4256" sha1="r40g9yehfp8ox53al5st1lqtu94x5o8" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Mai au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>r40g9yehfp8ox53al5st1lqtu94x5o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506226</id>
      <parentid>2506224</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Limits e frontieras dau continent */</comment>
      <origin>2506226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4924" sha1="ddw4vpi1hlg11iqd6hfg5f3h7ipdts4" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>ddw4vpi1hlg11iqd6hfg5f3h7ipdts4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506227</id>
      <parentid>2506226</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Limits e frontieras dau continent */</comment>
      <origin>2506227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5346" sha1="b0u6t7wcg2bf1jn6ypmzjmn25cxyyo9" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e [[Asia]] forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>b0u6t7wcg2bf1jn6ypmzjmn25cxyyo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506228</id>
      <parentid>2506227</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Limits e frontieras dau continent */</comment>
      <origin>2506228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5342" sha1="cpgokeardv7exorukvt67hctiolu9ay" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>cpgokeardv7exorukvt67hctiolu9ay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506229</id>
      <parentid>2506228</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Limits e frontieras dau continent */</comment>
      <origin>2506229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6467" sha1="hn5eh9njhnyobtqq9iriu3zupgvuurv" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent car assosta lei fònts de la màger part dei grands flumes asiatics.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>hn5eh9njhnyobtqq9iriu3zupgvuurv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506230</id>
      <parentid>2506229</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="r3mnjdxhh1hq98wrltudfvf52195xqp" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>r3mnjdxhh1hq98wrltudfvf52195xqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506231</id>
      <parentid>2506230</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7499" sha1="tf1z1faz1iex516nl9hv4t2jinw7czp" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formantum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquiztan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>tf1z1faz1iex516nl9hv4t2jinw7czp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506232</id>
      <parentid>2506231</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7499" sha1="12bstarplqicilcaq31stnj1fxsrm8c" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquiztan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>12bstarplqicilcaq31stnj1fxsrm8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506233</id>
      <parentid>2506232</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7500" sha1="23h6hj7a6bz1i99xlwvehyyj8bu4e49" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>23h6hj7a6bz1i99xlwvehyyj8bu4e49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506234</id>
      <parentid>2506233</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7950" sha1="qb9a7nfemsb3gefmoq5g918g98diez3" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e [[palun|palunós]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>qb9a7nfemsb3gefmoq5g918g98diez3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506236</id>
      <parentid>2506234</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9267" sha1="fl0t3hkb7cixmfewj3jasgrjx9j5imm" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum::4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>fl0t3hkb7cixmfewj3jasgrjx9j5imm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506237</id>
      <parentid>2506236</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Idrografia */</comment>
      <origin>2506237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9266" sha1="3tvvggyfqt9cfpl0ietg4j25sd0s6g5" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>3tvvggyfqt9cfpl0ietg4j25sd0s6g5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506238</id>
      <parentid>2506237</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Idrografia */</comment>
      <origin>2506238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10236" sha1="ik4tic3zymuhjywby54pdpzw26vrx2l" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en [[Asia]]. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>ik4tic3zymuhjywby54pdpzw26vrx2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506239</id>
      <parentid>2506238</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Idrografia */</comment>
      <origin>2506239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10232" sha1="pwnbjtbiakbqzh3bedlrazsoukot9zu" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son clima, es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>pwnbjtbiakbqzh3bedlrazsoukot9zu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506240</id>
      <parentid>2506239</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10236" sha1="7z9qua216gyjbm0enx2uaazr0sha0w3" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>7z9qua216gyjbm0enx2uaazr0sha0w3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506241</id>
      <parentid>2506240</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Idrografia */</comment>
      <origin>2506241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10821" sha1="bcnfimus1mw76p15wq5vn1eupyh16ww" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>bcnfimus1mw76p15wq5vn1eupyh16ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506242</id>
      <parentid>2506241</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Annèxas */</comment>
      <origin>2506242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11354" sha1="imxt5ad8yx3dk2k1pnn5sjuo9khsbgv" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>imxt5ad8yx3dk2k1pnn5sjuo9khsbgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506243</id>
      <parentid>2506242</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geologia e tectonica */</comment>
      <origin>2506243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12059" sha1="lecx5nwxmnsv1vu4c1dyeeti619tcrd" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la mar [[Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>lecx5nwxmnsv1vu4c1dyeeti619tcrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506244</id>
      <parentid>2506243</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geologia e tectonica */</comment>
      <origin>2506244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12059" sha1="tsmwip3u7v6jnfhgz6lqwhzo28n05ua" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>tsmwip3u7v6jnfhgz6lqwhzo28n05ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506245</id>
      <parentid>2506244</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geologia e tectonica */</comment>
      <origin>2506245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12557" sha1="i32u8tmh0w5z1bvvc36fbf4t5y5foq7" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>i32u8tmh0w5z1bvvc36fbf4t5y5foq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506246</id>
      <parentid>2506245</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geologia e tectonica */</comment>
      <origin>2506246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12567" sha1="jm98exey8q3mabaeecha7b4tu2ky1ec" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirquizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>jm98exey8q3mabaeecha7b4tu2ky1ec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506247</id>
      <parentid>2506246</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12567" sha1="qqsojlwab63tc77qnchae0mr0wbh0wy" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>qqsojlwab63tc77qnchae0mr0wbh0wy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506248</id>
      <parentid>2506247</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relèus e orografia */</comment>
      <origin>2506248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12580" sha1="sspdr5ozhbr8087w2k67lby7qvom474" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>sspdr5ozhbr8087w2k67lby7qvom474</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506249</id>
      <parentid>2506248</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T20:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geologia e tectonica */</comment>
      <origin>2506249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13752" sha1="1xpmjpo9jt3b3gblqp6s5r6l23mtqxf" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox Continent
|imatge=Asia_(orthographic_projection).svg
|autonim=
|superfícia=44 579 000
|populacion=4 140 336 501
|densitat=87
|país=49
|lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]]
|vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]]
|fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00
}}

'''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstre]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]].

Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic.

Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde.

La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]].

== Geografia fisica ==

=== Limits e frontieras dau continent ===

La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs.

Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica.

Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]].

=== Relèus e orografia ===

Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics.

A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas.

Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]].

=== Idrografia ===

Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]].

En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion.

En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas.

=== Geologia e tectonica ===

La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic.

L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]].

Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas.

=== Ressorsas naturalas ===

Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{Païses d'Asia}}

[[Categoria:Asia|*]]</text>
      <sha1>1xpmjpo9jt3b3gblqp6s5r6l23mtqxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Nicolas Eynaud</title>
    <ns>2</ns>
    <id>66581</id>
    <revision>
      <id>2506276</id>
      <parentid>2504860</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T11:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Organizacion tematicas */</comment>
      <origin>2506276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38791" sha1="qheulpiw09hwo0lqjmwkmwtnvcny42m" xml:space="preserve">{{Utilizaire administrator}}
{{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}}
{{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}}
{{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}}

== Administracion ==

* [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]].
* [[Wikipèdia:Administrator]].
* [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]].
* [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]].

== Autrei còmptes ==

* [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]].

== Organizacion tematicas ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;&quot;
|+ '''Ensembles tematics d'articles'''
|-
| '''Tematica'''
| '''Articles fachs'''
|-
| '''Zònas geograficas'''
| [[Andes]] – [[Antartida]] – [[Aups]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]].
|-
| '''País'''
| [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]].
|-
|'''Istòria de la Mesopotamia Antica'''
| [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]]
|-
|'''Istòria de la Grèca Antica'''
| [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas
|-
|'''Istòria de la Roma Antica'''
| [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}}
|-
|'''Istòria de Mesoamerica'''
| [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]]
|-
|'''Istòria de l'Empèri Bizantin'''
| [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]]
|-
|'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X'''
| [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]].
|-
|'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)'''
| [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]].
|-
|'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)'''
| [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]].
|-
|'''Renaissença''' 
| [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]]
|-
|'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)'''
| [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]]
|-
|'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)'''
| [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]]
|-
|'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)'''
| [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]]
|-
|'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991)
| [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]]
|-
|'''Istòria actuala''' (1991-)
| [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]]
|-
|'''Politica'''
| [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]].
|-
|'''Filosofia'''
| [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]].
|-
|'''Matematicas'''
| [[Aira]] – [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – [[Teorèma de Pitagòras|Pitagòras (teorèma)]] – Probabilitat
|-
|'''Fisica'''
| [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Isaac Newton|Newton (Isaac)]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]].
|-
|'''Astronomia'''
| [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]].
|-
|'''Quimia'''
| [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]].
|-
|'''Geologia'''
| [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]]
|-
|'''Geografia'''
| [[Geografia]]
|-
|'''Istòria'''
| [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]]
|-
|'''Guèrra e art militar'''
| [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]]
|-
|'''Arquitectura'''
| [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]]
|-
|'''Literatura'''
| [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]].
|-
|'''Cinèma'''
| [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]].
|-
|'''Cosina/gastronomia'''
| [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]].
|}

=== Articles ===

* '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]].
* '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]].
* '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]].
* '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]].
* '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Latin]] – [[Japonés]].
* '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]].
* '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]].
* '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]].
* '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]].
* '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] –  [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]].
* '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]].

=== Illustracions ===

==== Astronomia ====

&lt;gallery&gt;
Asteroïdes troians.png
Cefeida.png
Cères - Estructura intèrna.png
Cometa.png
Constellacion - Aquarius.png
Constellacion - Boötes.png
Constellacion - Cancer.png
Constellacion - Canis Major.png
Constellacion - Centaurus.png
Constellacion - Cepheus.png
Constellacion - Cetus.png
Constellacion - Crux.png
Constellacion - Cygnus.png
Constellacion - Draco.png
Constellacion - Eridanus.png
Constellacion - Hercules.png
Constellacion - Hydra.png
Constellacion - Leo.png
Constellacion - Lyra.png
Constellacion - Ophiuchus.png
Constellacion - Orion.png
Constellacion - Pegàs.png
Constellacion - Sagittari.png
Constellacion - Pisces.png
Constellacion - Scutum.png
Constellacion - Taurus.png
Constellacion - Triangulum.png
Constellacion - Ursa Major.png
Constellacion - Virgo.png
Constellacion - Vulpecula.png
Diagrama Hertzsprung-Russell.png
Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png
Evolucion dau Sistèma Solar.png
Jupitèr e lei satellits galileans.png
Mart - Estructura intèrna.png
Mercuri - Estructura intèrna.png
Ponchs de Lagrange.png
Planeta - Aisse de rotacion.png
Tèrra - Estructura intèrna 2.png
Vènus - Estructura intèrna.png
&lt;/gallery&gt;

==== Biologia ====

&lt;gallery&gt;
Blennoragia - EVCI 2004.png
Clamídia - EVCI 2004.png
Epatiti B - EVCI 2004.png
Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png
SIDA - EVCI 2004.png
SIDA - Evolucion de la malautiá.png
SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png
Sifílis - EVCI 2004.png
Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png
Sistèma digestiu uman - Estomac.png
Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png
Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png
Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png
Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png
Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png
Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png
Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png
Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png
VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png|
VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png
VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png
VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png
VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png
VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png
VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png
VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png
VIU - Borronament d'un virüs novèu.png
VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png
&lt;/gallery&gt;

==== Espòrt ====

&lt;gallery&gt;
Backgammon - Descripcion dau faudau.png
Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png
Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png
Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png
Rugbi - Prat.png
Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png
Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png
&lt;/gallery&gt;

==== Geografia ====

&lt;gallery&gt;
Afganistan - Agricultura.png
Afganistan - Carta topografica.png
Afganistan - Clima.png
Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png
Afghanistan - Religions - oc.png
Afganistan - Ressorsas naturalas.png
Topografia dau continent african.png
Anatolia anciana.png
Antartic - Topografia.png
Aups - Topografia.png
Austràlia - Clima.png
Austràlia - Topografia.png
Bagdad - Plan generau (2022).png
Canau de Panamà - Esquèma generau.png
China - Carta lingüistica.png
China - Clima.png
China - Subdivisions.png
Cuba - Topografia.png
Espanha - Agricultura.png
Espanha - Clima.png
Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png
Espanha - Industria &amp; Energia.png
Spanish dialects in Spain-oc.png
Estats Units d'America - Lengas.png
Etiopia - Clima.png
Etiopia - Densitat de populacion.png
Etiopia - Lengas.png
Etiopia - Religion.png
Etiopia - Topografia.png
Everest - Plan simplificat.png
Finlàndia - Clima.png
Finlàndia - Lengas.png
Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png
Francés - Dialèctes principaus dau francés.png
Golf Persic - Idrocarburs.png
Lengas d'India.png
Índia - Clima.png
Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png
Indonesia - Clima.png
Indonesia - Ressorsas naturalas.png
Iran Geografia fisica.png
Iran - Clima.png
Iran - Ressorsas naturalas.png
Iran - Religions.png
Iraq - Clima.png
Iraq - Lengas.png
Iraq - Religion.png
Iraq - Topografia.png
Israèl - Topografia.png
Itàlia - Demografia.png
Itàlia - Agricultura.png
Industria e Energia.png
Itàlia - Lengas.png
Kamchatka - Carta topografica.png
Mar Baltica.png
Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png
Mar Mediterranèa - Clima.png
Mar Mediterranèa - Demografia.png
Mar Mediterranèa - Industria.png
Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png
Mar Mediterranèa - Religions.png
Mar Mediterranèa - Topografia.png
Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png
Mauritània - Carta topografica.png
Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png
Namibia - Carta topografica.png
Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png
Occitània - Topografia.png
Ocean Artic - Clima.png
Ocean Artic - Topografia.png
Paquistan - Carta topografica.png
París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png
Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png
Peninsula Aràbia - Religions.png
Peninsula Aràbia - Topografia.png
Peró - Clima.png
Peró - Lengas.png
Peró - Ressorsas naturalas.png
Peró - Topografia.png
Polonha - Agricultura.png
Polonha - Clima.png
Polonha - Demografia.png
Polonha - Lengas.png
Polonha - Ressorsas naturalas.png
Sahara - Demografia.png
Sodan - Clima.png
Sodan - Topografia.png
Tailàndia - Topografia.png
Turquia - Clima.png
Turquia - Lengas.png
Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png
&lt;/gallery&gt;

