9 d'agost

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>9 d'agost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645</id>
    <revision>
      <id>2506418</id>
      <parentid>1855378</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Gillian Anderson]]</comment>
      <origin>2506418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="4cid0sr5vqw08byjsg9jhg9r3zfi04s" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{Agost}}

== Eveniments ==

== Naissenças ==

* [[1939]] - [[Romano Prodi]], [[primièr ministre]] d'[[Itàlia]].
* [[1968]] - [[Gillian Anderson]], actritz americanobritanica.

== Decèsses ==

----
Veire tanben :
* [[8 d'agost]] | [[10 d'agost]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>4cid0sr5vqw08byjsg9jhg9r3zfi04s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506421</id>
      <parentid>2506418</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naissenças */ + [[Yves Coppens]], paleontològ e paleoantropològ francés</comment>
      <origin>2506421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="lo1bcfgcxeeh8c7iodxtdpflq4vd1po" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{Agost}}

== Eveniments ==

== Naissenças ==
* [[1934]] - [[Yves Coppens]], paleontològ e paleoantropològ francés (m. [[2022]])
* [[1939]] - [[Romano Prodi]], [[primièr ministre]] d'[[Itàlia]].
* [[1968]] - [[Gillian Anderson]], actritz americanobritanica.

== Decèsses ==

----
Veire tanben :
* [[8 d'agost]] | [[10 d'agost]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>lo1bcfgcxeeh8c7iodxtdpflq4vd1po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guiraut de Bornelh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2664</id>
    <revision>
      <id>2506416</id>
      <parentid>2454558</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>32520</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ligams extèrnes */ Modèl</comment>
      <origin>2506416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="6at63g6uh12mczvxa78lfto7fftaz2u" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}

[[Imatge:Guiraut de Bornelh.jpg|left|thumb|&quot;Girautz de Borneill&quot; (coma foguèt escrich a la part nauta) dins un cançonièr del sègle XIII.]]

'''Guiraut de Bornelh''' ([[1138]] – [[1215]]) foguèt un [[trobador]] [[Occitània|occitan]] plan famós que sos contemporanèus sonavan ''maestre dels trobadors''

== Biografia ==
Guiraut nasquèt dins una familha modèsta e faguèt los estudis dins una abadiá lemosina.

== Ligams extèrnes ==
* [http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/ Sas òbras a Trobar.org]

{{Autoritats}}
[[Categoria:Escrivan occitan|Bornelh, Guiraut de]]
[[Categoria:Trobador occitan|Bornelh, Guiraut de]]
[[Categoria:Naissença en 1138|Bornelh, Guiraut de]]
[[Categoria:Decès en 1215|Bornelh, Guiraut de]]</text>
      <sha1>6at63g6uh12mczvxa78lfto7fftaz2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carcassona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3167</id>
    <revision>
      <id>2506414</id>
      <parentid>2489895</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2506414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19432" sha1="mrba6wwq65nlez9vtiaoasnqfhcxlj6" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Carcassona
 | nom2          = ''Carcassonne'' 
 | imatge        = Carcassonne JPG02.jpg
 | descripcion   = La [[Ciutat de Carcassona]], al còr dels vinhals.
 | escut         = Blason Carcassonne 11.svg
 | lògo          = cap
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{Carcassés}}
 | departament   = {{Aude}} ([[prefectura]])
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] ([[caplòc]])
 | canton        = burèu centralizator de 3 cantons ([[caplòc]] de 4 cantons abans 2015)
 | insee         = 11069
 | cp            = 11000
 | cònsol        = Christophe Barthès
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]] 
 | intercom      = [[Carcassonne Agló]]
 | longitud      = 2.352028
 | latitud       = 43.21306
 | alt mej       = 111
 | alt mini      = 81
 | alt maxi      = 250
 | ectaras       = 6508
 | gentilici     = carcassonés / carcassoneses
 | km²           = 65.08
|}}
'''Carcassona''' ({{AFI|[karkaˈsuno̞]||pron}}; oficialament en [[francés]]: ''Carcassonne'') es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[departaments franceses|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}.

La vila compta una populacion de {{popfr11|069}} abitants (en {{popfr11|0}}), e l'aira d'atraccion {{formatnum:124405}} abitants (en 2020).&lt;ref&gt;http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/esl/comparateur.asp?codgeo=au2010-092&lt;/ref&gt; 

==Geografia==
Carcassona es situada en [[Lengadòc]] a 80 quilomètres a l'èst de [[Tolosa]]. La vila se trapa dins un corredor entre la [[Montanha Negra]] al nòrd e las [[Corbièras (region)|Corbièras]] a l'èst, la plana de [[Lauragués]] a l'oèst e la val d'Aude al sud. Es lo parçan  de [[Carcassés]]. 
[[Imatge:Map commune FR insee code 11069.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
===Carcassona===
Las atestacions ancianas son : ''Carcassonna civitas'' al [[sègle I abC]]; ''Oppida latina Carcasum Volcarum Tectosagum'' en [[sègle I apC]]; ''Καρκασώ'' en [[sègle II apC]]; ''Colonia Julia Carcaso'' (sens data); ''Carcassio'' en [[sègle IV]]; ''Castellum Carcassone'' en [[sègle IV]]; ''Πόλις Καρκασιανή'' en [[sègle VI]]; ''Carcasone, Carcasonie, Carcassonne, Cartasoine'' als sègles [[sègle XII|XII]]-[[sègle XIII|XIII]]; ''Carcasonia'' en [[1210]]; ''Civitas Carquasone'' en [[1240]]; ''Carcassonna'' en [[1273]]; ''Calcassonne'' en [[1373]]; ''Carquasona'' en [[1380]]; ''Quarquasone'' en [[1586]]; ''Carcasóuno'' (dins la grafia de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]])&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P73777610|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;.
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], seriá benlèu un nom aquitan, format del preindoeuropèu ''*kar-'' « pèira » e ''*kass-'', de sens escur, que se retròba dins un dels noms galleses del garric (''cassanus'' &gt; ''casse'' e dins de noms de pòbles galleses, coma ''Baiocasses'', ''Tricasses'', o d'autres noms gallics coma ''Vercassivelaunum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 147&lt;/ref&gt;... Equipatge estranh.&lt;/br&gt;
Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], qu'explica lo nom antic, ''Carcasso'', la soca ''*carca-'' es celtica (cf. [[Carcan]]s, [[Carcagny]], Charcenay ([[Ille et Vilaine]]), [[Charchigné]]) e lo nom d'origina representa « la proprietat de Carcasso(s) », nom d'òme inatestat &lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 105, 291, 334&lt;/ref&gt;.
===La Mairevièlha (fr. ''La Mayrevieille'')===
Las atestacions ancianas son : ''In brolio, loco vocato a la Mayrevielha'' en [[1513]]; ''Baudulation de la Mère Vielhe'' en ([[1556]]-[[sègle XVII]]); ''La Maïre vieille'' en [[1714]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P37225979&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo lòc tresplomba la ribièra bassa d'Aude e se devinha la fòrma de la maire (del lièit) d'una aiga. Comprene « l'ancian emplaçament de la maire d'Aude ».
===Salvasan (fr. ''Salvaza'')===
Las atestacions ancianas son : ''Salvazanum'' en [[1126]]; ''Sanctus Joannes de Salvaza'' en [[1269]]; ''Salvasanum'' en [[1479]]; ''Salbaza'' en [[1774]]; ''Salvaza, chapelle'' en [[1781]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P45402455&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sufixe ''-anum'' es segur. ''Salvasan'' es un nom de proprietat galloromana, qu'aviá benlèu per mèstre un òme d'un nom derivat de ''Salvius'', coma ''Salvitius'', atestat. ''*Salvitianu'' &gt; ''*Salvisano'', puèi assimilacion vocalica anciana &gt; ''*Salvasano''.
===Gogens===
Lòc practicament desparegut &lt;ref&gt;[https://www.ladepeche.fr/2022/03/20/xie-xviiie-s-la-paroisse-disparue-de-gougens-10182266.php]&lt;/ref&gt;, situat al nòrd de la vila. &lt;/br&gt;
Anciana parròquia del vocable de Sant Salvi. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Salvii... in terminio de Cogenches'' en 1072, ''Villa de Goginco'' en 1111, ''De Goginco'' en 1145, ''De Gochenchis'' en 1208, ''In decimali S. Salvi'' en 1191, ''De Gochencho'' en 1201, ''De Gogincho'' en 1268, ''Castrum de Goginchis'' en 1302-1306, ''Gosinchi'' en 1466, ''Goujoux'', comprene ''Goujenx'', de 1350 al sègle XVII, ''Locus de Gogienssis'' en 1544, ''Saint Selvy'' al sègle XVII&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 167, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f259.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Gogens ven probablament del nom germanic d'òme ''Gogo'', ambe'l sufixe germanic ''-ingos''.
===''Grèzes'' (nom probablament atirat per lo tipe ''Gresas'')===
Lòc situat a l'oèst de la vila e de l'aeropòrt, près del camin grand de Montreal (RD 119)
Capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin, anciana parròquia ambe priorat distinct unit al capítol catedral de Carcassona. Las fòrmas ancianas son : ''Gradanae'' en 1251, ''Ecclesia de Grazanis..., decimarium Sancti Saturnini'' en 1269''&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 173, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f265.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Grèzes'' ven del nom latin d'òme ''Gratius'', ambe'l sufixe ''-anum''. Un reculament d'accent faguèt probablament passar de ''*Grasan'' a ''*Grasa''. Se pòt encara accedir a una prononciacion autentica ?
===Maquens===
Barri situat al sud-oèst de la vila.&lt;/br&gt;
Èra una capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin; la glèisa èra una perbostat que dependiá del monestièr de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; la glèisa èra al cementèri abans qu'acabèsson de bastir la glèisa actuala, en 1768. Las fòrmas ancianas son : ''Malchindus'' en 980, ''Ecclesia S. Saturnini de Maquens'' en 1215, ''Villa Machincum'' en 1224, ''Maquingum'' en 1246, ''Maquenchs'' en 1247, ''Decimale S. Saturnini de Maquenchis'' en 1269, ''Maquenti'' en 1466, ''Maquens'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 225, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f317.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
S'agís del sufixe germanic ''-ingos'', ambe un nom germanic d'òme.
===''Montlegun'' (nom francés)===
Masatge situat a l'èst de Ciutat. &lt;/br&gt;
Anciana perbostat unida al capítol de Sant Nazari de Carcassona que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala, glèisa dedicada a Santa Ceselha. Las fòrmas ancianas son : ''Monslongus'' en 1197, ''Prior Beate Marie Carcassone et Montelongi'' en 1201, ''Ecclesia Sanctae Ceciliae de Montelongo'' en 1215, ''Montlong'' en 1393-1589, ''Monlegum'' en 1671, ''Montlegun'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 251, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f343.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo nom d'origina presenta un ''mont long''; çaquelà, se vei pas cossí passar a un mont del legum (en tot cas, la finala de 1671 indica que ''-n'' finala es articulada). Caldriá la prononciacion autentica.
===Montredond===
Lòc situat al nòrd-èst de la vila.&lt;/br&gt;
Ancian priorat unit al capítol de Sant Nazari, que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala del vocable de Nòstra Dòna. Las fòrmas ancianas son ''Castrum Montisrotundi'' en 1139, ''Villa de Monterotundo'' en 1215, ''Monredon'' en 1440-41, ''Locus de Monterotundo'' en 1544, ''Monredon'' en 1774, ''Montredon'' en 1781 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 255, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f347.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sens demanda pas de traduccion : « mont redond » &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 472&lt;/ref&gt;.
===Vilalba===
Vilalba es un masatge (o puslèu dos : i a lo naut e lo bas), ara urbanizat, situat al sud-oèst de la vila, près del camin grand de [[Limós]].&lt;/br&gt;
Per Vilalba Nauta, las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba'' en 1116, ''Terra Sancte Marie'' en 1116, ''Inter ambas villas'' en 1140, ''Villalba'' en 1163, ''Ecclesia Beate Marie de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Superior'' en 1319, ''Vilalba'' en 1544, ''Villalbe'' en 1781, etc. Vilalba Bassa es un ancian priorat del vocable de Sant Pèire; las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba cum ecclesia Sancti Petri'' en 931, ''Sanctus Petrus de Villa Alba'' en 1116, ''Villa vetula de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Inferior'' en 1297 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 468, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f560.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Vila alba'' a lo sens de « vilatge blanc ».
===Sant Joan de Brucafuèlh===
Es un ancian membre de la comandariá de [[Dosens]], de l'Òrde de Malta [al nòrd-èst de Carcassona]. Las fòrmas ancianas son : ''Burchafolles'' en 858, ''Burcafols'' en 1034, ''De Brucafollis'' en 1267, ''S. Genesius de Brucafolio'' en 1269, ''Brucofolium'' en 1305-1345, ''Ad Burcafollis'' en 1337, ''Bouquefeil'' en 1503-1589, ''Bruenefel'', ''Bruquefel'' al sègle XVII &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 48, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f140.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Le segond element es ''folium'', donc fuèlha, ----&gt; fulham, bronda (bòsc); es pas segur que le primièr element siá ''bruc'' o ''bruga''. [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]] manda a ''Saint-Jean'', puèi a ''Saint-Geniès'' : ''Domus templi de Burcafolis'' en 1318, ''La métayrie de Saint Jean de Brucafol'' en 1620&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 391, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f483item.texteImage &lt;/ref&gt;, ''Saint Geniès'' en 1623, ''Sainct Gineys, esglise et simetière à Sainct Jean de Brucafel'' en 1641 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 387, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f479item.texteImage &lt;/ref&gt;.

==Istòria==

===Abans l'Edat Mejana===
A Carcassona se crosan dos grands axes de circulacion, que foguèron utilizats dempuèi l'Antiquitat : de la [[Mar Mediterranèa]] a l'[[Ocean Atlantic]], e del [[Massís Central]] a la [[Peninsula Iberica]].

La vila se compausa de doas parts plan diferentas. '''[[Ciutat de Carcassona|Ciutat]]''' se quilha sus un planòl sus la riba dreita d'Aude. '''La Bastida de Sant Loís''' s'espandís sus la riba esquèrra. Las traças umanas mai ancianas se trapan sul puèg de Ciutat, e datan del sègle VI abans JC. &lt;br/&gt;
En [[300]] abans JC, los Cèltas s'impausan coma los mèstres de la region, mas al sègle II abans JC, los [[Empèri Roman|romans]] conquistan [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Arriban a Carcassona e fortifican l'oppidum que pren lo nom de ''Carcasso''. Los Romans ocupan la region fins al sègle V.

Los [[visigòts]] son alara los novèls envasidors e s'installan dins la Peninsula Iberica e en [[Lengadòc]]. Carcassona demorarà entre lors mans de 460 a 725. A la prima de 725, son los [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] que venon e que s'apoderan de Ciutat. Carcassona se ditz alara ''Karkashuna''. Mas los Sarrasins son fòrabandits de [[Lengadòc]] pro rapidament, los [[francs]] prenon la seguida en [[759]].

===A l'Edat Mejana===
Aprèp lo periòde de la Renaissença Carolingiana, quand los mèstres novèls del país prenon per lor compte l'eiretatge roman, l'Empèri esclatèt, çò que donèt naissença a l'epòca feudala. 

Foguèt amb la dinastia dels [[Ostal Trencavel|Trencavèls]] (de 1082 a 1209) que la vila s'afirmèt coma centre politic e cultural excepcional. Aquel periòde ric vegèt lo desvolopament del [[catarisme]]. Los vescomtes tolerèron, emai protegiguèron l'eretgia sus lors tèrras. Aquesta actitud de tolerància aguèt per consequéncia la fin de la dinastia e la pèrda de l'independéncia occitana.
[[Fichièr:CarcassonaSXV.jpg|thumb|285x285px|Vista de Carcassona en 1462]]
La [[Crosada]] contra los [[Catars]] lançada pel [[Papa]] virèt lèu-lèu a una guèrra de conquista. En agost de [[1209]], aprèp un sètge que durèt 15 jorns, lo jove vescomte de Carcassona foguèt pres pels franceses. L'independéncia occitana s'acabèt alara: los Trencavèls foguèron despoderats e lors tèrras foguèron donadas a [[Simon de Montfòrt]] en recompensa de sos actes militars, puèi passèron al rei de [[França]] en 1226.

A partir de son annexion al reialme de [[França]], lo destin de Carcassona prenguèt una autra direccion.

Jols règnes successius dels monarcas franceses, [[Loís IX de França|Loís IX]], [[Felip III de França|Felip III]] e [[Felip IV de França|Felip IV]], la vila prenguèt sa fisionomia actuala. Aprèp la temptativa de reconquista dels Occitans que faguèt mèuca en 1240, los barris de Ciutat foguèron derroits. Un borg novèl nasquèt en 1262 sus la riba esquèrra d'[[Aude (flume)|Aude]]: la Bastida de Sant Loís. Foguèt incendiada en 1355 pel [[Edoard de Woodstock|Prince Negre]], e reconstruida sulcòp, amb de fortificacions pus solidas.

===Jol reialme de França===
[[Fichièr:PlandeCarcassonaSXVII.jpg|thumb|285x285px|Plan de Carcassona en 1650]]
'''La Bastida''' se desvolopèt plan rapidament e ven un centre comercial de primièra importància, particularament gràcias a l'industria textila. Carcassona expòrta sos draps fins al Levant.

'''Ciutat''' s'afirmèt d'aquel temps coma fortalesa reiala mas l'utilizacion de tecnicas novèlas de guèrra, e subretot lo desplaçament de la frontièra francoespanhòla en 1659 amb lo [[Tractat dels Pirenèus]] provoquèron pauc a cha pauc son abandon. &lt;br/&gt;

Al [[sègle XVIII]], la Ciutat venguèt pas mai qu'un quartièr miserable de la vila ont se bastiguèron de fortunas immensas. Ne testimònian encara uèi los ostals particulars que se trapan dins la Bastida.

En 1682, l'obertura del [[Canal del Miègjorn]] accentuèt encara lo fenomèn.
La Ciutat que s'arroïnava foguèt salvada de la destruccion totala per Joan Pèire Cròs Mairevièlha, un erudit carcassonés, [[Prosper Mérimée]], e lo famós arquitècte [[Eugène Viollet-le-Duc]], que restaurèron la fortalesa al [[sègle XIX]]. Ciutat (4000 abitants en 1793) foguèt una comuna, puèi s'incorporèt a Carcassona entre 1795 e 1800 &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=60451&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 11069
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= 6 d'abrial de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gérard Larrat |Partit=[[UMP]], divèrs dreta  |Qualitat= avocat }}
{{Elegit |Debuta= 20 de setembre de [[2009]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Perez |Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionari territorial, deputat (1997-2017) }}
{{Elegit |Debuta=10 de junh de [[2009]] |Fin= 20 de setembre de 2009 |Identitat=Jean-Pierre Pech |Partit= |Qualitat= president delegacion especiala }}
{{Elegit |Debuta=genièr de [[2005]] |Fin= 29 de junh de 2009&lt;/br&gt; (eleccion invalidada)  |Identitat= Gérard Larrat|Partit= [[UDF]], puèi [[UMP]] |Qualitat= avocat, deputat (1987-1988, 1993-1997) }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 11 de genièr de 2005&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Raymond Chesa |Partit=RPR puèi [[UMP]] |Qualitat= professor, conselhièr general (1982-93), &lt;/br&gt;regional, deputat europèu (1994-1999)}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1981]] |Fin= març de 1983 |Identitat=Fernand Ancely |Partit= [[PS]] |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= octobre de [[1968]] |Fin=març de 1981&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Antoine Gayraud |Partit= [[SFIO]], [[PS]] |Qualitat= farmacian, conselhièr general&lt;/br&gt; (1968-1973), deputat (1973-1978) }}
{{Elegit |Debuta= genièr de [[1953]] |Fin= setembre de 1968&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Jules Fil |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= ensenhaire, conselhièr general&lt;/br&gt; (1958-1968), deputat (1962-1967),&lt;/br&gt; senator (1967-1968) }}
{{Elegit |Debuta= |Fin=1953  |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 11069
|1793=10400
|1800=15219
|1806=14985
|1821=15752
|1831=20997
|1836=22623
|1841=21333
|1846=21607
|1851=20005
|1856=19915
|1861=20644
|1866=22173
|1872=24407
|1876=25971
|1881=27512
|1886=29330
|1891=28235
|1896=29298
|1901=30720
|1906=30976
|1911=30689
|1921=29314
|1926=33974
|1931=34921
|1936=33441
|1946=38139
|1954=37035
|1962=40897
|1968=43616
|1975=42154
|1982=41153
|1990=43470
|1999=43950
|cassini=6912
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|069}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
{{Article detalhat|Ciutat de Carcassona}}
[[Image:Carcassonne vieux pont.jpg|thumb|center|575px|Vista panoramica de la ciutat de nuèit]]

==Personalitats ligadas amb la comuna==
* [[Ermessenda de Carcassona]] (?-1058) ;
* [[Pau Sabatièr]] (1854-1941) : quimista nascut a Carcassona ;
* [[Eugèni Py]] (1859-1924) : realizator nascut a Carcassona ;
* [[Renat Nelli]] (1906-1982) : òme de letras nascut a Carcassona ;
* [[Ramon Gogaud]] (1928-1996) : escrivan e activista occitan nascut a Carcassona ;
* [[Albert Fert]] (1938-) : fisician nascut a Carcassona
* [[Claudi Martí]] (1940-) : nascut a Carcassona ;
* [[Mans de Breish]] (1949-) : nascut a Carcassona.

==Espòrts==

* [[Associacion Esportiva Carcassona XIII]]
* [[Union Esportiva Carcassonesa]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11069 Carcassona sul site de l'Insee]
* {{oc}} http://mescladis.free.fr/oc_istoria.htm Istòria de Carcassona
* {{oc}}[https://www.youtube.com/watch?v=UZwumylbE_w Carcassona : Dòna Carcàs  - Occitanica eAnem / CIRDOC ]

==Nòtas==
{{commons|Carcassonne|Carcassona}}&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Carcassona|*]]
[[categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna de Carcassés]]
[[categoria:Prefectura]]
[[categoria:Bastida medievala]]
[[categoria:Patrimòni Mondial en França]]</text>
      <sha1>mrba6wwq65nlez9vtiaoasnqfhcxlj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506415</id>
      <parentid>2506414</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Administracion */ còssol 2026</comment>
      <origin>2506415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19633" sha1="3kc8vgi90f6s95hmt0lyysp99fh22rj" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Carcassona
 | nom2          = ''Carcassonne'' 
 | imatge        = Carcassonne JPG02.jpg
 | descripcion   = La [[Ciutat de Carcassona]], al còr dels vinhals.
 | escut         = Blason Carcassonne 11.svg
 | lògo          = cap
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{Carcassés}}
 | departament   = {{Aude}} ([[prefectura]])
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] ([[caplòc]])
 | canton        = burèu centralizator de 3 cantons ([[caplòc]] de 4 cantons abans 2015)
 | insee         = 11069
 | cp            = 11000
 | cònsol        = Christophe Barthès
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]] 
 | intercom      = [[Carcassonne Agló]]
 | longitud      = 2.352028
 | latitud       = 43.21306
 | alt mej       = 111
 | alt mini      = 81
 | alt maxi      = 250
 | ectaras       = 6508
 | gentilici     = carcassonés / carcassoneses
 | km²           = 65.08
|}}
'''Carcassona''' ({{AFI|[karkaˈsuno̞]||pron}}; oficialament en [[francés]]: ''Carcassonne'') es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[departaments franceses|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}.

La vila compta una populacion de {{popfr11|069}} abitants (en {{popfr11|0}}), e l'aira d'atraccion {{formatnum:124405}} abitants (en 2020).&lt;ref&gt;http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/esl/comparateur.asp?codgeo=au2010-092&lt;/ref&gt; 

==Geografia==
Carcassona es situada en [[Lengadòc]] a 80 quilomètres a l'èst de [[Tolosa]]. La vila se trapa dins un corredor entre la [[Montanha Negra]] al nòrd e las [[Corbièras (region)|Corbièras]] a l'èst, la plana de [[Lauragués]] a l'oèst e la val d'Aude al sud. Es lo parçan  de [[Carcassés]]. 
[[Imatge:Map commune FR insee code 11069.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
===Carcassona===
Las atestacions ancianas son : ''Carcassonna civitas'' al [[sègle I abC]]; ''Oppida latina Carcasum Volcarum Tectosagum'' en [[sègle I apC]]; ''Καρκασώ'' en [[sègle II apC]]; ''Colonia Julia Carcaso'' (sens data); ''Carcassio'' en [[sègle IV]]; ''Castellum Carcassone'' en [[sègle IV]]; ''Πόλις Καρκασιανή'' en [[sègle VI]]; ''Carcasone, Carcasonie, Carcassonne, Cartasoine'' als sègles [[sègle XII|XII]]-[[sègle XIII|XIII]]; ''Carcasonia'' en [[1210]]; ''Civitas Carquasone'' en [[1240]]; ''Carcassonna'' en [[1273]]; ''Calcassonne'' en [[1373]]; ''Carquasona'' en [[1380]]; ''Quarquasone'' en [[1586]]; ''Carcasóuno'' (dins la grafia de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]])&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P73777610|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;.
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], seriá benlèu un nom aquitan, format del preindoeuropèu ''*kar-'' « pèira » e ''*kass-'', de sens escur, que se retròba dins un dels noms galleses del garric (''cassanus'' &gt; ''casse'' e dins de noms de pòbles galleses, coma ''Baiocasses'', ''Tricasses'', o d'autres noms gallics coma ''Vercassivelaunum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 147&lt;/ref&gt;... Equipatge estranh.&lt;/br&gt;
Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], qu'explica lo nom antic, ''Carcasso'', la soca ''*carca-'' es celtica (cf. [[Carcan]]s, [[Carcagny]], Charcenay ([[Ille et Vilaine]]), [[Charchigné]]) e lo nom d'origina representa « la proprietat de Carcasso(s) », nom d'òme inatestat &lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 105, 291, 334&lt;/ref&gt;.
===La Mairevièlha (fr. ''La Mayrevieille'')===
Las atestacions ancianas son : ''In brolio, loco vocato a la Mayrevielha'' en [[1513]]; ''Baudulation de la Mère Vielhe'' en ([[1556]]-[[sègle XVII]]); ''La Maïre vieille'' en [[1714]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P37225979&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo lòc tresplomba la ribièra bassa d'Aude e se devinha la fòrma de la maire (del lièit) d'una aiga. Comprene « l'ancian emplaçament de la maire d'Aude ».
===Salvasan (fr. ''Salvaza'')===
Las atestacions ancianas son : ''Salvazanum'' en [[1126]]; ''Sanctus Joannes de Salvaza'' en [[1269]]; ''Salvasanum'' en [[1479]]; ''Salbaza'' en [[1774]]; ''Salvaza, chapelle'' en [[1781]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P45402455&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sufixe ''-anum'' es segur. ''Salvasan'' es un nom de proprietat galloromana, qu'aviá benlèu per mèstre un òme d'un nom derivat de ''Salvius'', coma ''Salvitius'', atestat. ''*Salvitianu'' &gt; ''*Salvisano'', puèi assimilacion vocalica anciana &gt; ''*Salvasano''.
===Gogens===
Lòc practicament desparegut &lt;ref&gt;[https://www.ladepeche.fr/2022/03/20/xie-xviiie-s-la-paroisse-disparue-de-gougens-10182266.php]&lt;/ref&gt;, situat al nòrd de la vila. &lt;/br&gt;
Anciana parròquia del vocable de Sant Salvi. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Salvii... in terminio de Cogenches'' en 1072, ''Villa de Goginco'' en 1111, ''De Goginco'' en 1145, ''De Gochenchis'' en 1208, ''In decimali S. Salvi'' en 1191, ''De Gochencho'' en 1201, ''De Gogincho'' en 1268, ''Castrum de Goginchis'' en 1302-1306, ''Gosinchi'' en 1466, ''Goujoux'', comprene ''Goujenx'', de 1350 al sègle XVII, ''Locus de Gogienssis'' en 1544, ''Saint Selvy'' al sègle XVII&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 167, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f259.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Gogens ven probablament del nom germanic d'òme ''Gogo'', ambe'l sufixe germanic ''-ingos''.
===''Grèzes'' (nom probablament atirat per lo tipe ''Gresas'')===
Lòc situat a l'oèst de la vila e de l'aeropòrt, près del camin grand de Montreal (RD 119)
Capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin, anciana parròquia ambe priorat distinct unit al capítol catedral de Carcassona. Las fòrmas ancianas son : ''Gradanae'' en 1251, ''Ecclesia de Grazanis..., decimarium Sancti Saturnini'' en 1269''&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 173, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f265.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Grèzes'' ven del nom latin d'òme ''Gratius'', ambe'l sufixe ''-anum''. Un reculament d'accent faguèt probablament passar de ''*Grasan'' a ''*Grasa''. Se pòt encara accedir a una prononciacion autentica ?
===Maquens===
Barri situat al sud-oèst de la vila.&lt;/br&gt;
Èra una capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin; la glèisa èra una perbostat que dependiá del monestièr de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; la glèisa èra al cementèri abans qu'acabèsson de bastir la glèisa actuala, en 1768. Las fòrmas ancianas son : ''Malchindus'' en 980, ''Ecclesia S. Saturnini de Maquens'' en 1215, ''Villa Machincum'' en 1224, ''Maquingum'' en 1246, ''Maquenchs'' en 1247, ''Decimale S. Saturnini de Maquenchis'' en 1269, ''Maquenti'' en 1466, ''Maquens'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 225, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f317.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
S'agís del sufixe germanic ''-ingos'', ambe un nom germanic d'òme.
===''Montlegun'' (nom francés)===
Masatge situat a l'èst de Ciutat. &lt;/br&gt;
Anciana perbostat unida al capítol de Sant Nazari de Carcassona que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala, glèisa dedicada a Santa Ceselha. Las fòrmas ancianas son : ''Monslongus'' en 1197, ''Prior Beate Marie Carcassone et Montelongi'' en 1201, ''Ecclesia Sanctae Ceciliae de Montelongo'' en 1215, ''Montlong'' en 1393-1589, ''Monlegum'' en 1671, ''Montlegun'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 251, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f343.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo nom d'origina presenta un ''mont long''; çaquelà, se vei pas cossí passar a un mont del legum (en tot cas, la finala de 1671 indica que ''-n'' finala es articulada). Caldriá la prononciacion autentica.
===Montredond===
Lòc situat al nòrd-èst de la vila.&lt;/br&gt;
Ancian priorat unit al capítol de Sant Nazari, que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala del vocable de Nòstra Dòna. Las fòrmas ancianas son ''Castrum Montisrotundi'' en 1139, ''Villa de Monterotundo'' en 1215, ''Monredon'' en 1440-41, ''Locus de Monterotundo'' en 1544, ''Monredon'' en 1774, ''Montredon'' en 1781 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 255, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f347.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sens demanda pas de traduccion : « mont redond » &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 472&lt;/ref&gt;.
===Vilalba===
Vilalba es un masatge (o puslèu dos : i a lo naut e lo bas), ara urbanizat, situat al sud-oèst de la vila, près del camin grand de [[Limós]].&lt;/br&gt;
Per Vilalba Nauta, las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba'' en 1116, ''Terra Sancte Marie'' en 1116, ''Inter ambas villas'' en 1140, ''Villalba'' en 1163, ''Ecclesia Beate Marie de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Superior'' en 1319, ''Vilalba'' en 1544, ''Villalbe'' en 1781, etc. Vilalba Bassa es un ancian priorat del vocable de Sant Pèire; las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba cum ecclesia Sancti Petri'' en 931, ''Sanctus Petrus de Villa Alba'' en 1116, ''Villa vetula de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Inferior'' en 1297 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 468, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f560.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Vila alba'' a lo sens de « vilatge blanc ».
===Sant Joan de Brucafuèlh===
Es un ancian membre de la comandariá de [[Dosens]], de l'Òrde de Malta [al nòrd-èst de Carcassona]. Las fòrmas ancianas son : ''Burchafolles'' en 858, ''Burcafols'' en 1034, ''De Brucafollis'' en 1267, ''S. Genesius de Brucafolio'' en 1269, ''Brucofolium'' en 1305-1345, ''Ad Burcafollis'' en 1337, ''Bouquefeil'' en 1503-1589, ''Bruenefel'', ''Bruquefel'' al sègle XVII &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 48, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f140.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Le segond element es ''folium'', donc fuèlha, ----&gt; fulham, bronda (bòsc); es pas segur que le primièr element siá ''bruc'' o ''bruga''. [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]] manda a ''Saint-Jean'', puèi a ''Saint-Geniès'' : ''Domus templi de Burcafolis'' en 1318, ''La métayrie de Saint Jean de Brucafol'' en 1620&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 391, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f483item.texteImage &lt;/ref&gt;, ''Saint Geniès'' en 1623, ''Sainct Gineys, esglise et simetière à Sainct Jean de Brucafel'' en 1641 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 387, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f479item.texteImage &lt;/ref&gt;.