==== Geologia ====

&lt;gallery&gt;
Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png
Cicle dei ròcas.png
Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png
Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png
Formacion d'un pingo.png
Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png
Metamorfisme de contacte.png
Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png
Occitània - Carta sismica.png
Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png
Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png
Tèrratrem - Esquèma generau.png
Volcan - Formacion d'una caldera.png
&lt;/gallery&gt;

==== Istòria ====

&lt;gallery&gt;
Cronologia de la Preïstoria.jpg
Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png
Cultura de la terralha cardiala.png
Civilizacion de l'Indus.png
Empèri d'Akkad.png
Civilizacion dei Terramare.png
Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg
Itàlia - Cultura de Villanova.png
Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png
Colonizacion antica de Mediterranèa.png
Urartu.png
Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png
Orient Mejan (vèrs 600 avC).png 
Orient Mejan (vèrs 540 avC).png
Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png
Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png 
Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png
Grècia - Guèrras Medicas.png
Guèrra dau Peloponès.jpg
Guèrra de Peloponès.png
Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png
Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png
Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png
Empèri Maurya (265 avC).png
Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png
Premiera Guèrra Punica.png
Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png
Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png
Empèri Roman - Formacion.png
Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png
Grècia - Situacion generala en 200 avC.png
Reiaumes Indogrècs.png
Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png
Empèri Roman sota August.png
China - Començament dau sègle I.png
Illas Britanicas - Conquista romana.png
Orient Mejan vèrs 100.png
Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png
India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png
China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png
Reiaume d'Aksum.png
India - Empèri Gupta vèrs 400.png
China vèrs 440.png
Indochina - Sègle V.png
Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png
Exil musulman.png
Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png
Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png
Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png
Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png
Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png
Peninsula Iberica vèrs 750.png
Empèri Tang.png
Peninsula Iberica vèrs 790.png
Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png
Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png
Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png
Magrèb (sègle IX).png
Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png
Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png
Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png
India - Empèri Pratihara vèrs 900.png
Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png
Orient Mejan vèrs 970.png
Armenia - Periòde Bagratida.png
Territòris de Cnut lo Grand.png
Tiwanaku - Plan generau.png
Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png
Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png
Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png
Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png
Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png
Seldjokidas - Esquèma generau.png
Magrèb en 1100.png
Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png
França-Aragon-Principats occitans 1180.svg 
França-Aragon-Principats occitans 1180.png
Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png
Tresena Crosada.png
Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png
China vèrs 1200.png
Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png
Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png
Reconquista - Sègle XIII.png
Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png
Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png
Territòris dau còmte de Fois 2.png 
Territòris dau reiaume d'Aragon.png
Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png
Imperi Pirenenc.png
Occitània - Crosada deis Albigés.png
Cultura de Mississipí - Sites principaus.png
Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png
Empèri de Mali.png
Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png
India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png
Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png
Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png
Empèri Timurida.png
Guèrra de Cent Ans (1420).png
Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png
File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png
Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png
Union de Kalmar.png
Confederacion dei VIII Cantons.png
Laos - Reiaume de Lan Xang.png
Constantinòble - Sètge de 1453.png
Itàlia - Patz de Lodi (1454).png
Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png
Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png
Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png
Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png
Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png
Etiopia - Sègle XV.png
Polonha - Dinastia Jagellon.png
Mesoamerica - Esquèma generau.png
India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png
Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png
Empèri Inca.png
Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png
Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png
Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png
Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png
Euròpa - Reforma.png
Empèri Songai.png
Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png
Magrèb (sègle XVI).png
Indonesia - Periòde dei Sultanats.png
Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png
India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png
Polonha - Sègle XVII.png
America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png
Etiopia - Sègle XVII.png
Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png
Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png
Magrèb en 1670.png
America dau Sud Espanhòla (1690).png
Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png
Empèri Safavida.png
Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png
Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png
Laos - Division territòriala vèrs 1750.png
Romania - Division territòriala vèrs 1750.png
Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png
India - Division de la peninsula vèrs 1765.png
Polonha - Partiments de Polonha.png
Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png
Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png
Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png
Soïssa - Sègle XVIII.png
Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png
Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png
Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png
Itàlia - Periòde francés.png
Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png
Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png
Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png
Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png
Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png
Escandinàvia en 1815.png
Nepal - Tractat de Sugauli.png
Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png
Empèri Qing (sègle XIX).png
Tailàndia - Annadas 1830.png
Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png
Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png
India - Division de la peninsula indiana en 1858.png
Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png
Itàlia - Unificacion.png
Grècia - Evolucions territòrialas.png
Mexic - Intervencion francesa.png
Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png
Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png
Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png
Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png
Canadà - Territòri canadenc en 1867.png
Guèrra Boshin.jpg
Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png
Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png
Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png
Africa de l'Oèst en 1875.png
Serbia - Territòri en 1878.png
Romania - Romania en 1878.png
Sistèmas de Bismarck.png
Etiopia - Territòri en 1889.png
Empèri Turcoegipcian.png
Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png
Colonizacion de l'Africa Occidentala.png
Brasil - Evolucion territòriala.png
Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png
Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png
Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png
Malàisia - Periòde coloniau.png
Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png
Canadà - Territòri canadenc en 1905.png
Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png
Cameron - Colonizacion alemanda.png
Libia - Formacion territòriala.png
Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png
Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png
Armenia - Genocidi armèni.png
Ofensiva dei Cent Jorns.png
Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png
Cameron - Partiment francobritanic.png
Guèrra civila russa.png
Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png
Iogoslavia - Formacion dau país.png
Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png
Sodan - Periòde coloniau (1920).png
Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png
Peró - Evolucions territòrialas.png
Turquia - Tractat de Laussana (1923).png
Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png
Euròpa en 1924.png
Romania - Romania en 1925.png
Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png
URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png
Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png
Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png
Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png
Guèrra d'Espanha.png
Asia Centrala Sovietica en 1936.png
Paraguai - Evolucion territòriala.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png
India - Division de la peninsula indiana en 1939.png
Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png
Campanha de Polonha (1939).png
Romania - Romania en 1940.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png
Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png
Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png
Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png
Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png
Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png
Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png
Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png
India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png
Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png
Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png
Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png
Crisi de Suez (1956).png
Antartic - Revendicacions territòrialas.png
Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png
OPEP - País membres.png
URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png
Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png
Cachemire - Situacion en 1963.png
Guèrra de Vietnam (1965).png
Guèrra dei Sièis Jorns.png
Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png
Guèrra de Kippor.png
Premiera Guèrra d'Afganistan.png
Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png
Guèrra Freja - Monde (1980).png
Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png
Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png
Bantostans sudafricans (annadas 1980).png
Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png
Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png
Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png
Question dau Sahara Occidentau.png
Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png
Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png
Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png
Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png
Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png
Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png
Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png
Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png
Arsenaus nuclears en 2011.png
Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png
Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png
Peró - Sendier Luminós.png
Tractat Antartic (2016).png
Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png
OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png
Ocean Artic - Situation politica en 2021.png
&lt;/gallery&gt;

==== Mineraus ====

&lt;gallery&gt;
Amazonita.png|Amazonita
Argent natiu.png|Argent natiu
Calcita - Madagascar.png|Calcita
Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita
Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina
Sofre (Sicíla).png|Soupre
Vanadinita.png|Vanadinita
&lt;/gallery&gt;

==== Musica ====

&lt;gallery&gt;
Musica - Estructura d'una nòta de musica.png
Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png
Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png
Wikipèdia - Interval (musica).png
&lt;/gallery&gt;

==== Politica ====

&lt;gallery&gt;
File:Drech a l'avortament.png
Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png
File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png
File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png
File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png
File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png
Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png
Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png
&lt;/gallery&gt;

==== Sciéncias ====

&lt;gallery&gt;
Univèrs - modèl mesopotamian.png
Aristòtel - Cosmologia.png
Aristòtel - Quatre elements.png
Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png
Sillogisme.png
Univèrs - Modèl de Copernic.png
Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png
Electronegativitat - Escala de Pauling.png
Classificacion periodica deis elements - 2017.png
Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png
Experiéncia de Rutherford.png
Efiech tunèu.png
Gat de Schrödinger.png
Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png
Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png
Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png
Fission nucleara - Reaccion en cadena.png
Osmòsi.png
Platon - Analogia de la linha.png
Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png
Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png
Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png
Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png
Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png
Resisténcia - Còdi color.png
Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png
Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png
Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png
Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png
Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png
&lt;/gallery&gt;

==== Sciéncias naturalas ====

&lt;gallery&gt;
Aucèu - Aspècte generau.png
Chivau - Aspèct generau.png
Ciclòn tropical.png
Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png
Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png
Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png
Tornado - Esquèma generau dau revolum.png
Tornado - Esquèma generau.png
Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png
&lt;/gallery&gt;

==== Tactica militara ====

&lt;gallery&gt;
Tactica militara - Emboscada.png
Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png
&lt;/gallery&gt;

==== Tecnologia ====

&lt;gallery&gt;
Arma de fuòc - Pistolet.png
Arma de fuòc - Revòuver.png
Destruccion Mutuala Assegurada.png
Disc dur - Esquèma generau.png
Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png
Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png
Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png
Maquina simple - Principi de la ròda.png
Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png
Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png
Videojòc - Consòlas de salon.png
&lt;/gallery&gt;

=== Concors ===

&lt;gallery&gt;
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55).
File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23).
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22).
File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93).
File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23).
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7)
File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18).
File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79).
Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]]
&lt;/gallery&gt;

== Utilitari ==

=== Modèls ===

{{Infobox Conflicte militar
  |imatge       = 
  |legenda      =
  |conflicte    =
  |guèrra       = 
  |data         =
  |luòc         =
  |casus        = 
  |territòris   =
  |eissida      =
  |comandant1   =
  |combatents1  =
  |combatents2  = 
  |combatents3  = 
  |fòrças1      =
  |pèrdas1      =
  |comandant2   = 
  |fòrças2      =
  |pèrdas2      =
  |comandant3   = 
  |fòrças3      = 
  |pèrdas3      = 
  |batalhas     =
  |nòtas        = 
}}

{{Infobox Lenga
 | lenga     = 
 | país      = 
 | regions   = 
 | personas  = 
 | tipologia = 
 | familha   = 
 | status    = 
 | academia  = 
 | ISO-1     = 
 | ISO-2     = 
 | iso-3     = 
 | iso-6     = 
 | iso-6P    = 
 | mòstra    =
 | grop      = 
}}

=== Correccions ===

==== Gramatica ====

* *Nom pròpri + adj —&gt; Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne).
* Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433.

==== Vocabulari ====

* *extèrn —&gt; extèrne.
* *interés —&gt; interès.
* *intèrn —&gt; intèrne.
* *Kelvin —&gt; kelvin (NB : a prepaus de l'unitat).
* *monarquiá —&gt; monarquia.
* *mosquèa —&gt; mosqueta.
* *nomad —&gt; nomada (mf).

[[en:User:Nicolas Eynaud]]
[[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]]</text>
      <sha1>qheulpiw09hwo0lqjmwkmwtnvcny42m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asilha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72280</id>
    <revision>
      <id>2506259</id>
      <parentid>2505430</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12483" sha1="9xlg5lrtcni423cspj5224lvoxt0teh" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Asilha
 | nom2          = ''Azille''
 | imatge        = View of Azille.jpg
 | descripcion   = Vista d'Asilha.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason ville fr Azille (Aude).svg
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{Menerbés}}
 | departament   = {{Aude}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton        = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | insee         = 11022
 | cp            = 11700
 | cònsol        = Joelle Rives Galibert  	
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | intercom      = [[Carcassona Agló]] 
 | gentilici     =
 | latitud       = 43.2779278
 | longitud      = 2.6584222
 | alt mini      = 39
 | alt mej       = 84
 | alt maxi      = 120
 | km²           = 23.33
|}}

'''Asilha''', '''Asilha lo Comtal'''&lt;ref name=PT&gt;{{PichòtTalamus|A|Azilhan lo Comtal, Azilha lo Comtal}}&lt;/ref&gt;, ancianament ''Asilhan lo Comtal''&lt;ref name=PT/&gt;&lt;ref&gt;fòrmas ancianas&lt;/ref&gt; (''Azille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Menerbés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

== Geografia ==
Comuna del [[Menerbés]] situada al pè de la [[Montanha Negra]] dins l'[[AOC]] [[Vin del país de las Costièras de Peiriac]].
[[Imatge:Map commune FR insee code 11022.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Asilha
 | nòrd       = [[Sira]] &lt;small&gt;([[Erau (departament)|Erau]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = [[Pepius]], &lt;/br&gt; [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] ([[Erau (departament)|Erau]])&lt;/small&gt;
 | èst        = [[Omps|Oms]]
 | sud-èst    = [[Torosèla]]
 | sud        = [[La Redòrta]]
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Rius de Menerbés]]
 | nòrd-oèst  = [[La Livinièra|La Livinhèira]] ([[Erau (departament)|Erau]])&lt;/small&gt;
}}

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son ''In villa Asiliano Superiore territorii Narbonensis'' en [[878]]; ''Azilianum'' en [[1120]]; ''Asellanum'' en [[1177]]; ''Sanctus Andreas de Asilhano'' en [[1228]]; ''Asillianum Magnum'' en [[1234]]; ''Azilhan lo Comtal'' en [[1355]]; ''Azilha lo Comtal'' en [[1381]]&lt;ref name=PT/&gt;; ''Asilan lo Contal'' al [[sègle XIV]]; ''Arilhan'' en [[1406]]; ''Azilha'' en [[1408]]; ''Asillan'' en [[1528]]; ''Azille le Comtal en Minervois'' en [[1582]]; ''Auxilianum, Comitatus titulo'' en [[1587]]; ''Azilhan le Contal'' en [[1589]]; ''Asille'' en [[1591]]; ''Azillie'' en [[1595]]; ''Azilan'' en [[1595]]; ''Azillan le Comtal'' en [[1639]]; ''Azille'' al [[sègle XVIII]]; etc. La prononciacion es ''Azilho'' (grafia de l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]]) &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 17, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f109.item.texteImage &lt;/ref&gt;, doncas [a'ziʎɔ].&lt;/br&gt;
''Asilha'' ven d'un nom latin d'òme, ''Acilius'', ambe'l sufixe ''-anum'' (''Acilianus'' pres absoludament segon los Féniés, que copian [[Ernèst Negre|Negre]]). L'accent a reculat &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 43&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128&lt;/ref&gt; (''Asilhan'' &gt; ''Asilha''), coma sovent dins l'airal e la marca del reculament dins los tèxtes data del sègle XVI (mès benlèu que comencèt abans), çò que se remarca tanben dins plan de cases semblables. Asilha èra una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Acilius''. La mencion ''-lo Comtal'' sembla pas mai en usatge, mès garda sa valor valorizanta per la comuna.
===Sant Andrieu d'Asilha===
Es una anciana glèisa parroquiala, ara suprimida. Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Andree de Azillano'' en 1119, ''Esglise parochielle Sainct André d'Azillan'' en 1639, ''Quartier, porte, fontaine de Saint-Andrieu'' (cadastre), etc &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants.
===Sant Estève de Terçan===
Es un ancian priorat. Las fòrmas ancianas son ''Rector de Terciano'' en 1351, ''Ecclesia Sancti Stephani de Treiciano'' en 1360, ''Annexa de Magdalena, alias ecclesia de Sancto Stephano de Tersans'' en 1404, ''Sainct Estienne de Tersan'' en 1184-1639, ''Saint Étienne de Tressan'' en 1706, ''Saint Étienne'' en 1781, ''Tertia'' entre 1326 e lo sègle XVIII, ''Terssan'' (cadastre). [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] precisa qu'es una localitat despareguda e fornís d'autras atestacions : ''Trencianum'' en 1263, ''Trucan'' en 1216-1589 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 383, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f475.item.texteImage &lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Un nom latin d'òme es seguit del sufixe ''-anum''. Segon las atestacions, poiriá èsser ''Tertius'' (''Terciano'', ''Tersan'', etc) o ''Terentius'' (''Trencianum'', ''Tressan'', etc). Cossí que siá, ''Terçan'' (se lo nom es aqueste, perqué sembla remplaçat per ''Vaissièra'') es un nom de proprietat galloromana. Demòra una glèisa preromanica (sègle X) e romanica (sègle XII).
===Joaras (nom supausat)===
Ara, i a *Joaras le Vièlh, le lac de Joaras (ancianament estanh), d'installacions toristicas, mai que mai sus la comuna d'[[Omps|Olms]].
Joaras es una anciana comunautat e un ancian priorat del vocable de Sant Pèire. Las fòrmas ancianas son ''Villa de Aihoaras'' en 1110, ''Ecclesia S. Petri de Naigras'' en 1119, ''De Najoaras'' en 1119, ''Castrum Adjouaras'' en 1135, ''Villa de Majoarras'' en 1215, ''Ecclesia de Joarris'' en 1351, ''Joaras'' al sègle XIV, ''S. Petrus de Majoras'' en 1228-1494, ''Villa de Noaiarcis..., Noaieriis'' en 1228-1494, ''Nazoaras'' en 1228-1494, ''De Nozoaras'' de 1282 al sègle XV, ''De Najoharas'' en 1521, ''Joarras'' en 1536, ''Chasteau de Jouares'' en 1584, ''Esglise parochielle Sainct Pierre de Jouarres'' en 1639, ''Jouars'' en 1503-1680&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 186, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f278.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Es un nom diferent de [[Jouarre]], qu'es un ''diuo-duron'', format de ''diuo'' (del dieu, donc sacrat) e ''duron'' (mercat claus, barrat, donc en general « enclaus », benlèu vilatge fortificat, borg)&lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 138 e 48, a ''alto-duron''&lt;/ref&gt;, pr'amor de la sillaba iniciala de las fòrmas pus ancianas e tanben per la finala en ''-a''. La primièra sillaba es estada eliminada (aferèsi), benlèu per confusion ambe l'apellacion onorifica femenina ''na'' o puslèu en dos tempses (''n'' confonduda ambe la fin de ''en'', puèi ''a'' confondut ambe la preposicion). Sembla que l'èrra siá simpla, en tot cas al començament (ara ?).

== Istòria ==
A Asilha se trapan de rèstas de las civilizacions de la [[preïstòria]] fins a uèi; las tombas per incinerar de l'[[Edat del Fèrre]], (musèu d'[[Olonzac]]), la fòrt bèla villa romana de la serrada de Bilherin, que l'estatua del [[satir]] [[Marsias]] es expausada al [[Musèu Arqueologic de Narbona]], la recenta descobèrta d'una [[necropòli]] [[visigòt]]a.

A l'[[Edat Mejana]], Asilha èra una de las vilas pus grandas de l'[[archidiocèsi de Narbona]].

Sant Julian foguèt lo sèti de l'[[archipreirat]] de [[Menerbés]]. Al sègle XIV venguèt ''Asilhan lo Comtal'' fins al [[sègle XVI]]. Vila liura, foguèt administrada per los seus cònsols elegits.

Al començament del sègle XIII, Asilha coneguèt lo [[catarisme]] amb un ostal dels Perfèits. En [[1289]], [[Eustache de Lévis]] fondèt, o restaurèt, lo [[convent]] dels [[franciscans]] fòra los barris. En [[1331]], sa filha fondèt dins los barris l'Abadiá Reiala de Santa Clara.

La creacion dels departaments faguèt abandonar dos camins importants que passavan a Asilha (véser la mapa de Cassini), le que menava a [[Lonzac (Menerbés)|Lonzac]] en venent de [[Rius de Menerbés]] e tanben faguèt pèrdre d'importància al qu'anava a [[Asilhanet]]. Asilha pèrdet aital son ròtle de caireforc e l'essencial de la circulacion generala passa per la D 11 [[Carcassona]]-[[Besièrs]] e per un camin novèl que s'embranca sus ela, [[La Redòrta]]-Rius.
Çaquelà, a la fin del sègle XIX, amb l'arribada del tren (linha de [[Mos]] a [[Caunas de Menerbés]]), lo comèrci e l'industria se desvolopèron per un briu. Empacha pas que, sense tornar a l'Edat Mejana, al sègle XIX, Asilha rivalizava ambe [[Rius de Menerbés|Rius]], ara [[La Redòrta]] es puslèu pus importanta per la populacion e lo nombre d'emplecs (font : INSEE, comparason). Anciana vila, benlèu segonda dins la [[Archidiocèsi de Narbona|diocèsi]] darrèr [[Narbona]], Asilha es venguda un vilatge.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=11022
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Joelle Rives Galibert |Partit=  |Qualitat= retirada de quadra}}
{{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Georges Saliège |Partit=sense |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Chevrier |Partit=divèrs dreta |Qualitat=}}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit=  |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=11022
|1793=1114
|1800=1373
|1806=1467
|1821=1488
|1831=1498
|1836=1580
|1841=1572
|1846=1636
|1851=1648
|1856=1613
|1861=1680
|1866=1860
|1872=1854
|1876=1970
|1881=2238
|1886=2129
|1891=1941
|1896=2000
|1901=2062
|1906=2107
|1911=2033
|1921=2110
|1926=1960
|1931=1989
|1936=1836
|1946=1564
|1954=1524
|1962= 1495
|1968= 1441
|1975= 1205
|1982= 1195
|1990= 1052
|1999= 1056
|2004= 1080
|cassini=2296
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|022}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} ab/km².

== Economia ==
Viticultura: [[Corbièras (vin)|Corbièras]]

== Lòcs e monuments ==
[[Imatge:Azille_Panorama.png|thumb|center|1000px|Vista panoramica d'Asilha al pè de la [[Montanha Negra]].]]

* '''La glèisa parroquiala de Sant Julian e Santa Basilissa''' : la glèisa data del sègle XIV (monument istoric). Es d'estil [[gotic meridional]] amb nau unica larga.
* '''Sant Estève de Terçan''' a [[Vaissièra]] :''' Glèisa preromanica
* La font Sant Andrieu: giscla dins un edicul gotic del sègle XIV.
* L'Abadiá Reiala de Santa Clara: que se'n pòt veire las rèstas sus la plaça de la glèisa.
* Lo [[Convent]] dels Cordelièrs : destruit
* Los barris de l'[[Edat Mejana]] : qualques partidas visiblas.
* La cava de Joaras e lo castèl viticòla d'estil neorenaissença, a [[Floris]].
* [[Restanca]] de [[Joana]] 

&lt;gallery mode=packed heights=180px&gt;
Azille Clocher-tour.jpg|Lo cloquièr de 36 mètres.
Aqueduc_de_l'étang_de_Jouarres.jpg|Aqüaducte roman.
Azille porte dans le rempart.jpg |Pòrta dins los barris.
Azille_la_Gare.jpg|L'anciana gara.
Azille maison avec ornementation en terre cuite.jpg|L'ostal amb decòrs de tèrra cuècha.
Azille_-_Saint-Étienne_de_Vaissière_1.JPG|Anciana glèisa Sant Estève de Vaissièra (o de Terçan).
&lt;/gallery&gt;

==Personalitats ligadas a la comuna==
* L'abat [[Antòni Savartés]], nascut a Asilha en 1854, archivista e istorian d'Aude.
* [[Francois Sangalli]], internacional de rugbi de XV.

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11022 Asilha sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Comuna de Menerbés]]
[[Categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>9xlg5lrtcni423cspj5224lvoxt0teh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Livinièra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80516</id>
    <revision>
      <id>2506258</id>
      <parentid>2344003</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T07:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2506258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5337" sha1="ff19atp7dfftzdoathb0wrglc0tmxmk" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = La Livinièra
 | nom2          = ''La Livinière''
 | imatge        = Goblet_trained_vines_in_La_Laviniere,_Minervois.jpg
 | descripcion   = Vista generala de la Livinièra.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr La Livinière (Hérault).svg
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | departament   = {{Erau}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Besièrs|Besièrs]]
 | canton        = [[canton de Sant Ponç de Tomièiras|Sant Ponç de Tomièiras]] ([[canton de Lonzac|Lonzac]] abans 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas del Menerbés al Carós|CC del Menerbés al Carós]]
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | cp            = 34210
 | insee         = 34141
 | cònsol        = Pierre-André Pedesseau
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]] 
 | gentilici     = ''Liviniérois''  (en [[francés]])
 | latitud       = 43.3166666667 
 | longitud      = 2.63722222222
 | alt mini      = 90
 | alt mej       = 153
 | alt maxi      = 598
 | km²           = 31.56
|}}

'''La Livinièra'''{{refnec}} o '''La Livinhièira'''&lt;ref name=Achard&gt;https://books.google.com/books?newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;id=YL0iAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Livini%C3%A8re&lt;/ref&gt; (en [[francés]] ''La Livinière'') es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada administrativament dins lo departament d'[[Erau (departament)|Erau]] e la region d'{{Ocreg}}.

Los gentilicis son '''vinhèirol -a''' e '''vinhairon -a'''&lt;ref name=Achard/&gt;.

==Geografia==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 34141.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
===La Livinhèira===
La prononciacion es [la libi'njejro]. Las fòrmas ancianas son : ''villa Cella-vinaria quae dicitur Terras'' en 869-870, ''illo castello et illas forcias de a la Lavineria'', cap a 1032-1060, ''castrum quem vocant Lavineira'' en 1069, ''ecclesiam S. Stephani de Cella-Vinaria'' en 1102 e cap a 1182, ''castellum de Lavineria'' en 1127, ''castrum de Lavineria'' en 1175-1176, ''de Lavinaria'', ''ad Lavinaria'' en 1262, ''prior de Lavineria'' en 1275, 1351, 1362, ''prieuré de La Livinière'' en 1661, ''la Livigniere'' en 1740-1760, ''la Liviniere'' en 1740-1760 e 1770 (mapa de Cassini)&lt;ref name = frh&gt;Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 218-219&lt;/ref&gt;. 

Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''La Livinhèira'' ven del nom latin d'òme ''Lavinius'', amb lo sufixe ''-aria'', puèi aglutinacion tardiva de l'article; se pòt tanben pensar a una alteracion de ''la vinièra'' (latin ''vinearia'', « vinhal »)&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 407&lt;/ref&gt;; segon [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''La Livinièira'', proprietat galloromana, es un derivat del gentilici latin ''Lavinius'', benlèu amb lo sufixe ''-anum'', alterat abans la data de las primièiras atestacions, per càmbiament de sufixe jos l'atraccion paronimica de l'ancian occitan ''vinièra'', del latin ''vinaria'', « vinha »; ''cella'' « monastèri », atestat ''Cella-Vinaria'' (benlèu per ''*Cella Lavinaria'') a poscut èsser confondut amb l'ancian demonstratiu ''cela'' e remplaçat per l'article definit ''la'' (cf. ''Cel Mans'' &gt; ''Le Mans'')&lt;ref name = frh/&gt;.

===Calamiac Bas, Calamiac Naut===
Lo gentilici de Calamiac es '''calamiòl -a'''&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;id=YL0iAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Calamiac&lt;/ref&gt;.

Lo nom es atestat sus la mapa de Cassini : Calamiac B[a]s, H[au]t en 1770 (Cassini). 
Calamiac èra probablament un domèni galloroman, format de l'escais-nom [cognomen] latin ''Calamus'' amb lo sufixe ''-i-acum''; cf. Calamiac a [[Sadirac (Gironda)]]. Una autra possibilitat seriá, amb lo sufixe gallic o pregallic (sic) ''-iaco'', lo tèma oronimic preindoeuropèu ''*kal-am-''&lt;ref&gt;Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 69&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=34141
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Pierre-André Pedesseau|Partit= sense  |Qualitat= retirat}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=34141
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1163
|1846=1116
|1851=1137
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1073
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1026
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=709
|1968=682
|1975=567
|1982=512
|1990=506
|1999=588
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|141}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|141}}/31.56) round 2}}}} ab/km².

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas d'Erau]]

==Ligams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc }}

{{Comunas d'Erau}}

[[Categoria:Comuna d'Erau]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>ff19atp7dfftzdoathb0wrglc0tmxmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teorèma de Pitagòras</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81751</id>
    <revision>
      <id>2506260</id>
      <parentid>2506163</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8613" sha1="33nhu77r7yutsvkeg4s46yubpe0bkbx" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Quand aquel angle es drech, la relacion se simplifica per venir lo teorema de Pitagòras.