==Istòria==

===Abans l'Edat Mejana===
A Carcassona se crosan dos grands axes de circulacion, que foguèron utilizats dempuèi l'Antiquitat : de la [[Mar Mediterranèa]] a l'[[Ocean Atlantic]], e del [[Massís Central]] a la [[Peninsula Iberica]].

La vila se compausa de doas parts plan diferentas. '''[[Ciutat de Carcassona|Ciutat]]''' se quilha sus un planòl sus la riba dreita d'Aude. '''La Bastida de Sant Loís''' s'espandís sus la riba esquèrra. Las traças umanas mai ancianas se trapan sul puèg de Ciutat, e datan del sègle VI abans JC. &lt;br/&gt;
En [[300]] abans JC, los Cèltas s'impausan coma los mèstres de la region, mas al sègle II abans JC, los [[Empèri Roman|romans]] conquistan [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Arriban a Carcassona e fortifican l'oppidum que pren lo nom de ''Carcasso''. Los Romans ocupan la region fins al sègle V.

Los [[visigòts]] son alara los novèls envasidors e s'installan dins la Peninsula Iberica e en [[Lengadòc]]. Carcassona demorarà entre lors mans de 460 a 725. A la prima de 725, son los [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] que venon e que s'apoderan de Ciutat. Carcassona se ditz alara ''Karkashuna''. Mas los Sarrasins son fòrabandits de [[Lengadòc]] pro rapidament, los [[francs]] prenon la seguida en [[759]].

===A l'Edat Mejana===
Aprèp lo periòde de la Renaissença Carolingiana, quand los mèstres novèls del país prenon per lor compte l'eiretatge roman, l'Empèri esclatèt, çò que donèt naissença a l'epòca feudala. 

Foguèt amb la dinastia dels [[Ostal Trencavel|Trencavèls]] (de 1082 a 1209) que la vila s'afirmèt coma centre politic e cultural excepcional. Aquel periòde ric vegèt lo desvolopament del [[catarisme]]. Los vescomtes tolerèron, emai protegiguèron l'eretgia sus lors tèrras. Aquesta actitud de tolerància aguèt per consequéncia la fin de la dinastia e la pèrda de l'independéncia occitana.
[[Fichièr:CarcassonaSXV.jpg|thumb|285x285px|Vista de Carcassona en 1462]]
La [[Crosada]] contra los [[Catars]] lançada pel [[Papa]] virèt lèu-lèu a una guèrra de conquista. En agost de [[1209]], aprèp un sètge que durèt 15 jorns, lo jove vescomte de Carcassona foguèt pres pels franceses. L'independéncia occitana s'acabèt alara: los Trencavèls foguèron despoderats e lors tèrras foguèron donadas a [[Simon de Montfòrt]] en recompensa de sos actes militars, puèi passèron al rei de [[França]] en 1226.

A partir de son annexion al reialme de [[França]], lo destin de Carcassona prenguèt una autra direccion.

Jols règnes successius dels monarcas franceses, [[Loís IX de França|Loís IX]], [[Felip III de França|Felip III]] e [[Felip IV de França|Felip IV]], la vila prenguèt sa fisionomia actuala. Aprèp la temptativa de reconquista dels Occitans que faguèt mèuca en 1240, los barris de Ciutat foguèron derroits. Un borg novèl nasquèt en 1262 sus la riba esquèrra d'[[Aude (flume)|Aude]]: la Bastida de Sant Loís. Foguèt incendiada en 1355 pel [[Edoard de Woodstock|Prince Negre]], e reconstruida sulcòp, amb de fortificacions pus solidas.

===Jol reialme de França===
[[Fichièr:PlandeCarcassonaSXVII.jpg|thumb|285x285px|Plan de Carcassona en 1650]]
'''La Bastida''' se desvolopèt plan rapidament e ven un centre comercial de primièra importància, particularament gràcias a l'industria textila. Carcassona expòrta sos draps fins al Levant.

'''Ciutat''' s'afirmèt d'aquel temps coma fortalesa reiala mas l'utilizacion de tecnicas novèlas de guèrra, e subretot lo desplaçament de la frontièra francoespanhòla en 1659 amb lo [[Tractat dels Pirenèus]] provoquèron pauc a cha pauc son abandon. &lt;br/&gt;

Al [[sègle XVIII]], la Ciutat venguèt pas mai qu'un quartièr miserable de la vila ont se bastiguèron de fortunas immensas. Ne testimònian encara uèi los ostals particulars que se trapan dins la Bastida.

En 1682, l'obertura del [[Canal del Miègjorn]] accentuèt encara lo fenomèn.
La Ciutat que s'arroïnava foguèt salvada de la destruccion totala per Joan Pèire Cròs Mairevièlha, un erudit carcassonés, [[Prosper Mérimée]], e lo famós arquitècte [[Eugène Viollet-le-Duc]], que restaurèron la fortalesa al [[sègle XIX]]. Ciutat (4000 abitants en 1793) foguèt una comuna, puèi s'incorporèt a Carcassona entre 1795 e 1800 &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=60451&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 11069
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de ([[2026]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christophe Barthès |Partit= [[Rassemblament Nacional|RN]] |Qualitat= agricultor, conselhièr regional (2010-), deputat (2022-2026)}}
{{Elegit |Debuta= 6 d'abrial de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gérard Larrat |Partit=[[UMP]], divèrs dreta  |Qualitat= avocat }}
{{Elegit |Debuta= 20 de setembre de [[2009]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Perez |Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionari territorial, deputat (1997-2017) }}
{{Elegit |Debuta=10 de junh de [[2009]] |Fin= 20 de setembre de 2009 |Identitat=Jean-Pierre Pech |Partit= |Qualitat= president delegacion especiala }}
{{Elegit |Debuta=genièr de [[2005]] |Fin= 29 de junh de 2009&lt;/br&gt; (eleccion invalidada)  |Identitat= Gérard Larrat|Partit= [[UDF]], puèi [[UMP]] |Qualitat= avocat, deputat (1987-1988, 1993-1997) }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 11 de genièr de 2005&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Raymond Chesa |Partit=RPR puèi [[UMP]] |Qualitat= professor, conselhièr general (1982-93), &lt;/br&gt;regional, deputat europèu (1994-1999)}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1981]] |Fin= març de 1983 |Identitat=Fernand Ancely |Partit= [[PS]] |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= octobre de [[1968]] |Fin=març de 1981&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Antoine Gayraud |Partit= [[SFIO]], [[PS]] |Qualitat= farmacian, conselhièr general&lt;/br&gt; (1968-1973), deputat (1973-1978) }}
{{Elegit |Debuta= genièr de [[1953]] |Fin= setembre de 1968&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Jules Fil |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= ensenhaire, conselhièr general&lt;/br&gt; (1958-1968), deputat (1962-1967),&lt;/br&gt; senator (1967-1968) }}
{{Elegit |Debuta= |Fin=1953  |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 11069
|1793=10400
|1800=15219
|1806=14985
|1821=15752
|1831=20997
|1836=22623
|1841=21333
|1846=21607
|1851=20005
|1856=19915
|1861=20644
|1866=22173
|1872=24407
|1876=25971
|1881=27512
|1886=29330
|1891=28235
|1896=29298
|1901=30720
|1906=30976
|1911=30689
|1921=29314
|1926=33974
|1931=34921
|1936=33441
|1946=38139
|1954=37035
|1962=40897
|1968=43616
|1975=42154
|1982=41153
|1990=43470
|1999=43950
|cassini=6912
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|069}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
{{Article detalhat|Ciutat de Carcassona}}
[[Image:Carcassonne vieux pont.jpg|thumb|center|575px|Vista panoramica de la ciutat de nuèit]]

==Personalitats ligadas amb la comuna==
* [[Ermessenda de Carcassona]] (?-1058) ;
* [[Pau Sabatièr]] (1854-1941) : quimista nascut a Carcassona ;
* [[Eugèni Py]] (1859-1924) : realizator nascut a Carcassona ;
* [[Renat Nelli]] (1906-1982) : òme de letras nascut a Carcassona ;
* [[Ramon Gogaud]] (1928-1996) : escrivan e activista occitan nascut a Carcassona ;
* [[Albert Fert]] (1938-) : fisician nascut a Carcassona
* [[Claudi Martí]] (1940-) : nascut a Carcassona ;
* [[Mans de Breish]] (1949-) : nascut a Carcassona.

==Espòrts==

* [[Associacion Esportiva Carcassona XIII]]
* [[Union Esportiva Carcassonesa]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11069 Carcassona sul site de l'Insee]
* {{oc}} http://mescladis.free.fr/oc_istoria.htm Istòria de Carcassona
* {{oc}}[https://www.youtube.com/watch?v=UZwumylbE_w Carcassona : Dòna Carcàs  - Occitanica eAnem / CIRDOC ]

==Nòtas==
{{commons|Carcassonne|Carcassona}}&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Carcassona|*]]
[[categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna de Carcassés]]
[[categoria:Prefectura]]
[[categoria:Bastida medievala]]
[[categoria:Patrimòni Mondial en França]]</text>
      <sha1>3kc8vgi90f6s95hmt0lyysp99fh22rj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506426</id>
      <parentid>2506415</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21125" sha1="97219vpky278ijpslcpw8jrm0q4byu3" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Carcassona
 | nom2          = ''Carcassonne'' 
 | imatge        = Carcassonne JPG02.jpg
 | descripcion   = La [[Ciutat de Carcassona]], al còr dels vinhals.
 | escut         = Blason Carcassonne 11.svg
 | lògo          = cap
 | escais        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{Carcassés}}
 | departament   = {{Aude}} ([[prefectura]])
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] ([[caplòc]])
 | canton        = burèu centralizator de 3 cantons ([[caplòc]] de 4 cantons abans 2015)
 | insee         = 11069
 | cp            = 11000
 | cònsol        = Christophe Barthès
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]] 
 | intercom      = [[Carcassonne Agló]]
 | longitud      = 2.352028
 | latitud       = 43.21306
 | alt mej       = 111
 | alt mini      = 81
 | alt maxi      = 250
 | ectaras       = 6508
 | gentilici     = carcassonés / carcassoneses
 | km²           = 65.08
|}}
'''Carcassona''' ({{AFI|[karkaˈsuno̞]||pron}}; oficialament en [[francés]]: ''Carcassonne'') es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[departaments franceses|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}.

La vila compta una populacion de {{popfr11|069}} abitants (en {{popfr11|0}}), e l'aira d'atraccion {{formatnum:124405}} abitants (en 2020).&lt;ref&gt;http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/esl/comparateur.asp?codgeo=au2010-092&lt;/ref&gt; 

==Geografia==
Carcassona es situada en [[Lengadòc]] a 80 quilomètres a l'èst de [[Tolosa]]. La vila se trapa dins un corredor entre la [[Montanha Negra]] al nòrd e las [[Corbièras (region)|Corbièras]] a l'èst, la plana de [[Lauragués]] a l'oèst e la val d'Aude al sud. Es lo parçan  de [[Carcassés]]. 
[[Imatge:Map commune FR insee code 11069.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Carcassona
 | nòrd       = [[Puègnautièr]]&lt;/br&gt; [[Vilamostausson]] 
 | nòrd-èst   = [[Viladubèrt]]
 | èst        = [[Berriac]], &lt;/br&gt;[[Trebes]]
 | sud-èst    = [[Fontiès d'Aude]] &lt;small&gt;(''sus 50 m'')&lt;/small&gt;, &lt;/br&gt;[[Montirat (Aude)|Montirat]]
 | sud        = [[Cavanac]], &lt;/br&gt;[[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]], &lt;/br&gt;[[Palajan]]
 | sud-oèst   = [[Rollens]], &lt;/br&gt;[[Confolenç]]
 | oèst       = [[Caus e Sausens]], &lt;/br&gt;[[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]]
 | nòrd-oèst  = [[Pesens]]
}}

==Toponimia==
===Carcassona===
Las atestacions ancianas son : ''Carcassonna civitas'' al [[sègle I abC]]; ''Oppida latina Carcasum Volcarum Tectosagum'' en [[sègle I apC]]; ''Καρκασώ'' en [[sègle II apC]]; ''Colonia Julia Carcaso'' (sens data); ''Carcassio'' en [[sègle IV]]; ''Castellum Carcassone'' en [[sègle IV]]; ''Πόλις Καρκασιανή'' en [[sègle VI]]; ''Carcasone, Carcasonie, Carcassonne, Cartasoine'' als sègles [[sègle XII|XII]]-[[sègle XIII|XIII]]; ''Carcasonia'' en [[1210]]; ''Civitas Carquasone'' en [[1240]]; ''Carcassonna'' en [[1273]]; ''Calcassonne'' en [[1373]]; ''Carquasona'' en [[1380]]; ''Quarquasone'' en [[1586]]; ''Carcasóuno'' (dins la grafia de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]])&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P73777610|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;.
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], seriá benlèu un nom aquitan, format del preindoeuropèu ''*kar-'' « pèira » e ''*kass-'', de sens escur, que se retròba dins un dels noms galleses del garric (''cassanus'' &gt; ''casse'' e dins de noms de pòbles galleses, coma ''Baiocasses'', ''Tricasses'', o d'autres noms gallics coma ''Vercassivelaunum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 147&lt;/ref&gt;... Equipatge estranh.&lt;/br&gt;
Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], qu'explica lo nom antic, ''Carcasso'', la soca ''*carca-'' es celtica (cf. [[Carcan]]s, [[Carcagny]], Charcenay ([[Ille et Vilaine]]), [[Charchigné]]) e lo nom d'origina representa « la proprietat de Carcasso(s) », nom d'òme inatestat &lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 105, 291, 334&lt;/ref&gt;.
===La Mairevièlha (fr. ''La Mayrevieille'')===
Las atestacions ancianas son : ''In brolio, loco vocato a la Mayrevielha'' en [[1513]]; ''Baudulation de la Mère Vielhe'' en ([[1556]]-[[sègle XVII]]); ''La Maïre vieille'' en [[1714]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P37225979&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo lòc tresplomba la ribièra bassa d'Aude e se devinha la fòrma de la maire (del lièit) d'una aiga. Comprene « l'ancian emplaçament de la maire d'Aude ».
===Salvasan (fr. ''Salvaza'')===
Las atestacions ancianas son : ''Salvazanum'' en [[1126]]; ''Sanctus Joannes de Salvaza'' en [[1269]]; ''Salvasanum'' en [[1479]]; ''Salbaza'' en [[1774]]; ''Salvaza, chapelle'' en [[1781]]&lt;ref&gt;https://dicotopo.cths.fr/places/P45402455&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sufixe ''-anum'' es segur. ''Salvasan'' es un nom de proprietat galloromana, qu'aviá benlèu per mèstre un òme d'un nom derivat de ''Salvius'', coma ''Salvitius'', atestat. ''*Salvitianu'' &gt; ''*Salvisano'', puèi assimilacion vocalica anciana &gt; ''*Salvasano''.
===Gogens===
Lòc practicament desparegut &lt;ref&gt;[https://www.ladepeche.fr/2022/03/20/xie-xviiie-s-la-paroisse-disparue-de-gougens-10182266.php]&lt;/ref&gt;, situat al nòrd de la vila. &lt;/br&gt;
Anciana parròquia del vocable de Sant Salvi. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Salvii... in terminio de Cogenches'' en 1072, ''Villa de Goginco'' en 1111, ''De Goginco'' en 1145, ''De Gochenchis'' en 1208, ''In decimali S. Salvi'' en 1191, ''De Gochencho'' en 1201, ''De Gogincho'' en 1268, ''Castrum de Goginchis'' en 1302-1306, ''Gosinchi'' en 1466, ''Goujoux'', comprene ''Goujenx'', de 1350 al sègle XVII, ''Locus de Gogienssis'' en 1544, ''Saint Selvy'' al sègle XVII&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 167, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f259.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Gogens ven probablament del nom germanic d'òme ''Gogo'', ambe'l sufixe germanic ''-ingos''.
===''Grèzes'' (nom probablament atirat per lo tipe ''Gresas'')===
Lòc situat a l'oèst de la vila e de l'aeropòrt, près del camin grand de Montreal (RD 119)
Capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin, anciana parròquia ambe priorat distinct unit al capítol catedral de Carcassona. Las fòrmas ancianas son : ''Gradanae'' en 1251, ''Ecclesia de Grazanis..., decimarium Sancti Saturnini'' en 1269''&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 173, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f265.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Grèzes'' ven del nom latin d'òme ''Gratius'', ambe'l sufixe ''-anum''. Un reculament d'accent faguèt probablament passar de ''*Grasan'' a ''*Grasa''. Se pòt encara accedir a una prononciacion autentica ?
===Maquens===
Barri situat al sud-oèst de la vila.&lt;/br&gt;
Èra una capèla vicariala del vocable de Sant Sarnin; la glèisa èra una perbostat que dependiá del monestièr de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; la glèisa èra al cementèri abans qu'acabèsson de bastir la glèisa actuala, en 1768. Las fòrmas ancianas son : ''Malchindus'' en 980, ''Ecclesia S. Saturnini de Maquens'' en 1215, ''Villa Machincum'' en 1224, ''Maquingum'' en 1246, ''Maquenchs'' en 1247, ''Decimale S. Saturnini de Maquenchis'' en 1269, ''Maquenti'' en 1466, ''Maquens'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 225, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f317.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
S'agís del sufixe germanic ''-ingos'', ambe un nom germanic d'òme.
===''Montlegun'' (nom francés)===
Masatge situat a l'èst de Ciutat. &lt;/br&gt;
Anciana perbostat unida al capítol de Sant Nazari de Carcassona que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala, glèisa dedicada a Santa Ceselha. Las fòrmas ancianas son : ''Monslongus'' en 1197, ''Prior Beate Marie Carcassone et Montelongi'' en 1201, ''Ecclesia Sanctae Ceciliae de Montelongo'' en 1215, ''Montlong'' en 1393-1589, ''Monlegum'' en 1671, ''Montlegun'' en 1781&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 251, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f343.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo nom d'origina presenta un ''mont long''; çaquelà, se vei pas cossí passar a un mont del legum (en tot cas, la finala de 1671 indica que ''-n'' finala es articulada). Caldriá la prononciacion autentica.
===Montredond===
Lòc situat al nòrd-èst de la vila.&lt;/br&gt;
Ancian priorat unit al capítol de Sant Nazari, que presentava a la cura; ara (a l'entorn de 1900) capèla vicariala del vocable de Nòstra Dòna. Las fòrmas ancianas son ''Castrum Montisrotundi'' en 1139, ''Villa de Monterotundo'' en 1215, ''Monredon'' en 1440-41, ''Locus de Monterotundo'' en 1544, ''Monredon'' en 1774, ''Montredon'' en 1781 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 255, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f347.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Lo sens demanda pas de traduccion : « mont redond » &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 472&lt;/ref&gt;.
===Vilalba===
Vilalba es un masatge (o puslèu dos : i a lo naut e lo bas), ara urbanizat, situat al sud-oèst de la vila, près del camin grand de [[Limós]].&lt;/br&gt;
Per Vilalba Nauta, las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba'' en 1116, ''Terra Sancte Marie'' en 1116, ''Inter ambas villas'' en 1140, ''Villalba'' en 1163, ''Ecclesia Beate Marie de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Superior'' en 1319, ''Vilalba'' en 1544, ''Villalbe'' en 1781, etc. Vilalba Bassa es un ancian priorat del vocable de Sant Pèire; las fòrmas ancianas son : ''Villa Alba cum ecclesia Sancti Petri'' en 931, ''Sanctus Petrus de Villa Alba'' en 1116, ''Villa vetula de Villa Alba'' en 1176, ''Villa Alba Inferior'' en 1297 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 468, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f560.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Vila alba'' a lo sens de « vilatge blanc ».
===Sant Joan de Brucafuèlh===
Es un ancian membre de la comandariá de [[Dosens]], de l'Òrde de Malta [al nòrd-èst de Carcassona]. Las fòrmas ancianas son : ''Burchafolles'' en 858, ''Burcafols'' en 1034, ''De Brucafollis'' en 1267, ''S. Genesius de Brucafolio'' en 1269, ''Brucofolium'' en 1305-1345, ''Ad Burcafollis'' en 1337, ''Bouquefeil'' en 1503-1589, ''Bruenefel'', ''Bruquefel'' al sègle XVII &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 48, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f140.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Le segond element es ''folium'', donc fuèlha, ----&gt; fulham, bronda (bòsc); es pas segur que le primièr element siá ''bruc'' o ''bruga''. [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]] manda a ''Saint-Jean'', puèi a ''Saint-Geniès'' : ''Domus templi de Burcafolis'' en 1318, ''La métayrie de Saint Jean de Brucafol'' en 1620&lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 391, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f483item.texteImage &lt;/ref&gt;, ''Saint Geniès'' en 1623, ''Sainct Gineys, esglise et simetière à Sainct Jean de Brucafel'' en 1641 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 387, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f479item.texteImage &lt;/ref&gt;.

==Istòria==

===Abans l'Edat Mejana===
A Carcassona se crosan dos grands axes de circulacion, que foguèron utilizats dempuèi l'Antiquitat : de la [[Mar Mediterranèa]] a l'[[Ocean Atlantic]], e del [[Massís Central]] a la [[Peninsula Iberica]].

La vila se compausa de doas parts plan diferentas. '''[[Ciutat de Carcassona|Ciutat]]''' se quilha sus un planòl sus la riba dreita d'Aude. '''La Bastida de Sant Loís''' s'espandís sus la riba esquèrra. Las traças umanas mai ancianas se trapan sul puèg de Ciutat, e datan del sègle VI abans JC. &lt;br/&gt;
En [[300]] abans JC, los Cèltas s'impausan coma los mèstres de la region, mas al sègle II abans JC, los [[Empèri Roman|romans]] conquistan [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Arriban a Carcassona e fortifican l'oppidum que pren lo nom de ''Carcasso''. Los Romans ocupan la region fins al sègle V.

Los [[visigòts]] son alara los novèls envasidors e s'installan dins la Peninsula Iberica e en [[Lengadòc]]. Carcassona demorarà entre lors mans de 460 a 725. A la prima de 725, son los [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] que venon e que s'apoderan de Ciutat. Carcassona se ditz alara ''Karkashuna''. Mas los Sarrasins son fòrabandits de [[Lengadòc]] pro rapidament, los [[francs]] prenon la seguida en [[759]].

===A l'Edat Mejana===
Aprèp lo periòde de la Renaissença Carolingiana, quand los mèstres novèls del país prenon per lor compte l'eiretatge roman, l'Empèri esclatèt, çò que donèt naissença a l'epòca feudala. 

Foguèt amb la dinastia dels [[Ostal Trencavel|Trencavèls]] (de 1082 a 1209) que la vila s'afirmèt coma centre politic e cultural excepcional. Aquel periòde ric vegèt lo desvolopament del [[catarisme]]. Los vescomtes tolerèron, emai protegiguèron l'eretgia sus lors tèrras. Aquesta actitud de tolerància aguèt per consequéncia la fin de la dinastia e la pèrda de l'independéncia occitana.
[[Fichièr:CarcassonaSXV.jpg|thumb|285x285px|Vista de Carcassona en 1462]]
La [[Crosada]] contra los [[Catars]] lançada pel [[Papa]] virèt lèu-lèu a una guèrra de conquista. En agost de [[1209]], aprèp un sètge que durèt 15 jorns, lo jove vescomte de Carcassona foguèt pres pels franceses. L'independéncia occitana s'acabèt alara: los Trencavèls foguèron despoderats e lors tèrras foguèron donadas a [[Simon de Montfòrt]] en recompensa de sos actes militars, puèi passèron al rei de [[França]] en 1226.

A partir de son annexion al reialme de [[França]], lo destin de Carcassona prenguèt una autra direccion.

Jols règnes successius dels monarcas franceses, [[Loís IX de França|Loís IX]], [[Felip III de França|Felip III]] e [[Felip IV de França|Felip IV]], la vila prenguèt sa fisionomia actuala. Aprèp la temptativa de reconquista dels Occitans que faguèt mèuca en 1240, los barris de Ciutat foguèron derroits. Un borg novèl nasquèt en 1262 sus la riba esquèrra d'[[Aude (flume)|Aude]]: la Bastida de Sant Loís. Foguèt incendiada en 1355 pel [[Edoard de Woodstock|Prince Negre]], e reconstruida sulcòp, amb de fortificacions pus solidas.

===Jol reialme de França===
[[Fichièr:PlandeCarcassonaSXVII.jpg|thumb|285x285px|Plan de Carcassona en 1650]]
'''La Bastida''' se desvolopèt plan rapidament e ven un centre comercial de primièra importància, particularament gràcias a l'industria textila. Carcassona expòrta sos draps fins al Levant.

'''Ciutat''' s'afirmèt d'aquel temps coma fortalesa reiala mas l'utilizacion de tecnicas novèlas de guèrra, e subretot lo desplaçament de la frontièra francoespanhòla en 1659 amb lo [[Tractat dels Pirenèus]] provoquèron pauc a cha pauc son abandon. &lt;br/&gt;

Al [[sègle XVIII]], la Ciutat venguèt pas mai qu'un quartièr miserable de la vila ont se bastiguèron de fortunas immensas. Ne testimònian encara uèi los ostals particulars que se trapan dins la Bastida.

En 1682, l'obertura del [[Canal del Miègjorn]] accentuèt encara lo fenomèn.
La Ciutat que s'arroïnava foguèt salvada de la destruccion totala per Joan Pèire Cròs Mairevièlha, un erudit carcassonés, [[Prosper Mérimée]], e lo famós arquitècte [[Eugène Viollet-le-Duc]], que restaurèron la fortalesa al [[sègle XIX]]. Ciutat (4000 abitants en 1793) foguèt una comuna, puèi s'incorporèt a Carcassona entre 1795 e 1800 &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=60451&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 11069
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de ([[2026]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christophe Barthès |Partit= [[Rassemblament Nacional|RN]] |Qualitat= agricultor, conselhièr regional (2010-), deputat (2022-2026)}}
{{Elegit |Debuta= 6 d'abrial de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gérard Larrat |Partit=[[UMP]], divèrs dreta  |Qualitat= avocat }}
{{Elegit |Debuta= 20 de setembre de [[2009]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Claude Perez |Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionari territorial, deputat (1997-2017) }}
{{Elegit |Debuta=10 de junh de [[2009]] |Fin= 20 de setembre de 2009 |Identitat=Jean-Pierre Pech |Partit= |Qualitat= president delegacion especiala }}
{{Elegit |Debuta=genièr de [[2005]] |Fin= 29 de junh de 2009&lt;/br&gt; (eleccion invalidada)  |Identitat= Gérard Larrat|Partit= [[UDF]], puèi [[UMP]] |Qualitat= avocat, deputat (1987-1988, 1993-1997) }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 11 de genièr de 2005&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Raymond Chesa |Partit=RPR puèi [[UMP]] |Qualitat= professor, conselhièr general (1982-93), &lt;/br&gt;regional, deputat europèu (1994-1999)}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1981]] |Fin= març de 1983 |Identitat=Fernand Ancely |Partit= [[PS]] |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= octobre de [[1968]] |Fin=març de 1981&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Antoine Gayraud |Partit= [[SFIO]], [[PS]] |Qualitat= farmacian, conselhièr general&lt;/br&gt; (1968-1973), deputat (1973-1978) }}
{{Elegit |Debuta= genièr de [[1953]] |Fin= setembre de 1968&lt;/br&gt; (mòrt en foncions) |Identitat=Jules Fil |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= ensenhaire, conselhièr general&lt;/br&gt; (1958-1968), deputat (1962-1967),&lt;/br&gt; senator (1967-1968) }}
{{Elegit |Debuta= |Fin=1953  |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 11069
|1793=10400
|1800=15219
|1806=14985
|1821=15752
|1831=20997
|1836=22623
|1841=21333
|1846=21607
|1851=20005
|1856=19915
|1861=20644
|1866=22173
|1872=24407
|1876=25971
|1881=27512
|1886=29330
|1891=28235
|1896=29298
|1901=30720
|1906=30976
|1911=30689
|1921=29314
|1926=33974
|1931=34921
|1936=33441
|1946=38139
|1954=37035
|1962=40897
|1968=43616
|1975=42154
|1982=41153
|1990=43470
|1999=43950
|cassini=6912
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|069}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
{{Article detalhat|Ciutat de Carcassona}}
[[Image:Carcassonne vieux pont.jpg|thumb|center|575px|Vista panoramica de la ciutat de nuèit]]
&lt;gallery&gt;
1_carcassonne_aerial_2016.jpg|Ciutat.
Carcassonne20.jpg
Cité_de_Carcassonne_et_Pont-Vieux.jpg|Aude, lo Pont Vièlh, Ciutat.
France_carcassonne_vue_generale.jpg|La Trivala e la vila bassa dempuèi Ciutat.
France_Carcassonne_trivalle.jpg|La Trivala.
Carcassonne_-_Façade_de_la_gare.jpg|La gara.
Carcassonne_-_Rempart_de_la_Bastide_saint-Louis_(le_bastion_Saint-Martial).jpg|Barri de la bastida.
Carcassonne_bastion_SE.jpg|Idem.
Photographie_de_l'intérieur_de_la_cité_médiévale_de_Carcassonne.jpg|Cap a 1900-1915.
Palais_de_justice_de_Carcassonne.jpg|Palais de Justícia.
Caserne_Laperrine_à_Carcassonne.jpg|Casèrna Laperrine.
Carcassonne_21.jpg|Vinhal près de Ciutat.
Castle_of_Carcassonne.jpg|Castèl comtal.
2005-08-24-Panorama-Cité-Carcassonne.jpg
2005-08-24-Carcassonne-Entree_de_la_Cite.jpg|Pòrta Narbonesa.
Cité_of_Carcassona_and_old_bridge.jpg|Le Pont Vièlh.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats ligadas amb la comuna==
* [[Ermessenda de Carcassona]] (?-1058) ;
* [[Pau Sabatièr]] (1854-1941) : quimista nascut a Carcassona ;
* [[Eugèni Py]] (1859-1924) : realizator nascut a Carcassona ;
* [[Renat Nelli]] (1906-1982) : òme de letras nascut a Carcassona ;
* [[Ramon Gogaud]] (1928-1996) : escrivan e activista occitan nascut a Carcassona ;
* [[Albert Fert]] (1938-) : fisician nascut a Carcassona
* [[Claudi Martí]] (1940-) : nascut a Carcassona ;
* [[Mans de Breish]] (1949-) : nascut a Carcassona.

==Espòrts==

* [[Associacion Esportiva Carcassona XIII]]
* [[Union Esportiva Carcassonesa]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11069 Carcassona sul site de l'Insee]
* {{oc}} http://mescladis.free.fr/oc_istoria.htm Istòria de Carcassona
* {{oc}}[https://www.youtube.com/watch?v=UZwumylbE_w Carcassona : Dòna Carcàs  - Occitanica eAnem / CIRDOC ]

==Nòtas==
{{commons|Carcassonne|Carcassona}}&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Carcassona|*]]
[[categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna de Carcassés]]
[[categoria:Prefectura]]
[[categoria:Bastida medievala]]
[[categoria:Patrimòni Mondial en França]]</text>
      <sha1>97219vpky278ijpslcpw8jrm0q4byu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partit de la Nacion Occitana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16845</id>
    <revision>
      <id>2506397</id>
      <parentid>2506190</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10557" sha1="oe3d6iusz5oqykn7bcb4b5hvvgrc0s3" xml:space="preserve">[[Fichièr:Partit de la Nacion Occitana.svg|vinheta|Logo oficial del partit.]]
{{Infobox
|tematica=
|carta=oc
|legenda=Barcelona, 11/09/2012
}}
[[image:Ben Vautier holding a cactus.jpg|200px|thumb|rigght|L'artista niçard [[Benjamin Vautier|Ben]] foguet politicament influençat per [[Francés Fontan]] e a defendut tota sa vida las ideas etnistas.]]
[[Imatge:Manifestation occitane du 25 octobre 2025 à Villefranche-de-Rouergue.jpg|200px|thumb|right|Lo PNO al passa-carrièra per l'[[occitan]] del dissabte 25 d'octobre a [[Vilafranca de Roergue]]. A dreta : [[Felip Bonnet]]]]
Lo '''Partit de la Nacion Occitana''' o '''PNO''' es un movement politic occitan, de tendéncia independentista, fondat a [[Niça]] en [[1959]] per [[Francés Fontan]]. Se disiá fins en [[2004]] '''Partit Nacionalista Occitan'''.