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>33nhu77r7yutsvkeg4s46yubpe0bkbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506261</id>
      <parentid>2506260</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8854" sha1="kr5ivpg6th4q9l29ahzgw9ehnclqe1h" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Quand aquel angle es drech, la relacion se simplifica per venir lo teorema de Pitagòras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>kr5ivpg6th4q9l29ahzgw9ehnclqe1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506262</id>
      <parentid>2506261</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8850" sha1="aajqakysxh6fw1e7faougxtmdnocs87" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>aajqakysxh6fw1e7faougxtmdnocs87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506264</id>
      <parentid>2506262</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9441" sha1="kw0poruirm57xa3316k64ke680vlt2m" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[teorema de Fermat]].

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>kw0poruirm57xa3316k64ke680vlt2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506265</id>
      <parentid>2506264</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9919" sha1="o6ph553a7s5cpb3fe1qck6ntrw37a3d" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>o6ph553a7s5cpb3fe1qck6ntrw37a3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506266</id>
      <parentid>2506265</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T09:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Generalizacion */</comment>
      <origin>2506266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9945" sha1="3ql2b4oxs2avp2etc31gcbnd3o1d39b" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3ql2b4oxs2avp2etc31gcbnd3o1d39b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506268</id>
      <parentid>2506266</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T09:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aplicacions */</comment>
      <origin>2506268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10434" sha1="ql7rpz023wlf055ncsvebcynqnahcp5" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ql7rpz023wlf055ncsvebcynqnahcp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506269</id>
      <parentid>2506268</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T09:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aplicacions */</comment>
      <origin>2506269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10682" sha1="pkidiq0acxv5a0uphmul40h64h1wvp2" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

Lo '''teorèma de Pitagòras''' es un teorèma de [[geometria euclidiana]] que dona una relacion entre lei longors dei costats d'un triangle rectangle.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>pkidiq0acxv5a0uphmul40h64h1wvp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506270</id>
      <parentid>2506269</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T10:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11078" sha1="fsztolg4wkl7cr3somvgb8ts9pr3xcu" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Lemosin}}

Lo '''teorema de Pitagòras''' es un [[teorema]] de [[geometria euclidiana]] qu'establís una relacion entre las longors daus costats d'un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]]. Enóncia que lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'angle drech, es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats. Pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfes]] grec [[Pitagòras]] ([[segle VI avC]]), mas la relacion era desjà coneiguda en [[Mesopotamia]] au començament dau milleni II avC.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>fsztolg4wkl7cr3somvgb8ts9pr3xcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506271</id>
      <parentid>2506270</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T10:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11096" sha1="guhal6lu3v5sy8nfmdjjorz494lqif4" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Lemosin}}

Lo '''teorema de Pitagòras''' es un [[teorema]] de [[geometria euclidiana]] qu'establís una relacion entre las longors daus costats d'un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]]. Enóncia que lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'angle drech, es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats. Pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] [[Grècia Antica|grec]] [[Pitagòras]] ([[segle VI avC]]), mas la relacion era desjà coneiguda en [[Mesopotamia]] au començament dau milleni II avC.

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>guhal6lu3v5sy8nfmdjjorz494lqif4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506273</id>
      <parentid>2506271</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T11:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11378" sha1="tdnpckmh7tzpzeq4l804lv5od3ul0ty" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Lemosin}}

Lo '''teorema de Pitagòras''' es un [[teorema]] de [[geometria euclidiana]] qu'establís una relacion entre las longors daus costats d'un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]]. Enóncia que lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'angle drech, es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats. Pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] [[Grècia Antica|grec]] [[Pitagòras]] ([[segle VI avC]]), mas la relacion era desjà coneiguda en [[Mesopotamia]] au començament dau milleni II avC. Lo teorema e sa recipròca permeten de caracterizar los triangles rectangles. An d'aplicacions multiplas dins de domenis variats coma la construccion o lo calcul de distàncias. A tanben de perlonjaments que permeten de lo generalizar dins mai d'una brancha de las [[matematicas]].

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intituivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>tdnpckmh7tzpzeq4l804lv5od3ul0ty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506274</id>
      <parentid>2506273</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T11:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11378" sha1="7nds8tfvt78oufoc44j18enjnkwl9ha" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Lemosin}}

Lo '''teorema de Pitagòras''' es un [[teorema]] de [[geometria euclidiana]] qu'establís una relacion entre las longors daus costats d'un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]]. Enóncia que lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'angle drech, es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats. Pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] [[Grècia Antica|grec]] [[Pitagòras]] ([[segle VI avC]]), mas la relacion era desjà coneiguda en [[Mesopotamia]] au començament dau milleni II avC. Lo teorema e sa recipròca permeten de caracterizar los triangles rectangles. An d'aplicacions multiplas dins de domenis variats coma la construccion o lo calcul de distàncias. A tanben de perlonjaments que permeten de lo generalizar dins mai d'una brancha de las [[matematicas]].

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconegudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intuitivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>7nds8tfvt78oufoc44j18enjnkwl9ha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506275</id>
      <parentid>2506274</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T11:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11379" sha1="fsmuzjiawyv1zvf6ev58q4yvb9tv626" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Lemosin}}

Lo '''teorema de Pitagòras''' es un [[teorema]] de [[geometria euclidiana]] qu'establís una relacion entre las longors daus costats d'un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]]. Enóncia que lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'angle drech, es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats. Pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] [[Grècia Antica|grec]] [[Pitagòras]] ([[segle VI avC]]), mas la relacion era desjà coneiguda en [[Mesopotamia]] au començament dau milleni II avC. Lo teorema e sa recipròca permeten de caracterizar los triangles rectangles. An d'aplicacions multiplas dins de domenis variats coma la construccion o lo calcul de distàncias. A tanben de perlonjaments que permeten de lo generalizar dins mai d'una brancha de las [[matematicas]].

== Enonciat ==

[[Fichièr:Rtriangle.svg|thumb|right|[[Triangle rectangle]] emb las notacions ''AB'' = ''c'', ''AC'' = ''b'' e ''BC'' = ''a''.]]

La formulacion mai coneiguda dau teorema de Pitagòras es la seguenta : dins un [[triangle]] [[triangle rectangle|rectangle]], lo carrat de la longor de l'[[ipotenusa]], lo costat opausat a l'[[angle]] [[angle drech|drech]], es egau a la [[addicion|soma]] daus carrats de las longors daus dos autres costats. Es a dire que, se los costats de l'[[angle]] [[angle drech|drech]] an per longors ''a'' e ''b'' e l'[[ipotenusa]] per longor ''c'', alara :
: &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;
Queu [[teorema]] admet una recipròca : se, dins un [[triangle]], lo carrat de la longor dau costat mai long es egau a la soma daus carrats de las longors daus dos autres costats, alara queu [[triangle]] es [[triangle rectangle|rectangle]]. Aquela recipròca fornís un mejan simple de verificar qu'un triangle es rectangle a partir de las longors de sos costats.

== Istòria ==

[[Fichièr:Plimpton 322.jpg|thumb|right|La tauleta [[Plimpton 322]].]]

La relacion exprimida per lo teorema de Pitagòras era coneiguda per mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]] anteriora o independenta aus [[Grècia Antica|Grecs Ancians]]. Segon las coneissenças actualas, los vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mai vielhs mostrant d'utilizacions dau teorema datan dau començament dau [[millenari II avC]]. Fugueren descuberts en [[Mesopotamia]]. Lo mai celebre es la tauleta [[Plimpton 322]]. Generalament datada de [[-1800|1800 avC]], compòrta un tableau presentant de triplets pitagoricians, es a dire de [[nombre]]s [[nombre entier|entiers]] que verifican la relacion ''a''² + ''b''² = ''c''²&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.&lt;/ref&gt;. En [[Egipte Antica|Egipte]], una relacion simplificada seriá estada utilizada per establir d'angles drechs a partir de triangles 3-4-5 – la forma mai simpla de triangle rectangle – mas los [[papirus]] [[matematicas|matematics]] permeten pas d'establir una coneissença dau teorema generau&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Eli Maor, ''The Pythagorean Theorem : A 4,000-Year History'', Princeton, Princeton University Press, 2007, pp. 14-15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Corinna Rossi, ''Architecture and Mathematics in Ancient Egypt'', Cambridge University Press, 2007, pp. 154-156.&lt;/ref&gt;.

Dins lo resta d'[[Asia]], lo teorema apareiguet dins los ''[[Sulba-Sutras|Śulba-Sūtras]]'', una annexa daus ''[[Veda|Vedas]]'' escricha entre los segles VIII e IV avC&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' A. Seidenberg, « The geometry of the Vedic ritual », dins F. Staal, ''Agni, the Vedic ritual of the fire altar'', vol. 2, Berkeley, Asian Humanities Press, 1983, pp. 95-126.&lt;/ref&gt;. Los [[Matematicas|matematicians]] [[Índia|indians]] i desvelopavan una concepcion pròpria de la relacion que lo texte parla de [[rectangle]] e de sa [[diagonala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Vitrac (int. Maurice Caveing), « Sur Pythagore et le « théorème de Pythagore », ''Euclide Les Éléments Volume 1. Introduction générale. Livres I à IV'', Presses Universitaires de France, 1990, pp. 311-321.&lt;/ref&gt;. En [[Republica Populara de China|China]], lo teorema es mencionat dins lo ''[[Zhoubi Suanjing]]'', una compilacion de problemas estudiats durant lo [[Dinastia Zhou|periòde Zhou]] ([[-1045|1045]]-[[-256|256 avC]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jean-Claude Martzloff, ''A History of Chinese Mathematics'', Springer, 2006, p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;La datacion dau ''[[Zhoubi Suanjing]]'' es discutida que la formulacion d'una partida dau còrpus suggerís una origina anciana (au mens lo [[Periòde daus Reiausmes Combatents]]), mas la mencion mai vielha de l'obratge es ben mai tardiva ([[178|178 apC]]).&lt;/ref&gt;.

La [[tradicion]] atribuís lo teorema a [[Pitagòras]] (v. [[-570|570]]-[[-496|496 avC]]), [[matematicas|matematician]] e [[filosofia|filosòfe]] dau [[segle VI avC]], o a son escòla. Quela atribucion es incertana que los escrichs eventuaus daus [[pitagoricians]] son perduts. De mai, las fonts que la rapòrtan son ben posterioras e de Grecs ancians, coma lo filosòfe [[Proclus]] ([[412]]-[[485]]), avián desjà de dobtes sus aqueu raconte&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Proclus (trad. Glenn R. Morrow), ''A Commentary of the First Book of Euclid's Elements'', Princeton University Press, 1970, 428.6.&lt;/ref&gt;. Pertant, se las condicions de la descuberta dau teorema per los Grecs son inconeigudas, son utilizacion fuguet frequenta dins lo país a partir dau [[segle V avC]]&lt;ref&gt;Per exemple, es necessari per demostrar lo [[teorema de las doas lunulas]] descubert per [[Ipocrates de Quios]] durant lo segle V avC (Roshdi Rashed, ''Les Mathématiques infinitésimales du IXe аu XIe siècle : Ibn al-Haytham'', vol. II, Londres, Al-Furqân Islamic Heritage Foundation,‎ 1993, p. 30).&lt;/ref&gt;.

== Demostracion ==

[[Fichièr:Pythagorean proof.svg|thumb|right|Demostracion dau teorema per comparason d'airas.]]

La [[Demostracion matematica|demostracion]] dau teorema de Pitagòras es un classic de las [[matematicas]] e de centenas de demostracion, basadas sus d'apròchas variadas, son actualament coneigudas&lt;ref&gt;'''[[alemand|(de)]]''' Mario Gerwig, ''Der Satz des Pythagoras in 365 Beweisen. Mathematische, kulturgeschichtliche und didaktische Überlegungen zum vielleicht berühmtesten Theorem der Mathematik'', Heidelberg, Springer, 2021.&lt;/ref&gt;. Quela abondància, relativament rara per una relacion matematica, tesmonha de l'importància dau teorema dins las [[matematicas]]. Chasca brancha de la disciplina ne'n prepausa aitau son interpretacion.

Demieg quelas demostracions, la pròva per rearrenjament es una de las mai ancianas e de las mai intuitivas ; de formas pròchas apareissen dins las [[tradicion]]s [[Republica Populara de China|chinesa]] e [[Índia|indiana]]. Es basada sus la comparason entre dos biais d'emplir un mesme [[Cairat (geometria)|carrat]] emb quatre exemplars d'un mesme triangle rectangle que son ipotenusa a una longor notada ''c'' e sos dos autres costats de longors respectivament egalas a ''a'' e ''b''. Se considera un carrat que son costat es la soma ''a'' + ''b'' daus dos costats de l'angle drech. Es possible de l'emplir de dos biais emb los quatre triangles. Dins la prumiera disposicion, l'aira non cuberta per los triangles forma dos carrats, d'airas ''a''² e ''b''². Dins la segonda, forma un carrat unic bastit sus l'ipotenusa, d'aira ''c''². Coma lo grand carrat e los quatre triangles son identics dins los dos cas, las airas restantas son egalas e ''a''² + ''b''² = ''c''².

D'autras demostracions marqueren l'[[istòria de las matematicas]]. La mai celebra es quela d'[[Euclides]], expausada dins los ''Elements'', qu'establís lo resultat a partir d'una comparason d'airas sens recórrer au rearrenjament. D'autras utilizen la semblança entre los triangles obtenguts en traçant la nautor eissida de l'angle drech. Quela apròcha es benleu lo metòde utilizat per los Grecs per demostrar la relacion durant l'[[Antiquitat]].

== Generalizacion ==

Lo teorema de Pitagòras admet mai d'un perlonjament que l'inscriven dins de quadres [[matematicas|matematics]] mai larges. La prumiera generalizacion importanta regarda los triangles dins lo cas generau. Lo [[teorema d'Al-Kashi]] o [[lei daus cosinus]] permet de reliar los [[angle]]s e las longors daus tres costats dau [[triangle]]. Lo carrat dau costat opausat a un angle es egau a la soma daus carrats daus dos autres costats demenida dau doble de lor produch [[multiplicacion|multiplicat]] per lo [[cosinus]] d'aquel angle. Lo teorema de Pitagòras es un cas particular, emb un angle drech, de quela relacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 48-49.&lt;/ref&gt;.

Los [[triplet pitagorician|triplets pitagoricians]] son un autre perlonjament important, dins lo domeni de l'[[aritmetica]]. Son d'ensembles de tres [[nombre entier|entiers]] naturaus que verifican la relacion dau teorema. Lor estudi fai partida de la [[teoria daus nombres]]. Es una brancha anciana de las [[matematicas]] coma l'illustra la tauleta [[Plimpton 322]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Ernest Eckert, « Primitive Pythagorean triples », ''The College Mathematics Journal'', vol. 23, n° 5, 1992, pp. 413-427.&lt;/ref&gt;. Fuguet a l'origina de las cherchas sus lo [[Darrier Teorema de Fermat|teorema de Fermat]].

Enfin, lo teorema es a la basa de la nocion de distància en [[geometria]] moderna. Dins un plan munit d'un [[sistema de coordenadas]], la distància entre dos punts s'exprimís au mejan dau teorema de Pitagòras, a partir de las diferéncias entre las coordenadas. Quela formula se generaliza dins d'espacis de dimension ''n'' e permet de definir la [[distància euclidiana]], centrala en [[geometria analitica]] emb d'aplicacions variadas en [[matematicas]] e en [[fisica]].

== Aplicacions ==

Lo teorema de Pitagòras a d'aplicacions practicadas variadas, sovent liadas a de calculs de longor o a la verificacion d'un angle drech. Dins lo domeni de la construccion e de l'arpentatge, permet de traçar e de contrarotlar d'angles drechs a partir de mesuras simplas, un usatge atestat dempuei l'[[Antiquitat]]. Quò permet tanben de calcular de longors inaccessiblas a de mesuras directas. Per exemple, a partir de la posicion d'una eschala, permet de calcular la nautor d'un paret. Lo teorema interven dins lo calcul de distància dins un espaci dotat d'un sistema de coordenadas. D'efiech, dins un tau espaci, la distància pòt esser calculada emb lo teorema, çò qu'es fòrça interessant per los navigators e los topografes.

== Annexas ==

=== Liams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Angle drech]].
* [[Pitagòras]].
* [[Triangle rectangle]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>fsmuzjiawyv1zvf6ev58q4yvb9tv626</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çaleire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98263</id>
    <revision>
      <id>2506272</id>
      <parentid>2481106</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T10:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2506272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3218" sha1="c39mb9lxo406rdte0xdxhyyrc8d8nrx" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Çaleire
 | nom2          = ''Çaloire''
 | imatge        = Le Lac de Grangent - panoramio.jpg
 | descripcion   = Lo lac de Grangent (nom francés), a Çaleire.
 | lògo          = Logo_Caloire.jpg
 | escut         = Blason_ville_fr_Çaloire_(Loire).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Occitània}}
 | parçan        =
 | insee         = 42031
 | cp            = 42240
 | cònsol        = Gaston Dupuy
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 4.24333333333
 | latitud       = 45.4197222222
 | alt mini      = 421 
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 772 
 | km²           = 4.7
}}

'''Çaleire'''&lt;ref name=&quot;Rideau&quot;&gt;{{Cite book|lang=fr|author=[[Jean-Yves Rideau]]|títol=Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez|url=http://bartavel.com/tresor/5.Noms%20propres.pdf|annada=2018}}&lt;/ref&gt; (o benlèu ''Çaileire''){{Bdtopoc}} (en francés ''Çaloire'', en francés incorrècte ''Caloire'')&lt;ref&gt;[https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM42031-caloire Comuna de Çaleire sus (INSEE)]&lt;/ref&gt; es una [[Comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], politicament [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Léger (departament)|Léger]] e la [[regions francesas|region]] d’[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnhe-Ròse-Alps]].
==Geografia==

==Toponimia==
De formas ancianas e atestaas en francés son ''Deçaloire-en-Cornillon'' e ''Saint-Paul-de-Ça-Loire'' en 1776''.''&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P30169098|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P12212618|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;

L'usatge occitanista local es '''Çaleire'''.&lt;ref name=&quot;Rideau&quot;&gt;{{Cite book|lang=fr|author=[[Jean-Yves Rideau]]|títol=Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez|url=http://bartavel.com/tresor/5.Noms%20propres.pdf|annada=2018}}&lt;/ref&gt; Compren lo mot occitan ''ça'' e lo nom occitan del riu qu'es ''[[Léger (flume)|Léger]]'' (amb sas variantas atestaas ''Leire'' e ''Leir'').&lt;ref&gt;Se vei ''«Leje»'' e ''«Lei(re)»'' dins: REICHEL Karl-Heinz (s.d. 2005) ''Dictionnaire général auvergnat-français,'' 63340 Nonette: ed. Créer.&lt;/ref&gt;

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=42031
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= octobre de [[2010]] |Identitat= Gaston Dupuy|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=42031
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liaas amb la comuna==

==Vejatz tanben==

==Liams extèrnes==
* [https://web.archive.org/web/20120722183103/http://caloire.fr/index.html Comuna de Çaleire]
* [https://web.archive.org/web/20120817181047/http://www.agglo-st-etienne.fr/portrait-du-territoire/les-43-communes/caloire/ Sant Estève metropòli]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Occitània}}
{{Comunas de| insee =42031
}}

[[Categoria:Comuna d'Occitània]]
[[Categoria:Comuna de Léger]]</text>
      <sha1>c39mb9lxo406rdte0xdxhyyrc8d8nrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aigasvivas (Aude)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102010</id>
    <revision>
      <id>2506257</id>
      <parentid>2485964</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T07:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2506257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7192" sha1="afe9dqdnyrv9gt8347ig0glfc71el1p" xml:space="preserve">{{omon|Aigasvivas}}
{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Aigasvivas 
 | nom2          = ''Aigues-Vives''
 | imatge        = Mairie_de_Aigues-Vives_(Aude).JPG
 | descripcion   = La comuna.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason de la ville d'Aigues-Vives (11).svg
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | region ist    = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton        = Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | insee         = 11001
 | cp            = 11800
 | cònsol        = Jean-Pierre Oms
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | intercom      = Comunautat d'aglomeracion [[Carcassona Agló]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 43.2319  
 | longitud      = 2.5342
 | alt mini      = 55
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 109
 | km²           = 10.21
|}}

'''Aigasvivas'''&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.radiofrance.fr/francebleu/podcasts/les-mots-d-oc-de-france-bleu-occitanie/ayguesvives-31-7963391|títol=Ayguesvives (31) {{!}} Géraud Delbès, Franz Massard|format=pòdcast|site=Radio France|data=30 de mai de 2022}}&lt;/ref&gt; (en francés: ''Aigues-Vives'') es una comuna [[Occitània|occitana]] en [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[França|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]].

==Geografia==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 11001.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]

===Perimètre del territòri===
{{Comunas limitrophes
 | comuna     = Aigasvivas
 | nòrd       = [[Lauran|Lòura]]
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Sant Frichós]] &lt;br&gt; [[Rius de Menerbés]] &lt;small&gt; per un sextipunt&lt;/small&gt;
 | sud-èst    = [[Puègeric|Puèg-eric]] &lt;small&gt; sextipunt &lt;/small&gt;[[Blomac]] &lt;small&gt; sextipunt&lt;/small&gt; 
 | sud        = [[Marselheta]]
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Badens]]
 | nòrd-oèst  = 
}}

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son : ''Villa Aquaviva'' en 988, ''Apud Agavive'' en 1246, ''Castrum de Aquaviva'' en 1247, ''Ecclesia Sancti Alexandri, Aquaviva in Cabardesio'' en 1269, ''Aquaviva de Capenduto'' en 1371, ''Al loc de Aigasvivas de Campendut'' en 1414, ''Aygasvivas'' en 1536, ''Aiguesvives de Campendu'' en 1587, ''Aiguesvives'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Aigosbíbos'' &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 4, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f96.item.texteImage &lt;/ref&gt;, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [,ajɣɔs'βiβɔs].&lt;/br&gt; 
''Aigas Vivas'' ven del latin ''aqua'', « aiga » e ''viva'' &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 5&lt;/ref&gt; (parièr en occitan) o de lors resultats en latin vulgar e en occitan, lo tot al plural.&lt;/br&gt;
Segon J. Astor, le nom designa de localitats nascudas a l'entorn de fonts &lt;ref&gt;Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 66&lt;/ref&gt;. &lt;/br&gt;
''Aig(u)a(s)viva(s)'' es un sintagma espandit coma toponime mai que mai en [[occitanoromanic]] (i a pas d'exemples, per las comunas o los municipis, d' ''*Aguaviva'' en [[iberoromanic]] o d' ''*Eauxvives'' en [[galloromanic]]; vertat es qu'en espanhòl o en portugués, l'adjectiu seriá diferent); notem çaquelà una excepcion dins lo País Gavai ancianament occitan, [[Saint-Girons-d'Aiguevives]], ''Sanctus Geronicius de Aquis Vivis'', en latin, citat a Bordèu en 1339. Es mai que mai al plural, benlèu pas dempuèi l'origina, mes demòra al singular dins [[Aiguaviva|Aiguaviva de la Selva]] e [[Aiguaviva de Bergantes]], los municipis catalans (lo monestièr d'''Aigües Vives'', a [[Carcaixent]], al [[País Valencian]], usa çaquelà del plural). Lo nom demanda pas de traduccion e pòt èsser motivat per la preséncia de rius, de fonts, o de rius que naisson de fonts; en mai del sens literal e concret, la motivacion del nom foguèt benlèu son aspècte melioratiu o valorizant : es benlèu pas per azard se, almens per las comunas e municipis, se tròba mai que mai en clima mediterranèu o oceanic d'influéncia mediterranèa e s'es absent de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]] e de [[Gasconha]], que l'aiga i manca pas. Dins la practica, se limita (totjorn per las comunas o municipis), al catalan, al lengadocian meridional e oriental e a la broá del provençal : a donc un caractèr regional net.

==Istòria==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 11001
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]]  |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Pierre Oms |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jean-Louis Cassignol |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2001]] |Identitat= Jean Andure  |Partit= [[Front Nacional (partit francés)|FN]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1981]] |Fin= 1989 |Identitat= Gabriel Chevalier  |Partit= [[PS]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1977]]  |Fin= 1981 |Identitat= Jean-Paul Combes |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1965]]  |Fin= 1977 |Identitat= Jean Andure |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1959]]  |Fin= 1965 |Identitat= Georges Marc |Partit= [[SFIO]]  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1947]] ? |Fin= 1959 |Identitat=Paul Caverivière  |Partit= [[SFIO]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1944]]  |Fin= 1946 ? |Identitat= Émile Bonnafous  |Partit=  |Qualitat= President del Comitat Local de Liberacion }}
{{Elegit |Debuta= [[1929]]  |Fin= 1944 |Identitat=Maurice Gleizes  |Partit= divèrs dreta |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1900]]  |Fin= 1929 |Identitat=Eugène Ressier  |Partit= radical-socialista |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1900 |Identitat=  |Partit=  |Qualitat=  }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Peiriac de Menerbés]]; es ara del canton ''du Haut-Minervois'', donc del Naut Menerbés.

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 11001
|1793=143
|1800=191
|1806=181
|1821=330
|1831=337
|1836=314
|1841=304
|1846=254
|1851=318
|1856=334
|1861=344
|1866=383
|1872=367
|1876=411
|1881=452
|1886=447
|1891=468
|1896=482
|1901=523
|1906=522
|1911=533
|1921=540
|1926=576
|1931=667
|1936=579
|1946=515
|1954=504
|1962= 512
|1968= 518
|1975= 514
|1982= 480
|1990= 464
|1999= 481
|2005=485
|cassini=237
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|001}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|001}}/10.21) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11001 Aigasvivas sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>afe9dqdnyrv9gt8347ig0glfc71el1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cabrespina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102103</id>
    <revision>
      <id>2506263</id>
      <parentid>2398143</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T08:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4916" sha1="plmejwm1udduroyre9l13mgz52m1bsv" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom= Crabespina
 | nom2=''Cabrespine''
 | imatge=Cabrespine_village_(998839500).jpg
 | descripcion= Crabespina
 | lògo=
 | escut=Blason de la ville de Cabrespine (11).svg
 | escais=
 | region ist     = {{Lengadòc}}
 | parçan=
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment=[[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton= Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | intercom    = CA de [[Carcassona Agló]]
 | insee =11056
 | cp =11160
| cònsol = Philippe Clergue
 | mandat         = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici = Cabrespinois (en [[francés]])
|longitud=2.46055555556
|latitud=43.3638888889
| alt mini =275
 | alt mej =309
 | alt maxi =943
 | km²            = 17.56
}}
'''Crabespina''' (''Cabrespine'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 11056.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Crabespina
 | nòrd       = [[Castanhs]] 
 | nòrd-èst   = [[L'Espinacièra]] &lt;/br&gt; [[Sitor]]
 | èst        = [[Caunas de Menerbés]]
 | sud-èst    = [[Vilanava de Menerbés]]
 | sud        = [[Trassanèl]]
 | sud-oèst   = [[Fornas]]
 | oèst       = [[La Bastida Esparveirenca]]
 | nòrd-oèst  = [[Pradèlas (Cabardés)|Pradèlas]]
}}

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son : ''Cellula quae dicitur Caputspina'' en 814, ''Capudspina'' en 870, ''Capudspina cum ecclesia S. Petri'' en 899, ''Capraspina'' en 1119, ''Castrum de Capraspina'' en 1215, ''Cabrespina'' en 1227, ''Sanctus Petrus Capii Caprasmia'' (sic)..., ''Capra Spina'' en 1228, ''Caprespina'' entre 1254 e lo sègle XV, ''Cella Caprespina'' en 1521. La prononciacion occitana es ''Crabespíno'' &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 53, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f145.item.texteImage &lt;/ref&gt;, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [kɾaβes'pinɔ].&lt;/br&gt;
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Crabespina'' vendriá del latin ''caput'', « cap, extremitat » e del latin ''spina'',  « espina, albespin, espina blanca », al sens de  « cima, som cobèrt d'espinas blancas »; lo nom a patit de l'atraccion del nom de la cabra (craba ?) &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 127, a ''Cabestany''&lt;/ref&gt; e d'una metatèsi (''Cabrespina'' &gt; ''Crabespina''). 