Los presidents successius del PNO son estats [[Francés Fontan]] (de [[1959]] a [[1979]]), [[Jaume Ressaire]] (de [[1979]] a [[2009]]) e [[Felip Bonnet]] ([[2009]]-[[2011]]). Dempuèi la demission d'aqueste, la presidéncia es venguda collegiala entre Pèire Barral,&lt;ref&gt; Calandreta Lemosina a été fondée par Pierre Barral qui était en 2011 le vice-président de cette association et le co-président du Parti de la Nation Occcitane. https://www.agoravox.fr/tribune-libre/article/la-mairie-de-limoges-le-conseil-120668&lt;/ref&gt; Gèli Grande (defuntat en 2022)&lt;ref&gt;Gèli Grande s’en est aussi allé https://www.petitbleu.fr/2022/01/11/geli-grande-sen-est-aussi-alle-10038987.php&lt;/ref&gt; e Joan-Pèire Alari.&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : une conférence-débat et un repas pour commémorer 60 ans de lutte https://www.ladepeche.fr/2019/07/19/parti-de-la-nation-occitane-une-conference-debat-et-un-repas-pour-commemorer-60-ans-de-lutte,8320606.php&lt;/ref&gt;. Al mes de novembre de 2025, Felip Bonnet es tornamai elegit president del partit.&lt;ref&gt;Lo Partit de la Nacion Occitana, amassat en Amassada generala a Nimes (Gard) lo 29 e 30 de novembre 2025, a elegit a l'unanimitat una equipa dirigenta amb un president novèl, Felip Bonnet https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2025/12/assemblee-generale-2025-du-parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Lo '''PNO''' publica dempuèi 1971 una revista trimestrala, ''Lo Lugarn''.

==Eleccions==
====Presidencialas de 1974 ([[França]])====
En 1974, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' sosten la candidatura del federalista [[Guy Héraud]] vist qu'es l'un dels pensaires de l'etnisme ambe [[Francés Fontan]].

====Municipalas de 1978 ([[Itàlia]])====
En 1978, jos l'etiqueta '''MAO''' per « Movimento Autonomista Occitano » (Movement Autonomista Occitan), lo '''Partit Nacionalista Occitan''' obten una capitada electorala a [[Fraisse (Val Varacha)|Fraisse]], un vilatge de las [[Valadas Occitanas|valadas occitanas]] del [[Piemont]].

====Legislativas de 1986====
A las eleccions legislativas a la proporcionala de 1986, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' se presentèt ambe son president [[Jaume Ressaire]] coma cap de lista dins lo departament de [[Gard (departament)|Gard]], pasmens sens succès.

====Regionalas e europèas de 2004 ([[França]])====
En 2004, lo '''Partit de la nacion occitana''' a fach aliança ambe d'autras formacions occitanistas ([[País Nòstre]], [[Movement Regionalista Lengadocian]]) e de catalanistas a las eleccions regionalas en [[Lengadòc-Rosselhon]] sus la lista « Les Régionalistes » menada per [[Christian Lacour]], lista qu'a obtengut al mes de març 1,27 % de las voses.&lt;ref&gt;Communiqué de presse du parti des Régionalistes Languedociens et Catalans https://web.archive.org/web/20250519135606/https://www.occitania-oc.com/occitan/partenariats/&lt;/ref&gt; [[Christian Lacour]] foguèt tornamai lo cap de lista « Les régionalistes : Occitanie, Catalogne, Euskadi » aquesta meteissa annada de 2004 (12 e 13 de junh) a las eleccions europèas dins la circonscripcion Sud-Oèst de [[França]].

====Legislativas de 2007==== 
A las eleccions legislativas 2007 en França, lo '''PNO''' presenta entre autras la candidatura de [[Felip Bonnet]]  dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], la de [[Jaume Ressaire]] dins la 3na de [[Gard]], la de Nathalie Vieillefon dins la 4na de Gard.&lt;ref&gt;Haute-Garonne. 8e circonscription https://www.ladepeche.fr/article/2007/06/08/21812-haute-garonne-8e-circonscription-le-sud-ancre-a-gauche.html&lt;/ref&gt;

====Cantonalas de 2011====
En 2011, lo '''PNO''' presentèt un candidat a las eleccions cantonalas de 2011 dins lo canton de [[Preishàs]], dins [[Agenés]].&lt;ref&gt;Un candidat du PNO https://www.sudouest.fr/lot-et-garonne/madaillan/un-candidat-du-pno-10012017.php&lt;/ref&gt;

====Municipalas de 2014==== 
Lo '''Partit de la nacion occitana''' a participat activament al movement [[Bastir!]] pendent las eleccions municipalas de 2014 en [[França]].&lt;ref&gt;Municipales et occitan : de que ne cal pensar? 31/03/2014 https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html&lt;/ref&gt; Jos aquela etiqueta, lo '''PNO''' a obtengut dos conselhièrs municipals, un a [[Luceram]] en [[Provença]], e [[Felip Bonnet]] a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] dins lo [[Comenge]].
[[Imatge:Occitan farmers from the Rural Coordination and the PNO demonstrate on November 20, 2024.jpg|200px|thumb|right|Manifestant del '''PNO''' pendent l'Acte 2 del [[Movement dels agricultors de 2024|movement dels agricultors]] (novembre de 2024).]]
[[Imatge:Bastir Occitanie, Puylaurens, 13 juin 2021.jpg|300px|thumb|right|Las eleccions regionalas de 2021 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]] : &quot;Bastir Occitanie&quot; aquí a [[Puèglaurenç]]. Al centre : Patrice Castel e Laurence Taillade ([[Partit republican solidariste]]), Joan-Luc Davezac ([[Occitània País Nòstre]] / [[Bastir!|Bastir Occitània]]), [[Sèrgi Viaule]] ('''PNO'''), Stéphane Albert ([[Occitània País Nòstre]]).]]
====Europèas de 2014==== 
Còp-sec après las eleccions municipalas en França, lo '''PNO''' monta una lista simbolica « Occitània, per una Euròpa dels pòbles » a las eleccions europèas del 25 de mai de 2014.&lt;ref&gt;Eleccions europèas: Occitània per una Euròpa dels Pòbles https://www.jornalet.com/nova/3480/eleccions-europeas-occitania-per-una-europa-dels-pobles&lt;/ref&gt;

====Cantonalas (departamentalas) de 2015====
Encara dins l'encastre del movement [[Bastir!]], e en aliança ambe d'ecologistas, lo '''PNO''' a presentat de candidats a las eleccions departamentalas de 2015 dins 6 cantons del [[Departament de Gers|Gers]] jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (LIG, ''Liures e Independents pel Gers'').&lt;ref&gt;ÉLECTIONS DÉPARTEMENTALES - COMMUNIQUÉ DU PARTI DE LA NATION OCCITANE - 17 mars 2015 https://abp.bzh/elections-departementales-36793&lt;/ref&gt;

====Regionalas de 2015====
Al mes de decembre de 2015, lo '''PNO''' participa a la lista « Le Bien Commun » menada pel deputat ecologista [[Christophe Cavard]].&lt;ref&gt;Le Parti de la Nation Occitane adhère à la démarche du Bien Commun https://lejournaldugers.fr/article/3129-le-parti-de-la-nation-occitane-pno-adhre-la-dmarche-du-bien-commun&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valence (82) : le PNO sur le marché https://www.ladepeche.fr/article/2015/11/11/2214983-valence-le-pno-sur-le-marche.html&lt;/ref&gt;

====Legislativas de 2017==== 
En 2017, lo '''PNO''' presenta pas qu'una sola candidatura a las eleccions legislativas, un còp de mai dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], e aqueste còp, una candidatura comuna ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]].&lt;ref&gt;Dans le cadre de la campagne des Législatives, Jérôme Piques, candidat du PNO (Parti de la Nation Occitane) a reçu un bon accueil en ce jeudi de l’ascension sur le marché de Saint-Gaudens https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-saint-gaudinois/2017/05/29/jerome-piques-sur-le-marche/&lt;/ref&gt;

====Municipalas de 2020==== 
Lo '''PNO''' a tanben agut qualques aderents candidats dins l'encastre del front occitanista [[Occitània País Nòstre]] a las eleccions municipalas de 2020 en [[França]].&lt;ref&gt;&quot;Occitanie País Nòstre&quot; labellise une vingtaine de listes pour le deuxième tour des municipales https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/occitanie-pais-nostre-labellise-une-vingtaine-de-listes.html&lt;/ref&gt;

====Regionalas de 2021====
En 2021, lo '''PNO''' participa en [[Occitània (region administrativa)|Occitània Centrala]] a la lista « Bastir Occitanie 2021 » menada per Joan-Luc Davezac, una lista d'aliança d'[[Occitània País Nòstre]] ambe en particular [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]].

====Legislativas de 2022 e de 2024====
A las eleccions legislativas de 2022 en [[França]], lo '''PNO''' s'èra contentat de sosténguer las candidaturas de [[Bastir!|Bastir Occitània]] (11 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], e una de la diaspora occitana a [[París]]), e tres candidaturas de [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]] (sus las 5na e 6na circonscripcions de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]], e la de Gérard Lenfant&lt;ref&gt;Législatives2022 : Gérard Lenfant et Coralie Malric, candidats de &quot;la Narbonnaise authentique&quot; https://www.lindependant.fr/2022/05/05/narbonne-legislatives-gerard-lenfant-et-coralie-malric-candidats-de-la-narbonnaise-authentique-10277041.php&lt;/ref&gt; dins la segonda circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]]).&lt;ref&gt;27/05/2022 : Le Parti de la Nation Occitane et les législatives du 12/06/2022 https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2022/05/le-parti-de-la-nation-occitane-et-les-legislatives-du-12/06/2022.html&lt;/ref&gt; 

Per contra, en 2024, lo '''PNO''' presenta oficialament tres candidaturas a las eleccions legislativas, doas comunas ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]] (primièra circonscripcion d'Òlt e Garona e 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]]), e una sostenguda per [[Joan de Lassala]] sus la 5na circonscripcion de [[Nauta Garona]].&lt;ref&gt;Le Petit Journal, 18 juin 2024 https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/2024/06/18/jean-lassalle-apporte-son-soutien-a-la-candidature-de-sylvie-bonnemaison/&lt;/ref&gt;

==Ligams extèrnes==
* [https://web.archive.org/web/20061108110043/http://www.p-n-o.org/entrada.php Site oficiau dau PNO].

==Vejatz tanben==
* [[Francés Fontan]]
* [[Benjamin Vautier]]
* [[Movement Regionalista Lengadocian]]
* [[Bastir!]]

[[Categoria:Partit politic occitan]]
[[Categoria:Partits politics independentistas en França]]

{{Movements politics occitans}}

==Referéncias==</text>
      <sha1>oe3d6iusz5oqykn7bcb4b5hvvgrc0s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506398</id>
      <parentid>2506397</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10565" sha1="4jsgvcsz5kiix2xezzdte81lp2452ko" xml:space="preserve">[[Fichièr:Partit de la Nacion Occitana.svg|vinheta|Logo oficial del partit.]]
{{Infobox
|tematica=
|carta=oc
|legenda=Barcelona, 11/09/2012
}}
[[image:Ben Vautier holding a cactus.jpg|200px|thumb|rigght|L'artista niçard [[Benjamin Vautier|Ben]] foguet politicament influençat per [[Francés Fontan]] e a defendut tota sa vida las ideas etnistas.]]
[[Imatge:Manifestation occitane du 25 octobre 2025 à Villefranche-de-Rouergue.jpg|200px|thumb|right|Lo PNO al passa-carrièra per l'[[occitan]] del dissabte 25 d'octobre de 2025 a [[Vilafranca de Roergue]]. A dreta : [[Felip Bonnet]]]]
Lo '''Partit de la Nacion Occitana''' o '''PNO''' es un movement politic occitan, de tendéncia independentista, fondat a [[Niça]] en [[1959]] per [[Francés Fontan]]. Se disiá fins en [[2004]] '''Partit Nacionalista Occitan'''.

Los presidents successius del PNO son estats [[Francés Fontan]] (de [[1959]] a [[1979]]), [[Jaume Ressaire]] (de [[1979]] a [[2009]]) e [[Felip Bonnet]] ([[2009]]-[[2011]]). Dempuèi la demission d'aqueste, la presidéncia es venguda collegiala entre Pèire Barral,&lt;ref&gt; Calandreta Lemosina a été fondée par Pierre Barral qui était en 2011 le vice-président de cette association et le co-président du Parti de la Nation Occcitane. https://www.agoravox.fr/tribune-libre/article/la-mairie-de-limoges-le-conseil-120668&lt;/ref&gt; Gèli Grande (defuntat en 2022)&lt;ref&gt;Gèli Grande s’en est aussi allé https://www.petitbleu.fr/2022/01/11/geli-grande-sen-est-aussi-alle-10038987.php&lt;/ref&gt; e Joan-Pèire Alari.&lt;ref&gt;Parti de la nation occitane : une conférence-débat et un repas pour commémorer 60 ans de lutte https://www.ladepeche.fr/2019/07/19/parti-de-la-nation-occitane-une-conference-debat-et-un-repas-pour-commemorer-60-ans-de-lutte,8320606.php&lt;/ref&gt;. Al mes de novembre de 2025, Felip Bonnet es tornamai elegit president del partit.&lt;ref&gt;Lo Partit de la Nacion Occitana, amassat en Amassada generala a Nimes (Gard) lo 29 e 30 de novembre 2025, a elegit a l'unanimitat una equipa dirigenta amb un president novèl, Felip Bonnet https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2025/12/assemblee-generale-2025-du-parti-de-la-nation-occitane.html&lt;/ref&gt; 

Lo '''PNO''' publica dempuèi 1971 una revista trimestrala, ''Lo Lugarn''.

==Eleccions==
====Presidencialas de 1974 ([[França]])====
En 1974, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' sosten la candidatura del federalista [[Guy Héraud]] vist qu'es l'un dels pensaires de l'etnisme ambe [[Francés Fontan]].

====Municipalas de 1978 ([[Itàlia]])====
En 1978, jos l'etiqueta '''MAO''' per « Movimento Autonomista Occitano » (Movement Autonomista Occitan), lo '''Partit Nacionalista Occitan''' obten una capitada electorala a [[Fraisse (Val Varacha)|Fraisse]], un vilatge de las [[Valadas Occitanas|valadas occitanas]] del [[Piemont]].

====Legislativas de 1986====
A las eleccions legislativas a la proporcionala de 1986, lo '''Partit Nacionalista Occitan''' se presentèt ambe son president [[Jaume Ressaire]] coma cap de lista dins lo departament de [[Gard (departament)|Gard]], pasmens sens succès.

====Regionalas e europèas de 2004 ([[França]])====
En 2004, lo '''Partit de la nacion occitana''' a fach aliança ambe d'autras formacions occitanistas ([[País Nòstre]], [[Movement Regionalista Lengadocian]]) e de catalanistas a las eleccions regionalas en [[Lengadòc-Rosselhon]] sus la lista « Les Régionalistes » menada per [[Christian Lacour]], lista qu'a obtengut al mes de març 1,27 % de las voses.&lt;ref&gt;Communiqué de presse du parti des Régionalistes Languedociens et Catalans https://web.archive.org/web/20250519135606/https://www.occitania-oc.com/occitan/partenariats/&lt;/ref&gt; [[Christian Lacour]] foguèt tornamai lo cap de lista « Les régionalistes : Occitanie, Catalogne, Euskadi » aquesta meteissa annada de 2004 (12 e 13 de junh) a las eleccions europèas dins la circonscripcion Sud-Oèst de [[França]].

====Legislativas de 2007==== 
A las eleccions legislativas 2007 en França, lo '''PNO''' presenta entre autras la candidatura de [[Felip Bonnet]]  dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], la de [[Jaume Ressaire]] dins la 3na de [[Gard]], la de Nathalie Vieillefon dins la 4na de Gard.&lt;ref&gt;Haute-Garonne. 8e circonscription https://www.ladepeche.fr/article/2007/06/08/21812-haute-garonne-8e-circonscription-le-sud-ancre-a-gauche.html&lt;/ref&gt;

====Cantonalas de 2011====
En 2011, lo '''PNO''' presentèt un candidat a las eleccions cantonalas de 2011 dins lo canton de [[Preishàs]], dins [[Agenés]].&lt;ref&gt;Un candidat du PNO https://www.sudouest.fr/lot-et-garonne/madaillan/un-candidat-du-pno-10012017.php&lt;/ref&gt;

====Municipalas de 2014==== 
Lo '''Partit de la nacion occitana''' a participat activament al movement [[Bastir!]] pendent las eleccions municipalas de 2014 en [[França]].&lt;ref&gt;Municipales et occitan : de que ne cal pensar? 31/03/2014 https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html&lt;/ref&gt; Jos aquela etiqueta, lo '''PNO''' a obtengut dos conselhièrs municipals, un a [[Luceram]] en [[Provença]], e [[Felip Bonnet]] a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] dins lo [[Comenge]].
[[Imatge:Occitan farmers from the Rural Coordination and the PNO demonstrate on November 20, 2024.jpg|200px|thumb|right|Manifestant del '''PNO''' pendent l'Acte 2 del [[Movement dels agricultors de 2024|movement dels agricultors]] (novembre de 2024).]]
[[Imatge:Bastir Occitanie, Puylaurens, 13 juin 2021.jpg|300px|thumb|right|Las eleccions regionalas de 2021 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]] : &quot;Bastir Occitanie&quot; aquí a [[Puèglaurenç]]. Al centre : Patrice Castel e Laurence Taillade ([[Partit republican solidariste]]), Joan-Luc Davezac ([[Occitània País Nòstre]] / [[Bastir!|Bastir Occitània]]), [[Sèrgi Viaule]] ('''PNO'''), Stéphane Albert ([[Occitània País Nòstre]]).]]
====Europèas de 2014==== 
Còp-sec après las eleccions municipalas en França, lo '''PNO''' monta una lista simbolica « Occitània, per una Euròpa dels pòbles » a las eleccions europèas del 25 de mai de 2014.&lt;ref&gt;Eleccions europèas: Occitània per una Euròpa dels Pòbles https://www.jornalet.com/nova/3480/eleccions-europeas-occitania-per-una-europa-dels-pobles&lt;/ref&gt;

====Cantonalas (departamentalas) de 2015====
Encara dins l'encastre del movement [[Bastir!]], e en aliança ambe d'ecologistas, lo '''PNO''' a presentat de candidats a las eleccions departamentalas de 2015 dins 6 cantons del [[Departament de Gers|Gers]] jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers » (LIG, ''Liures e Independents pel Gers'').&lt;ref&gt;ÉLECTIONS DÉPARTEMENTALES - COMMUNIQUÉ DU PARTI DE LA NATION OCCITANE - 17 mars 2015 https://abp.bzh/elections-departementales-36793&lt;/ref&gt;

====Regionalas de 2015====
Al mes de decembre de 2015, lo '''PNO''' participa a la lista « Le Bien Commun » menada pel deputat ecologista [[Christophe Cavard]].&lt;ref&gt;Le Parti de la Nation Occitane adhère à la démarche du Bien Commun https://lejournaldugers.fr/article/3129-le-parti-de-la-nation-occitane-pno-adhre-la-dmarche-du-bien-commun&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valence (82) : le PNO sur le marché https://www.ladepeche.fr/article/2015/11/11/2214983-valence-le-pno-sur-le-marche.html&lt;/ref&gt;

====Legislativas de 2017==== 
En 2017, lo '''PNO''' presenta pas qu'una sola candidatura a las eleccions legislativas, un còp de mai dins la 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]], e aqueste còp, una candidatura comuna ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]].&lt;ref&gt;Dans le cadre de la campagne des Législatives, Jérôme Piques, candidat du PNO (Parti de la Nation Occitane) a reçu un bon accueil en ce jeudi de l’ascension sur le marché de Saint-Gaudens https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-saint-gaudinois/2017/05/29/jerome-piques-sur-le-marche/&lt;/ref&gt;

====Municipalas de 2020==== 
Lo '''PNO''' a tanben agut qualques aderents candidats dins l'encastre del front occitanista [[Occitània País Nòstre]] a las eleccions municipalas de 2020 en [[França]].&lt;ref&gt;&quot;Occitanie País Nòstre&quot; labellise une vingtaine de listes pour le deuxième tour des municipales https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2020/06/occitanie-pais-nostre-labellise-une-vingtaine-de-listes.html&lt;/ref&gt;

====Regionalas de 2021====
En 2021, lo '''PNO''' participa en [[Occitània (region administrativa)|Occitània Centrala]] a la lista « Bastir Occitanie 2021 » menada per Joan-Luc Davezac, una lista d'aliança d'[[Occitània País Nòstre]] ambe en particular [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]].

====Legislativas de 2022 e de 2024====
A las eleccions legislativas de 2022 en [[França]], lo '''PNO''' s'èra contentat de sosténguer las candidaturas de [[Bastir!|Bastir Occitània]] (11 en [[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], e una de la diaspora occitana a [[París]]), e tres candidaturas de [[Résistons !|Resistim]], lo partit de [[Joan de Lassala]] (sus las 5na e 6na circonscripcions de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]], e la de Gérard Lenfant&lt;ref&gt;Législatives2022 : Gérard Lenfant et Coralie Malric, candidats de &quot;la Narbonnaise authentique&quot; https://www.lindependant.fr/2022/05/05/narbonne-legislatives-gerard-lenfant-et-coralie-malric-candidats-de-la-narbonnaise-authentique-10277041.php&lt;/ref&gt; dins la segonda circonscripcion d'[[Departament d'Aude|Aude]]).&lt;ref&gt;27/05/2022 : Le Parti de la Nation Occitane et les législatives du 12/06/2022 https://lo-lugarn-pno.over-blog.org/2022/05/le-parti-de-la-nation-occitane-et-les-legislatives-du-12/06/2022.html&lt;/ref&gt; 

Per contra, en 2024, lo '''PNO''' presenta oficialament tres candidaturas a las eleccions legislativas, doas comunas ambe [[Bastir!|Bastir Occitània]] (primièra circonscripcion d'Òlt e Garona e 8na circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Nauta Garona]]), e una sostenguda per [[Joan de Lassala]] sus la 5na circonscripcion de [[Nauta Garona]].&lt;ref&gt;Le Petit Journal, 18 juin 2024 https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/2024/06/18/jean-lassalle-apporte-son-soutien-a-la-candidature-de-sylvie-bonnemaison/&lt;/ref&gt;

==Ligams extèrnes==
* [https://web.archive.org/web/20061108110043/http://www.p-n-o.org/entrada.php Site oficiau dau PNO].

==Vejatz tanben==
* [[Francés Fontan]]
* [[Benjamin Vautier]]
* [[Movement Regionalista Lengadocian]]
* [[Bastir!]]

[[Categoria:Partit politic occitan]]
[[Categoria:Partits politics independentistas en França]]

{{Movements politics occitans}}

==Referéncias==</text>
      <sha1>4jsgvcsz5kiix2xezzdte81lp2452ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portiranhas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17947</id>
    <revision>
      <id>2506379</id>
      <parentid>2343536</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2506379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5384" sha1="d93dd89xpgtb9i5ae62f3nqkwtqc6cd" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Portiranhas
 | nom2          = ''Portiragnes''
 | imatge        = Portiragnes St-Felix chevet.JPG
 | descripcion   =
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason ville fr Portiragnes (Hérault).svg
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | departament   = {{Erau}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Besièrs]]
 | canton        = [[Canton d'Agde|Agde]] ([[Canton de Besiers-2|Besiers-2]] abans 2015)
 | insee         = 34209
 | cp            = 34420 e 34450
 | cònsol        = Gwendoline Chaudoir
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat d'aglomeracion Erau Mediterranèa]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 43.3052777778
 | longitud      = 3.33638888889
 | alt mej       = 10 
 | alt mini      = 0 
 | alt maxi      =
 | ectaras       = 2 016
 | km²           = 20.16
|}}

'''Portiranhas''' (''Portiragnes'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 34209.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son : ''Guillelmus clericus de Portainiacos'', cap a 1035, ''Rostagnus de Porcairanicis'', en 1115, ''Bernardus de Porcairanicis'' en 1118, ''Petri Gaucelini de Porcairanegues'' en 1140, ''Porchairanegues'' en 1142, ''in castro de Porcairanicis'' en 1152, ''in castro de Porcairanicis'', (var. : ''Porcainicis''), en 1173-1174, ''ad Porcaranecas'' en 1179, ''in castro de Porcairanegues'' en 1179, ''castrum de Porcairanicis'' en 1200, ''apud Porcaregnes (var. : Porcarainègues'') en 1213, ''castrum de Porcairanicis'' en 1231, ''Azalais de Porcairagues'', ''de Porcarages'', al sègle XIII, ''ecclesiam S. Felicis castri de Porcairanicis'' en 1305, ''de Porcayramos'', ''Porcayranicis'' en 1323, ''de Porcayranicis'' en 1344, ''de Portayranicis'' en 1351, ''de Portairanicis'', en 1361, ''Porcairaignes'' en 1571, ''de Porcairanicis'' al sègle XVI e en 1636, ''Porqueiragnes'' en 1643, ''Portiraignes'' en 1708 e 1740-1760, ''Portiragnes'' en 1740-1760 e en 1771-1772 (mapa de Cassini)&lt;ref name = frh&gt;Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 309&lt;/ref&gt;. 

Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Portiranhas'' sembla venir del latin ''porcus'', « pòrc », amb lo sufixe ''-anicum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 543&lt;/ref&gt;; segon [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''Portiranhas'' ven del cognomen latin (de bassa epòca) ''Porcarius'', amb lo sufixe ''-anicis''. Portiranhas èra una proprietat galloromana. André Soutou expliquèt (RIO XXIII , pp. 52-3) la fòrma del nom per una confusion grafica entre ''c'' e ''t'', ''u'' e ''n''; lo passatge de ''Pòrc-'' a ''Pòrt-'' s'explica probablament tanben per l'atraccion paronimica de ''pòrt'' , perqué lo vilatge es al bòrn d'un estanh dessecat&lt;ref name = frh/&gt; o per l'evitament del mot ''pòrc'' tanlèu lo sègle XI. I a al mens tanben una dissimilacion : PortAirAg- &gt; Port(a)irag-.


Ancianament s'apelava '''Porcairanhas'''&lt;ref&gt;http://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=pourre&lt;/ref&gt; o '''Porcairanhes'''&lt;ref&gt;http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5724821d/texteBrut&lt;/ref&gt; e encara '''Porcaira(r)gas/Porcaira(r)gues'''.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=34209
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= genièr de [[2012]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gwendoline Chaudoir|Partit= divèrs drecha puèi Agir |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= decembre de [[2011]] |Identitat= Claude Exposito  |Partit= divèrs esquèrra  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Lugan  |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin=  2001 |Identitat= Claude Exposito  |Partit= [[PS]]  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1979 |Identitat=  |Partit=  |Qualitat=  }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=34209
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=428
|1846=433
|1851=472
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=505
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=831
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=972
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=2278
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=27676
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|209}}/20.16) round 2}}}} ab/km².

==Luòcs e monuments==
*[[Resèrva naturala nacionala de Ròcas Nautas]]
[[Fichièr:Portiragnes lo buou.JPG|thumb|right|200px|Lo Buòu, animal totemic de Portiranhas.]]

==Personalitats ligadas amb la comuna==
*[[Azalaís de Porcairagues]] (trobairitz del sègle XII).

==Veire tanben==
* [[Comunas d'Erau]]

==Ligams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Erau}}

[[Categoria:Comuna d'Erau]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>d93dd89xpgtb9i5ae62f3nqkwtqc6cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506383</id>
      <parentid>2506379</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2506383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="e0ryqccty3ykxh25nao831a0se4asxi" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Portiranhas
 | nom2          = ''Portiragnes''
 | imatge        = Portiragnes St-Felix chevet.JPG
 | descripcion   =
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason ville fr Portiragnes (Hérault).svg
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | departament   = {{Erau}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Besièrs]]
 | canton        = [[Canton d'Agde|Agde]] ([[Canton de Besiers-2|Besiers-2]] abans 2015)
 | insee         = 34209
 | cp            = 34420 e 34450
 | cònsol        = Gwendoline Chaudoir
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat d'aglomeracion Erau Mediterranèa]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 43.3052777778
 | longitud      = 3.33638888889
 | alt mej       = 10 
 | alt mini      = 0 
 | alt maxi      =
 | ectaras       = 2 016
 | km²           = 20.16
|}}

'''Portiranhas''' (''Portiragnes'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 34209.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son : ''Guillelmus clericus de Portainiacos'', cap a 1035, ''Rostagnus de Porcairanicis'', en 1115, ''Bernardus de Porcairanicis'' en 1118, ''Petri Gaucelini de Porcairanegues'' en 1140, ''Porchairanegues'' en 1142, ''in castro de Porcairanicis'' en 1152, ''in castro de Porcairanicis'', (var. : ''Porcainicis''), en 1173-1174, ''ad Porcaranecas'' en 1179, ''in castro de Porcairanegues'' en 1179, ''castrum de Porcairanicis'' en 1200, ''apud Porcaregnes (var. : Porcarainègues'') en 1213, ''castrum de Porcairanicis'' en 1231, ''Azalais de Porcairagues'', ''de Porcarages'', al sègle XIII, ''ecclesiam S. Felicis castri de Porcairanicis'' en 1305, ''de Porcayramos'', ''Porcayranicis'' en 1323, ''de Porcayranicis'' en 1344, ''de Portayranicis'' en 1351, ''de Portairanicis'', en 1361, ''Porcairaignes'' en 1571, ''de Porcairanicis'' al sègle XVI e en 1636, ''Porqueiragnes'' en 1643, ''Portiraignes'' en 1708 e 1740-1760, ''Portiragnes'' en 1740-1760 e en 1771-1772 (mapa de Cassini)&lt;ref name = frh&gt;Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 309&lt;/ref&gt;. 

Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Portiranhas'' sembla venir del latin ''porcus'', « pòrc », amb lo sufixe ''-anicum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 543&lt;/ref&gt;; segon [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''Portiranhas'' ven del cognomen latin (de bassa epòca) ''Porcarius'', amb lo sufixe ''-anicis''. Portiranhas èra una proprietat galloromana. André Soutou expliquèt (RIO XXIII , pp. 52-3) la fòrma del nom per una confusion grafica entre ''c'' e ''t'', ''u'' e ''n''; lo passatge de ''Pòrc-'' a ''Pòrt-'' s'explica probablament tanben per l'atraccion paronimica de ''pòrt'' , perqué lo vilatge es al bòrn d'un estanh dessecat&lt;ref name = frh/&gt; o per l'evitament del mot ''pòrc'' tanlèu lo sègle XI. I a al mens tanben una dissimilacion : PortAirAg- &gt; Port(a)irag-.


Ancianament s'apelava '''Porcairanhas'''&lt;ref&gt;http://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=pourre&lt;/ref&gt; o '''Porcairanhes'''&lt;ref&gt;http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5724821d/texteBrut&lt;/ref&gt; e encara '''Porcaira(r)gas/Porcaira(r)gues'''.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=34209
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= genièr de [[2012]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gwendoline Chaudoir|Partit= divèrs drecha puèi Agir |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= decembre de [[2011]] |Identitat= Claude Exposito  |Partit= divèrs esquèrra  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Lugan  |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin=  2001 |Identitat= Claude Exposito  |Partit= [[PS]]  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1979 |Identitat=  |Partit=  |Qualitat=  }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=34209
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=428
|1846=433
|1851=472
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=505
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=831
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=972
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=2278
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=27676
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|209}}/20.16) round 2}}}} ab/km².

==Luòcs e monuments==
*[[Resèrva naturala nacionala de Ròca Nauta]]
[[Fichièr:Portiragnes lo buou.JPG|thumb|right|200px|Lo Buòu, animal totemic de Portiranhas.]]

==Personalitats ligadas amb la comuna==
*[[Azalaís de Porcairagues]] (trobairitz del sègle XII).

==Veire tanben==
* [[Comunas d'Erau]]

==Ligams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Erau}}

[[Categoria:Comuna d'Erau]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>e0ryqccty3ykxh25nao831a0se4asxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista de grops e cantaires contemporanèus utilizant la lenga occitana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22310</id>
    <revision>
      <id>2506385</id>
      <parentid>2500621</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14424" sha1="i9k3l9ogw4220ctqw1mb37wz4hmjfe3" xml:space="preserve">{{Multi bendèl|portal musica|portal Occitània}}

{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}

Dins la '''lista çai-jos de grops e cantaires contemporanèus utilizant la lenga [[occitan|occitana]]''' dins lors cançons, cèrts grops o cantaires se pòdon tanben trobar dins la lista de la [[Cançon tradicionala en occitan|cançon tradicionala]] en occitan. En efièch, fòrça grops actuals causissent la lenga occitana, se servisson de cants o ritmes tradicionals que mesclan amb d'autres estils de musicas.