==Istòria==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=11056
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Philippe Clergue|Partit=  |Qualitat= quadre d'entrepresa }}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin=2008 |Identitat=Antoine Menen  |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin=1995 |Identitat= Benjamin Tissières |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1965|Identitat= Joseph Greffier  |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=11056
|1793=808
|1800=858
|1806=928
|1821=943
|1831=871
|1836=932
|1841=929
|1846=900
|1851=852
|1856=809
|1861=761
|1866=705
|1872=658
|1876=620
|1881=615
|1886=580
|1891=552
|1896=539
|1901=536
|1906=510
|1911=472
|1921=354
|1926=359
|1931=379
|1936=330
|1946=285
|1954=232
|1962= 198
|1968= 190
|1975= 218
|1982= 192
|1990= 193
|1999= 196
|cassini=6489
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|056}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|056}}/17.56) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
*[[Gorg de Cabrespina]]
*[[Nòra]]

&lt;gallery&gt;
Cabrespine_chateau.jpg|Le castèl de Crabespina.
Cabrespine_2013_4.jpg|Crabespina.
Cabrespine.jpg|Gorg de Crabespina.
Gouffre_Cabrespine_(9).jpg
Gouffre_Cabrespine_(13).jpg|Gorg de Crabespina.
Gouffre_Cabrespine_2.jpg|Gorg de Crabespina.
Gouffre_Cabrespine_1.jpg|La palanca dins le gorg.
Cabrespine_File0294mod.jpg|Galariá de dintrada d'una mina de fèrre.
Cabrespine_2013_5.jpg|Vista cap al nòrd.
Cabrespine_3.jpg|Vista dempuèi le Ròc de l'Agla.
Cabrespine_2005.jpg|Luènh, le Ròc de l'Agla.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11056 Crabespina sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna d'Aude]]</text>
      <sha1>plmejwm1udduroyre9l13mgz52m1bsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lahoussoye</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106264</id>
    <revision>
      <id>2506225</id>
      <parentid>2391078</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T19:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>56703</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>2506225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5013" sha1="bpis6kgf40fsm1fo5oinw4f8k94qkp9" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Houssoée
 | nomcomuna2= Lahoussoye
 | imatge=Église de Lahoussoye.JPG
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment d'Amiens|Amiens]]
 | canton= [[Canton de Corbie|Corbie]]
 | insee = 80458
 | sitweb= 
 | cp = 80800
| cònsol = Sylvain Brocvielle
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  (en [[francés]])
 | longitud= 2.4825
 | latitud= 49.9522
| alt mini = 55
 | alt mej =
 | alt maxi = 127
 | km²            = 4.09
}}
'''Houssoée''' en [[picard]] (''Lahoussoye'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]].
== Geografia ==

=== Comunas vesinas ===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
    [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
    {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Lahoussoye]]'''Lahoussoye'''}}
{{Image label|x=0.731099787758|y=0.305223831099|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 493 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Franvillers]] (2,5km)}}}}
{{Image label|x=0.762720150568|y=0.704590926625|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 258 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bonnay (Somme)|Bonnay]] (2,7km)}}}}
{{Image label|x=0.17485953857|y=0.654436746063|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 726 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pont-Noyelles]] (3,2km)}}}}
{{Image label|x=0.185402407726|y=0.316046150035|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 229 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fréchencourt]] (3,3km)}}}}
{{Image label|x=0.275983483987|y=0.188622493865|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 356 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Béhencourt]] (3,4km)}}}}
{{Image label|x=0.978289262518|y=0.470224983576|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 407 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Heilly]] (4,0km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

== Istòria ==

De 1790 a 1801, la municipalitat li lèva a el de l'Administracion e de la Just&amp;iacute;cia de patz del costat de [[Querrieu]]x.

[[Imatge:Louis_L&amp;eacute;on_C&amp;eacute;sar_Faidherbe_retratat.jpg|thumb|[[General Faidherbe]], en comandant çò [[Armada del Nòrd (1870)|Armada del Nòrd]] (retrata de 1860)]]
En lo moment de la [[batalha de la Hallue]] en decembre de l'an 1870, lo general [[Louis L&amp;eacute;on C&amp;eacute;sar Faidherbe|Faidherbe]] avi&amp;aacute; lo sieu quartièr general a Lahoussoye. D'ail&amp;agrave;, podi&amp;aacute; observar l'enemic sus las nautors del marge drech del [[Hallue]] e la vall&amp;eacute;e dintre [[Pont-Noyelles]] e [[Querrieu]], al centre de la linha de batalha.&lt;br /&gt;
Quand la si&amp;aacute; armada #batre en jubilacion en la jornada del [[24 de decembre]], las tropas #traversar lo vilatge de Lahoussoye.
Pendent los combats, l'escòla de Lahoussoye a #èsser utilizada coma ambul&amp;agrave;ncia&lt;ref name=&quot;NGH_1896&quot;/&gt;.

De 1790 à 1801, la commune relève de l'Administration et de la Justice de paix du canton de [[Querrieu]]x.

[[Imatge:Léon Faidherbe - portrait (87104396).jpg|thumb|[[Général Faidherbe]], commandant l'[[Armée du Nord (1870)|Armée du Nord]] (portrait de 1860)]]
Lors de la [[bataille de l'Hallue]] en décembre de l'année 1870, le général [[Louis Léon César Faidherbe|Faidherbe]] avait son quartier général à Lahoussoye. De là, il pouvait observer l'ennemi sur les hauteurs de la rive droite de l'[[Hallue]] et la vallée entre [[Pont-Noyelles]] et [[Querrieu]], au centre de la ligne de bataille.&lt;br /&gt;
Quand son armée battit en retraite dans la journée du [[24 décembre]], les troupes traversèrent le village de Lahoussoye.
Pendant les combats, l'école de Lahoussoye a été utilisée comme ambulance&lt;ref name=&quot;NGH_1896&quot;/&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 80458
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Sylvain Brocvielle|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 80458
|1793=328
|1800=377
|1806=399
|1821=415
|1831=450
|1836=497
|1841=509
|1846=519
|1851=515
|1856=512
|1861=497
|1866=471
|1872=450
|1876=419
|1881=391
|1886=359
|1891=344
|1896=331
|1901=283
|1906=284
|1911=248
|1921=230
|1926=203
|1931=224
|1936=200
|1946=178
|1954=187
|1962=175
|1968=176
|1975=177
|1982=225
|1990=300
|1999=325
|2004=
|2005=
|2006=332
|2007=340
|2008=347
|2009=354
|cassini=18352
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats ligadas amb la comuna ==

== Véser tanben ==

== Ligams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=N/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Comunas}}
{{Comunas de Sòma}}

[[Categoria:Comuna de Sòma]]</text>
      <sha1>bpis6kgf40fsm1fo5oinw4f8k94qkp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anita Włodarczyk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138339</id>
    <revision>
      <id>2506255</id>
      <parentid>1916616</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Fichièr + Categoria:Naissença en 1985</comment>
      <origin>2506255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="fv2hkp6467rk3uk45jam11sjj20rxd0" xml:space="preserve">{{Infobox|tematica=|carta=}}
[[Fichièr:AnitaWRio2016 cropped.jpg|thumb|Anita Włodarczyk (2016)]]
'''Anita Włodarczyk''' ([[Rawicz]], [[8 d'agost]] de [[1985]]) es una atlèta [[Polonha|polonesa]], especialista del [[lançament de martèl]]. Aquesta anciana campiona que teniá fins a mai de 2011 lo recòrd mondial dins sa categoria amb 78,30 m ganhèt mantuna medalha d'aur dins divèrsas competicions internacionalas.

{{ORDENA:Wlodarczyk, Anita}}
[[Categoria:Naissença en 1985]]</text>
      <sha1>fv2hkp6467rk3uk45jam11sjj20rxd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bastir!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149312</id>
    <revision>
      <id>2506218</id>
      <parentid>2502803</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T18:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Las eleccions legislativas de 2017 */</comment>
      <origin>2506218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13196" sha1="6w16ycxae9s68npm8p7zy2uruk6s97m" xml:space="preserve">{{Infobox Organizacion
|imatge=Logo del movement &quot;Bastir Occitània&quot; dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]]
|adesion=[[Pays unit]]
|ideologia=[[regionalisme]]&lt;br&gt;[[occitanisme]]}}
'''Bastir!''', de'n primièr lo &quot;Manifèste Occitanista&quot; (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]].

A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. 

==Las eleccions municipalas de 2014==

La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament.  

La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge&lt;ref&gt;http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php&lt;/ref&gt; nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.&lt;ref&gt;31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html&lt;/ref&gt;

==Las eleccions departamentalas de 2015==

A las eleccions departamentalas en França de 2015, i aguèt un vintenant de candidaturas etiquetadas &quot;Bastir!&quot;, quasi totas en aligança ambe d'ecologistas. Dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]], las 6 candidaturas de &quot;Bastir&quot; èran recampadas jos l'apelacion « Libres et Indépendants pour le Gers » (includent una candidatura independenta en mai, la del parelh Sylvie Theye e [[Romain Duport]]&lt;ref&gt;Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php&lt;/ref&gt;). Aqueste còp, '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit.

==La causida de &quot;Occitanie&quot; coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr==

En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte &quot;occitan&quot; dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en &quot;Occitanie&quot;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime&lt;/ref&gt;.

Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de &quot;Bastir!&quot; encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : &quot;Occitanie&quot; o &quot;Occitanie - Pays Catalan&quot;. Aquesta campanha foguèt una capitada : &quot;Occitanie&quot; foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]&lt;/ref&gt;. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva &quot;Bastir!&quot; d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)&lt;ref&gt;[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de &quot;Bastir Occitanie&quot;] &lt;/ref&gt;, se decidèc de cambiar lo nom '''&quot;Bastir!&quot;''' en &quot;'''Bastir Occitanie'''&quot; (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr.

==2016 : L'androna macronista==

Mentre que menava las accions &quot;Bastir!&quot; en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment &quot;[[En marche !|En Marcha!]]&quot; de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]&lt;ref&gt;[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]&lt;/ref&gt;. Atal, nombroses sòcis de &quot;Bastir!&quot; capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017&lt;ref&gt;[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]&lt;/ref&gt;.

==Las eleccions legislativas de 2017==

Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de &quot;Bastir Occitània&quot; prenèron distàncias ambe lo moviment &quot;En Marcha!&quot;, sia en sosténguer al primièr torn candidaturas &quot;macronistas&quot; dissidentas (&quot;majoritat presidenciala&quot;)&lt;ref&gt;[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]&lt;/ref&gt; contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas&lt;ref&gt;[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]&lt;/ref&gt;. Au segond torn, &quot;Bastir Occitània&quot; comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats &quot;En Marcha!&quot; ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de &quot;Bastir Occitània&quot;, los candidats pr'aquò favorits &quot;En Marcha!&quot; d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista&lt;ref&gt;[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]&lt;/ref&gt;. 
[[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|&quot;Bastir&quot; a Tolosa, lo 4 de junh de 2016. En jaune : [[Joan-Luc Davezac]].]]
[[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]]

En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat &quot;[[Comenge]] e [[Savés]]&quot; de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet&lt;ref&gt;https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste&lt;/ref&gt; identifiat coma &quot;''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''&quot;. Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat.

Mentre, los autres de &quot;Bastir Occitània&quot; que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista &quot;girondin&quot;, opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista &quot;jacobina&quot; pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, &quot;Bastir&quot; s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas.

==Las eleccions municipalas de 2020 : &quot;Occitània País Nòstre&quot;==

Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de &quot;Bastir&quot; se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. &quot;Bastir&quot; anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014&lt;ref&gt;https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262&lt;/ref&gt;, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)&lt;ref&gt;https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/&lt;/ref&gt;. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020.

Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de &quot;Bastir&quot; t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot&lt;ref&gt;https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html&lt;/ref&gt;.

==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala==

A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista &quot;'''Bastir Occitània 2021'''&quot; ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits.

==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)==

Lo 15 de genièr de 2022, &quot;Bastir Occitanie&quot; junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França.

==Las eleccions legislativas de 2022==
[[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas &quot;Bastir Occitanie&quot; a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]]

A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, &quot;Bastir Occitanie&quot; te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa  [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}}

==Les eleccions europencas de 2024==
[[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre&quot;.]]
&quot;Bastir Occitanie&quot; participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de &quot;Bastir Occitanie&quot;, Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).&lt;ref&gt;https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une &quot;Europe des régions&quot; https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php&lt;/ref&gt;

==Las eleccions legislativas de 2024==

A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, &quot;Bastir Occitanie&quot; te presentèc 7 candidaturas.&lt;ref&gt;Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas&lt;/ref&gt;

==Vejatz tanben==
* [[País Nòstre]]
* [[Occitània País Nòstre]]

== Referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Ligams extèrns ==
* [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan)
{{Partits politics occitans}}

[[Categoria:Partit politic francés]]
[[Categoria:Partit politic occitan]]
[[Categoria:Occitanisme]]
[[Categoria:Movements politics]]</text>
      <sha1>6w16ycxae9s68npm8p7zy2uruk6s97m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tècno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195913</id>
    <revision>
      <id>2506204</id>
      <parentid>2498670</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T13:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vejatz tanben */</comment>
      <origin>2506204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8121" sha1="tsftjocx2yqr2tde1co064tn2j3toej" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}

La '''tècno''' (&quot;tekno&quot; en [[breton]] e [[finés]], &quot;techno&quot; en [[anglés]], en [[Alemanha|alemand]] e en [[francés]], de còps &quot;tecno&quot; en [[Espanhòu|espanhòl]] e en [[catalan]]) es un estil de [[musica electronica]] popularizat dins las annadas 1990, avent a l'epòca coma vocacion principala d'èsser una musica de pistas de dança ('''tècno dance''') e derivat dirèctament de la [[house]]. 