Qualques grops e cantaires:

* [[Claudi Martí]] qu'a festejat sos 50 ans de carrièra
* [[Joan-Pau Verdier]] †
* [[Nadau (grop)|Nadau]] que cèrtas de sas cançons son uèi vengudas de classics coma &quot;[[De cap tà l'immortèla]]&quot;, &quot;Mon Dieu que j'en suis à mon aise&quot; o encara &quot;L'encantada&quot;. 
* [[Lou Dalfin|Lo Dalfin]] [http://www.loudalfin.it/ sit oficial], grop de las Valadas Occitanas.
* [[ABAL|Abal]], tradicional 
* [[Alidé Sans]], cantaira aranesa de reggae, soul, romba e fòlc.
* [[Allegria]], grop polifonic gascon miat per Bastien Miquèu.
* [[Marcèu Amont|Marcèu Amont]] †, sustot conegut per sas cançons en francés, mès cantava tanben en [[Bearnés|bearnés]].
* [[Anal Decapitation]], grop [[Metal (musica)|metal]] de la region de [[Tolosa]].
* [[Aorlhac (grop de musica)|Aorlhac]], grop [[Metal (musica)|metal]] d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]].
* [[Aqueles]]
* [[Arnapi]]  [http://www.arnapi.com/ sit oficial], grop punk de Gasconha.
* '''Arredalh'''&lt;ref&gt;https://www.petiterepublique.com/2022/11/08/montrejeau-arredalh-un-joli-concert-aux-varietes/?fbclid=IwAR3fJ7CsmJddgkBBXeS94Jil_LV_dktFlS9Wg02HwulBDbUQdPTVPwZQeI8&lt;/ref&gt;
* '''Arvei. T''', musician e cantaire provençal que las influéncias vàrian entre [[Musica electronica|musica electrò]] e [[ròck gotic]].
* '''Luc Aussibal'''&lt;ref&gt;https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/02/26/rodez-luc-aussibal-du-rock-des-champs-a-loc-des-villes-9396265.php&lt;/ref&gt;
* [[Azalaís (grop de musica)|Azalaís]]
* [[Biscam Pas]], '''Corne d'Auròc''' (Felip Carcassés)&lt;ref&gt;https://www.midilibre.fr/2021/07/14/sete-brassens-chante-en-occitan-lopus-5-bientot-a-ecouter-9671299.php&lt;/ref&gt;, represas en occitan de cançons de [[Georges Brassens]].
* [[Pèire Boissière]] †
* [[Boisson Divine]]&lt;ref&gt;https://www.breizh-info.com/2020/11/29/154557/adrian-gilles-boisson-divine-une-langue-qui-est-parlee-ne-meurt-pas-interview/&lt;/ref&gt;, grop [[gasconha|gascon]] de [[Metal (musica)|metal]]
* [[Bombes 2 bal]] [https://web.archive.org/web/20070205085434/http://www.bombes2bal.com/  sit oficial]
* [[Gui Bonnet|Gui Bonnet]] †
* '''Brama'''
* [[Brick a Drac]]&lt;ref&gt;https://www.leprogresstaffricain.fr/actualite-2902-saint-affrique-brick-a-drac-dans-l-emission-viure-al-pais-de-france-3&lt;/ref&gt;
* '''Gui Broglia'''&lt;ref&gt;https://fresques.ina.fr/borbolh-occitan-fr/fiche-media/Occita00099/gui-broglia-chante-lafont.html&lt;/ref&gt;
* '''Emilien Buffa et Les Ardéchois'''. En 2022, aquel grop, quitament mai que mai francofòn, a fach sa pròpria version del [[Se canta]], &quot;L'Ardécho (Hymne de l'Ardèche) Se Canto&quot;.
* [[Francis Cabrel]] canta tanben un pauc en occitan (cançon [[Rockstars du Moyen Âge]], 2020) 
* '''Arnaud Cance'''&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2020/08/10/un-stage-de-chant-avec-arnaud-cance-9013981.php&lt;/ref&gt; (Tres a Cantar)
* [[Fulbert Cant]] †
* [[Laurent Cavalié]] &lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2022/06/12/occitanada-concert-de-laurent-cavalie-10353460.php&lt;/ref&gt;
* [[Chin Na Na poun|Chin Na Na poun]] ([[Manú Teron]], [[Patric Valent|Patrick Vaillant]] e [[Danièl Malavèrnhe|Daniel Malavergne]])
* '''Andrieu Chiron''' 
* '''Les Cigales Engatsées''', [[punk rock]] [[provençau]]. 
* [[Cocanha (grop)|Cocanha]]
* [[Lo Còr de la Plana]]
* [[Coriandre (musica)|Coriandre]], grop de [[Lengadòc]].
* '''Corou de Berra'''&lt;ref&gt;https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2015/03/31/quand-francis-cabrel-fait-chanter-loccitan-in-extremis.html&lt;/ref&gt;
* '''CxK''' ([[Paulin Courtial]] e Dimitri Kogane)&lt;ref&gt;https://actu.fr/occitanie/mauvaisin_31332/lauragais-trois-groupes-en-concert-au-premier-festival-rural-rock-in-mauvaisin_44361752.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/11/paulin-courtial-le-paysan-du-rouergue-qui-chante-dans-le-desert-californien-10477309.php&lt;/ref&gt;
* [[Francesa Daga|Dague]], [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]]
* [[D'Aquí Dub]]
* '''Daniel Daumas'''&lt;ref&gt;https://www.laprovence.com/article/edition-alpes/2872387/quand-daniel-daumas-conte-et-chante-la-provence-en-occitan.html&lt;/ref&gt;
* [[Jan dau Melhau]]
* [[Pèir-Andriu Delbeau]], cantaire [[Gasconha|gascon]].
* '''De Maire en Filha''' (Marie-Ange Bouzinac-Gacherieu e Béatrice Lalanne)&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2001/02/22/302663-telle-maire-telle-filha.html&lt;/ref&gt;
* [[Rosina de Pèira|Rosina de Pèira † e Martina]]
* '''DJ Balpore's'''
* [[Djé Balèti]]
* [[Doctors de Trobar]] (Yellow)&lt;ref&gt;https://www.midilibre.fr/2018/06/22/lunellois-les-doctors-de-trobar-secouent-le-festival-total-festum,1690587.php&lt;/ref&gt;
* [[Du Bartàs|Du Bartàs]]
* '''Bernat Dubarri'''
* [[Dupain]] (Sam Karpiena) [https://web.archive.org/web/20070209183939/http://www.dupainweb.com/ sit oficial]
* [[Enlòc]]
* [[Eydolon]]
* [[Eyes of Simurgh]], grop [[Metal (musica)|metal]] format a [[Tolosa]] en 2013
* [[Estar|Esta]]&lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/culture/fetes-de-bayonne/esta-replie-son-r-10161336.php&lt;/ref&gt;, grop [[Gascon|gascon]]
* [[Fai Lum]]&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2002/08/09/406791-l-emouvant-fai-lum.html&lt;/ref&gt;, [[Rosalina Cortial]]&lt;ref&gt;https://www.millavois.com/2022/06/18/le-festenal-de-la-musa-vous-attend-a-castelnau-pegayrols/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.centrepresseaveyron.fr/2022/08/19/roselyne-courtial-comble-les-amateurs-de-poesie-occitane-10496535.php&lt;/ref&gt;
* [[Eric Fraj]]
* [[Fabulous Trobadors]] ([[Claudi Sicre|Claudi Sicre]], Ange B)
* [[Familha Artús]] [http://familha.artus.free.fr/ sit oficial]
* [[Femmouzes T]] [https://web.archive.org/web/20070621035905/http://femmouzest.free.fr/ sit oficial]
* [[Feràmia]]
* [[Fireblade]], grop d'[[Heavy metal]] de [[Perigòrd]] que canta en [[anglés]] e en [[occitan]].
* [[Gacha Empega]]
* [[Gai Saber (grop)|Gai Saber]] [http://www.gaisaber.it sit oficial] mesclant cançons tradicionalas e musica electronica.
* [[Galip]]
* [[Gigi de Nissa]] (Loís Pastorelli)
* '''Gofannon'''&lt;ref&gt;https://lejournaldugers.fr/article/31615-les-groupes-occitans-gofannon-et-eydolon-seront-en-concert&lt;/ref&gt;
* [[Gojats of Hédas]]
* '''Henri Gougaud'''  †
* [[Goulamas'K]] [http://www.goulamas-k.com sit oficial], &quot;ska rock d'energia bruta e rabiosa de trublions occitans internacionalistas&quot; coma se presentan eles meteisses sus lor sit.
* [[Gric de Prat]]
* '''Grop Rosamonda''' (Gérard Zuchetto, Patrick Font, Renat Sipra, Jacques Khoudir, Patrice Brient)
* [[Hantaoma]] e '''Stille Volk''', sòcis tanben del collectiu '''Ockvlt''', [[folk metal]]
* [[Jacmelina]] †
* [[Joanda]] [http://www.joanda.net/ sit oficial]
* '''Les Jumeaux'''. Los bessons [[Departament d'Avairon|avaironeses]] Gilles e Jérôme Noël an fach en 2023 una adaptacion [[francés|francesa]]-occitana del [[Se canta|Se Canta]].&lt;ref&gt;https://dis-leur.fr/region-avec-se-canto-les-jumeaux-aveyronnais-reinventent-lhymne-de-loccitanie/&lt;/ref&gt;
* [[Rodin Kaufmann]]
* '''Kbek''', rap gascon
* [[La Mal Coiffée]]
* '''La Meute Rieuse''', '''Camille en Bal''' (Camille Simeray)&lt;ref&gt;https://www.lindependant.fr/2012/11/14/la-meute-rieuse,1702078.php&lt;/ref&gt;
* '''L'Art à Tatouille''' (ambe Roland Ramade&lt;ref&gt;https://www.lindependant.fr/2018/08/14/lart-a-tatouille-et-la-tournee-dadieu-de-roland-ramade-a-la-maison-gibert,4676540.php&lt;/ref&gt;, ex-cantaire de [[Regg'Lyss]])
* [[La Sauze]] †&lt;ref&gt;https://www.jornalet.com/nova/15794/nos-a-quitat-la-sauze-figura-de-la-nova-cancon-occitana&lt;/ref&gt;
* '''Las Mondinas'''
* [[La Talvera]]
* [[Joan-Marc Leclercq]]&lt;ref&gt;https://www.francebleu.fr/emissions/conta-monde/toulouse/les-invites-jean-marc-leclercq-et-jean-lus-brunel-du-teatre-del-platanier&lt;/ref&gt;
* '''Les Irètges'''&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2022/06/28/lisle-jourdain-les-iretges-debarquent-a-escota-e-minja-10400832.php&lt;/ref&gt;, grop d'[[Departament d'Arièja|Arièja]]
* [[Lhi Jarris]] [https://web.archive.org/web/20070208203809/http://www.jari.it/ sit oficial], encara un grop de las Valadas Occitanas.
* [[Liza]]
* [[Lo Barrut]]&lt;ref&gt;https://www.lindependant.fr/2022/04/18/le-concert-de-lo-barrut-a-attire-une-belle-assistance-10243971.php&lt;/ref&gt;
* [[Lo Còr de la Plana]]
* '''Lo Mago d'en Casteu'''
* [[Longamai]]
* [[Guillaume Lopez]], [[Duo Brotto-Lopez]], Somi de Granadas...
* [[Los Caps Negues]]
* '''Los Pagalhós'''&lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/2019/05/04/ardents-defenseurs-de-la-langue-occitane-6038723-4294.php?nic&lt;/ref&gt;, grop [[Gasconha|gascon]].
* [[Lo Seriòl]] [https://web.archive.org/web/20061212060118/http://www.louseriol.it/ sit oficial], originari de las Valadas Occitanas.
* '''Los Tresbadors'''&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2020/11/09/les-trois-troubadours-dariege-un-trio-de-lyceens-adeptes-de-la-musique-traditionnelle-9190603.php&lt;/ref&gt;
* [[Lou Quinse]], grop [[Metal (musica)|metal]] ambe d'unes musicians que son eissits de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]], ara establit a [[Turin]] dins lo [[Piemont]].
* '''Lou Tapage''', grop de las [[Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]]
* [[Bernat Lubat]] &lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/gironde/bazas/quand-le-jazz-epouse-l-occitan-9877116.php&lt;/ref&gt;
* [[Mans de Breish]]
* [[Massilia Sound System]] e los grops que ne son eissits : [[Moussu T e lei Jovents]] [http://moussut.ohaime.com/ sit oficial], [[Oai Star]] [http://www.oaistar.fr/  sit oficial], [[Papet J]] [https://web.archive.org/web/20061205070300/http://www.papet-j.com/ sit oficial].
* [[Mauresca Fracàs Dub]] [https://web.archive.org/web/20080706134509/http://www.mauresca.com/ sit oficial]
* [[Mauris]] †
* [[André Minvielle]]
* '''Miquela e Chapacans'''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220705190736/https://passadoc.fr/trio-bramerie-roquebrune/&lt;/ref&gt;
* '''Mont-Jòia''' ([[Jan Mària Carlotti]])
* '''Christian Moulié'''&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2022/06/05/christian-moulie-en-concert-pour-leducation-occitane-10339302.php&lt;/ref&gt;
* '''Naviòl'''&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2014/10/24/1978588-le-groupe-naviol-en-concert.html&lt;/ref&gt;
* los niçards de [[Nux Vomica]] [https://web.archive.org/web/20070317234635/http://www.nuxvomica.org/  sit oficial]
* [[Groupe OC|Lo grop '''ÒC''']] (Christian Salès)&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2012/09/09/1435729-christian-sales-le-nouveau-troubadour.html&lt;/ref&gt;
* '''Occitània''' (Gérard Zuchetto, Isabelle François, Jean Falissard)&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2001/11/07/284639-nouveaux-troubadours.html&lt;/ref&gt;
* [[Marilís Orionaa]]
* '''Paradiso big band''', orquèstra de Niça
* '''Parpalhon'''&lt;ref&gt;https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/e31c-montagne/2017/12/05/concert-arredalh-et-bal-occitan-avec-parpalhon/#gsc.tab=0&lt;/ref&gt;, musica [[Gascon|gascona]], ròck occitan festiu
* [[Patric]]
* [[Peiraguda]]
* '''Perlinpinpin Fòlc''', grop de [[Musica tradicionala occitana|musica tradicionala]].
* '''Jean-Bernard Plantevin'''&lt;ref&gt;https://www.francebleu.fr/emissions/portrait-de-vauclusien/vaucluse/portrait-de-vauclusien-40&lt;/ref&gt;
* [[Primaël Montgauzi|Primaël]], '''Noubalòtcha''', '''Los del Tiwizi'''. 
* L'acordeonista [[Sylvie Pullès]] canta tanben de còps en occitan&lt;ref&gt;https://www.centrepresseaveyron.fr/2021/12/04/occitan-un-double-cd-de-sylvie-pulles-en-fables-et-chansons-9971853.php&lt;/ref&gt;.
* '''Qual sap''', trio trad occitan de [[Vilafranca de Roergue]].
* [[Maria Roanet]]
* '''Los d'a Roier''' 
* '''Salvatjonas'''
* [[Danís Sampieri]]
* '''Sarabat''', grop trad occitan de la Val d'Aran. 
* [[Joan Luc Sauvaigo]]
* '''Los del Sauveterre'''
* '''Renat Sette'''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220705190900/https://www.hauteprovenceinfo.com/article-38006-redortiers-le-contadour-a-vos-agendas.html&lt;/ref&gt;
* [[Singlar Blou]], ''ròck agricòla'' de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]&lt;ref&gt;https://www.lamontagne.fr/saint-mexant-19330/actualites/grand-succes-pour-la-soiree-concert-rockn-chass-de-la-societe-de-chasse_14148002/&lt;/ref&gt;.
* [[Sonoloco]]
* '''Tarabastar''', fanfara occitana festiva de [[Limós]] ([[Lengadòc]]), grop actiu dempuèi 2015
* [[Manú Teron]]
* Lo grop [[Test]], e en solo, [[Test|Christian Almerge]]&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/2022/05/14/lappel-aux-dons-de-christian-almerge-pour-produire-son-nouvel-album-10294484.php&lt;/ref&gt;.
* [[Joan Francés Tisnèr]] ([[Verd e Blu]])
* '''Tocabiòl'''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220808215827/http://www.lefolkfrancaisnexistepas.fr/?p=4331&lt;/ref&gt;
* '''Didier Tousis'''&lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/landes/messanges/un-collectif-d-artistes-landais-autour-de-l-occitan-8767159.php&lt;/ref&gt;
* '''Treize''', duò [[Musica electronica|electrò synthpop]] francofòn fondat en 2018 a Tolosa. En 2023, an représ en version electrò lo repic del [[Se canta]].
* [[Tric Trac (rock occitan)|Tric Trac]]&lt;ref&gt;https://www.ladepeche.fr/article/2016/10/21/2443866-masta-kill-tric-trac-concert-soir-jeu-mail.html&lt;/ref&gt;, grop ròck d'[[Departament d'Arièja|Arièja]].
* [[Ulhart]], [[black metal]]
* [[Patric Valent|Patrick Vaillant]]&lt;ref&gt;https://www.letelegramme.fr/local/finistere-sud/ouest-cornouaille/douarnenez/liviou-deux-matinees-d-echanges-breton-occitan-09-08-2013-2197592.php&lt;/ref&gt;
* '''Philippe Vialard'''&lt;ref&gt;https://lemouvement.info/2021/09/14/mende-apres-30-ans-le-festival-national-du-felibrige-fait-son-grand-retour/&lt;/ref&gt;
* '''Josiana Vicenzuto'''
* '''Vox Bigerri''' ([[Pascau Caumont|Pascal Caumont]])
* [[Xarnege]] [https://web.archive.org/web/20070506131715/http://www.xarnege.com/ sit oficial]
* [[Zine]] &lt;ref&gt;https://lejournaldugers.fr/article/27104-zine-la-femme-troubadour&lt;/ref&gt;

== Ligams extèrnes ==
* [http://www.radiofrance.fr/chaines/france-bleu/?nr=e8ee6dd7c3e76dcec9835a8a82cc738d&amp;33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_id=1880&amp;33eef024c5627a85fde727ae0955b01b_container_tid=2271 Emission &quot;Cançons d'òc e d'aquí&quot; per Joan Pau Verdièr]
* [https://web.archive.org/web/20080307212821/http://www.radio-occitania.com/oc-l-artistes.php Lista de grops e cantaires occitans]
* [http://www.paraulas.net Sit amb un annuari dels grops occitans]


== Referéncias ==


[[Categoria:Lista en rapòrt amb la musica]]
[[Categoria:Musica occitana]]</text>
      <sha1>i9k3l9ogw4220ctqw1mb37wz4hmjfe3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rassemblament Nacional</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23912</id>
    <revision>
      <id>2506413</id>
      <parentid>2500510</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2506413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2571" sha1="adnx9qo8dc05ynftdp9kpyawwiq62qn" xml:space="preserve">{{Infobox Partit politic
|color=#254671
|nom_oficial=Rassemblement National {{small|(fr)}}
|acronim=RN
|estat=[[França]]
|president=[[Jordan Bardella]]
|cap_títol_1=Vicepresidents
|cap_nom_1={{Bes
| [[Louis Aliot]]
| [[Laure Lavalette]]
| [[Hélène Laporte]]
}}|creacion=5 d'octobre de 1972
|orientacion=[[Extrèma drecha]]
}}

Lo '''Rassemblament Nacional''' (en francés: ''Rassemblement National''), ancianament anomenat '''Front Nacional''' (en francés: ''Front National''), es un partit politic francés d'[[extrèma drecha]],&lt;ref&gt;{{Ref-web|títol=Elections législatives 2024 : pourquoi le RN est un parti d’extrême droite ?|url=https://www.lamontagne.fr/paris-75000/actualites/elections-legislatives-2024-pourquoi-le-rn-est-un-parti-dextreme-droite_14525790/|nom=Malik|cognòm=Kebour|data=28 de junh de 2024|site=La Montagne}}&lt;/ref&gt; fondat en octòbre de 1972 e presidit successivament per [[Jean-Marie Le Pen]], [[Marine Le Pen]] e [[Jordan Bardella]].

Lo Rassemblament Nacional es un partit populista e sobeiranista que pretend “aparar lo pòble francés contra l'ideologia mondialista”. Es opausat a l'ensenhament de las lengas minorizadas dins las escòlas mas reconeis que fan partida del patrimòni nacional &lt;ref&gt;Martin Zuber, [https://www.bfmtv.com/politique/elections/presidentielle/marine-le-pen-veut-interdire-l-enseignement-des-langues-regionales-a-l-ecole_AN-202204220266.html &quot;Marine Le Pen opposée à l’enseignement des langues régionales&quot;], ''BFMTV'', 22 d’abril de 2022, en linha.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nouvelle-aquitaine.fr/sites/default/files/2022-09/Proces_verbal_seance_pleniere_29_mars_21.pdf “Vote sur la «Langues et Cultures Régionales : Feuille de route 2021-2024. Contre: Rassemblement National”].&lt;/ref&gt;. 

Partit menor dins los ans 1970, l'RN va venir un dels principals partits politics franceses dins los ans 1980 e 1990. En 2002, son president d'aquel temps, Jean-Marie Le Pen, arribèt al segond torn de las eleccions presidencialas francesas. La filha Marina Le Pen tanben foguèt vencuda al segond torn de las eleccions presidencialas en 2017 e 2022. L'RN es vengut lo primièr partit de França a las eleccions europèas de junh de 2024.

== Ligams extèrnes ==
* [https://web.archive.org/web/20220413070717/https://rassemblementnational.fr/ Site oficial]

{{ref}}

{{Partits politics franceses}}
{{Politica}}

[[Categoria:Front Nacional (partit francés)]]
[[Categoria:Partit politic de la Cinquena Republica]]
[[Categoria:Partits politics nacionalistas en França]]
[[Categoria:Extrèma drecha francesa]]</text>
      <sha1>adnx9qo8dc05ynftdp9kpyawwiq62qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Tots</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27574</id>
    <revision>
      <id>2506400</id>
      <parentid>2504704</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Obratges pareguts dins la colleccion */</comment>
      <origin>2506400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13238" sha1="fxtqq53tpgizrw8m3eitb4dw5dtz8hf" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=oc
}}

'''A Tots''' es una colleccion editoriala de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] e, mai que probable, l'editor màger en lenga occitana.

== Obratges pareguts dins la colleccion ==

*1. ''La Santa Estela del Centenari.'' [[Joan Bodon]]
*2. ''Lo cap del camin.'' [[Pèire Gogaud]]
*3. ''Nòstre Sénher lo Segond.'' [[Josèp Delteil]]
*4. ''Coma perdonam pas.'' [[Vaselhas|Joan Bernat Vaselhas]]
*5. ''De fuòc amb de cendre (I).'' [[Pèire Pessamessa]]
*6. ''Per una lectura politica de la Bíblia.'' [[Joan Larzac]]
*7-8-9. ''La Quimèra.'' [[Joan Bodon]]
*10. ''Tua culpa.'' [[Robèrt Lafont]]
*11. ''Los macarèls.'' [[Leon Còrdas]]
*12. ''Bogres d'ases.'' [[Amat Sèrra]]
*13. ''Verd Paradís I.'' [[Max Roqueta]]
*14. ''Sonque un arríder amistós.'' [[Rogèr Lapassada]]
*15. ''Verd Paradís II.'' [[Max Roqueta]]
*16. ''Jòc òrre.'' [[Manuel de Pedrolo i Molina]]
*17. ''Dins de patetas rojas.'' [[Maria Roanet]]
*18. ''De fuòc amb de cendre (II).'' [[Pèire Pessamessa]]
*19. ''La grava sul camin.'' [[Joan Bodon]]
*20. ''Las domaisèlas.'' [[Joan Bodon]]
*21. ''Qualques nòvas d'endacòm mai.'' [[Florian Vernet]]
*22-23. ''Contes de Gasconha (segonda tièra).'' [[Joan Francés Blader|Joan Francés Bladèr]]
*24. ''Contes de l'Unic.'' [[Pèire Bèc]]
*25. ''Sèt pans.'' [[Leon Còrdas]]
*26. ''Descolonizar l'istòria occitana (II).'' [[Joan Larzac]]
*27. ''L'uèlh de la font.'' [[Pèire Gogaud]]
*28. ''Lo trabalh de las mans (divertiment en forma de roman).'' [[Ives Roqueta]]
*29. ''Condes deus monts e de las arribèras.'' [[Jacmes Boisgontier|Jacme Boisgontier]] e [[Robèrt Darrigrand]]
*30. ''De fuòc amb de cendre (III).'' [[Pèire Pessamessa]]
*31. ''Lo lutrin de Ladèrn.'' [[Aquiles Mir]]
*32. ''Los dos einocents.'' [[Jan dau Melhau]]
*33. ''Francés d'Assisi.'' [[Josèp Delteil]]
*34. ''Contes del meu ostal.'' [[Joan Bodon]]
*35. ''Contes dels Balssàs.'' [[Joan Bodon]]
*36. ''Lo libre dels grands jorns.'' [[Joan Bodon]]
*37. ''Lo libre de Catòia.'' [[Joan Bodon]]
*38. ''Contes de Gasconha (purmèra garba).'' Joan Francés Bladèr
*39. ''Vida de Joan Larsinhac.'' [[Robèrt Lafont]]
*40. ''Los camins de la Saba.'' [[Robèrt Lafont]]
*41. ''Li maires d'Anguilas.'' [[Robèrt Lafont]]
*42. ''Tè tu, tè ieu.'' [[Robèrt Lafont]]
*43. ''L'icòna dins l'iscla.'' [[Robèrt Lafont]]
*44. ''Lo hiu tibat (racontes d'Alemanha).'' [[Pèire Bèc]]
*45. ''Contes d'Auvernha e de Velai''
*46. ''[[Belina]].'' [[Miquèu de Camelat]]
*47-48. ''E la barta floriguèt.'' [[Enric Molin]]
*49. ''Istòria de Joan l'an-pres'''.''''' [[Fabre|Joan Baptista Fabre]]
*50. ''[[Lo libre dau reirlutz]]'''.''''' [[Joan Ganhaire]]
*51. Ò''bras complètas.'' [[Mèste Verdièr|Mèstre Verdier]]
*52. ''Garbaias burlentas.'' [[Pèir Morà]]
*53. ''La paciéncia.'' [[Ives Roqueta]]
*54-55. ''Jos la Clujada.'' [[Arsèni Vermenosa]]
*56. ''Aigafòrt.'' [[Julh Froment]]
*57. ''Eloïsa (o lo viatge fòra l'ivern).'' [[Joeu Meffre|Joeu Mefre]]
*58. ''E nos fotèm d'èstre mortals.'' [[Marcèu Esquieu]]
*59. ''La segonda luna.'' [[Micheu Chapduelh]]
*60. ''Flors de Brossa.'' [[Arsèni Vermenosa]]
*61-62. ''Descolonizar l'istòria occitana (I).'' [[Joan Larzac]]
*63. ''Nhòcas e Bachòcas'' (seguit d'''Automnada).'' [[Pèire Pessamessa]]
*64. ''Margalida.'' [[Jan de Gastellut-Sabalot]]
*65. ''De temps en temps.'' [[Micheu Chapduelh]]
*66. ''Made in &quot;France&quot;.'' [[Ives Roqueta]]
*67. ''Dafnís e Alcimadura.'' [[Joan Josèp Cassanea de Mondonvila]]
*68. ''Bernat Deliciós.'' [[Barthélémy Hauréau]]
*69. ''L'ombra doça de la nuèch.'' [[Robèrt Martí]]
*70. ''Los fraisses eran tombats.'' [[Fèlis Daval]]
*71. ''Lo bilingüisme coma mite.'' [[Lluís Aracil]] i Bonet
*72. ''L'Arquibau (e autres nobiliconofatz).'' [[Micheu Chapduelh]], [[Pèire Pessamessa]], [[Maria Roanet]], [[Miquèu Baris]]
*73. ''Per retener lo temps.'' [[Claudi Bellòc]]
*74. ''Los Macarèls (II).'' [[Leon Còrdas]]
*75-76. ''Scatabronda (comedia carcinòla de 1697).'' Anonim
*77. ''Cronicas de Caravetas.'' [[Francés Deseuse]]
*78. ''L'operà d'Aubais.'' [[Joan Baptista Fabre]]
*79. ''Lo siège de Cadarossa.'' [[Joan Baptista Fabre]]
*80. ''Lo sermon de Monsur Sistre.'' [[Joan Baptista Fabre]]
*81. ''Contes esquiçats.'' [[Pèire Bèc]]
*82. ''Mon barri.'' [[Ramon Gogaud]]
*83. ''Las aventuras de Pinòqui.'' [[Carlo Collodi]]
*84. ''Lo batèu de pèira.'' [[Jòrgi Gròs]]
*85. ''Par o impar'' (seguit de ''Lo tresen cordilh).'' [[Gui Viala]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*86. ''Lo darrèir bròs.'' [[Claudi Bellòc]]
*87. ''Lengadòc roge (Los enfants de la bona).'' [[Ives Roqueta]]
*88. ''Contes de Gasconha (III).'' [[Joan-Francés Blader|Joan Francés Blader]]
*89. ''Lo miralhet.'' [[Ramon Gogaud]]
*90. ''Letras d'exilh.'' [[Pèir Morà]]
*91. ''Nòvas agenesas.'' [[Cristian Rapin]]
*92. ''Masquetas e mariòtas.'' [[Joan-Claudi Sèrras|Joan Claudi Sèrras]]
*93. ''L'omelet e nòvas autras.'' [[Lucian Lescon]]. Jos-colleccion [[Crimis]] 
*94. ''Lison.'' [[Clar de Luna]]
*95. ''Lo grand teatre de Dieu (Verd Paradís III).'' [[Max Roqueta]]
*96. ''Pradet de Ganges.'' Pau Chassari
*97. ''Una filha dins l'ostal.'' Pèire Gogaud
*98. ''Les òmes de l'Ecir.'' [[Fèliç Daval]]
*99. ''Lo retrach dau dieu negre.'' [[Joan Frederic Brun]]
*100. ''L'uòlh dau cat (Verd Paradís IV).'' [[Max Roqueta]]
*101. ''L'òme de Magalona.'' [[Joan Maria Pieire]]
*102. ''Lo darrièr daus Lobaterras.'' [[Joan Ganhaire]]
*103. ''Quand l'auba se levarà.'' [[Josèp Valeta]]
*104. ''Ua sason en païs bramader.'' Rogèr Lapassada
*105. ''Bogres d'ases.'' [[Aimat Serre|Aimat Serra]]
*106. ''Enlòc.'' [[Joan-Claudi Sèrras|Joan Claudi Sèrras]]
*107. ''Moi, Bancel, oficier d'Empire.'' [[Georges Gros|Jòrgi Gròs]]
*108. ''Lo sòmi roge.'' [[Joan-Pau Sibrà|Joan Pau Sibrà]]
*109. ''Reviscolar.'' [[Josèp Valeta]]
*110. ''Las canas de Midàs.'' [[Max Roqueta]]
*111. ''A fònts mescladas (novèlas e cronicas d'Auvènha)''
*112. ''La pèira d'asard.'' [[Jean-Claude Foret|Joan Claudi Foret]]
*113. ''Dau vent dins las plumas.'' [[Joan Ganhaire]]
*114. ''Miraus escurs.'' [[Florian Vernet]]
*115. ''Lo mòrt de Sant Joan.'' [[Pèire Lagarda]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*116. ''Solelhada.'' [[Jaume Landièr]]
*117. ''L'aucon.'' [[Ferran Delèris]]
*118. ''L'enclaus.'' [[Robèrt Lafont]]
*119. ''L'aubre solet.'' [[Pèire Lallet]]
*120. ''Setembralas.'' [[Joan Frederic Brun]]
*121. ''Cronicas pacolinas.'' Magali Bizot-Dargent
*122. ''Tenguent-tenguent.'' [[Ramon Guiraud]]
*123. ''Los grands uèlhs doç de Marjoria.'' [[Amandà Biòt]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*124. ''Lo sagel del secret.'' [[Gui Viala]]
*125. ''22, Carrièra del Taur.'' [[Ramon Guiraud]]
*126. ''E Freud dins tot aquò? (''seguit de ''My name is Degun).'' [[Florian Vernet]]
*127. ''La tèsi.'' [[Pèire Pessamessa]]
*128. ''Insularas.'' [[Robèrt Lafont]]
*129. ''Garriguenc.'' [[Cristian Laus]]
*130. ''Pèire e Maria.'' [[Ferran Delèris]]
*131. ''La ciutat deis Eolianas.'' [[Frederic Vouland|Frederic Vòland]]
*132. ''Los romieus de delà l'aiga.'' [[Pèire Eiriçon]]
*133. ''Lo barracon.'' [[Sèrgi Gairal]]
*134. ''Grizzly-John e autres contes.'' [[Micheu Chapduelh]]
*135. ''L'òrra istuèra d'un hilh de Gelòs.'' [[Eric Gonzales]]
*136. ''Lo melic de Silvia Chasaus.'' [[Eric Gonzales]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*137. ''Trobar doç around the world.'' André Abbe, [[Jean Pierre Belmon]], Teiriç Offre
*138. ''D'ara enlà.'' [[Franc Bardòu]]
*139. ''Los uèlhs de l'anhèl.'' [[Cristian Laus]]
*140. ''Arantxa.'' [[Eric Gonzales]]
*141. ''Los crocants de Roergue.'' [[Ferran Delèris]]
*142. ''Los fadinèls.'' [[Joan Escafit]]
*143. ''Hont blanca.'' [[Joan-Loís Lavit|Joan Loís Lavit]]
*144. ''Lo viatge aquitan.'' [[Joan Ganhaire]]
*145. ''Un estiu sus la talvèra.'' [[Sèrgi Gairal]]
*146. ''Lo riu d'Adriana.'' [[Jaume Landièr]]
*147. ''Las catas negras pòrtan bonaür.'' [[Joan Guèrs]]
*148. ''L'estilò negre.'' [[Bernat Bergé]]
*150. ''Quartiers perilhós.'' [[Amanda Biòt]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*152. ''L'estraç.'' [[Claudi Barsòtti]]
*153. ''Sénher Quau.'' [[Romièg Jumèu]]
*154. ''Lei miraus infidèus.'' [[Robèrt Lafont]]
*155. ''Lo darrièr jarraç.'' [[Franc Bronzat]]
*156. ''La nuèit folzejada.'' [[Franc Bardòu]]
*157. ''Balajum.'' [[Joan Escafit]]
*158. ''Dels camins bartassièrs.'' [[Marcèu Esquieu]]
*159. ''Joan Delcaire.'' [[Cristian Laus]]
*160. ''Lo vielhum.'' [[Tobiàs]]
*161. ''Los uèlhs de grapauds.'' [[Lucian Lescon]]
*162. ''Sorne trasluc.'' [[Joan Ganhaire]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*163. ''Auda.'' [[Claudi Assemat]]
*164. ''Cronicas imaginàrias.'' [[Romièg Jumèu]]
*165. ''Delà la mar.'' [[Sèrgi Gairal]]
*166. ''Vidas e engranatges.'' [[Florian Vernet]]
*167. ''Lo Tin-tin d'Ergé.'' [[J Lois Lavit Talader|Joan Lois Lavit-Talader]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*168. ''La filha vestida de negre.'' [[Joan-Loís Cortial|Joan Loís Cortial]]
*169. ''Champeiradas.'' [[Joan Ros]]
*170. ''Lo temps clar de las encantadas.'' [[Joan Frederic Brun]]
*171. ''Tranga e tempèstas.'' [[Sèrgi Javaloyès]]
*172. ''Ucraïna.'' [[Joan-Marc Leclercq|Joan Marc Leclerc]]
*173. ''Lo comunard de la Mitidjà.'' [[Glaudi Barsòtti]]
*174. ''Lo balestrièr de Miramont.'' [[Robèrt Martí]]
*175. ''Las islas jos lo sang.'' [[Joan Ganhaire]]
*176. ''Joan de Solinhac.'' [[Joan-Bernat Vaselhas|Joan Bernat Vaselhas]]
*177. ''j@rdindelasdelicias.com.'' [[Florian Vernet]]
*178. ''Lo filh del paire.'' [[Ives Roqueta]]
*179. ''Agost de guèrra.'' [[Miquèl Decòr]]
*180. ''Viatge au fons de la mitologia.'' [[Pèire Pessamessa]]
*181. ''Ciutats.'' [[Joan Ros]]
*182. ''Nomadas.'' [[Anna Regord]]
*183. ''Als baugs.'' [[Jaume Landièr]]
*184. ''Treparàs pas mon semenat.'' [[Jòrdi Peladan]]
*185. ''Diari d'un mes de març.'' [[Eric Astié]]
*186. ''D'una mar, l'autra.'' [[Joan Saubrement]]
*187. ''De novèlas dau Dr. Diglòss.'' [[Robèrt Perrotto-André]]
*188. ''Sus lo viu.'' [[Sarà Laurens|Sara Laurens]]
*189. ''Questions essencialas e autreis escrichs minusculs.'' [[Magali Bizot-Dargent|Magalí Bizot-Dargent]]
*190. ''Las tòrnas de Giraudon.'' [[Joan Ganhaire]]. Jos-colleccion [[Crimis]]
*191. ''Roges nivolasses.'' [[Cristian Chaumont]]. jos-colleccion [[Crimis]]
*192. ''Lo fuèlh rossegat.'' [[Sèrgi Gairal]]
*193. ''Vautres que m’avètz tuada.'' [[Joan Ganhaire]]
*194. ''Pantòri.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]]
*195. ''Las vacanças de Pascas.'' [[Sèrgi Gairal]]
*196. ''Man Trobat.'' [[Alem Surre Garcia]]
*197. ''Esquissas per un retrach de l’ombra.'' [[Magalí Bizot-Dargent]]
*198. ''Embolh a Malamosca.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]]
*199. ''Fotuda planeta!'' [[Sèrgi Viaule]]
*200. ''Chamin de Copagòrja.'' [[Joan Ganhaire]]
*201. ''La banda.'' [[Jaume Landièr]]
*202. ''Merièm o la botelha dins la sabla.'' [[Jòrdi Peladan]]
*203. ''Nòvas d’autra part.'' [[Romièg Jumèu|Romieg Jumèu]]
*204. ''La nau dels fòls.'' [[Florian Vernet]]
*205. ''Una lonja convalescéncia.'' [[Esteve Ros]]
*206. ''Lo papagai e lo robòt.'' [[Sèrgi Gairal]]
*207. ''Sevdije.'' [[Joan Ganhaire]]
*208. ''Rèire-vida.'' Romièg Jumèu
*209. ''Cronicas de viatge.'' Sèrgi Labatut
*210. ''Un tant doç fogier.'' Joan Ganhaire
*211. ''Quora la matièra.'' Miquèu Arnaud
*212. ''L'esclargiera.'' Romieg Jumèu
*213. ''Atal fasèm.'' Sèrgi Viaule
*214. ''A planta cotelet.'' Jòrdi Peladan
*215. ''Puta! Que la vida es polida.'' Marc Hòmal
*216. ''Lo viatge alambicant dau professor Gròsdenas.'' Romieg Jumèu
*217. ''La mòrt vai mai regde que lo vent.'' Joan Ganhaire
*218. ''Camin de totas auras.'' Jaume Landièr
*219. ''Est o las orasons.'' Sèrgi Labatut
*220. ''Cachavièlha psicomotritz.'' Florian Vernet
*221. ''Dança amb los voltres.'' Sèrgi Viaule
*222. ''La granda timonariá.'' Romieg Jumèu
*223. ''Metaf(r)iccions a Collisioncity.'' Florian Vernet
*224. ''Vent de sable.'' Joan Ganhaire
*225. ''Amontanhatge.'' Miquèu Arnaud
*226. ''A l'ombra dels cerièisses bèles.'' Bernadeta Romieu
*227. ''Disparicions.'' [[Joan-Claudi Sèrras]]
*228. ''Coma un cadavre al riu getat.'' [[Jòrdi Peladan]]
*229. ''Cronicas del diluvi.'' [[Florian Vernet]]
*230. ''Figuras impausadas.'' [[Sèrgi Viaule]]
*231. ''Rendetz-vos au cementeri.'' [[Joan Ganhaire]]
*232. ''Lo papagai president.'' [[Tederic Quatre]]
*233. ''Entrelusidas de vidas.'' Bernadeta Romieu
*234. ''La Distanciacion.'' Sèrgi Gairal
*235. ''Los Beatles de Sant Çubran.'' Michel Fraisse
*236. ''Labyrinthos.'' Alan Mauri
*237. ''Enquestas a la lesta.'' Joan Ganhaire
*238. ''La Nassa.'' Miquèu Arnaud
*239. ''Vint jorns au bot de l’Antropocèn.'' Joan Glaudi Puèch
*240. ''Bóstias.'' Joan Claudi Sèrras
*241. ''Bruga, feuse e genèsta.'' Jòrdi Peladan
*242. ''Gambier.'' Josí Guilhòt-Gentialon
*243. ''Un estiu coma un ocean.'' Michel Fraisse
*244. ''Meschant temps a Maraval.'' Joan Ganhaire
*245. ''L'Arqueta del divenc Marqués''. Joan Claudi Sèrras.
*246. ''Viatges''. Joan Ros.
*247. ''País negat''. Bernardeta Romieu.
*248. ''Tant s’empòrta la Tramontana''. Anna Jove e Florian Vernet.&lt;br /&gt;

== Origina deu nom ==

Lo nom es creat a partir d'un jòc de paraulas amb los dos senses possibles.

[[Categoria:Ostal d'edicion occitan]]

{{LitOc}}</text>
      <sha1>fxtqq53tpgizrw8m3eitb4dw5dtz8hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sèrgi Viaule</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49914</id>
    <revision>
      <id>2506409</id>
      <parentid>2496635</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="3en5h4xiub7u5xso0bu02phdmtzoaul" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=escrivan occitan
|carta=
}}
'''Sèrgi Viaule''' ([[La Vaur (Lengadòc)|La Vaur]], [[21 de julhet]] de [[1950]]) es un escrivan e militant occitanista d'[[País d'Albi|Albigés]]. S'impliquèt tanben dins la vida politica en militar dins lo [[Partit Occitan]] e al [[Partit de la Nacion Occitana]], e se presentèt a divèrsas eleccions.&lt;ref&gt;Le Petit Journal, 18 juin 2024 https://www.lepetitjournal.net/31-haute-garonne/2024/06/18/jean-lassalle-apporte-son-soutien-a-la-candidature-de-sylvie-bonnemaison/&lt;/ref&gt;

== Bibliografia ==
* ''A temps destorbe'' IEO (1989)
* ''Una ponhada de clavèls'' (1999)
* ''Nucleari ?, parlem-ne !'' (2000)
* ''Qualques nòvas d'Albigés'' (2002)
* ''Naturalament'' (2002)
* ''Curdistan: una nacion camina de cap a son independéncia'' (2002)
* ''Orguelh rasonable'' (2003)
* ''Un siècle d'occitanisme politique'' (2003)
* ''Una sason en Pro D2 amb los Chucabondas'' (2007)
* ''Los uòus'' Lo Clusèl (2011)
* ''La paraula a bon conte'' Lo Clusèl (2011)
* ''Passejada en Escandinavia'' Lo Clusèl (2011)
* ''Escorregudas en Albigés'' Lo Clusèl (2012)
* ''Na Balfet'' (2012)
* ''Na Balfet (roman policièr en occitan)'' (2013)
* ''La venjança de N'isarn Cassanha'' (2013)
* ''Fotuda planeta !'' IEO (2014)
* ''Barrutlada en Irlanda e en Gallas'' (2014)
* ''Fotrairol'' (2015)
* 1001 aicós (2018)
* ''Dins las pesadas d'en Robèrt-Lois Stevenson del Puèi de Velai fins a Alès'' (2019).
* ''Journal d'un Jaquet : del Puèi de Velai fins a Compostèla sul Camin de Sant-Jacmes'' (2021)
* ''Pas de panica a Sant-Perdols'' (Roman germander) (2022)
* ''Figuras impausadas'' (2022)
* ''Itinerari d'un resistent'' (2023)
* ''Ma virada del Mont-Blan''c ''(raconte)'' (2024)

==Referéncias==

{{ORDENA:Viaule, Sergi}}
[[Categoria:Escrivan occitan]]
[[Categoria:Naissença en 1950]]
[[Categoria:Occitanista]]</text>
      <sha1>3en5h4xiub7u5xso0bu02phdmtzoaul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Nicolas Eynaud</title>
    <ns>2</ns>
    <id>66581</id>
    <revision>
      <id>2506367</id>
      <parentid>2506276</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Organizacion tematicas */</comment>
      <origin>2506367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38826" sha1="1u53h4zb7foslfgy35dja3k797rjxsy" xml:space="preserve">{{Utilizaire administrator}}
{{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}}
{{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}}
{{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}}

== Administracion ==

* [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]].
* [[Wikipèdia:Administrator]].
* [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]].
* [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]].

== Autrei còmptes ==

* [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]].

== Organizacion tematicas ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;&quot;
|+ '''Ensembles tematics d'articles'''
|-
| '''Tematica'''
| '''Articles fachs'''
|-
| '''Zònas geograficas'''
| [[Andes]] – [[Antartida]] – [[Aups]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]].
|-
| '''País'''
| [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]].
|-
|'''Istòria de la Mesopotamia Antica'''
| [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]]
|-
|'''Istòria de la Grèca Antica'''
| [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas
|-
|'''Istòria de la Roma Antica'''
| [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}}
|-
|'''Istòria de Mesoamerica'''
| [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]]
|-
|'''Istòria de l'Empèri Bizantin'''
| [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]]
|-
|'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X'''
| [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]].
|-
|'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)'''
| [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]].
|-
|'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)'''
| [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]].
|-
|'''Renaissença''' 
| [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]]
|-
|'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)'''
| [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]]
|-
|'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)'''
| [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]]
|-
|'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)'''
| [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]]
|-
|'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991)
| [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]]
|-
|'''Istòria actuala''' (1991-)
| [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]]
|-
|'''Politica'''
| [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]].
|-
|'''Filosofia'''
| [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]].
|-
|'''Matematicas'''
| [[Aira]] – [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – [[Teorèma de Pitagòras|Pitagòras (teorèma)]] – Probabilitat – [[Alan Turing|Turing (Alan)]].
|-
|'''Fisica'''
| [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Isaac Newton|Newton (Isaac)]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]].
|-
|'''Astronomia'''
| [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]].
|-
|'''Quimia'''
| [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]].
|-
|'''Geologia'''
| [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]]
|-
|'''Geografia'''
| [[Geografia]]
|-
|'''Istòria'''
| [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]]
|-
|'''Guèrra e art militar'''
| [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]]
|-
|'''Arquitectura'''
| [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]]
|-
|'''Literatura'''
| [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]].
|-
|'''Cinèma'''
| [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]].
|-
|'''Cosina/gastronomia'''
| [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]].
|}

=== Articles ===

* '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]].
* '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]].
* '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]].
* '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]].
* '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Latin]] – [[Japonés]].
* '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]].
* '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]].
* '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]].
* '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]].
* '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] –  [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]].
* '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]].

=== Illustracions ===

==== Astronomia ====

&lt;gallery&gt;
Asteroïdes troians.png
Cefeida.png
Cères - Estructura intèrna.png
Cometa.png
Constellacion - Aquarius.png
Constellacion - Boötes.png
Constellacion - Cancer.png
Constellacion - Canis Major.png
Constellacion - Centaurus.png
Constellacion - Cepheus.png
Constellacion - Cetus.png
Constellacion - Crux.png
Constellacion - Cygnus.png
Constellacion - Draco.png
Constellacion - Eridanus.png
Constellacion - Hercules.png
Constellacion - Hydra.png
Constellacion - Leo.png
Constellacion - Lyra.png
Constellacion - Ophiuchus.png
Constellacion - Orion.png
Constellacion - Pegàs.png
Constellacion - Sagittari.png
Constellacion - Pisces.png
Constellacion - Scutum.png
Constellacion - Taurus.png
Constellacion - Triangulum.png
Constellacion - Ursa Major.png
Constellacion - Virgo.png
Constellacion - Vulpecula.png
Diagrama Hertzsprung-Russell.png
Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png
Evolucion dau Sistèma Solar.png
Jupitèr e lei satellits galileans.png
Mart - Estructura intèrna.png
Mercuri - Estructura intèrna.png
Ponchs de Lagrange.png
Planeta - Aisse de rotacion.png
Tèrra - Estructura intèrna 2.png
Vènus - Estructura intèrna.png
&lt;/gallery&gt;

==== Biologia ====

&lt;gallery&gt;
Blennoragia - EVCI 2004.png
Clamídia - EVCI 2004.png
Epatiti B - EVCI 2004.png
Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png
SIDA - EVCI 2004.png
SIDA - Evolucion de la malautiá.png
SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png
Sifílis - EVCI 2004.png
Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png
Sistèma digestiu uman - Estomac.png
Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png
Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png
Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png
Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png
Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png
Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png
Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png
Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png
VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png|
VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png
VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png
VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png
VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png
VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png
VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png
VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png
VIU - Borronament d'un virüs novèu.png
VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png
&lt;/gallery&gt;

==== Espòrt ====

&lt;gallery&gt;
Backgammon - Descripcion dau faudau.png
Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png
Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png
Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png
Rugbi - Prat.png
Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png
Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png
&lt;/gallery&gt;

==== Geografia ====

&lt;gallery&gt;
Afganistan - Agricultura.png
Afganistan - Carta topografica.png
Afganistan - Clima.png
Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png
Afghanistan - Religions - oc.png
Afganistan - Ressorsas naturalas.png
Topografia dau continent african.png
Anatolia anciana.png
Antartic - Topografia.png
Aups - Topografia.png
Austràlia - Clima.png
Austràlia - Topografia.png
Bagdad - Plan generau (2022).png
Canau de Panamà - Esquèma generau.png
China - Carta lingüistica.png
China - Clima.png
China - Subdivisions.png
Cuba - Topografia.png
Espanha - Agricultura.png
Espanha - Clima.png
Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png
Espanha - Industria &amp; Energia.png
Spanish dialects in Spain-oc.png
Estats Units d'America - Lengas.png
Etiopia - Clima.png
Etiopia - Densitat de populacion.png
Etiopia - Lengas.png
Etiopia - Religion.png
Etiopia - Topografia.png
Everest - Plan simplificat.png
Finlàndia - Clima.png
Finlàndia - Lengas.png
Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png
Francés - Dialèctes principaus dau francés.png
Golf Persic - Idrocarburs.png
Lengas d'India.png
Índia - Clima.png
Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png
Indonesia - Clima.png
Indonesia - Ressorsas naturalas.png
Iran Geografia fisica.png
Iran - Clima.png
Iran - Ressorsas naturalas.png
Iran - Religions.png
Iraq - Clima.png
Iraq - Lengas.png
Iraq - Religion.png
Iraq - Topografia.png
Israèl - Topografia.png
Itàlia - Demografia.png
Itàlia - Agricultura.png
Industria e Energia.png
Itàlia - Lengas.png
Kamchatka - Carta topografica.png
Mar Baltica.png
Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png
Mar Mediterranèa - Clima.png
Mar Mediterranèa - Demografia.png
Mar Mediterranèa - Industria.png
Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png
Mar Mediterranèa - Religions.png
Mar Mediterranèa - Topografia.png
Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png
Mauritània - Carta topografica.png
Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png
Namibia - Carta topografica.png
Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png
Occitània - Topografia.png
Ocean Artic - Clima.png
Ocean Artic - Topografia.png
Paquistan - Carta topografica.png
París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png
Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png
Peninsula Aràbia - Religions.png
Peninsula Aràbia - Topografia.png
Peró - Clima.png
Peró - Lengas.png
Peró - Ressorsas naturalas.png
Peró - Topografia.png
Polonha - Agricultura.png
Polonha - Clima.png
Polonha - Demografia.png
Polonha - Lengas.png
Polonha - Ressorsas naturalas.png
Sahara - Demografia.png
Sodan - Clima.png
Sodan - Topografia.png
Tailàndia - Topografia.png
Turquia - Clima.png
Turquia - Lengas.png
Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png
&lt;/gallery&gt;

==== Geologia ====

&lt;gallery&gt;
Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png
Cicle dei ròcas.png
Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png
Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png
Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png
Formacion d'un pingo.png
Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png
Metamorfisme de contacte.png
Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png
Occitània - Carta sismica.png
Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png
Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png
Tèrratrem - Esquèma generau.png
Volcan - Formacion d'una caldera.png
&lt;/gallery&gt;

==== Istòria ====

&lt;gallery&gt;
Cronologia de la Preïstoria.jpg
Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png
Cultura de la terralha cardiala.png
Civilizacion de l'Indus.png
Empèri d'Akkad.png
Civilizacion dei Terramare.png
Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg
Itàlia - Cultura de Villanova.png
Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png
Colonizacion antica de Mediterranèa.png
Urartu.png
Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png
Orient Mejan (vèrs 600 avC).png 
Orient Mejan (vèrs 540 avC).png
Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png
Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png 
Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png
Grècia - Guèrras Medicas.png
Guèrra dau Peloponès.jpg
Guèrra de Peloponès.png
Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png
Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png
Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png
Empèri Maurya (265 avC).png
Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png
Premiera Guèrra Punica.png
Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png
Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png
Empèri Roman - Formacion.png
Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png
Grècia - Situacion generala en 200 avC.png
Reiaumes Indogrècs.png
Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png
Empèri Roman sota August.png
China - Començament dau sègle I.png
Illas Britanicas - Conquista romana.png
Orient Mejan vèrs 100.png
Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png
India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png
China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png
Reiaume d'Aksum.png
India - Empèri Gupta vèrs 400.png
China vèrs 440.png
Indochina - Sègle V.png
Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png
Exil musulman.png
Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png
Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png
Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png
Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png
Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png
Peninsula Iberica vèrs 750.png
Empèri Tang.png
Peninsula Iberica vèrs 790.png
Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png
Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png
Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png
Magrèb (sègle IX).png
Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png
Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png
Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png
India - Empèri Pratihara vèrs 900.png
Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png
Orient Mejan vèrs 970.png
Armenia - Periòde Bagratida.png
Territòris de Cnut lo Grand.png
Tiwanaku - Plan generau.png
Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png
Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png
Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png
Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png
Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png
Seldjokidas - Esquèma generau.png
Magrèb en 1100.png
Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png
França-Aragon-Principats occitans 1180.svg 
França-Aragon-Principats occitans 1180.png
Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png
Tresena Crosada.png
Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png
China vèrs 1200.png
Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png
Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png
Reconquista - Sègle XIII.png
Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png
Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png
Territòris dau còmte de Fois 2.png 
Territòris dau reiaume d'Aragon.png
Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png
Imperi Pirenenc.png
Occitània - Crosada deis Albigés.png
Cultura de Mississipí - Sites principaus.png
Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png
Empèri de Mali.png
Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png
India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png
Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png
Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png
Empèri Timurida.png
Guèrra de Cent Ans (1420).png
Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png
File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png
Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png
Union de Kalmar.png
Confederacion dei VIII Cantons.png
Laos - Reiaume de Lan Xang.png
Constantinòble - Sètge de 1453.png
Itàlia - Patz de Lodi (1454).png
Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png
Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png
Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png
Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png
Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png
Etiopia - Sègle XV.png
Polonha - Dinastia Jagellon.png
Mesoamerica - Esquèma generau.png
India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png
Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png
Empèri Inca.png
Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png
Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png
Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png
Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png
Euròpa - Reforma.png
Empèri Songai.png
Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png
Magrèb (sègle XVI).png
Indonesia - Periòde dei Sultanats.png
Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png
India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png
Polonha - Sègle XVII.png
America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png
Etiopia - Sègle XVII.png
Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png
Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png
Magrèb en 1670.png
America dau Sud Espanhòla (1690).png
Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png
Empèri Safavida.png
Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png
Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png
Laos - Division territòriala vèrs 1750.png
Romania - Division territòriala vèrs 1750.png
Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png
India - Division de la peninsula vèrs 1765.png
Polonha - Partiments de Polonha.png
Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png
Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png
Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png
Soïssa - Sègle XVIII.png
Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png
Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png
Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png
Itàlia - Periòde francés.png
Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png
Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png
Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png
Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png
Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png
Escandinàvia en 1815.png
Nepal - Tractat de Sugauli.png
Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png
Empèri Qing (sègle XIX).png
Tailàndia - Annadas 1830.png
Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png
Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png
India - Division de la peninsula indiana en 1858.png
Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png
Itàlia - Unificacion.png
Grècia - Evolucions territòrialas.png
Mexic - Intervencion francesa.png
Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png
Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png
Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png
Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png
Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png
Canadà - Territòri canadenc en 1867.png
Guèrra Boshin.jpg
Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png
Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png
Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png
Africa de l'Oèst en 1875.png
Serbia - Territòri en 1878.png
Romania - Romania en 1878.png
Sistèmas de Bismarck.png
Etiopia - Territòri en 1889.png
Empèri Turcoegipcian.png
Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png
Colonizacion de l'Africa Occidentala.png
Brasil - Evolucion territòriala.png
Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png
Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png
Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png
Malàisia - Periòde coloniau.png
Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png
Canadà - Territòri canadenc en 1905.png
Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png
Cameron - Colonizacion alemanda.png
Libia - Formacion territòriala.png
Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png
Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png
Armenia - Genocidi armèni.png
Ofensiva dei Cent Jorns.png
Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png
Cameron - Partiment francobritanic.png
Guèrra civila russa.png
Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png
Iogoslavia - Formacion dau país.png
Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png
Sodan - Periòde coloniau (1920).png
Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png
Peró - Evolucions territòrialas.png
Turquia - Tractat de Laussana (1923).png
Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png
Euròpa en 1924.png
Romania - Romania en 1925.png
Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png
URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png
Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png
Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png
Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png
Guèrra d'Espanha.png
Asia Centrala Sovietica en 1936.png
Paraguai - Evolucion territòriala.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png
India - Division de la peninsula indiana en 1939.png
Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png
Campanha de Polonha (1939).png
Romania - Romania en 1940.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png
Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png
Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png
Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png
Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png
Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png
Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png
Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png
Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png
India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png
Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png
Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png
Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png
Crisi de Suez (1956).png
Antartic - Revendicacions territòrialas.png
Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png
OPEP - País membres.png
URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png
Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png
Cachemire - Situacion en 1963.png
Guèrra de Vietnam (1965).png
Guèrra dei Sièis Jorns.png
Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png
Guèrra de Kippor.png
Premiera Guèrra d'Afganistan.png
Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png
Guèrra Freja - Monde (1980).png
Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png
Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png
Bantostans sudafricans (annadas 1980).png
Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png
Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png
Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png
Question dau Sahara Occidentau.png
Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png
Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png
Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png
Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png
Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png
Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png
Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png
Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png
Arsenaus nuclears en 2011.png
Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png
Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png
Peró - Sendier Luminós.png
Tractat Antartic (2016).png
Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png
OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png
Ocean Artic - Situation politica en 2021.png
&lt;/gallery&gt;

==== Mineraus ====

&lt;gallery&gt;
Amazonita.png|Amazonita
Argent natiu.png|Argent natiu
Calcita - Madagascar.png|Calcita
Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita
Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina
Sofre (Sicíla).png|Soupre
Vanadinita.png|Vanadinita
&lt;/gallery&gt;

==== Musica ====

&lt;gallery&gt;
Musica - Estructura d'una nòta de musica.png
Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png
Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png
Wikipèdia - Interval (musica).png
&lt;/gallery&gt;

==== Politica ====

&lt;gallery&gt;
File:Drech a l'avortament.png
Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png
File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png
File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png
File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png
File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png
Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png
Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png
Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png
&lt;/gallery&gt;

==== Sciéncias ====

&lt;gallery&gt;
Univèrs - modèl mesopotamian.png
Aristòtel - Cosmologia.png
Aristòtel - Quatre elements.png
Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png
Sillogisme.png
Univèrs - Modèl de Copernic.png
Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png
Electronegativitat - Escala de Pauling.png
Classificacion periodica deis elements - 2017.png
Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png
Experiéncia de Rutherford.png
Efiech tunèu.png
Gat de Schrödinger.png
Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png
Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png
Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png
Fission nucleara - Reaccion en cadena.png
Osmòsi.png
Platon - Analogia de la linha.png
Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png
Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png
Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png
Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png
Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png
Resisténcia - Còdi color.png
Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png
Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png
Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png
Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png
Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png
&lt;/gallery&gt;

==== Sciéncias naturalas ====

&lt;gallery&gt;
Aucèu - Aspècte generau.png
Chivau - Aspèct generau.png
Ciclòn tropical.png
Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png
Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png
Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png
Tornado - Esquèma generau dau revolum.png
Tornado - Esquèma generau.png
Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png
&lt;/gallery&gt;

==== Tactica militara ====

&lt;gallery&gt;
Tactica militara - Emboscada.png
Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png
&lt;/gallery&gt;

==== Tecnologia ====

&lt;gallery&gt;
Arma de fuòc - Pistolet.png
Arma de fuòc - Revòuver.png
Destruccion Mutuala Assegurada.png
Disc dur - Esquèma generau.png
Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png
Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png
Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png
Maquina simple - Principi de la ròda.png
Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png
Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png
Videojòc - Consòlas de salon.png
&lt;/gallery&gt;

=== Concors ===

&lt;gallery&gt;
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55).
File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23).
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22).
File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93).
File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23).
File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7)
File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18).
File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79).
Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]]
&lt;/gallery&gt;

== Utilitari ==

=== Modèls ===

{{Infobox Conflicte militar
  |imatge       = 
  |legenda      =
  |conflicte    =
  |guèrra       = 
  |data         =
  |luòc         =
  |casus        = 
  |territòris   =
  |eissida      =
  |comandant1   =
  |combatents1  =
  |combatents2  = 
  |combatents3  = 
  |fòrças1      =
  |pèrdas1      =
  |comandant2   = 
  |fòrças2      =
  |pèrdas2      =
  |comandant3   = 
  |fòrças3      = 
  |pèrdas3      = 
  |batalhas     =
  |nòtas        = 
}}

{{Infobox Lenga
 | lenga     = 
 | país      = 
 | regions   = 
 | personas  = 
 | tipologia = 
 | familha   = 
 | status    = 
 | academia  = 
 | ISO-1     = 
 | ISO-2     = 
 | iso-3     = 
 | iso-6     = 
 | iso-6P    = 
 | mòstra    =
 | grop      = 
}}

=== Correccions ===

==== Gramatica ====

* *Nom pròpri + adj —&gt; Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne).
* Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433.

==== Vocabulari ====

* *extèrn —&gt; extèrne.
* *interés —&gt; interès.
* *intèrn —&gt; intèrne.
* *Kelvin —&gt; kelvin (NB : a prepaus de l'unitat).
* *monarquiá —&gt; monarquia.
* *mosquèa —&gt; mosqueta.
* *nomad —&gt; nomada (mf).

[[en:User:Nicolas Eynaud]]
[[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]]</text>
      <sha1>1u53h4zb7foslfgy35dja3k797rjxsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alan Turing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72106</id>
    <revision>
      <id>2506340</id>
      <parentid>2506339</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La maquina de Turing e la calculabilitat */</comment>
      <origin>2506340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14100" sha1="e05m6mipizbnolmgjtipxmaiovopg8d" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fomdamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrabla ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada logica, la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>e05m6mipizbnolmgjtipxmaiovopg8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506341</id>
      <parentid>2506340</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La maquina de Turing e la calculabilitat */</comment>
      <origin>2506341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14100" sha1="foswitevs4x88i1mr21ggg1nonwlnqg" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada logica, la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>foswitevs4x88i1mr21ggg1nonwlnqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506342</id>
      <parentid>2506341</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La maquina de Turing e la calculabilitat */</comment>
      <origin>2506342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14104" sha1="dl0fc5ge6oirrp5ybrcrocwrfgbvct0" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>dl0fc5ge6oirrp5ybrcrocwrfgbvct0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506346</id>
      <parentid>2506342</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16473" sha1="534lz8ad94qqidvmo9arxq7o9ib8gep" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèt l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ainsi de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>534lz8ad94qqidvmo9arxq7o9ib8gep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506347</id>
      <parentid>2506346</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16735" sha1="1lpju9z47f6hmdefowpo5d0fl726inr" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèt l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turig: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ainsi de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>1lpju9z47f6hmdefowpo5d0fl726inr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506348</id>
      <parentid>2506347</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Annèxas */</comment>
      <origin>2506348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16749" sha1="gyw491sw0o4ywsxs4dc5be2p1wbzik4" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèt l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turig: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ainsi de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>gyw491sw0o4ywsxs4dc5be2p1wbzik4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506349</id>
      <parentid>2506348</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16817" sha1="26qvxy2abdz9mbo8q011vpy5c0r52uv" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèt l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turig: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ainsi de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>26qvxy2abdz9mbo8q011vpy5c0r52uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506351</id>
      <parentid>2506349</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16819" sha1="8m41due9kzcekypdfa59lmi79yy8wta" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turig: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ainsi de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>8m41due9kzcekypdfa59lmi79yy8wta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506352</id>
      <parentid>2506351</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16820" sha1="5emrlas0e7b5k9fg4c9uxql2yqab6vl" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas estatisticas utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>5emrlas0e7b5k9fg4c9uxql2yqab6vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506353</id>
      <parentid>2506352</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16824" sha1="92bbci5fhwb0aiqsqqr66u3oqnulrvo" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatisticas]] utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>92bbci5fhwb0aiqsqqr66u3oqnulrvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506354</id>
      <parentid>2506353</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La criptanalisi */</comment>
      <origin>2506354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16824" sha1="2o1g8elkwe2o4pmyfttb9ne26vnk7zm" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>2o1g8elkwe2o4pmyfttb9ne26vnk7zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506355</id>
      <parentid>2506354</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* L'informatica e l'intelligéncia artificiala */</comment>
      <origin>2506355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18797" sha1="m4tafs0x1flnwzd15qvn97wc2krojno" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>m4tafs0x1flnwzd15qvn97wc2krojno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506356</id>
      <parentid>2506355</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Liames intèrnes */</comment>
      <origin>2506356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18820" sha1="6v62nib090f9vp42984dtzjhintbvdf" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>6v62nib090f9vp42984dtzjhintbvdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506357</id>
      <parentid>2506356</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La morfogenèsi */</comment>
      <origin>2506357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19759" sha1="7905yqm6utg8gnkwrn0qonhru8zf1nv" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis organimes vivents dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>7905yqm6utg8gnkwrn0qonhru8zf1nv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506358</id>
      <parentid>2506357</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La morfogenèsi */</comment>
      <origin>2506358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19760" sha1="ksntckhv28x5riw2qlitfli02g3a2zb" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis organismes vivents dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>ksntckhv28x5riw2qlitfli02g3a2zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506359</id>
      <parentid>2506358</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La morfogenèsi */</comment>
      <origin>2506359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19781" sha1="833n73xr3bc6gt8o17etnh91qc0obg1" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis [[Organisme vivent|organismes vivents]] dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>833n73xr3bc6gt8o17etnh91qc0obg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506360</id>
      <parentid>2506359</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eiretatge */</comment>
      <origin>2506360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21366" sha1="77qvkhd6tx5gsoq3plh6u6apg3vxs2h" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis [[Organisme vivent|organismes vivents]] dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

L'eiretatge de Turing es considerable, tant au nivèu [[sciéncia|scientific]] que simbolic. Es uei reconegut coma un dei fondators de l'[[informatica]]. Sa [[maquina de Turing|maquina]] abstrach de [[1936]] e la nocion de calculabilitat demòran de concèptes centraus de l'informatica teorica. Es tanben considerat coma un dei pioniers de l'[[intelligéncia artificiala]]. Aquela reconoissença es materializada per lo [[Prèmi Turing]]. Decernit cada an dempuei [[1966]] per l'[[Association for Computing Machinery]], constituís lo prèmi scientific pus prestigiós en [[informatica]]&lt;ref&gt;Per aquela rason, es de còps presentat coma l'equivalent dau [[Prèmi Nobel]] en [[informatica]].&lt;/ref&gt;.