Se situa l'atge d'aur de la '''tècno dance''', lo sosgenre màger de la '''tècno''' dins las annadas 1990 e l'estil dirèctament eretièr de la [[house]], entre 1992 e 1996. La baissa de popularitat d'aqueste sosgenre coïncidís ambe la mòda [[Dream trance|dream]] en 1996 qu'anticipa lo succès de la [[Trance|trance]] a la tota fin de las annadas 1990 e a la debuta de las annadas 2000.

==Cronologia==
[[Imatge:FELIX &quot;Francis Wright&quot;.jpg|thumb|right|200px|Lo discjòquei [[Anglatèrra|anglés]] [[Felix (discjòquei)|Felix]] (Francis Wright), ambe son tube ''Don't you want me'' en 1992, es un artista emblematic de la periòda de transicion entre la house e la tècno]] 
[[Imatge:Ice MC.jpg|right|200px|thumb|Lo [[rap|rapaire]] britanic de soca jamaïcana [[Ice MC]] (Ian Campbell), coma los alemands de [[Snap!]], son eissits de la scèna [[house]] ; pasmens, se son virats ambe succès cap a la '''tècno dance''']]
Lo tèrme '''tècno''' a progressivament suplantat lo de [[house]] entre 1990 e 1992. Aquel remplaçament del nom correspond tanben a una evolucion d'aquela musica. Aital, la [[house]], la musica &quot;facha a l'ostal&quot; (&quot;house&quot; = ostal) deviá son nom al fach qu'al contra de la [[Pop (musica)|musica pop]] e del [[disco]] en particular que n'es l'eretièra dirècta, la [[house]] es pas jogada per de vertadièrs instruments : la [[house]] es puslèu un assemblatge de pegatges, de boclas e d'[[sampler|escapolons]] de sons e de voses (sovent emprontats al disco d'alhors), donc un &quot;mesclatge&quot;, realizat dins un primièr temps original en dirècte sus las pistas de dança de las discotècas [[Estats Units d'America|americanas]], assemblatges que son fin finala enregistrats en estúdios per èsser comercializats jol format disc. Pendent son atge d'aur &quot;comercial&quot; entre 1987 e 1990, la [[house]] trenca donc francament sul fons ambe la rèsta de la [[Pop (musica)|musica pop]] pel fach que la partida instrumentala coma plan sovent lo cant son pas ni jogats, ni realament cantats, mas simplament lo resultat d'un assemblatge d'escapolon de sons, de partidas vocalas tiradas de produccions anterioras. 

Mas aquela faiçon de procedir, de crear de musica e sustot de la comercializar, va lèu-lèu pausar un problèma legal, e explica en partida la mutacion de la [[house]] en '''tècno'''. 

En efièch, se un [[sampler|escapolon]] cort es liure de dreches, per contra, passat un certan nombre de nòtas (e en particular un tròç de coblet o de repic de cançon), aquò es somés a de dreches d'autors, dreches evidentament que, maladrechament, son pas estats preses en consideracion al moment de la comercializacion dels primièrs títols [[house]] en 1987-1988. Aquò valrà per exemple un procès a [[Black Box]], obligats alavetz lèu-lèu d'enregistrar tornarmai lor tube ''Ride on time'' en avent recors a una cantaira vertadièra. Los artistas seguents emprontant obèrtament coma [[S-Express]] o [[Black Box]] al [[disco]] faràn pas la meteissa error, e [[Yazz]] coma [[Double You]] o encara fòrça mai tard [[Daft Punk]] siá faràn simplament una represa, remplaçaràn la partida vocala per un cant autentic, siá negociaràn l'autorizacion de l'usatge de l'escapolon, ambe dins los dos cases de figura un versament dels dreches als autors-compositors. 

Aquel progressiu renonciament a partir de 1989 de l'emplec d'escapolons de voses per los remplaçar per un cant autentic serà donc lo primièr cambiament de paradigma de la [[house]] cap a la '''tècno'''.

Lo segond element clau de l'evolucion de la [[house]] en '''tècno''' pendent las doas annadas 1990 e 1991 ven del metòde de trabalh de composicion, ambe mai particularament l'usatge d'un esplech novèl per aquò : l'ordenador. 

Aital, lo metòde de fabricacion de musicas &quot;fachas a l'ostal&quot; (house) de faiçon artisanala per l'art del mesclatge d'un discjòquèi ambe platinas e escapolonaires va èsser completament cambiat per l'arribada de l'ordenador que, malgrat qu'essent pas el tanpauc un vertadièr instrument (aquò demòra donc de &quot;house&quot;, una musica &quot;facha a l'ostal&quot;), va avantatjosament simplificar e professionalizar lo trabalh de composicion ambe sos sintetizors e taulas-de-mesclatges virtuals. Aital es nascut ambe ta [[tècno]] l'acronim &quot;MAO&quot; per &quot;musica assistada per ordinator&quot;.

==La tècno dance==
[[Fichièr:2014333234521 2014-11-29 Sunshine Live - Die 90er Live on Stage - Sven - 1D X - 0959 - DV3P5958 mod.jpg|thumb|right|250px|[[Masterboy]], lo mai popular dels grops '''tècno dance''' de las annadas 1990]]

Aital, entre 1992 e 1996, la '''tècno dance''' es vengut lo tèrme generic per aquesta musica dirèctament eissida de la [[house]], [[musica electronica]] que, coma ela, es destinada preferencialament a las pistas de dança. Lo tèrme '''tècno''' a un sens mai imprecís, mai general, inclusent al sens larg l'ensemble de las [[Musica electronica|musicas electronicas]] de las annadas 1990. 

La mutacion entre [[house |house comerciala]] (1987-1990) e son derivat dirècte '''tècno dance''' (1992-1996) se va far progressivament pendent las doas annadas 1991 e 1992 : aital, lo grop alemand [[U96]], lo discjòquei anglés [[Felix (discjòquei)|Felix]], o encara lo projècte franco-bèlga [[Pleasure Game]] presentan a l'encòp de caractèrs primitius de la [[house]] coma en particular l'escapolon de votz, mas dins lor metodologia, an ganhat en qualitat en avent ja recors a l'ordenador. Lo grop alemand [[Snap!]] el s'adapta simplament, de [[house]] tardiva qu'èra al començament (''The power'', 1990) s'orienta en seguida '''tècno''' e deven quitament un dels pionièrs de la '''tècno dance''' (''Rhythm is a dancer'', 1992), mentre que [[Technotronic]] es lo grop [[house]] al som entre 1989 e 1991, al moment precís de la de mutacion de la [[house]] en '''tècno dance''', çò que daissa supausar que lo nom &quot;techno&quot; ('''tècno''') es benlèu emprontat a lo del dich grop. 

En mai d'aquò, lo sosgenre precís '''tècno dance''' presenta una caracteristica especifica qu'o rend clarament identificabla : al nivèl del cant, s'agís quasi totjorn d'una forma de dialòg entre un cant femenin a lo qual fa resson un frasejat [[rap]] masculin. Demest los grops e cantaires emblematics de l'estil '''tècno dance''' entre 1992 e 1996, se pòt citar [[Masterboy]], [[Culture Beat]], [[Maxx]], [[Magic Affair]], [[Centory]], [[E-Rotic]], [[La Bouche]] (Alemanha), [[Cappella|Cappella]] (Itàlia), [[Dr. Alban]], [[E-Type]] ([[Suècia]]) o encara [[2 Unlimited]] ([[Païses Basses]]).

[[Imatge:2U Live Photo NEWCUT.jpg|right|200px|thumb|Lo rapaire Ray Slijngaard e la cantaira Anita Doth del grop '''tècno dance''' [[2 Unlimited]]]]

Lo tèrme &quot;tècno&quot; tomba un pauc en desuetud a la debuta de las annadas 2000, remplaçat per [https://ca.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAsica_de_ball_electr%C3%B2nica EDM] (per &quot;musica electronica per dançar&quot;) o de còps [[eurodance]], vist que, majoritàriament, la '''tècno''' e la '''tècno dance''' al sens estrict es quicòm de particularament popular en Euròpa ([[Alemanha]], [[Itàlia]], [[Suècia]], [[França]], [[Belgica]], [[Païses Basses]],  [[Reialme Unit]]), ambe en particular una sus-representacion dels artistas de la '''tècno dance''', de la [[Dream trance|dream]] (en [[Itàlia]]), de la [[Trance|trance]] (en [[Alemanha]]), e evidentament, coma son nom l'indica, de la &quot;[https://ca.wikipedia.org/wiki/French_House french touch]&quot; (l'estil [[França|francés]]) sus aquel sol continent.

==Vejatz tanben==
* [[House]]
* [[New beat]]
* [[Dream trance|Dream]]
* [[Trance]]
* [[Eurodance]]
* [[Màkina]]
* [[Tecktonik]]

[[Categoria:Genre de musica electronica]]
[[Categoria:Genre musical]]</text>
      <sha1>tsftjocx2yqr2tde1co064tn2j3toej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nathaniel Palmer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195985</id>
    <revision>
      <id>2506256</id>
      <parentid>2428753</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T03:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en 1799 + Categoria:Decès en 1877</comment>
      <origin>2506256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="jj3zksz1tnbwt904ksy1ycmrif02i3k" xml:space="preserve">{{Dialècte Niçard}}

[[Imatge:Nathaniel Palmer.jpg|thumb|Nathaniel Palmer.]]

'''Nathaniel Palmer''' (8 d'aost dau 1799, [[Stonington (Connecticut)|Stonington]] – 21 de junh dau 1877, [[San Francisco]]) es un capitani de marina american dau sègle XIX. Membre de l'expedicion de [[Benjamin Pendleton]], descurbèt la [[peninsula Antartica]] lo 17 de novembre dau 1820 e es de còps citat coma lo descurbèire d'[[Antartica]]&lt;ref&gt;Paul-Émile Victor, « Les Explorations polaires », dins L.-H. Parias, ''Histoire Universelle des Explorations'', t. 4, París, Nouvelle Librairie de France, 1957, p. 230.&lt;/ref&gt;. Totun, d'observacions d'autri regions antartiqui avian agut luèc quaucu mes avant l'arribada dei naus americani dins li aigas de l'[[ocean Austral]]. Durant lo meteis viatge, Palmer descubrèt finda li [[islas Orcadas dau Sud]]. Durant lo rèsta de la sieua vida, foguèt comandant, conceptor, constructor e proprietari de [[clipper|clippers]].

Una [[Tèrra de Palmer|region]] de la [[peninsula Antartica]] porta lo sieu nom. Li a finda un [[archipèl Palmer]].

== Ligams intèrnes ==

* [[Peninsula Antartica]].

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Palmer, Nathaniel}}
[[Categoria:Naissença en 1799]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>jj3zksz1tnbwt904ksy1ycmrif02i3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thaïs d'Escufon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197800</id>
    <revision>
      <id>2506216</id>
      <parentid>2473948</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T15:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4807" sha1="e1p7hbhu4pbchcdu8o8esinh02qcozd" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}

'''Anne-Thaïs du Tertre d'Escœuffant''', dicha '''Thaïs d'Escufon''' ([[Tolosa]], [[Lengadòc]], 28 d'agost de 1999), es una politiciana, entrepreneira e militanta [[França|francesa]] d'extrèma drecha. Es estada pòrtaparaula del movement [[Generacion identitària]] entre 2018 e 2021. Aderís a la [[teoria del Grand Remplaçament]], teoria segon la quala los politicians al poder serián responsables (quitament complicis actius) de la negada demografica de la populacion europèa indigèna per una èrsa migratòria venguda subretot d'Africa, en particular la arabo-berbèr del Magrèb ; afirma alavetz voler defendre la ''raça blanca''. Masculinista e antifeminista, reivindica apartenir al movement [[tradwife]] estacat a la vision tradicionala de ''la femna al fogal''. Cibla sus sa cadena [[YouTube]] un public de celibataris masculins. 

Son nom de familha, ''du Tertre d'Escœuffant'', mòstra qu'es probablament eissida d'un linhatge d'aristocratas [[França|franceses]] de [[Picardia (region)|Picardia]] : es [[Glèisa Catolica Romana|catolica]] tradicionalista, e foguèt de'n primièr membre del movement [[Monarquia|monarquic]] [[Accion Francesa|l'Accion Francesa]]. A viscut son enfància a [[Dremil e La Faja]] dins la banlèga èst de [[Tolosa]].

Lo 5 d'octobre de 2018, a participat ambe lo movement d'extrèma drecha [[Generacion Identitària]] a una accion en [[Occitània]] contra lo local [[Marselha|marselhés]] de l'organizacion non governamentala d'ajuda als migrants [[SOS Mediterranèa]].&lt;ref&gt;Garde à vue prolongée pour 22 identitaires qui ont envahi le siège de SOS Méditerranée https://www.parismatch.com/Actu/Societe/Garde-a-vue-prolongee-pour-22-identitaires-qui-ont-envahi-le-siege-de-SOS-Mediterranee-1579162&lt;/ref&gt; 

Lo 13 de junh de 2020, aqueste còp a [[París (França)|París]] ([[França]]), participa a una contramanifestacion contra la del comitat [[Justice pour Adama]] (manifestacion contra ''las discriminacions'' e las violéncias policièras)  : ven a n'aquel moment la pòrtaparaula de [[Generacion identitària]].

De setembre de 2020 a genièr de 2021, es la ''responsabla executiva'' del ''community manager'' per [[Sébastien Chenu]] del [[Rassemblament Nacional]].