La remembrança de Turing es egalament marcada per la reconoissença tardiva dau tractament que li foguèt infligit. Son ròtle durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lòngtemps gardat secret per leis autoritats, foguèt pauc a cha pauc descubèrt a partir deis [[ans 1970]] per l'opinion publica. Per quant a sa condamnacion per [[omosexualitat]], foguèt l'objècte d'excusas oficialas dau govèrn britanic en [[2009]]. En [[2013]], Turing recebèt una gràcia reiala a títol postum. Enfin, en [[2017]], la lèi de reabilitacion de l'ensemble deis òmes condamnats per [[omosexualitat]] foguèt subrenomada « [[lèi Turing]] ».

Ansin, Turing es vengut una figura emblematica, celebrada per son òbra scientifica, son ròtle dins la victòria aliada còntra lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e per son ròtle de victima simbòl de la repression menada còntra leis omosexuaus.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>77qvkhd6tx5gsoq3plh6u6apg3vxs2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506361</id>
      <parentid>2506360</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eiretatge */</comment>
      <origin>2506361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21367" sha1="avpldlispt1ywf47b4awspp2f6wvy12" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=matematician anglés
|carta=
}}

{{1000 fondamentals}}
{{article en construccion}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]
'''Alan Mathison Turing''' ([[Maida Vales]], [[Londres]], [[23 de junh]] de [[1912]] - [[Wilmslow]], [[7 de junh]] de [[1954]]) foguèt un matematician [[Anglatèrra|anglés]]. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'[[informatica teorica]], la [[criptoanalisi]] o mai l'[[intelligéncia artificiala]]. Es considerat lo paire de l'[[informatica]] modèrna.

Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la [[maquina de Turing]], la [[computabilitat universala]] o lo [[tèst de Turing]]. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], a Bletchley Park, lo centre de [[criptografia]] britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo [[Hut 8]], la seccion responsabla de la criptoanalisi navala [[Alemanha|alemanda]]. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, enclusa la &quot;bomba&quot;, una maquina electromecanica que podiá desfar lo còdi de la [[Enigma (maquina)|maquina alemanda de criptografia Enigma]]. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la [[Batalha de l'Atlantic]]. Turing foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.

Per encausa de son [[omosexualitat]] foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas ([[estrogèns]]) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de [[cianur]].

Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus [[Internet]], lo primièr ministre britanic [[Gordon Brown]] s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis [[Organisme vivent|organismes vivents]] dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

L'eiretatge de Turing es considerable, tant au nivèu [[sciéncia|scientific]] que simbolic. Es uei reconegut coma un dei fondators de l'[[informatica]]. Sa [[maquina de Turing|maquina]] abstracha de [[1936]] e la nocion de calculabilitat demòran de concèptes centraus de l'informatica teorica. Es tanben considerat coma un dei pioniers de l'[[intelligéncia artificiala]]. Aquela reconoissença es materializada per lo [[Prèmi Turing]]. Decernit cada an dempuei [[1966]] per l'[[Association for Computing Machinery]], constituís lo prèmi scientific pus prestigiós en [[informatica]]&lt;ref&gt;Per aquela rason, es de còps presentat coma l'equivalent dau [[Prèmi Nobel]] en [[informatica]].&lt;/ref&gt;.

La remembrança de Turing es egalament marcada per la reconoissença tardiva dau tractament que li foguèt infligit. Son ròtle durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lòngtemps gardat secret per leis autoritats, foguèt pauc a cha pauc descubèrt a partir deis [[ans 1970]] per l'opinion publica. Per quant a sa condamnacion per [[omosexualitat]], foguèt l'objècte d'excusas oficialas dau govèrn britanic en [[2009]]. En [[2013]], Turing recebèt una gràcia reiala a títol postum. Enfin, en [[2017]], la lèi de reabilitacion de l'ensemble deis òmes condamnats per [[omosexualitat]] foguèt subrenomada « [[lèi Turing]] ».

Ansin, Turing es vengut una figura emblematica, celebrada per son òbra scientifica, son ròtle dins la victòria aliada còntra lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e per son ròtle de victima simbòl de la repression menada còntra leis omosexuaus.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>avpldlispt1ywf47b4awspp2f6wvy12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506366</id>
      <parentid>2506361</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20932" sha1="0k39zp2woppuf7z9w7etoznhzrzag11" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]

''Alan Mathison Turing''' ([[23 de junh]] de [[1912]], [[Londres]] - [[7 de junh]] de [[1954]], [[Wilmslow]]) es un [[matematicas|matematician]] e [[logica|logician]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau sègle XX, considerat coma un dei fondators de l'[[informatica]] e de l'[[intelligéncia artificiala]]. En particular, foguèt l'autor, en [[1936]], d'un concèpte abstrach demorat famós, la [[maquina de Turing]], que definís lo foncionament rigorós de la nocion de calcul e prefigura lo foncionament d'un [[ordinator]] modèrne.

Estudiant brilhant en [[matematicas]] e en [[sciéncia]]s, Turing aguèt un ròtle determinant dins lo deschifratge dei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Aquò aguèt de consequéncias decisivas per l'organizacion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlatic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Puei, après lo conflicte, participèt a la concepcion dei premiereis [[ordinator]]s e definiguèt un [[tèst de Turing|tèst]] per identificar una [[maquina]] pensanta. Enfin, s'interessèt a la [[biologia]] e publiquèt un article pionier subre la [[morfogenèsi]] en [[1952]].

Pasmens, aquela annada, foguèt arrestat per [[omosexualitat]] e condamnat a un tractament de castracion quimica. Moriguèt un an mai tard, probablament [[suicidi]]t. Son ròtle durant la guèrra demorèt secrèt fins ais [[ans 1970]]. Aquò marquèt lo començament d'un lòng procès de reabilitacion postuma que s'acabèt en [[2013]] amb una gràcia reiala.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis [[Organisme vivent|organismes vivents]] dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

L'eiretatge de Turing es considerable, tant au nivèu [[sciéncia|scientific]] que simbolic. Es uei reconegut coma un dei fondators de l'[[informatica]]. Sa [[maquina de Turing|maquina]] abstracha de [[1936]] e la nocion de calculabilitat demòran de concèptes centraus de l'informatica teorica. Es tanben considerat coma un dei pioniers de l'[[intelligéncia artificiala]]. Aquela reconoissença es materializada per lo [[Prèmi Turing]]. Decernit cada an dempuei [[1966]] per l'[[Association for Computing Machinery]], constituís lo prèmi scientific pus prestigiós en [[informatica]]&lt;ref&gt;Per aquela rason, es de còps presentat coma l'equivalent dau [[Prèmi Nobel]] en [[informatica]].&lt;/ref&gt;.

La remembrança de Turing es egalament marcada per la reconoissença tardiva dau tractament que li foguèt infligit. Son ròtle durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lòngtemps gardat secret per leis autoritats, foguèt pauc a cha pauc descubèrt a partir deis [[ans 1970]] per l'opinion publica. Per quant a sa condamnacion per [[omosexualitat]], foguèt l'objècte d'excusas oficialas dau govèrn britanic en [[2009]]. En [[2013]], Turing recebèt una gràcia reiala a títol postum. Enfin, en [[2017]], la lèi de reabilitacion de l'ensemble deis òmes condamnats per [[omosexualitat]] foguèt subrenomada « [[lèi Turing]] ».

Ansin, Turing es vengut una figura emblematica, celebrada per son òbra scientifica, son ròtle dins la victòria aliada còntra lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e per son ròtle de victima simbòl de la repression menada còntra leis omosexuaus.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>0k39zp2woppuf7z9w7etoznhzrzag11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506370</id>
      <parentid>2506366</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20933" sha1="eu94y2xx9vs0j56e4w58aczzh1wpqrm" xml:space="preserve">{{1000 fondamentals}}
{{Dialècte Provençau}}

[[Fichièr:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb|Alan Turing a l'edat de 16 ans]]

'''Alan Mathison Turing''' ([[23 de junh]] de [[1912]], [[Londres]] - [[7 de junh]] de [[1954]], [[Wilmslow]]) es un [[matematicas|matematician]] e [[logica|logician]] [[Reiaume Unit|britanic]] dau sègle XX, considerat coma un dei fondators de l'[[informatica]] e de l'[[intelligéncia artificiala]]. En particular, foguèt l'autor, en [[1936]], d'un concèpte abstrach demorat famós, la [[maquina de Turing]], que definís lo foncionament rigorós de la nocion de calcul e prefigura lo foncionament d'un [[ordinator]] modèrne.

Estudiant brilhant en [[matematicas]] e en [[sciéncia]]s, Turing aguèt un ròtle determinant dins lo deschifratge dei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Aquò aguèt de consequéncias decisivas per l'organizacion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlatic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Puei, après lo conflicte, participèt a la concepcion dei premiereis [[ordinator]]s e definiguèt un [[tèst de Turing|tèst]] per identificar una [[maquina]] pensanta. Enfin, s'interessèt a la [[biologia]] e publiquèt un article pionier subre la [[morfogenèsi]] en [[1952]].

Pasmens, aquela annada, foguèt arrestat per [[omosexualitat]] e condamnat a un tractament de castracion quimica. Moriguèt un an mai tard, probablament [[suicidi]]t. Son ròtle durant la guèrra demorèt secrèt fins ais [[ans 1970]]. Aquò marquèt lo començament d'un lòng procès de reabilitacion postuma que s'acabèt en [[2013]] amb una gràcia reiala.

== Biografia ==

=== Jovença e formacion ===

Alan Turing nasquèt lo 23 de junh de [[1912]] a [[Londres]] a una [[familha (parentèla)|familha]] de la [[classa sociala|classa]] mejana superiora [[Reiaume Unit|britanica]]. Son [[paire]], Julius Mathison Turing ([[1873]]-[[1947]]), èra foncionari au sen de l'[[administracion]] [[colonialisme|coloniala]] en [[Índia]] e sa [[maire]], Ethel Sarah Stoney ([[1881]]-[[1976]]), èra la filha d'un [[engenhariá|engenhaire]] de la Madras Railway. En causa dau trabalh de son paire, foguèt fisat a de familhas d'acuelh en [[Anglatèrra]] durant una partida de son enfança. Mostrèt rapidament de capacitats intellectualas de remarca, un interès marcat per lei [[sciéncia|sciéncias]] e lei [[matematicas]] e un caractèr solitari e pauc conformista&lt;ref&gt;Segon la [[legenda]], auriá aprés a legir solet en tres setamans (François Clarac, ''Encyclopédie historique des neurosciences : Du neurone à l'émergence de la pensée'', De Boeck, 2008, p. 948).&lt;/ref&gt;.

A partir de [[1926]], foguèt [[escòla|escolarizat]] a [[Sherborne School]], un establiment privat [[tradicion]]au onte sa predileccion per lei [[sciéncia]]s foguèt mau compresa dins un quadre privilegiant lei disciplinas classicas ([[literatura]], [[art]], [[musculacion|cultura fisica]], etc.). Pasmens, i trobèt d'[[amistat|amics]] coma Christopher Morcom que sa [[mòrt]] prematura en [[1930]] noiriguèt sei reflexions subre l'esperit, la [[matèria]] e la subrevida de la [[consciéncia]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004, pp. 19-22.&lt;/ref&gt;. Puei, en [[1931]], intrèt au [[King's College]] de l'[[universitat de Cambridge]] per i estudiar lei [[matematicas]]. Obtenguèt brilhantament son diplòma en [[1934]] e foguèt elegit ''fellow'' dau College tre [[1935]] gràcias a sei trabalhs subre lo [[teorèma centrau limit]], un element important de la teoria dei [[probabilitat]]s&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 178.&lt;/ref&gt;. Aquò li permetèt d'integrar un mitan intellectuau riche e de se familiarizar amb lei grandei questions de la [[logica]] matematica de son temps, especialament lei problèmas pausats per [[David Hilbert]] ([[1862]]-[[1943]]).

En [[1936]], anèt perseguir sei recèrcas ais [[USA|Estats Units]] a l'[[universitat de Princeton]]. I preparèt un [[doctorat]], obtengut en [[1938]], sota la direccion dau [[logica|logician]] [[Alonzo Church]] ([[1903]]-[[1995]]). Aqueu periòde li permetèt de rescontrar plusors personalitats scientificas importantas. Tanben, es durant aqueu periòde que produguèt son trabalh fondator subre la [[calculabilitat]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Hudry, « Machine de Turing et complexité algorithmique », dins Michel Serfati (dir.), ''De la méthode : recherches en histoire et philosophie des mathématiques'', PUFC, coll. « Colloques et séminaires », 2002, p. 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan Turing, « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem », ''Proceedings of the London Mathematical Society'', London Mathematical Society, 1937.&lt;/ref&gt;.

=== Guèrra e periòde de Bletchley Park ===

[[Fichièr:Bombe-rebuild.jpg|thumb|right|Replica de la bomba criptologica de Turing.]]

De retorn en [[Anglatèrra]] en [[1938]], Turing faguèt partida dei [[sciéncia|scientifics]] seleccionats per lo [[govèrn]] [[Reiaume Unit|britanic]] per seguir de cors de [[criptanalisi]] a la [[Government Code and Cypher School]]. En setembre de [[1939]], après l'intrada en guèrra dau [[Reiaume Unit]] còntra [[Alemanha]], foguèt donc afectat au [[Operacion Ultra|centre de descriptatge]] installat a [[Bletchley Park]]. I tenguèt un ròtle centrau dins lo descriptatge dei messatges chifrats amb la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], especialament aquelei utilizats per la [[marina militara|marina]]&lt;ref&gt;Turing foguèt oficialament lo director de la seccion dedicada ai messatges Enigma de la marina de guèrra alemanda fins a març de [[1943]]. Pasmens, èra pauc interessat per lo comandament e sei foncions foguèron exercidas per [[Conel Hugh O'Donel Alexander|Hugh Alexander]] ([[1909]]-[[1974]]).&lt;/ref&gt;. Per aquò, après aver recuperat lei trabalhs precursors dei servicis [[Polonha|polonés]] e [[França|francés]], concebèt una [[maquina]] electromecanica, la « bomba », capabla d'identificar rapidament lei reglatges jornadiers dau sistèma [[Enigma (maquina)|Enigma]].

Lo trabalh de Turing foguèt fòrça important per melhorar la proteccion dei convòis aliats durant la [[batalha de l'Atlantic (1939-1945)|batalha de l'Atlantic]]. Pasmens, se Turing foguèt nomat oficier de l'[[Òrdre de l'Empèri Britanic]] en [[1946]], sa contribucion a l'esfòrç de guèrra demorèt secreta fins ais [[ans 1970]] car lei [[Reialme Unit|Britanics]] volián pas revelar l'organizacion de seis unitats de criptanalisi.

=== Après-guèrra e mòrt ===

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing contunièt sei trabalhs subre lei calculators. Per aquò, jonhèt lo [[National Physical Laboratory]] de [[Londres]] onte concebèt lo projècte d'un [[ordinator]] utilizant de programas enregistrats, l'[[Automatic Computing Engine]]. Pasmens, decebut per la lentor dau projècte, preferiguèt trabalhar amb l'[[universitat de Manchester]] onte participèt au desvolopament d'un [[ordinator]] [[electronica|electronic]]. Durant aqueu periòde, estudièt tanben lo foncionament dei programas e desvolopèt sei reflexions sus l'[[intelligéncia artificiala]] e la [[biologia matematica]].

En [[1952]], Turing foguèt enseguit per « indecéncia manifèsta » en causa d'una relacion amb un autre [[òme]], que l'[[omosexualitat]] èra totjorn un delicte dins lo [[Reiaume Unit]] d'aqueu temps. Quauqueis annadas aperavans, un tal afaire seriá probable demorat un fach divèrs sensa importància. Pasmens, aquela annada, d'escàndols d'espionatge implicant de personalitats amb un perfieu sociau similar a aqueu de Turing avián tocat l'opinion publica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Jim Eldridge, ''Alan Turing'', A&amp;C Black, 2013, p. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En particular, l'opinion publica britanica èra estada fòrça tocada per lei premierei consequéncias de l'afaire dei [[Cinc de Cambridge]].&lt;/ref&gt;. Aquò explica la volontat deis autoritats de jutjar l'afaire. Reconegut copable, Turing perdiguèt seis abilitacions de seguretat, mai poquèt chausir entre l'empresonament e un tractament ormonau a basa d'[[estrogèn]] per redurre la libidò – dins lei fachs, una castraccion quimica&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Hodges, ''Alan Turing : the enigma'', Londres, Burnett Books, 1983, p. 469.&lt;/ref&gt;. Optèt per la segonda possibilitat, mai foguèt escartat dei recèrcas en criptanalisi menadas per lo govèrn.

Lo tractament ormonau aguèt de consequéncias fisicas e psicologicas marridas (impoténcia, aumentacion dau pes, etc.)&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006, p. 268.&lt;/ref&gt;. Turing foguèt trobat [[mòrt]] en cò sieu lo 7 de junh de [[1954]]. L'enquista de la polícia concluguèt a un [[suicidi]] per ingestion de [[cianur]]. Pasmens, aqueu resultat foguèt contestat per sa maire que defendiguèt la tèsi d'un accident causat per d'[[experiéncia]]s [[quimia|quimicas]] en cors&lt;ref&gt;De biografs coma [[Jack Copeland]] son tanben partisans de la tèsi de l'accident car Turing èra a estudiar de reaccions quimicas implicant l'utilizacion de [[cianur]]. En revènge, fau nòtar que l'idèa d'un suicidi causat per la repression de l'omosexualitat de Turing – frequentament citada dins la premsa ò dins lei racòntes popularas – es relativament minoritària au sen deis especialistas de Turing. Son partisan principau es probable [[Richard Dawkins]]. Una autra istòria frequentament raportada subre lo suicidi de Turing es aquela de la [[poma]] e dau liame amb Blancanèu. Lei policiers trobèron efectivament una poma entamenada a proximitat de Turing, mai establiguèron ges de liame entre lo cianur e lo [[fruch]] (que foguèt pasmens pas analizat).&lt;/ref&gt;.

== Òbra scientifica ==

=== La maquina de Turing e la calculabilitat ===

{{veire|Maquina de Turing|Calculabilitat}}

La contribucion pus fondamentala de Turing es un article intitulat « On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem » que foguèt publicat en [[1936]]. Dins aquela publicacion, prepausèt una respònsa a una question pausada per lo [[matematicas|matematician]] [[David Hilbert]], lo ''Entscheidungsproblem'' ò « problèma de la decision » : es qu'existís un metòde mecanic permetent de determinar s'un enonciat matematic es demostrable ?

Per tractar aquela question, Turing aguèt besonh de definir d'un biais rigorós la nocion de « calcul mecanic ». Per aquò, imaginèt un dispositiu abstrach, demorat famós sota lo nom de [[maquina de Turing]]. Aquela [[maquina]] teorica es constituïda d'un riban infinit devesit en casas ont una tèsta de lectura pòu legir, escriure e escafar de simbòls en se desplaçant, segon un ensemble finit de règlas e en foncion de son estat intèrne. En despiech de sa simplicitat extrèma, aqueu dispositiu es capable de realizar totei lei tipes de calcul realizables per un [[Homo sapiens|èsser uman]] en seguissent una procedura definida.

Turing demostrèt que plusors problèmas èran pas solubles per una maquina d'aqueu tipe. Son dichs indecidables. Lo pus conegut es lo « problèma de l'aplant » : existís ges de procedura generala que permet de determinar, per una maquina e una donada que que sieguen, se lo calcul s'acabarà ò contuniarà indefinidament. Ne'n dedeguèt una respònsa negativa a la question de Hilbert. Segon eu, existís pas de metòde mecanic generau per decidir de la demostrabilitat d'un enonciat matematic. Aqueu resultat èra identic a aqueu obtengut, per de mejans diferents, per [[Alonzo Church]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012, pp. 9-10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Turing, « Computability and λ-Definability », ''J. Symb. Log.'', vol. 2, n° 4,‎ 1937, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. L'equivaléncia entre lei dos encaminaments es coneguda sota lo nom de [[tèsi de Church-Turing]].

En delà de sa portada [[logica]], la [[maquina de Turing]] aguèt una consequéncia considerabla. D'efiech, en definissent una maquina universala capabla de simular una autra maquina de Turing — que que siegue sa forma – l'article pausèt lo principi teoric de l'[[ordinator]] modèrne, es a dire aqueu d'una maquina unica capabla d'executar un programa. Per aquela rason, es considerat coma un dei paires dei [[tecnologias de l'informacion]] modèrnas.

=== La criptanalisi ===

Lei trabalhs de Turing a Bletchley Park constituiguèron l'aplicacion pus espectaclosa de l'utilizacion de sei capacitats intellectualas per resòudre un problème concrèt. D'efiech, èra encargat de deschifrar lei comunicacions [[Alemanha|alemandas]] protegidas per la maquina [[Enigma (maquina)|Enigma]], un aparelh electromecanic que transformava cada [[letra (alfabet)|letra]] d'un messatge en una autra au mejan d'un sistèma de [[rotòr]]s que lor posicion cambiava après cada picatge. Lo nombre de configuracions possiblas èra tant important qu'un deschiframent au mejan d'assais successius semblava pas possible. De mai, lei reglatges dei maquinas Enigma èran cambiats d'un biais jornadier.

Pasmens, avans la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], lei [[criptologia|criptografs]] [[Polonha|polonés]] avián capitat de reconstituïr lo foncionament d'Enigma e imaginat una premiera maquina de descriptatge&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Elisabeth Rakus-Andersson, « The Polish Brains Behind the Breaking of the Enigma Code Before and During the Second World War », dins Christof Teuscher (dir.), ''Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.&lt;/ref&gt;. Turing estudièt aqueu metòde e o generalizèt per l'adaptar ai versions pus complèxas d'Enigma desvolopadas dins lo corrent dau conflicte. Tanben, amb l'ajuda de [[Gordon Welchman]] ([[1906]]-[[1985]]), concebèt una maquina electromecanica, la « bomba », que podiá testar automaticament un nombre fòrça important de configuracions per eliminar aquelei menent a de contradiccions logicas e identificar lei reglatges dau jorn.

L'eficacitat dau metòde èra en partida basada sus l'esplecha de regularitats dins lei messatges enemics&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Ribadeau Dumas, « Alan TURING et L'ENIGMA », ''Bulletin de l'A.R.C.S.I, Association des Réservistes du Chiffre et de la Sécurité de l'Information'', vol. 28,‎ 2000.&lt;/ref&gt;. Lei criptanalistas utilizavan ansin de tròç de tèxte probable (formulas estereotipadas, bulletins meteorologics, etc.) per formular d'ipotèsis subre lo contengut d'un messatge e utilizar la bomba per lei verificar. 

Turing foguèt mai que mai encargat de s'atacar au sistèma de chifratge utilizat per la marina de guèrra alemanda en vista de trobar d'informacions permetent de protegir lei convòis aliats de l'[[ocean Atlantic|Atlantic]]. Per aquò, melhorèt regularament lei tecnicas [[estatistica]]s utilizadas per ierarquizar mielhs leis ipotèsis pus probablas e accelerar lo deschifratge. Durant aqueu trabalh, desvolopèt divèrsei metòdes que prefiguravan lo tractament modèrne de l'[[informacion]].

=== L'informatica e l'intelligéncia artificiala ===

{{veire|Tecnologias de l'informacion|Intelligéncia artificiala|Tèst de Turing}}

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], Turing participèt a l'elaboracion dei premiereis [[ordinator]]s vertadiers. Au [[National Physical Laboratory]] puei a [[Manchester]], trabalhèt subre la concepcion e a la programacion d'ordinators utilizant de programas enregistrats en aplicant a de [[maquina]]s concrètas lei principis elaborats en [[1936]]. Redigiguèt ansin un dei premiers rapòrts depintant l'arquitectura d'un [[ordinator]] modèrne e s'interessèt lèu ai metòdes de programacion.

Turing es egalament demorat famós, dins aqueu domeni, per sei reflexions subre la question de l'[[intelligéncia artificiala]]. D'efiech, dins un article de [[1950]] intitulat « Computing Machinery and Intelligence », se questionèt subre la possibilitat qu'una maquina poguèsse pensar. Jutjant la question mau formulada en causa de la manca de precision dau [[mot]] « pensar », prepausèt de la remplaçar per un critèri operatòri, demorat conegut sota lo nom de [[tèst de Turing]].

Son principi es lo seguent : un examinator [[Homo sapiens|uman]] dialòga per escrich, sensa lei veire, amb un èsser uman e una maquina. Se, a la fin de l'escambi, es pas capable de discernir la natura de seis interlocutors, alora podèm considerar que la maquina se compòrta d'un biais [[intelligéncia|intelligent]]. Aqueu critèri permetiá de desplaçar la question de la natura de la pensada vèrs aquela dau comportament observable. L'article de [[1950]] anticipava tanben plusors objeccions possiblas a l'idèa d'una maquina pensanta e i portava una respònsa.

Gràcias a aquela contribucion pioniera, Turing es considerat coma un dei fondators de l'[[intelligéncia artificiala]], disciplina que foguèt definida quauqueis annadas après sa [[mòrt]]. En particular, lo [[tèst de Turing]] demòra una reflexion qu'alimenta mai d'una discussion subre la pensada artificiala.

=== La morfogenèsi ===

A la fin de sa [[vida]], a [[Manchester]], Turing s'interessèt a la [[biologia matematica]]. Cerquèt a comprendre coma d'estructuras organizadas e regularas aparéisson dins leis [[Organisme vivent|organismes vivents]] dins lo corrent de lor desvolopament – un fenomèn dich morfogenèsi. Dins un article publicat en [[1952]], prepausèt un modèl matematic explicant coma l'interaccion entre [[compausat quimic|substàncias]] [[quimia|quimicas]] se difusant a de velocitats diferentas pòu engendrar de motius regulars d'un biais espontanèu a partir d'un estat iniciau omogenèu. Aquelei substàncias ipoteticas foguèron dichas « morfogèns » e leis estructuras a basa de morfogèns « estructuras de Turing ».

Lòngtemps marginaus, aquelei trabalhs foguèron redescubèrts e confiermats d'[[annada]]s après la disparicion de Turing. Son desenant considerats coma fondators en [[biologia]] dau desvolopament e dins l'estudi dei sistèmas dinamics.

== Eiretatge ==

L'eiretatge de Turing es considerable, tant au nivèu [[sciéncia|scientific]] que simbolic. Es uei reconegut coma un dei fondators de l'[[informatica]]. Sa [[maquina de Turing|maquina]] abstracha de [[1936]] e la nocion de calculabilitat demòran de concèptes centraus de l'informatica teorica. Es tanben considerat coma un dei pioniers de l'[[intelligéncia artificiala]]. Aquela reconoissença es materializada per lo [[Prèmi Turing]]. Decernit cada an dempuei [[1966]] per l'[[Association for Computing Machinery]], constituís lo prèmi scientific pus prestigiós en [[informatica]]&lt;ref&gt;Per aquela rason, es de còps presentat coma l'equivalent dau [[Prèmi Nobel]] en [[informatica]].&lt;/ref&gt;.

La remembrança de Turing es egalament marcada per la reconoissença tardiva dau tractament que li foguèt infligit. Son ròtle durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lòngtemps gardat secret per leis autoritats, foguèt pauc a cha pauc descubèrt a partir deis [[ans 1970]] per l'opinion publica. Per quant a sa condamnacion per [[omosexualitat]], foguèt l'objècte d'excusas oficialas dau govèrn britanic en [[2009]]. En [[2013]], Turing recebèt una gràcia reiala a títol postum. Enfin, en [[2017]], la lèi de reabilitacion de l'ensemble deis òmes condamnats per [[omosexualitat]] foguèt subrenomada « [[lèi Turing]] ».

Ansin, Turing es vengut una figura emblematica, celebrada per son òbra scientifica, son ròtle dins la victòria aliada còntra lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e per son ròtle de victima simbòl de la repression menada còntra leis omosexuaus.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Calculabilitat]].
* [[Alonzo Church|Church (Alonzo)]].
* [[Enigma (maquina)|Enigma]].
* [[Informatica]].
* [[Intelligéncia artificiala]].
* [[Maquina de Turing]].
* [[Ordinator]].
* [[Tecnologias de l'informacion]].
* [[Tèst de Turing]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' « L'héritage d’Alan Turing », ''CNRS Le journal'',‎ mai de 2012.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Leavitt, ''Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton &amp; Company, 2006.
* '''[[anglés|(en)]]''' Christof Teuscher, ''Alan Turing : Life and Legacy of a Great Thinker'', Springer, 2004.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{ORDENA:Turing, Alan}}

[[Categoria:Scientific britanic]]
[[Categoria:Naissença en 1912]]
[[Categoria:Decès en 1954]]</text>
      <sha1>eu94y2xx9vs0j56e4w58aczzh1wpqrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paulinh (Albigés)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78032</id>
    <revision>
      <id>2506389</id>
      <parentid>2459796</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jfblanc  a desplaçat la pagina [[Paulinet]] cap a [[Paulinh (Albigés)]]</comment>
      <origin>2459796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6327" sha1="suuijajoin81g73hlutxxitlapxf906" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Paulinet
 | nom2          = ''Paulinet''
 | imatge        = Paulin_1.JPG|290px
 | descripcion   = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh.
 | lògo          = cap1150px
 | escut         = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{País d'Albi}}
 | departament   = {{Tarn}}
 | canton        = [[Canton d'Albanh|Albanh]]
 | insee         = 81203
 | cp            = 81250
 | cònsol        = Marie-José Escanez
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] 
 | latitud       = 43.8494444444
 | longitud      = 2.43055555556
 | alt mej       = 654
 | alt mini      = 360
 | alt maxi      = 704
 | km²           = 73.75
 | gentilici     = paulinetòl&lt;br/&gt;Paulinétois en [[francés]]
|}}

'''Paulinet''' (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;pawli'net&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, localament &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;pawri'net&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}.

== Toponímia ==
Del latin ''Paulinius'', nom de persona.

Toponims de la comuna:

* ''La Brandiá''

== Geografia ==
Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]].

== Istòria ==
Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]).

A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh.

En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta.

En 1897, prend lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinet.

La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. 

L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal redonne tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=81203
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=81203
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=942
|1968=1025
|1975=842
|1982=717
|1990=620
|1999=570
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|max=1100
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Fèstas ==

* 3{{a}} dimenjada de julhet.

== Luòcs e monuments ==
* Castèl de Paulinh


== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Articles connèxes ===

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh]

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Tarn}}

[[Categoria:Comuna de Tarn]]
[[Categoria:Comuna del País d'Albi]]
[[Categoria:Comuna d'Occitània]]</text>
      <sha1>suuijajoin81g73hlutxxitlapxf906</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506392</id>
      <parentid>2506389</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <origin>2506392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="cl0z40et6t8vykhewy8031z8k4776in" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Paulinh
 | nom2          = ''Paulinet''
 | imatge        = Paulin_1.JPG|290px
 | descripcion   = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh.
 | lògo          = cap1150px
 | escut         = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{País d'Albi}}
 | departament   = {{Tarn}}
 | canton        = [[Canton d'Albanh|Albanh]]
 | insee         = 81203
 | cp            = 81250
 | cònsol        = Marie-José Escanez
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] 
 | latitud       = 43.8494444444
 | longitud      = 2.43055555556
 | alt mej       = 654
 | alt mini      = 360
 | alt maxi      = 704
 | km²           = 73.75
 | gentilici     = paulinetòl&lt;br/&gt;Paulinétois en [[francés]]
|}}

'''Paulinh''' (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;paw'li&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, localament &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;pawri'net&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}.

== Toponímia ==
Del latin ''Paulinius'', nom de persona.

Toponims de la comuna:

* ''La Brandiá''

== Geografia ==
Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]].

== Istòria ==
Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]).

A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh.

En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta.

En 1897, prend lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinet.

La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. 

L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal redonne tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=81203
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=81203
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=942
|1968=1025
|1975=842
|1982=717
|1990=620
|1999=570
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|max=1100
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Fèstas ==

* 3{{a}} dimenjada de julhet.

== Luòcs e monuments ==
* Castèl de Paulinh


== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Articles connèxes ===

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh]

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Tarn}}

[[Categoria:Comuna de Tarn]]
[[Categoria:Comuna del País d'Albi]]
[[Categoria:Comuna d'Occitània]]</text>
      <sha1>cl0z40et6t8vykhewy8031z8k4776in</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506394</id>
      <parentid>2506392</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <origin>2506394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6338" sha1="a7bx6c5cnzzpamwmrpjjv8u7ei1oprz" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Paulinh
 | nom2          = ''Paulinet''
 | imatge        = Paulin_1.JPG|290px
 | descripcion   = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh.
 | lògo          = cap1150px
 | escut         = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{País d'Albi}}
 | departament   = {{Tarn}}
 | canton        = [[Canton d'Albanh|Albanh]]
 | insee         = 81203
 | cp            = 81250
 | cònsol        = Marie-José Escanez
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] 
 | latitud       = 43.8494444444
 | longitud      = 2.43055555556
 | alt mej       = 654
 | alt mini      = 360
 | alt maxi      = 704
 | km²           = 73.75
 | gentilici     = paulinetòl&lt;br/&gt;Paulinétois en [[francés]]
|}}
{{omon|Paulinh}}
'''Paulinh''' (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;paw'li&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, localament &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;pawri'net&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}.

== Toponímia ==
Del latin ''Paulinius'', nom de persona.

Toponims de la comuna:

* ''La Brandiá''

== Geografia ==
Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]].

== Istòria ==
Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]).

A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh.

En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta.

En 1897, prend lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinet.

La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. 

L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal redonne tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=81203
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=81203
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=942
|1968=1025
|1975=842
|1982=717
|1990=620
|1999=570
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|max=1100
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Fèstas ==

* 3{{a}} dimenjada de julhet.

== Luòcs e monuments ==
* Castèl de Paulinh


== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Articles connèxes ===

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh]

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Tarn}}

[[Categoria:Comuna de Tarn]]
[[Categoria:Comuna del País d'Albi]]
[[Categoria:Comuna d'Occitània]]</text>
      <sha1>a7bx6c5cnzzpamwmrpjjv8u7ei1oprz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506401</id>
      <parentid>2506394</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <origin>2506401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6438" sha1="0m9d0xvg1fggxf6dad7jjf6k73hpq0q" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Paulinh
 | nom2          = ''Paulinet''
 | imatge        = Paulin_1.JPG|290px
 | descripcion   = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh.
 | lògo          = cap1150px
 | escut         = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px
 | region        = {{Ocreg}}
 | ist           = {{Lengadòc}}
 | parçan        = {{País d'Albi}}
 | departament   = {{Tarn}}
 | canton        = [[Canton d'Albanh|Albanh]]
 | insee         = 81203
 | cp            = 81250
 | cònsol        = Marie-José Escanez
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] 
 | latitud       = 43.8494444444
 | longitud      = 2.43055555556
 | alt mej       = 654
 | alt mini      = 360
 | alt maxi      = 704
 | km²           = 73.75
 | gentilici     = paulinetòl&lt;br/&gt;Paulinétois en [[francés]]
|}}
{{omon|Paulinh}}
'''Paulinh''' (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;paw'li&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, localament &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;pawri'net&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}. L'ostal de la comuna es a Paulinhet.

== Toponímia ==
Del latin ''Paulinius'', nom de persona.

Toponims de la comuna:

* ''La Brandiá''

== Geografia ==
Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]].

== Istòria ==
Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]).

A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh.

En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta.

En 1897, prend en francés lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinhet. Pasmens, l'usatge occitan local sèrva Paulinh.

La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinhet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. 

L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal redonne tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinhet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=81203
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }}
{{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=81203
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=942
|1968=1025
|1975=842
|1982=717
|1990=620
|1999=570
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|max=1100
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Fèstas ==

* 3{{a}} dimenjada de julhet.

== Luòcs e monuments ==
* Castèl de Paulinh


== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Articles connèxes ===

=== Ligams extèrnes ===
* [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh]

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Tarn}}

[[Categoria:Comuna de Tarn]]
[[Categoria:Comuna del País d'Albi]]
[[Categoria:Comuna d'Occitània]]</text>
      <sha1>0m9d0xvg1fggxf6dad7jjf6k73hpq0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berriac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102061</id>
    <revision>
      <id>2506427</id>
      <parentid>2396731</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="32omp5yjvw64gqlxftpu29wp3o0ftjq" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Berriac
 | nom2          = ''Berriac''
 | imatge        = Berriac - Rue des Carrières - 20150108 (1).jpg
 | descripcion   = Vista del centre de Berriac.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason de la ville de Berriac (11).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton        = La Montanha d'Aric ([[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] abans 2015)
 | intercom      = [[Carcassona Agló]]
 | insee         = 11037
 | cp            = 11000
 | cònsol        = Michel Soulès
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 43.2175
 | longitud      = 2.41416666667
 | alt mini      = 80
 | alt mej       = 105
 | alt maxi      = 144
 | km²           = 2.67
|}}

'''Berriac''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 11037.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Berriac
 | nòrd       = [[Viladubèrt]] 
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Trebes]]
 | sud-èst    = 
 | sud        = 
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Carcassona]]
 | nòrd-oèst  = 
}}
[[imatge:Berriac20.jpg|thumb|300px|left]]

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son : ''Villa Beriacum'' en 946, ''Villa quae vocatur Berriag'' en 1042, ''Birriacum'' en 1050, ''Castrum de Beriaco'' en 1119, ''Berriacum'' en 1251, ''Berriachum'' en 1277, ''Beriac'' en 1340-41, ''Beriachum'' en 1377, ''Barriacum'' en 1351-1494, ''Bereyac'' en 1532, ''Bériacum'' en 1774, ''Berriac'' en 1781 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 32, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f124.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Berriac'' ven del nom gallic d'òme ''Berrius'', ambe'l sufixe ''-acum'' &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 55, a ''Barriac''&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
[[Xavier Delamarre|Delamarre]], especialista de las lengas celticas qu'escriu 50 ans après Dauzat, cita pas de nom celtic ''Berrius''/''Berrios'', mes sonque ''*Barrios'' e ''Beros''; çaquelà, explica ''[[Barrou]]'' per ''Berus'' o ''*beru-'' « la font »&lt;ref&gt;Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 287 e 75&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=11037
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Soulès |Partit= [[PS]]  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[2009]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Pierre Mondillon |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2009]] |Identitat= Jean Michel Paredes |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat=  |Partit=  |Qualitat=  }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=11037
|1793=123
|1800=119
|1806=115
|1821=107
|1831=130
|1836=147
|1841=129
|1846=125
|1851=104
|1856=113
|1861=99
|1866=87
|1872=85
|1876=89
|1881=108
|1886=110
|1891=93
|1896=90
|1901=91
|1906=85
|1911=96
|1921=73
|1926=87
|1931=90
|1936=101
|1946=104
|1954=87
|1962= 91
|1968= 118
|1975= 314
|1982= 390
|1990= 527
|1999= 625
|cassini=3845
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|037}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|037}}/2.67) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11037 Berriac sul site de l'Insee]
==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}

[[Categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]</text>
      <sha1>32omp5yjvw64gqlxftpu29wp3o0ftjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sitor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102202</id>
    <revision>
      <id>2506372</id>
      <parentid>2398325</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="g452yyx74y9zk8357di6k4u5gsvfw9d" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom=Sitor
 | nom2=Citou
 | imatge=Citou_04-06.jpg
 | descripcion=
 | lògo= cap
 | escut=
 | escais=
 | region ist     = {{Lengadòc}}
 | parçan=
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment= [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton= Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | insee =11092
 | cp =11160
| cònsol = Jean-Francois Revel
 | mandat         = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici = Citounels (en [[francés]])
|longitud=2.54166666667
|latitud=43.3775
| alt mini =260
 | alt mej =363
 | alt maxi =929
 | km²            = 17.34
}}
'''Sitor'''&lt;ref&gt;https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html&lt;/ref&gt; (''Citou'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;. 

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 11092.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sitor
 | nòrd       = [[L'Espinacièra]] 
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Felina de Menerbés]] &lt;small&gt;([[Erau (departament)|Erau]])&lt;/small&gt;
 | sud-èst    =
 | sud        = [[Caunas de Menerbés]]
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Cabrespina|Crabespina]]
 | nòrd-oèst  =
}}

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son : ''Monasterium S. Johannis Exequariensis'' en [[791]]; ''In Exitorio'' en [[794]]; ''Castrum de Eissetor'' en [[1183]]; ''De Issetor'' en [[1189]]; ''Yssitor'' en [[1236]]; ''Locus de Ithicoris'' en [[1378]]; ''Eysitor'' al [[sègle XIV]]; ''Exitorium'' en [[1413]]; ''Exitorie'' en [[1413]]-[[1587]]; ''Syto et Sitou'' en [[1536]]; ''Exiptou'' en [[1609]]; ''Xitou'' en [[1639]]; ''Citou'' en [[1781]]; ''Cittou'' en [[1807]]&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P24631389|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Sitor'' ven del latin ''*exitorium'' (inatestat), « sortida » (cf. mot sabent ''exutòri'') &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 192&lt;/ref&gt;. Sitor es a la sortida temporària d'un frau, d'una garganta d'Argentdoble.

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=11092
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Francois Revel |Partit= |Qualitat= retirat}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Émile Busque|Partit= [[PS]] |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= [[1940]] |Identitat= Henri Gout|Partit= radical-socialista |Qualitat= mètge, conselhièr general, deputat }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=11092
|1793=495
|1800=495
|1806=535
|1821=660
|1831=669
|1836=633
|1841=613
|1846=634
|1851=570
|1856=546
|1861=546
|1866=500
|1872=453
|1876=462
|1881=422
|1886=380
|1891=352
|1896=362
|1901=365
|1906=322
|1911=315
|1921=263
|1926=242
|1931=213
|1936=202
|1946=180
|1954=176
|1962= 144
|1968= 137
|1975= 120
|1982= 110
|1990= 90
|1999= 96
|cassini=9540
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|092}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|092}}/17.34) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Citou_02-20_2.jpg|Las roïnas del castèl tresplomban le vilatge.
Chapelle_Saint_Jean_à_CITOU_(11160)_2.jpg|Capèla Sant Joan.
Citou_(Aude)_Église_Saint-Jean-Baptiste_(101).jpg|Glèisa Sant Joan Baptista.
Montbounous_hameau_de_Citou.jpg|Masatge de Montbonós.
Rieussec_hameau_de_Citou.jpg|Masatge de Riussec.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11092 Sitor sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna d'Aude]]</text>
      <sha1>g452yyx74y9zk8357di6k4u5gsvfw9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trauça</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103147</id>
    <revision>
      <id>2506373</id>
      <parentid>2416634</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026, perimètre del territòri</comment>
      <origin>2506373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8710" sha1="kgyf48gzxkfiz1apshokstkfv4ifxmk" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Traussa
 | nom2          = ''Trausse''
 | imatge        = Trausse_002.jpg
 | descripcion   = La torre de Traussa.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason_ville_fr_Trausse_(Aude).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton        = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | intercom      = CA de [[Carcassona Agló]]
 | insee         = 11396
 | cp            = 11160
 | cònsol        = Jessica Servet
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 43.3128
 | longitud      = 2.5622
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 127
 | alt maxi      = 322
 | km²           = 10.70
|}}

''Trauçan''&lt;ref&gt;https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html&lt;/ref&gt; o ''Traussan''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20161001194534/http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/t.htm&lt;/ref&gt; o ''Traussa''&lt;ref&gt;Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 362, « TERENTIANUS &gt; ''Traussan, Traussa (Trausso)'' »&lt;/ref&gt; o regularament '''Trauça'''&lt;ref&gt;Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 24 « ''s'' sorda derivant de ''ci'', ''ti'', ''chi'', ''c'' + ''e'', ''i'' latins es grafiat '''c''' davant ''e'', ''i''; davant ''a'', ''o'', ''u'' cal emplegar '''ç'''»&lt;/ref&gt; {{AFI|['tɾɔwsɔ]}} (''Trausso, Tróusso'' en [[grafia mistralenca]]&lt;ref name=&quot;Tdf&quot;&gt;https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2243.html&lt;/ref&gt; ''Troóuso'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]&lt;ref name=&quot;ASavartés&quot;/&gt;; ''Trausse'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

Los gentilicis son '''traustés -esa''' e '''trauçanel/traussanèl -a'''{{exp|(grafia de verificar)}}. (''Traussés/Trausseis -eso'' e ''Traussanèl -ello'' en [[grafia mistralenca]]&lt;ref name=&quot;Tdf&quot;/&gt;.

Los escais-noms pels abitants son '''bèca'''{{exp|(grafia de verificar)}} (&quot;enfant&quot;, &quot;dròlle&quot; &quot;nèci&quot;, del gr. ''βέχχος'', &quot;imbecil&quot;, &quot;pegàs&quot;) e '''estustassat -ada''' (&quot;estabosit&quot;, &quot;estupid&quot;, de ''es'' e ''tustassat -ada'', ''tusta'') (''bèco'' e ''estustassat -ado'' en [[grafia mistralenca]])&lt;ref&gt;https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page263.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1087.html&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;N&quot;&gt;[https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2243.html Lo TdF] cita tanben lo nom &quot;estestassa&quot;, mas ten pas de descripcion o citacion pel mot; pòt èsser una error de transcripcion d'''estustassat''. https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1067.html&lt;/ref&gt; en rason de lor reputacion de neciesa, d'ingenuïtat&lt;ref name=&quot;Tdf&quot;/&gt;.

== Geografia ==
[[Imatge:Map commune FR insee code 11396.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Tròuça
 | nòrd       = [[Felina de Menerbés]] &lt;small&gt;([[Erau (departament)|Erau]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Peiriac de Menerbés]] &lt;small&gt;(''enclavament'')&lt;/small&gt;
 | sud-èst    = [[Rius de Menerbés]] &lt;small&gt;(''sus 100 m'')&lt;/small&gt;
 | sud        = [[Peiriac de Menerbés]]
 | sud-oèst   = 
 | oèst       = [[Caunas de Menerbés]]
 | nòrd-oèst  = 
}}

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son : ''Villa Tesautani'' en [[842]]; ''Villa Tecsetani'' en [[843]]; ''Villa Trenciani, in pago Narbonensi, in suburbio Ventaionensi'' en [[866]]; ''Trencianum'' en [[1142]]; ''Trauzanum'' en [[1167]]; ''Traucan'' en [[1216]]; ''Treussanum'' en [[1231]]; ''Traussanum'' en [[1245]]; ''Frencianum = Trencianum'' en [[1261]]; ''Trausanum'' en [[1262]]; ''Traucianum'' en [[1270]]; ''Trautianum'' en [[1270]]; ''Trausa'' en [[1536]]; ''Trausan'' en [[1595]]; ''Trausse'' en [[1781]]; ''Troóuso'' en [[1912]] (prononciacion fornida per [[Antòni Savartés|Savartés]])&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P61026215|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASavartés&quot;&gt;{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=450|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f542.item.texteImage}}&lt;/ref&gt;, donc ['tɾɔwsɔ]. &lt;/br&gt;
''Tròuça'' ven del nom latin d'òme ''Terentius'', ambe'l sufixe ''-anum'', ambe reculament d'accent e desnasalizacion [''-ns'' (tonic ?) &gt; ''-ws''] pròpris a l'airal &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 683&lt;/ref&gt;. Coma [[Lauran|Lòura]], lo nom a conegut una subrevolucion (acomodacion entre ''a'' e ''u''). La grafia fonologica '''Tròuça''' es regulara.
===Paulinhan===
Paulinhan es mai que mai un castèl [sus una tuca, al nòrd-èst de Tròuça] e un ancian fèu de l'abadiá de [[Caunas de Menerbés|Caunas]]. Las fòrmas ancianas son : ''Bastida de Ventenago'' en 1270, ''Bastida de Ventenac'' en 1270, ''Bastida vocata de Ventenaco, sita prope Peyriacum'' en 1298-99, ''Labastide de Ventenac en Minervois'', en 1416, ''La Bastide de Bentenac'' en 1525, ''La Bastide Paulignan'' en 1646, ''Polignan'' al sègle XVIII, etc. La prononciacion occitana es ''Paulignà'' &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 293, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f385.item.texteImage &lt;/ref&gt;, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [pawli'ɲa].&lt;/br&gt; 
Paulinhan a cambiat de nom. Èra ''Ventenac'', coma [[Ventenac de Cabardés]] e [[Ventenac de Menerbés]], la proprietat de ''*Ventinus'' o ''Aventinus'', ambe'l sufixe ''-acum''&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 705&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 448-449&lt;/ref&gt;. Le nom actual es identic a [[Paulinha]], mes sense reculament d'accent; es imprudent de supausar un nom latin d'òme ''Paulinius'', ambe'l sufixe ''-anum''; cèrtas, i pòt aver una autra anciana proprietat antica dins la meteissa parròquia o la meteissa comunautat, ambe un càmbiament de caplòc, mes ''Paulinhan'' pòt tanben èsser un transferiment de ''Paulinha'', a l'epòca qu'aquel nom aviá gardada (mai o mens !) son accentuacion d'origina.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 11396
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= febrièr de [[2025]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Jessica Servet |Partit= |Qualitat= quadra tecnica d'entrepresa}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2025 (demission) |Identitat= Jean-François Saïsset |Partit=[[Partit Occitan]] |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Julien Boutet|Partit= [[PCF]]  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean-Claude Fabrié |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1985]] |Fin= 1995 |Identitat=Lucien Comps |Partit= [[PS]] |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1985 |Identitat= Joseph Torres |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat= Louis Raissiguier |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 11396
|1793=858
|1800=770
|1806=762
|1821=781
|1831=787
|1836=752
|1841=734
|1846=783
|1851=773
|1856=705
|1861=675
|1866=696
|1872=642
|1876=694
|1881=828
|1886=730
|1891=689
|1896=704
|1901=711
|1906=696
|1911=691
|1921=690
|1926=651
|1931=704
|1936=668
|1946=580
|1954=523
|1962= 491
|1968= 493
|1975= 440
|1982= 433
|1990= 431
|1999= 446
|cassini=38005
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|396}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|396}}/10.70) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11396 Tròuça sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna d'Aude]]</text>
      <sha1>kgyf48gzxkfiz1apshokstkfv4ifxmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vilanava de Menerbés</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103209</id>
    <revision>
      <id>2506374</id>
      <parentid>2412894</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>còssol 2026</comment>
      <origin>2506374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7743" sha1="grhm792iys4fuc1cm0qcay9ohrghbkt" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Vilanava de Menerbés
 | nom2          = ''Villeneuve-Minervois''
 | imatge        = Villeneuve_Minervois_03-20_2.jpg 
 | descripcion   = Vista de Vilanava de Menerbés.
 | lògo          =
 | escut         = Blason ville fr Villeneuve-Minervois (Aude).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]]
 | canton        = Lo Naut Menerbés ([[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] abans 2015)
 | insee         = 11433
 | cp            = 11160
 | cònsol        = Alain Giniès
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | intercom      = [[Carcassona Agló]] 
 | gentilici     = ''Villenovois'' &lt;br/&gt;(en [[francés]])
 | latitud       = 43.3155555556
 | longitud      = 2.46305555556
 | alt mej       =
 | alt mini      = 166 
 | alt maxi      = 760 
 | km²           = 23.85
|}}

'''Vilanava (de Menerbés)'''&lt;ref&gt;https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html&lt;/ref&gt; o ''Vilanòva de Menerbés''{{Bdtopoc}} (benlèu ''Vilo-Navo'' en [[nòrma mistralenca]]&lt;ref group=&quot;N&quot;&gt;Veire https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2337.html&lt;/ref&gt;, ''Bilonábo'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]&lt;ref name=&quot;ASavartés&quot;/&gt;; ''Villeneuve-Minervois'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 11433.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]

=== Perimètre del territòri ===
{{Comunas limitrophes
 | comuna     = Vilanòva de Menerbés
 | nòrd       = [[Cabrespina|Crabespina]]
 | nòrd-èst   = 
 | èst        = [[Caunas de Menerbés]]
 | sud-èst    = [[Lauran|Lòura]]
 | sud        = [[Vilarzèl Cabardés|Vilarzèl de Cabardés]]
 | sud-oèst   = [[Salèlas de Cabardés]] &lt;br&gt; [[Vilaglin]]
 | oèst       = [[Trassanèl]]
 | nord-oèst  = [[Cabrespina]]
}}

==Toponimia==
Las atestacions ancianas son : ''Villa Nova… in Minerbesio'' en [[1259]]; ''Villanova Minerbesii'' en [[1338]]; ''Villanova'' en [[1351]]; ''Villanova'' en [[1377]]; ''Vilanova dels Canorgues'' al [[sègle XIV]]; ''Vylha Nova…, Vylha Nova dels Canonges…, Vyla Nova des Cannonges'' en [[1536]]; ''Vileneufve'' en [[1595]]; ''Villeneuve-Minervois, ci-devant les Chanoines'' en [[1790]]; ''Villeneuve-les-Chanoines'' en [[1814]]; ''Villeneuve-Minervois'' (sens data); ''Bilonábo'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P47311640|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASavartés&quot;&gt;{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=478|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f570.item.texteImage}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, una ''vilanòva'' es una aglomeracion novèla fondada a l'[[Edat Mejana]] per un senhor o una comunautat religiosa, mes sense que las franquesas autrejadas a las vilafrancas sián precisadas&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 723&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Astor, citat per B. Boyrie-Fénié a prepaus de [[Vilanuèva d'Òut]], precisa qu'una ''vilanòva'' es un borg nòu bastit en un sol còp, de carrièras sovent rectilinèas, creat del mièg del sègle X d'aquí als sègles XIII-XIV &lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 292-293&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
''Vilanòva'' &gt; ''Vilanava'' es una formacion romanica.
===Pujòl de Bòsc===
Pujòl de Bòsc es una anciana comunautat, incorporada a Vilanava en 1790, a [[Cabrespina|Crabespina]] en 1791, enfin a Vilanava dempuèi l'an VIII. La glèisa, del vocable de Sant Pèire dels ligams, es [cap a 1900] una annèxa de [[Caunas de Menerbés|Castanhvièlh]] [èra dejà annèxa al sègle XVIII]. Las fòrmas ancianas son : ''Podiolum de Buxis'', sense data, ''Pigol de Bost'' en 1322, ''Ecclesia de Posiolo'' en 1360 &lt;ref&gt;Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 333, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f425.item.texteImage &lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
La primièra atestacion representa le bois e pas le bòsc. ''Pujòl'' es un diminutiu de puèg. Sus la mapa de Cassini, a costat de ''Pujol le Bosc'', una inscripcion al sud nòta ''Pujol delbosch''. Quina es la fòrma autentica ?

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=11433
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Alain Giniès|Partit= [[PS]] |Qualitat= vinhairon, conselhièr departamental (2011-)}}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Christian Bernardo |Partit= |Qualitat=entrepreneire de maçonariá }}
{{Elegit |Debuta=  [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat=Vitalis Cros |Partit= pompidorian |Qualitat= comerciant, puèi avocat, ancian resistant, prefècte}}
{{Elegit |Debuta=  [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat=Charles Huc |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=   |Fin=  |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[1895]] |Fin=  |Identitat=Jean Boucard |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=   |Fin= 1895 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[1858]] |Fin=  |Identitat=Pierre-Jacques-Napoléon Bordel &lt;ref&gt;http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-villeneuve-minervois.html&lt;/ref&gt;|Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=   |Fin= 1858 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Peiriac de Menerbés]]; es ara del canton del Naut Menerbés.

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=11433
|1793=601
|1800=674
|1806=766
|1821=841
|1831=838
|1836=861
|1841=853
|1846=817
|1851=860
|1856=864
|1861=826
|1866=826
|1872=845
|1876=925
|1881=983
|1886=1011
|1891=858
|1896=831
|1901=930
|1906=930
|1911=903
|1921=853
|1926=863
|1931=927
|1936=917
|1946=845
|1954=823
|1962=788
|1968=1039
|1975=976
|1982=808
|1990=842
|1999=824
|2005=824
|cassini=40369
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|433}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|433}}/23.85) round 2}}}} ab/km².

==Lòcs e monuments==
&lt;gallery&gt;
P_V_M_2.jpg|Vista generala.
Villeneuve-Minervois_-_Mairie.jpg|La comuna.
Villeneuve-Minervois_-_Tour_de_l'ancien_chateau-fort_et_porte_de_la_rue_de_la_Capellanie.jpg|Torre de l'ancian castèl e pòrta de la carrièra de la Capelaniá.
Villeneuve-Minervois_-_Maisons_en_encorbellement.jpg|Ostals en sortent.
Villeneuve-Minervois_-_Promenade_des_fossés.jpg|Passejada dels valats.
Villeneuve-Minervois_-_La_grande_fontaine_-01.jpg|La granda font.
Villeneuve-Minervois_-_La_Clamoux.jpg|La Clamós.
Moulin_Villeneuve_2010.jpg|Le molin de vent.
Dolmen_du_Palet_de_Rolland_(5).jpg|Sibornièr.
Pujol_de_Bosc_3.jpg|Masatge de Pujòl de Bòsc.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==
* [[Comunas d'Aude]]

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11433 Vilanava sul site de l'Insee]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas d'Aude}}
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna d'Aude]]
[[Categoria:Comuna de Menerbés]]</text>
      <sha1>grhm792iys4fuc1cm0qcay9ohrghbkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fontanas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104231</id>
    <revision>
      <id>2506375</id>
      <parentid>2500259</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>François Fontan</username>
        <id>58351</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Armas per lo François Fontan.</comment>
      <origin>2506375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="hq6wwur7taho3m5xhli5lep2ai8m0y6" xml:space="preserve">{{omon|Fontanas (omonimia)}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Fontanas
 | nom2          = ''Fontanes''
 | imatge        = Fontanes (Lozère, Fr), moutons sur le haut plateau.JPG
 | descripcion   = Fontanas, fedas pel replanat.
 | lògo          = cap
 | escut         = cap
 | escais        =
 | region ist    = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}})
 | parçan        =
 | region        = {{Occitània (Region)}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt; 
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Mende]]
 | canton        = [[Canton de Lengònha|Lengònha]]
 | intercom      = Comunautat de comunes del Naut Alièr (SIREN 200 006 930)
 | divèrs        = comuna delegada de la comuna novèla de [[Nauçac e Fontanas]]
 | insee         = 48062
 | cp            = 48300
 | cònsol        = Jean-Louis Brun (delegat)
 | mandat        = [[2016]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 44.77083
 | longitud      = 3.78611
 | alt mini      = 791
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1075
 | km²           = 11.28
||blason=Blason ville Fontanes 48.svg}}

'''Fontanas''' (''Fontanes'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]&lt;/small&gt;. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es comuna delegada de la comuna delegada de [[Nauçac e Fontanas]].

==Geografia==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 48062.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
La prononciacion, notada a [[Ròcla]] e a [[Sant Flor de Mercoira]], es [fun'tɔnɔs] &lt;ref&gt;enquèsta Sivadon setembre 2019&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=48062
|Títol= Lista dels cònsols delegats successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Louis Brun |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

{{ElegitDebuta|insee=48062
|Títol= Lista dels cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Jean-Louis Brun |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 2008 |Identitat= Louis Hugon |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1976 |Identitat= Pierre Hugon |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1959 |Identitat= Maurice Barradon |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
* A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna demorèt dins lo [[canton de Lengònha]].

==Demografia==
{{Demografia
|insee=48062
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=311
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=333
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=349
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=175
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=110
|2004=122
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=110
|2013=137
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* 2013 : 137
==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Veire tanben==
* [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}}

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Losera}}

[[Categoria:Comuna de Gavaudan]]
[[Categoria:Comuna de Losera]]</text>
      <sha1>hq6wwur7taho3m5xhli5lep2ai8m0y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilonça</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107538</id>
    <revision>
      <id>2506380</id>
      <parentid>2426401</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="7pp24k9ydyr5rxufrd5owofu0cqnnb7" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Ilonça
 | nom2          = ''Ilonse''
 | imatge        = Village Ilonse.JPG|290px
 | descripcion   =
 | lògo          = cap|150px
 | escut         = cap|60px
 | escais        =
 | ist           = {{Comtat de Niça}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Niça|Niça]]
 | canton        = [[Canton de Sant Salvaur de Tinèa|Sant Salvaur de Tinèa]]
 | sitweb        = 
 | cp            = 06420
 | insee         = 06072
 | cònsol        = Richard Lions
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 44.0331
 | longitud      = 7.1003
 | alt mej       =
 | alt mini      = 351
 | alt maxi      = 1992
 | km²           = 40.59
|}}

'''Ilònça'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} o '''Ilonsa''' (tradicionalament) (''Ilonse'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Comtat de Niça]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Aups Maritims]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
{{...}}

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 06072
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Richard Lions|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 06072
|1793=434
|1800=570
|1806=534
|1821=571
|1831=
|1836=659
|1841=
|1846=978
|1851=
|1856=506
|1861=493
|1866=481
|1872=401
|1876=434
|1881=435
|1886=377
|1891=333
|1896=354
|1901=308
|1906=302
|1911=306
|1921=262
|1926=249
|1931=225
|1936=160
|1946=124
|1954=124
|1962=102
|1968=80
|1975=57
|1982=55
|1990=78
|1999=113
|2004=
|2005=
|2006=132
|2007=147
|2008=153
|2009=160
|cassini=17532
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas ambé la comuna==
* [[Ramon Feraud]], [[Trobador]] del sècle XIII.

==Veire tanben==

==Liames extèrnes==

==Nòtas==
{{reflist}}

{{Portal|Comtat de Niça}}
{{Comunas dei Aups Maritims}}

[[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]]
[[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]]</text>
      <sha1>7pp24k9ydyr5rxufrd5owofu0cqnnb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506382</id>
      <parentid>2506380</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="q7sqg3gxhoxmrt9n9u5frfo848t6zi4" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = Ilonça
 | nom2          = ''Ilonse''
 | imatge        = Village Ilonse.JPG|290px
 | descripcion   =
 | lògo          = cap|150px
 | escut         = cap|60px
 | escais        =
 | ist           = {{Comtat de Niça}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Niça|Niça]]
 | canton        = [[Canton de Sant Salvaur de Tinèa|Sant Salvaur de Tinèa]]
 | sitweb        = 
 | cp            = 06420
 | insee         = 06072
 | cònsol        = Richard Lions
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 44.0331
 | longitud      = 7.1003
 | alt mej       =
 | alt mini      = 351
 | alt maxi      = 1992
 | km²           = 40.59
|}}

'''Ilònça'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} o '''Ilonsa''' (tradicionalament) (''Ilonse'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Comtat de Niça]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Aups Maritims]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
{{...}}

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 06072
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Richard Lions|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 06072
|1793=434
|1800=570
|1806=534
|1821=571
|1831=
|1836=659
|1841=
|1846=978
|1851=
|1856=506
|1861=493
|1866=481
|1872=401
|1876=434
|1881=435
|1886=377
|1891=333
|1896=354
|1901=308
|1906=302
|1911=306
|1921=262
|1926=249
|1931=225
|1936=160
|1946=124
|1954=124
|1962=102
|1968=80
|1975=57
|1982=55
|1990=78
|1999=113
|2004=
|2005=
|2006=132
|2007=147
|2008=153
|2009=160
|cassini=17532
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas ambé la comuna==
* [[Ramon Feraud]], [[trobador]] del sècle XIII.