Lo 19 de genièr de 2021, participa en [[Occitània]] entre [[Banhèras de Luishon|Luishon]] e la [[Val d'Aran]] ambe sos militants de [[Generacion identitària]] a una operacion ''contra l'immigracion'' dicha ''Mission Pirenèus'' de blocatge de la frontièra administrativa entre la [[França|Republica francesa]] e lo [[Espanha|Reialme d'Espanha]] al nivèl del còl del Portilhon.&lt;ref&gt;Génération Identitaire lance une nouvelle opération antimigrants dans les Pyrénées. C’est le deuxième coup médiatique de ce type que l’organisation d’extrême droite lance aux frontières du pays. La présidente de la région Occitanie, Carole Delga, demande à la préfecture d'y mettre fin. https://www.leparisien.fr/faits-divers/generation-identitaire-lance-une-nouvelle-operation-antimigrants-dans-les-pyrenees-19-01-2021-8420004.php&lt;/ref&gt;

En abril de 2021, après la dissolucion de [[Generacion identitària]] pel governament [[França|francés]], ambe d'ancians sòcis d'aquela organizacion fonda alavetz l'ASLA, una associacion avent per tòca la proteccion dels ''lançaires d'alèrta''.

En decembre de 2021, a depausat planh per agression sexuala e sequestracion. A declarat que l'òme l'avent agarrit a son domicili a [[Lion]] se seriá presentat coma un immigrat [[Tunisia|tunisian]].

Pendent l'eleccion presidenciala francesa de 2022, sosten lo candidat d'extrèma drecha [[Éric Zemmour]].

Lo 26 d'agost de 2024, recrutada per [[Cyril Hanouna]], participa a la ràdio francesa [[Euròpa 1]] coma cronicaira per l'emission ''On marche sur la tête''; pasmens, serà sa sola emission, [[Constance Benqué]], directritz generala de ''Lagardère Ràdio'', avent decidit de perlongar pas l'ensag.&lt;ref&gt;&quot;On marche sur la tête&quot; : militante d’extrême droite, antiféministe… L’influenceuse Thaïs d’Escufon rejoint Cyril Hanouna sur Europe 1 https://www.ladepeche.fr/2024/08/28/on-marche-sur-la-tete-militante-dextreme-droite-antifeministe-linfluenceuse-thais-descufon-rejoint-cyril-hanouna-sur-europe-1-12162341.php&lt;/ref&gt;

== Retirament del militantisme public d'extrèma drecha ==
Revelada coma militanta politica d'extrèma drecha, pasmens a partit de 2022 s'aluènha progressivament d'aquel engatjament e comença alavetz de publicar sus internet puslèu de videos analisant las relacions complèxas entre los òmes e las femnas de nòstra epòca.

==Referéncias==

{{ORDENA:Escufon, Thais d'}}
[[Categoria:Extrèma drecha francesa]]
[[Categoria:Naissença en 1999]]
[[Categoria:Naissença a Tolosa]]
[[Categoria:Noblesa francesa]]</text>
      <sha1>e1p7hbhu4pbchcdu8o8esinh02qcozd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DJ Fou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201036</id>
    <revision>
      <id>2506209</id>
      <parentid>2506183</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3284" sha1="o1o25uoxslj49u6d5ierssc14xj2oam" xml:space="preserve">[[Imatge:DJ Fou en Occitanie (01).jpg|200px|thumb|right|Lo '''DJ Fou''' sus l'empont, aquí en [[Occitània]] lo 30 de julhet de 2026.]]
'''Sebastien Santovito''', dich '''DJ Fou''' dempuèi 1990, nascut lo 2 de setembre de 1972 en [[Borgonha]] ([[França]]), es un musician e un discjoquèi [[França|francés]] basat dempuèi son adolescéncia en [[Occitània]] ([[Carcassona]], [[Tolosa]], [[Albi]], [[Negrapelissa]]&lt;ref&gt;Nègrepelisse. DJ Fou réveille ses abonnés grâce à sa bonne humeur https://www.ladepeche.fr/2020/05/03/dj-fou-reveille-ses-abonnes-grace-a-sa-bonne-humeur,8871844.php&lt;/ref&gt;...). 

'''Sébastien''' obteng son primièr emplèc de discjoquèi a 16 ans al ''Manhattan'', una discotèca basada a [[Val de Danha]], còsta [[Carcassona]] dins [[Departament d'Aude|Aude]]. En 1990, deveng discjoquèi al ''Marina'', una gròssa discotèca situada [[El Barcarès|al Barcarès]], en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] : es a n'aqueste moment qu'es escaissat ''Le DJ Fou'' (Lo discjoquèi fat). Pendent vacanças passadas a [[Selva (comarca)|la Selva]] en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]], descobrís la [[màkina]] dins la discotèca ''L'Octopussy'' a [[Lloret de Mar]]. De retorn en [[Occitània]], decidís de promòure aquesta mena de [[tècno]] dins las seradas qu'anima e, de segur, de'n primièr dins la discotèca [[Tolosa|tolosana]] ont trabalha d'ara enlà coma discjoquèi. D'aquesta passa, '''DJ Fou''' foguèt, ambe una punhada d'autres (coma per exemple Jean-Phi, discjoquèi al ''Jame's'' a [[La Magdalena de Tarn]], o encara Franz, discjoquèi al ''Nouba Roll's'' a [[L'Escot]], dins lo [[Departament de Tarn|Tarn]]), l'un dels pionnièrs de la [[màkina]] en [[França]] pr'amor d'aver importat en 1997 aquesta [[musica electronica]] [[Païses Catalans|de Catalonha]] dins la part oèst d'[[Occitània]] (mai que mai en [[Lengadòc]] e en [[Gasconha]] [[Tolosan|tolosana]]). 

Pauc de temps après, e mentre que la [[màkina]] s'espandís en [[França]], en [[Anglatèrra]], e s'expòrta quitament fins al [[Japon]], '''DJ Fou''' anima coma discjoquèi seradas dins una discotèca situada ela en [[Catalonha Nòrd|País catalan]] (a [[Argelers]]) : es a n'aquesta periòda (en 1998) que s'inspira de la cançon ''Lo Oai'' del grop [[Occitans|occitan]] [[Massilia Sound System]] per enregistrar ambe l'ajuda de son productor Jean-Marc Bavard lo tròç ''Je mets le waï''. Aqueste títol, a l'encòp [[màkina]] e festiu, qu'una quita version es estada adobada pel grop [[tècno]] [[Alemanha|alemand]] [[666 (grop)|666]], foguèt un tube en 1999&lt;ref&gt;Il est le DJ Fou ! http://transmediadoc.free.fr/DJFou.html&lt;/ref&gt;.

Al debut de las ananadas 2010, '''Sebastien''' es estat tanben un temps sòci del grop de musica festiva [[Collectif Métissé]]. 

==Tròces mai coneguts==
* ''Je mets le waï'' (1999, inspirat del ''Oai'' de [[Massilia Sound System]], basat sus un escapolon de la version de ''Misirlou'' per [[Dick Dale]]) 
* ''Yaka Dansé'' (2004, ambe [[Soma Riba]], represa de [[Raft]])

==Referéncias==

{{ORDENA: Fou, Dj}}
[[Categoria:Discjòquei]]
[[Categoria:Naissença en 1972]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>o1o25uoxslj49u6d5ierssc14xj2oam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felip Bonnet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201416</id>
    <revision>
      <id>2506200</id>
      <parentid>2506199</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T13:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1267" sha1="8x3ulu6sndx1x9ziziy3h6slr4rop7l" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, en succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'8a circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==</text>
      <sha1>8x3ulu6sndx1x9ziziy3h6slr4rop7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506201</id>
      <parentid>2506200</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T13:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1269" sha1="8tjfn00qa9xap9ctnwtklx5m301h058" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, en succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'8a circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==</text>
      <sha1>8tjfn00qa9xap9ctnwtklx5m301h058</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506202</id>
      <parentid>2506201</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T13:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1273" sha1="gv1x27z59lnkosz4lx0uxv7wdfj99rr" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, en succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==</text>
      <sha1>gv1x27z59lnkosz4lx0uxv7wdfj99rr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506203</id>
      <parentid>2506202</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T13:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="8d6cd3fjtol8wbmww5npwrtu6fosb0s" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==</text>
      <sha1>8d6cd3fjtol8wbmww5npwrtu6fosb0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506214</id>
      <parentid>2506203</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1363" sha1="s3dmyp8t74snklok4g8y7bfeu3j17kd" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==

[[Categoria:Politician occitan]]
[[Categoria:Occitanista]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]</text>
      <sha1>s3dmyp8t74snklok4g8y7bfeu3j17kd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506215</id>
      <parentid>2506214</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="1xzzj7cboy5mfglls48pncdfiu6wc0o" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2010 e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==

{{ORDENA:Bonnet, Felip}}
[[Categoria:Politician occitan]]
[[Categoria:Occitanista]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]</text>
      <sha1>1xzzj7cboy5mfglls48pncdfiu6wc0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506217</id>
      <parentid>2506215</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T16:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="g3qfksosx7llucu2ka4pool3s4yipsh" xml:space="preserve">[[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]]
'''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. 

Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009&lt;ref&gt;Ils veulent une Occitanie libre https://www.ladepeche.fr/2009/07/26/-5654271.php&lt;/ref&gt; e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : &quot;Présenter des candidats à toutes les élections&quot; https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections&lt;/ref&gt; puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.&lt;ref&gt;Philippe BONNET présente sa candidature
à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]].

Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. 

==Referéncias==

{{ORDENA:Bonnet, Felip}}
[[Categoria:Politician occitan]]
[[Categoria:Occitanista]]
[[Categoria:Naissença en 1961]]</text>
      <sha1>g3qfksosx7llucu2ka4pool3s4yipsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DJ Fred &amp; Arnold T</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201417</id>
    <revision>
      <id>2506205</id>
      <timestamp>2026-08-07T14:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « '''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de compositors de [[musica house]] format en 1996. Se son separats en 2003.  ==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]== * Pophertz (1998) * Wall street (1998) * Jungle spirit (1998) »</comment>
      <origin>2506205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="ib8b3f48zrsmpfvcss3cgfwozdmvsg4" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de compositors de [[musica house]] format en 1996. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* Pophertz (1998)
* Wall street (1998)
* Jungle spirit (1998)</text>
      <sha1>ib8b3f48zrsmpfvcss3cgfwozdmvsg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506206</id>
      <parentid>2506205</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="k7uftqxcwvc6cpmnv3r5a50k8ej2rf7" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Fogèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* Pophertz (1998)
* Wall street (1998)
* Jungle spirit (1998)</text>
      <sha1>k7uftqxcwvc6cpmnv3r5a50k8ej2rf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506207</id>
      <parentid>2506206</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Tròces mai coneguts en Occitània */</comment>
      <origin>2506207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="4fjmo19whxlldzgfmqu6ndjtqxkdwph" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Fogèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* ''Pop hertz'' (1998)
* ''Wall street'' (1998)
* ''Jungle spirit'' (1998)</text>
      <sha1>4fjmo19whxlldzgfmqu6ndjtqxkdwph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506208</id>
      <parentid>2506207</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="86gbubnzs0h98v90m0c566gf5yrvd6x" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Fogèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* ''Pop hertz'' (1998)
* ''Wall street'' (1998)
* ''Jungle spirit'' (1998)

[[Categoria:Discjòquei]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>86gbubnzs0h98v90m0c566gf5yrvd6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506210</id>
      <parentid>2506208</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="8wgj3wiebaxghdhdhl3ea8vqm6ecy7h" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Fogèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* ''Pop hertz'' (1998)
* ''Wall street'' (1998)
* ''Jungle spirit'' (1998)

{{ORDENA:Fred &amp; Arnold T, Dj}}
[[Categoria:Discjòquei]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>8wgj3wiebaxghdhdhl3ea8vqm6ecy7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506211</id>
      <parentid>2506210</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="569" sha1="f9qxmxlsrag10wzknqozxpsxphcn6bw" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Foguèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* ''Pop hertz'' (1998)
* ''Wall street'' (1998)
* ''Jungle spirit'' (1998)

{{ORDENA:Fred &amp; Arnold T, Dj}}
[[Categoria:Discjòquei]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>f9qxmxlsrag10wzknqozxpsxphcn6bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506212</id>
      <parentid>2506211</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T14:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tròces mai coneguts en Occitània */</comment>
      <origin>2506212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="619" sha1="c46k6zhfo8720ywu9mlvzvgddp137rk" xml:space="preserve">'''DJ Fred &amp; Arnold T''', nom de scèna de '''Frédéric Crépin''' e '''Arnold Toutain''', èra un duò [[França|francés]] del [[Nòrd e Pas de Calais]] de discjoquèis e compositors de musica [[tècno]] format en 1996. Foguèron al som de lor popularitat en 1998. Se son separats en 2003.

==Tròces mai coneguts en [[Occitània]]==
* ''Delirium'' (1997)
* ''Pop hertz'' (1998)
* ''Wall street'' (1998)
* ''Jungle spirit'' (1998)
* ''Push the music'' (2001)

{{ORDENA:Fred &amp; Arnold T, Dj}}
[[Categoria:Discjòquei]]
[[Categoria:musica electronica]]
[[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]]
[[categoria:house]]</text>
      <sha1>c46k6zhfo8720ywu9mlvzvgddp137rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monts Oral</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201418</id>
    <redirect title="Orals" />
    <revision>
      <id>2506221</id>
      <timestamp>2026-08-07T19:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algovia</username>
        <id>16465</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion cap a [[Orals]]</comment>
      <origin>2506221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="e21npew2wf4ss1kzeezdqe68gs4ln4u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Orals]]</text>
      <sha1>e21npew2wf4ss1kzeezdqe68gs4ln4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistema de coordenadas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201419</id>
    <redirect title="Sistèma de coordenadas" />
    <revision>
      <id>2506267</id>
      <timestamp>2026-08-08T09:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion cap a [[Sistèma de coordenadas]]</comment>
      <origin>2506267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="qcnnhh5a5uq2r75118q4ama85hsqs9c" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sistèma de coordenadas]]</text>
      <sha1>qcnnhh5a5uq2r75118q4ama85hsqs9c</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>