==Veire tanben==

==Liames extèrnes==

==Nòtas==
{{reflist}}

{{Portal|Comtat de Niça}}
{{Comunas dei Aups Maritims}}

[[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]]
[[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]]</text>
      <sha1>q7sqg3gxhoxmrt9n9u5frfo848t6zi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Gaudivèla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114335</id>
    <revision>
      <id>2506384</id>
      <parentid>2497089</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <comment>/* Luòcs e monuments */</comment>
      <origin>2506384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="kdzq7bdmcg3rawcuy9mtqi3jfhzuuey" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom =  La Gaudivèla
 | nom2 = ''La Godivelle''
 | imatge= Godivelle-fontaine-eglise.jpg
 | descripcion= Fònt e glèisa.
 | lògo= cap
 | escut= Blason_ville_fr_La_Godivelle_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais=las ganèlas (renmàs per las femnas)
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CC dau Massís de Sant Circ
 | insee = 63169
 | cp = 63850
| cònsol = Jocelyne Mansana-Roche
 | mandat         = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici =  gaudivèl/-èla
 |alt mej=
 |longitud= 2.9233
 |latitud= 45.3894
 | alt mini = 1076 
 | alt maxi = 1377 
 | km²            = 15.44
}}
'''La Gaudivèla''' (La Godivelle en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
[[Fichièr:La godivelle.jpg|vinheta|centrat|Le vialatge de la Gaudivèla embei le lac d'avalh a gaucha.]]
Le vialatjòt de la Gaudivèla es situat dins le [[Sejalèir]] au sud daus [[Monts Dòr]], a {{unitat|70|km}} au sud-oèst de [[Clarmont-Ferrand]]. Fai partida dau [[pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]].
[[Fichièr:Lac de la Godivelle d'En Haut.JPG|vinheta|centrat|Le lac d'amont.]]

La comuna de la Gaudivèla z-a dos lacs, le lac d'amont e le lac d'avalh.
* Le lac d'amont z-es un lac de cratèr d'origina volcanica situat a {{unitat|1239|mètres}} d'altitud. Ten una forma circulara&lt;ref&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'', publication du [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|parc naturel régional des Volcans d'Auvergne]], [[Aydat]], janvier 2004, {{EAN|3782794804008}}, {{p.|28}}.&lt;/ref&gt;. z-Es un daus lacs mai oligotròfs d'Euròpa&lt;ref name=&quot;LDSp28&quot;&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'' {{op. cit.}}, {{p.}}28.&lt;/ref&gt;.
* Le lac d'avalh z-es un lac d'origina glaciària situat a una altitud de {{unitat|1200|mètres}}. Forma, embei le lac de [[Sent Alèire de la Montanha|Sent Alèire]], una [[torbièra|mòrta]].
{{Comunas limitròfas|comuna=La Gaudivèla|Nòrd=[[Compens]]|sud=[[Montgralés]]|Oèst=[[Espinchaum]]|Èst=[[Sent Alèire de la Montanha]]}}

==Toponimia==
Segon Dauzat, ven dau [[germanic]] ''wald'' mai ''iv'' mai ''èla''.

Localament la comuna se ditz [la guɟiˈvɛlɒ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de la comuna e de [[Compens]].&lt;/ref&gt;, mens localament se ditz [lɒ gʏːɟ͡ʝiˈvelɒ]&lt;ref&gt;[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 432.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63169
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jocelyne Mansana-Roche |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marius Vallette|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63169
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|169}} abitants.

==Luòcs e monuments==
*[[Resèrva naturala nacionala daus sanhas de La Gaudivèla]]

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>kdzq7bdmcg3rawcuy9mtqi3jfhzuuey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manhòlia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146956</id>
    <revision>
      <id>2506371</id>
      <parentid>2319486</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologia */</comment>
      <origin>2506371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5573" sha1="3f0r5pp2ac2w4igboxn3l580rju5kpx" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=vegetal
|carta=vegetal
|imatge=&lt;!--wikidata:--&gt;
|legenda=
}}
{{Taxobox fin}}

Las '''manhòlias''' forman un [[genre (biologia)|genre]] de [[plantas de flors]], de la familha de las [[Magnoliacèa]]s, que compren gaireben cent dètz espècias, subretot d'[[arbre]]s e d'arbrilhons, de las regions temperadas caudas.

Las manhòlias apareguèron abans los [[coleoptèr]]s. Las flors son fachas per encoratjar la [[polinizacion|pollinizacion]] pels insèctes. Per evitar los damatges causats pels coleoptèrs pollinizaires, los carpèls de las flors de manhòlia son plan fòrts. Los especimens fossilizats de ''Magnolia acuminata'' datan de 20 milions d'ans e d'especimens apertenent a la familha de las ''Magnoliacèas'' an 95 milions d'ans. Un autre aspècte primitiu de las manhòlias es lor abséncia de sepals o de petals distints.

Las manhòlias an un espandiment natural discontinú, amb un centre principal a l'èst e al sud d'Asia e un centre segondari dins l'èst de l'[[America del Nòrd]], en [[America Centrala]], a las [[Antilhas]] e, per qualques espècias, en [[America del Sud]].

== Etimologia ==
Aquel genre es nomenat ''«Magnolia»'' en [[latin]] scientific: lo tèrme ven del fraire [[Charles Plumier]] (1646-1704), en onor del sabent [[occitan]] [[Pèire Manhòl]] (1638-1715), mètge e botanista, director del [[Jardin de las Plantas de Montpelhièr]]. Una autra ipotèsi&lt;ref&gt;{{fr}}[[Paul Mazliak]], ''La Biologie au siècle des Lumières'', Vuibert/Adapt, Paris, 2006 {{ISBN|2-7117-7193-8}} (chapitre 5, page 142)&lt;/ref&gt; seriá que lo quite [[Carl von Linné]] auriá creat lo mot ''«Magnolia»'', tanben dedicat a Pèire Manhòl, en relacion amb lo seu concèpte de ''familha'', utilizat dins la classificacion botanica.

== Caracteristicas principalas ==

Son d'arbres o d'arbrilhons, amb de fuèlhas mai sovent grandas, altèrnas, ovalas o ellipticas, caducas o persistentas, mai sovent coriàcias.

Las [[flor]]s son solitàrias, grandas, fòrça dacorativas, sovent quilhadas, en forma de copa. Lo [[perigòn]] es format de sièis a nòu [[petal]]s petaloïdes (petals e sepals indiferenciats) de color clara, blanc rosat o jaune clar. Las [[etamina]]s, nombrosas, son lamellàrias. Los [[carpèl]]s son dispausats en pinha sul receptacle. Pels botanistas, es una flor primitiva. 

La [[florason|florida]] apareis mai sovent aprèp quinze a trenta ans. Los fruches, en forma de pinha, son de deïscéncia longitudinala. Se compausan d'un ensems de folliculas (fruch sec derivat d'un sol carpèl) e tenon de granas de tegument roge.

Formula florala: 3S + 6nP + nE + (nC)

== Espandiment ==
Las manhòlias son originàrias de l'[[Extrèm Orient]] ([[Japon]], [[China]]), d'[[Asia Centrala]] ([[Imalaia]]), d'[[America del Nòrd]] (sud des [[Estats Units d'America]]), e d'[[America Centrala]]. Foguèron plan aclimatadas en [[Euròpa]].

Aqueles arbres gausisson de sòls fresques, unifèrs, de pH nèutre. Qualques espècias supòrtan de pH superiors a 7 mas aman pas lo calcari actiu.

== Espècias principalas ==
[[Fichièr:Magnolia x soulangeana (Jean Tosti).jpg|thumb|[[Magnolia ×soulangeana|Manhòlia de Soulange]]]]
[[Fichièr:Magnolia Spring.jpg|thumb|Manhòlia en flor]]
=== Arbres ===
* ''[[Magnolia acuminata]]''
* ''[[Magnolia boliviana]]''
* ''[[Magnolia campbellii]]''
* ''[[Magnolia dawsoniana]]''
* ''[[Magnolia delavayi]]'' - [[Manhòlia de Delavay]]
* ''[[Magnolia fraseri]]'' - [[Manholièr de Fraser]] 
* ''[[Magnolia grandiflora]]'' - [[Manholièr de grandas flors]] ou [[Laurier-tulipier]]
* ''[[Magnolia kobus]]''
* ''[[Magnolia liliifera]]'' (L.) Baill
** [[Magnolia liliifera liliifera|''Magnolia liliifera'' var. ''liliifera'']]
** [[Magnolia liliifera obovata|''Magnolia liliifera'' var. ''obovata'']] (Korth.) Govaerts 
* ''[[Magnolia macrophylla]]'' - [[Manholièr de grandas fuèlhas]]
* ''[[Magnolia obovata]]''
* ''[[Magnolia portoricensis]]'' - [[Manholièr de Puerto Rico]] 
* ''[[Magnolia pyramidata]]'' - [[Manholièr piramidal]] 
* ''[[Magnolia salicifolia]]'' - [[Manholier de fuèlhas de salze]]
* ''[[Magnolia sargentiana]]''
* ''[[Magnolia splendens]]'' - [[Laurièr manholièr]] 
* ''[[Magnolia sprengeri]]''
* ''[[Magnolia tripetala]]'' - [[Magnolier parasol]]

=== Arbrilhons ===
[[Fichièr:Magnolia stellata fleurs.jpg|thumb|''Magnolia stellata'']]
* ''[[Magnolia ashei]]''
* ''[[Magnolia denudata]]''
* ''[[Magnolia liliiflora]]'' Desr. - [[Manhòlia de flors de liris]]
* ''[[Magnolia sieboldii]]''
* ''[[Magnolia stellata]]'' - [[Manhòlia estelat]]  
* [[Magnolia ×soulangeana|''Magnolia'' ×''soulangeana'']] - [[Magnolia ×soulangeana]] ou [[Magnolia ×soulangeana|Manholièr de China]], ibrida de ''[[Magnolia denudata]]'' e de ''[[Magnolia liliiflora]]''
** [[Magnolia ×soulangeana 'Rustica Rubra'|''Magnolia'' ×''soulangeana'' 'Rustica Rubra']]
* ''[[Magnolia virginiana]]'' - [[Manholièr de Virginia]]
* ''[[Magnolia wilsonii]]''

== Utilizacions ==
[[Fichièr:fleur de magnolia2.jpg|thumb|Flor de manhòlia]]
=== Plantas ornementalas ===

=== Medecina ===
La manhòlia es febrifuga (''M. cambelii''), es antiraumatismala e antipaludica (rusca de ''M.virginiana).'' Tanben es antifongic gràcias al manholiòl (molecula activa).

== Vejatz tanben ==
{{commons|Magnolia|Manhòlia}}

=== Bibliografia ===
* {{fr}}{{Obratge|títol=Magnolia|editor=Éditions Privat |autors=Corinne Langlois e Roland Jancel|data=2010]]|luòc=Tolosa|pajinas=128|isbn=978-2-7089-3933-2}}

==Referéncias==
&lt;references/&gt;


{{Portal|botanica|plantas utilas}}
[[Categoria:Planta medicinala]]</text>
      <sha1>3f0r5pp2ac2w4igboxn3l580rju5kpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enigma (maquina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147610</id>
    <revision>
      <id>2506350</id>
      <parentid>1974952</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2506350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="fg32o38fhhq3edem01v1ivsgw99mjq8" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}

[[Fichièr:Enigma Decoder Machine.jpg|thumb|right|La maquina Enigma]]

L''''Enigma''' èra una maquina portabla creada per [[criptografia|encriptar]] e desencriptar de messatges. Mai precisament, l'Enigma èra una familha de maquinas electromecanicas de rotòr, que la primièra foguèt creada per [[Arthur Scherbius]], e que se ne faguèt puèi mantun modèl. L'Enigma foguèt emplegada comercialament dempuèi las annadas 1920. Las armadas e los servicis governamentals [[Alemanha|alemands]] tanben l'utilizèron. La version mai famosa d'aquesta maquina es la que fasiá servir la [[Wehrmacht]] abans e durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Malgrat que los alemands pensavan que son còdi èra inviolable, los aliats capitèron de ne trobar la [[Clau (criptografia)|clau]] subretot gràcias al matematician anglés [[Alan Turing]], e aital poguèron deschifar maites messatges.</text>
      <sha1>fg32o38fhhq3edem01v1ivsgw99mjq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Escota e Minja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148205</id>
    <revision>
      <id>2506376</id>
      <parentid>2477138</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2421" sha1="k1iq8k1hoiqbjzosvi4ktnjg5vbugmd" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=oc
|naissença=
|decès=
|imatge=&lt;!--wikidata:--&gt;
|legenda=
}}
[[Imatge:Escota e minja 2025 (03).jpg|200px|thumb|right|&quot;L'Isle Òc Big Band&quot; sus l'empont d'Escota e Minja a [[L'Isla de Baish]] lo dissabte 5 de julhet de 2025]]
[[Imatge:Escota e minja 2025 (07), Tarabastar.jpg|200px|thumb|right|[[Tarabastar]], 5 de julhet de 2025]]
'''Escota e Minja''' es un hestenau de [[L'Isla de Baish]] ([[Gasconha]] [[Tolosan|tolosana]]) lançat en 2004.&lt;ref&gt;22/06/2004 - Une soirée à l'isle-jourdain le 3 juillet - C'est d'ailleurs en partie avec cet esprit en tête que Souste a souhaité donner naissance à une soirée festive dans leur ville le 3 juillet prochain baptisée « Escota minja » https://www.ladepeche.fr/article/2004/06/22/244555-c-etait-une-soiree-foot-rock-parapluie.html&lt;/ref&gt; Se hè cada prumèra dimenjada de [[julhet]]. Es centrat sustot sus l'[[occitan]].&lt;ref&gt;Le message de Sousté : « Gascons de terre ou de cœur, venez goûter cette douce parenthèse de quatre jours au sein de la Gascogne toulousaine ». https://www.ladepeche.fr/article/2010/06/30/864825-l-isle-jourdain-escota-e-minja-demarre-demain.html&lt;/ref&gt;

Le concèpte d’''Escota e Minja'' ei simple : prepausar concèrts occitans davant gents que minjàvan sopars hèits per associacions lislesas. Dambe le temps, ''Escota e Minja'' crescoc e ara se hè de còps sus quatre jorns damb [[literatura]], vidèo, [[musica]], messas en [[gascon]], danças…&lt;ref&gt;C'est en 2004 que cette fine équipe de jeunes musiciens lislois a eu l'idée de rassembler tous leurs compatriotes de tout âge lors d'un repas sur la place de la mairie. «Nous sommes en Gascogne, macarel !» Alors, ils offrirent ce qu'ils maîtrisaient avec talent : leur musique. Escota e Minja était né. https://www.ladepeche.fr/2019/07/04/festival-escota-e-minja-la-mesa-de-las-segadas,8295068.php&lt;/ref&gt;
 
Quasi 4000 personas angón a Escota e Minja 2013 dambe les artistas [[Lou Seriol]] e [[Alidé Sans]] ende la serrada bèla deu dissabte hèita sus la plaça de l'ostau de vila.&lt;ref&gt;Le hestenau Escota e Minja que hesteja son detzau anniversari

Le hestenau de L'Isla de Baish se debanarà deu 4 au 7 de julhet dambe Forrocitania, Clica Drona, Lou Seriol, Souste e Alidé Sans https://www.jornalet.com/nova/1990/escota-e-minja-detz-ans-aquo-se-hesta&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

[[Categoria:Festenal en França]]
[[Categoria:Festenal occitan]]</text>
      <sha1>k1iq8k1hoiqbjzosvi4ktnjg5vbugmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Djé Balèti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169320</id>
    <revision>
      <id>2506386</id>
      <parentid>2144352</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="bcdcjuv8dwyngxpvjfypecb913iwbzk" xml:space="preserve">'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per Jérémy Couraud e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb del [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>bcdcjuv8dwyngxpvjfypecb913iwbzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506387</id>
      <parentid>2506386</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="4hkxdwjfjn37qdvcgrs07vbtpc4xq12" xml:space="preserve">'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per [[Jérémy Couraud]] e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb del [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>4hkxdwjfjn37qdvcgrs07vbtpc4xq12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506388</id>
      <parentid>2506387</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="ei0ugziaby50j42paei3kw3jdqbw1j6" xml:space="preserve">'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per [[Jérémy Couraut]] e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb del [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>ei0ugziaby50j42paei3kw3jdqbw1j6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506393</id>
      <parentid>2506388</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="i6cefyw5q8iazu0we0llwpv70a425ei" xml:space="preserve">[[Imatge:Djé Balèti - Serada de Carronha - Carnaval Biarnés 2017 (02).jpg|200px|thumb|right|Jérémy Couraut, cantaire de '''Djé Baleti''', aquí sus l'empont al Carnaval Biarnés de 2017]]
'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per Jérémy Couraut e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb del [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].&lt;ref&gt; https://www.ici.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/jeremy-couraud-pour-la-parution-du-cd-de-dje-baleti&lt;/ref&gt;

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>i6cefyw5q8iazu0we0llwpv70a425ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506395</id>
      <parentid>2506393</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="qu8uoair7uqtmgm59ipdch3r08jb89g" xml:space="preserve">[[Imatge:Djé Balèti - Serada de Carronha - Carnaval Biarnés 2017 (02).jpg|200px|thumb|right|Jérémy Couraut, cantaire de '''Djé Baleti''', aquí sus l'empont al Carnaval Biarnés de 2017]]
'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per Jérémy Couraut e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb de [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].&lt;ref&gt; https://www.ici.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/jeremy-couraud-pour-la-parution-du-cd-de-dje-baleti&lt;/ref&gt;

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>qu8uoair7uqtmgm59ipdch3r08jb89g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506396</id>
      <parentid>2506395</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="i1uzbvlm3uf8qd202ttba2glei8sive" xml:space="preserve">[[Imatge:Djé Balèti - Serada de Carronha - Carnaval Biarnés 2017 (02).jpg|200px|thumb|right|Jérémy Couraut, cantaire de '''Djé Baleti''', aquí sus l'empont al Carnaval Biarnés de 2017.]]
'''Djé Balèti''' es un grop de musica fondat per Jérémy Couraut e basat a [[Tolosa]] que canta en [[occitan]] e [[francés]].  Lor musica es una fusion d'influéncias [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] e [[Africa|afro]]-[[Cariba|caribas]] mesclat amb de [[Musica Rock|rock]] [[Psiquedelisme|psiquedelic]].&lt;ref&gt; https://www.ici.fr/emissions/meitat-chen-meitat-porc/jeremy-couraud-pour-la-parution-du-cd-de-dje-baleti&lt;/ref&gt;

== Discografia ==

* ''Moko'' (2016)

== Ligams extèrnes ==

* [http://www.dje-baleti.com/ Site oficial]

[[Categoria:Grop de musica occitan]]</text>
      <sha1>i1uzbvlm3uf8qd202ttba2glei8sive</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista de las municipalitats de Califòrnia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170282</id>
    <revision>
      <id>2506419</id>
      <parentid>2495291</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>/* H */ [[12 agost]] ➯ [[12 d'agost]]</comment>
      <origin>2506419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63665" sha1="emsid5o5ra305fgg3dut6rxyfxmivim" xml:space="preserve">{{esbòs}}

Aquest article lista las [[municipalitat]]s de l'[[Estats dels Estats Units|Estat]] [[Estats Units|american]] de [[Califòrnia]] per ordre alfabetic. Elles regroupent une grande partie, mais pas la totalité, de la population de l'État. De nombreuses localités ne sont pas incorporées, c'est-à-dire ne disposent pas du statut de municipalité, parmi lesquelles plusieurs villes importantes en termes de population, et dépendent directement du gouvernement du Comtat auquel elles appartiennent. Certains Comtats ruraux peu peuplés comptent ainsi parfois seulement une ou quelques municipalités, le reste des localités restant non incorporées. Pour en savoir plus, lire l'article ''[[Comtat dels Estats Units]]''.

__NOTOC__

== A ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Adelanto (Califòrnia)|Adelanto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 decembre]] [[1970]] &amp;nbsp;
|-
| [[Agoura Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 decembre]] [[1982]] &amp;nbsp;
|-
| [[Alameda (Califòrnia)|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 abril]] [[1854]] &amp;nbsp;
|-
| [[Albany (Califòrnia)|Albany]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 setembre]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Alhambra (Califòrnia)|Alhambra]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 julhet]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Aliso Viejo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[2001]] &amp;nbsp;
|-
| [[Alturas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Modoc|Modoc]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 setembre]] [[1901]] &amp;nbsp;
|-
| [[Amador City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 junh]] [[1915]] &amp;nbsp;
|-
| [[American Canyon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er genièr]] [[1992]] &amp;nbsp;
|-
| [[Anaheim]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 març]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Anderson (Califòrnia)|Anderson]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 de genièr]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Angels Camp]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Calaveras|Calaveras]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 genièr]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[Antioch (Califòrnia)|Antioch]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 febrièr]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[Apple Valley (Califòrnia)|Apple Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 novembre]] [[1988]] &amp;nbsp;
|-
| [[Arcadia (Califòrnia)|Arcadia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 agost]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Arcata (Califòrnia)|Arcata]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Humboldt]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 febrièr]] [[1858]] &amp;nbsp;
|-
| [[Arroyo Grande]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 julhet]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Artesia (Califòrnia)|Artesia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 mai]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Arvin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 decembre]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Atascadero]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 julhet]] [[1979]] &amp;nbsp;
|-
| [[Atherton (Califòrnia)|Atherton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 setembre]] [[1923]] &amp;nbsp;
|-
| [[Atwater (Califòrnia)|Atwater]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 agost]] [[1922]] &amp;nbsp;
|-
| [[Auburn (Califòrnia)|Auburn]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 mai]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Avalon (Califòrnia)|Avalon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 junh]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[Avenal]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 setembre]] [[1979]] &amp;nbsp;
|-
| [[Azusa (Califòrnia)|Azusa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 decembre]] [[1898]] &amp;nbsp;
|}

== B ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[Bakersfield (Califòrnia)|Bakersfield]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 genièr]] [[1898]] &amp;nbsp;
|-
| [[Baldwin Park (Califòrnia)|Baldwin Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 genièr]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Banning (Califòrnia)|Banning]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 febrièr]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[Barstow (Califòrnia)|Barstow]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 setembre]] [[1947]] &amp;nbsp;
|-
| [[Beaumont (Califòrnia)|Beaumont]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 novembre]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[Bell (Califòrnia)|Bell]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 novembre]] [[1927]] &amp;nbsp;
|-
| [[Bell Gardens (Califòrnia)|Bell Gardens]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er agost]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[Bellflower (Califòrnia)|Bellflower]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 setembre]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Belmont (Califòrnia)|Belmont]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 octòbre]] [[1926]] &amp;nbsp;
|-
| [[Belvedere (Califòrnia)|Belvedere]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 decembre]] [[1896]] &amp;nbsp;
|-
| [[Benicia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[Berkeley (Califòrnia)|Berkeley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 abril]] [[1878]] &amp;nbsp;
|-
| [[Beverly Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 genièr]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[Big Bear Lake (ville)|Big Bear Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 novembre]] [[1980]] &amp;nbsp;
|-
| [[Biggs (Califòrnia)|Biggs]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 junh]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Bishop (Califòrnia)|Bishop]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Inyo|Inyo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 mai]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Blue Lake (Califòrnia)|Blue Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 abril]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Blythe (Califòrnia)|Blythe]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 julhet]] [[1916]] &amp;nbsp;
|-
| [[Bradbury (Califòrnia)|Bradbury]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 julhet]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Brawley (Califòrnia)|Brawley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 abril]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Brea (Califòrnia)|Brea]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 febrièr]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[Brentwood (Califòrnia)|Brentwood]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 genièr]] [[1948]] &amp;nbsp;
|-
| [[Brisbane (Califòrnia)|Brisbane]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 de novembre]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[Buellton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er febrièr]] [[1992]] &amp;nbsp;
|-
| [[Buena Park (Califòrnia)|Buena Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 genièr]] [[1953]] &amp;nbsp;
|-
| [[Burbank (Califòrnia)|Burbank]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 julhet]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Burlingame (Califòrnia)|Burlingame]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 junh]] [[1908]] &amp;nbsp;
|}

== C ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[Calabasas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 abril]] [[1991]] &amp;nbsp;
|-
| [[Calexico (Califòrnia)|Calexico]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 abril]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[California City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 decembre]] [[1965]] &amp;nbsp;
|-
| [[Calimesa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1990]] &amp;nbsp;
|-
| [[Calipatria]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 febrièr]] [[1919]] &amp;nbsp;
|-
| [[Calistoga (Califòrnia)|Calistoga]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 genièr]] [[1886]] &amp;nbsp;
|-
| [[Camarillo (Califòrnia)|Camarillo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 octòbre]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Campbell (Califòrnia)|Campbell]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 març]] [[1952]] &amp;nbsp;
|-
| [[Canyon Lake (Califòrnia)|Canyon Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1990]] &amp;nbsp;
|-
| [[Capitola]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 genièr]] [[1949]] &amp;nbsp;
|-
| [[Carlsbad (Califòrnia)|Carlsbad]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 julhet]] [[1952]] &amp;nbsp;
|-
| [[Carmel-by-the-Sea]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 octòbre]] [[1916]] &amp;nbsp;
|-
| [[Carpinteria]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 setembre]] [[1965]] &amp;nbsp;
|-
| [[Carson (Califòrnia)|Carson]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 febrièr]] [[1968]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cathedral City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 novembre]] [[1981]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ceres (Califòrnia)|Ceres]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 febrièr]] [[1918]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cerritos (Califòrnia)|Cerritos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 abril]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Chico (Califòrnia)|Chico]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 genièr]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[Chino (Califòrnia)|Chino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 febrièr]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Chino Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1991]] &amp;nbsp;
|-
| [[Chowchilla]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Madera|Madera]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 febrièr]] [[1923]] &amp;nbsp;
|-
| [[Chula Vista]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 novembre]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Citrus Heights]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er genièr]] [[1997]] &amp;nbsp;
|-
| [[Claremont (Califòrnia)|Claremont]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 octòbre]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Clayton (Califòrnia)|Clayton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 març]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Clearlake (Califòrnia)|Clearlake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Lake (Califòrnia)|Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 novembre]] [[1980]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cloverdale (Califòrnia)|Cloverdale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 febrièr]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[Clovis (Califòrnia)|Clovis]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 febrièr]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[Coachella (Califòrnia)|Coachella]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 decembre]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Coalinga]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 abril]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Colfax (Califòrnia)|Colfax]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 febrièr]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Colma (Califòrnia)|Colma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 agost]] [[1924]] &amp;nbsp;
|-
| [[Colton (Califòrnia)|Colton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 julhet]] [[1887]] &amp;nbsp;
|-
| [[Colusa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Colusa|Colusa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 junh]] [[1868]] &amp;nbsp;
|-
| [[Commerce (Califòrnia)|Commerce]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 genièr]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Compton (États-Unis)|Compton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 mai]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Concord (Califòrnia)|Concord]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 febrièr]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Corcoran (Califòrnia)|Corcoran]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 agost]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[Corning (Califòrnia)|Corning]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 agost]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Corona (Califòrnia)|Corona]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 julhet]] [[1896]] &amp;nbsp;
|-
| [[Coronado (Califòrnia)|Coronado]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 decembre]] [[1890]] &amp;nbsp;
|-
| [[Corte Madera]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 junh]] [[1916]] &amp;nbsp;
|-
| [[Costa Mesa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 junh]] [[1953]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cotati]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 julhet]] [[1963]] &amp;nbsp;
|-
| [[Covina]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 agost]] [[1901]] &amp;nbsp;
|-
| [[Crescent City (Califòrnia)|Crescent City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Del Norte|Del Norte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 abril]] [[1854]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cudahy (Califòrnia)|Cudahy]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 novembre]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Culver City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 setembre]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cupertino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 octòbre]] [[1955]] &amp;nbsp;
|-
| [[Cypress (Califòrnia)|Cypress]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 julhet]] [[1956]] &amp;nbsp;
|}

== D ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[Daly City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 març]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dana Point]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er genièr]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Danville (Califòrnia)|Danville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1982]] &amp;nbsp;
|-
| [[Davis (Califòrnia)|Davis]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 març]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[Del Mar (Califòrnia)|Del Mar]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 julhet]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Del Rey Oaks]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 setembre]] [[1953]] &amp;nbsp;
|-
| [[Delano (Califòrnia)|Delano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 abril]] [[1915]] &amp;nbsp;
|-
| [[Desert Hot Springs]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 setembre]] [[1963]] &amp;nbsp;
|-
| [[Diamond Bar]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 abril]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dinuba]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 genièr]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dixon (Califòrnia)|Dixon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 març]] [[1878]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dorris (Califòrnia)|Dorris]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 decembre]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dos Palos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 mai]] [[1935]] &amp;nbsp;
|-
| [[Downey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 decembre]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Duarte (Califòrnia)|Duarte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 agost]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dublin (Califòrnia)|Dublin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er febrièr]] [[1982]] &amp;nbsp;
|-
| [[Dunsmuir]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 agost]] [[1909]] &amp;nbsp;
|}

== E ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[East Palo Alto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &amp;nbsp;
|-
| [[Eastvale (Califòrnia)|Eastvale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er octòbre]] [[2010]] &amp;nbsp;
|-
| [[El Cajon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 novembre]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[El Centro]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 abril]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[El Cerrito (Califòrnia)|El Cerrito]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 agost]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[El Monte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 novembre]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[El Segundo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 genièr]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[Elk Grove]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[2000]] &amp;nbsp;
|-
| [[Emeryville (Califòrnia)|Emeryville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 decembre]] [[1896]] &amp;nbsp;
|-
| [[Encinitas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er octòbre]] [[1986]] &amp;nbsp;
|-
| [[Escalon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 març]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Escondido (Califòrnia)|Escondido]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 octòbre]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Etna (Califòrnia)|Etna]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 març]] [[1878]] &amp;nbsp;
|-
| [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 abril]] [[1856]] &amp;nbsp;
|-
| [[Exeter (Califòrnia)|Exeter]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 març]] [[1911]] &amp;nbsp;
|}

== F ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[Fairfax (Califòrnia)|Fairfax]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 març]] [[1931]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fairfield (Califòrnia)|Fairfield]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 decembre]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Farmersville (Califòrnia)|Farmersville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 octòbre]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Humboldt]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 agost]] [[1893]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fillmore (Califòrnia)|Filmore]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 julhet]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[Firebaugh]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 setembre]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[Folsom (Califòrnia)|Folsom]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 abril]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fontana (Califòrnia)|Fontana]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 junh]] [[1952]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fort Bragg (Califòrnia)|Fort Bragg]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 agost]] [[1889]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fort Jones]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 març]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fortuna (Califòrnia)|Fortuna]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Foster City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 abril]] [[1971]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fountain Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 junh]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fowler (Califòrnia)|Fowler]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 junh]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fremont (Califòrnia)|Fremont]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 genièr]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fresno (Califòrnia)|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 octòbre]] [[1885]] &amp;nbsp;
|-
| [[Fullerton (Califòrnia)|Fullerton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 febrièr]] [[1904]] &amp;nbsp;
|}

== G ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada en
|-
| [[Galt (Califòrnia)|Galt]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 agost]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Garden Grove (Califòrnia)|Garden Grove]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 junh]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Gardena (Califòrnia)|Gardena]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 setembre]] [[1930]] &amp;nbsp;
|-
| [[Gilroy]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 març]] [[1870]] &amp;nbsp;
|-
| [[Glendale (Califòrnia)|Glendale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 febrièr]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Glendora (Califòrnia)|Glendora]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 novembre]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Goleta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er febrièr]] [[2002]] &amp;nbsp;
|-
| [[Gonzales (Califòrnia)|Gonzales]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 genièr]] [[1947]] &amp;nbsp;
|-
| [[Grand Terrace]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 novembre]] [[1978]] &amp;nbsp;
|-
| [[Grass Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 març]] [[1893]] &amp;nbsp;
|-
| [[Greenfield (Califòrnia)|Greenfield]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 genièr]] [[1947]] &amp;nbsp;
|-
| [[Gridley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 novembre]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Grover Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 decembre]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Guadalupe (Califòrnia)|Guadalupe]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 agost]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Gustine]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 novembre]] [[1915]] &amp;nbsp;
|}

== H ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Half Moon Bay (Califòrnia)|Half Moon Bay]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 julhet]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hanford (Califòrnia)|Hanford]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 d'agost]] [[1891]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hawaiian Gardens]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 abril]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hawthorne (Califòrnia)|Hawthorne]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 julhet]] [[1922]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hayward (Califòrnia)|Hayward]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 març]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Healdsburg]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 febrièr]] [[1867]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hemet]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hercules (Califòrnia)|Hercules]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 decembre]] [[1900]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hermosa Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 genièr]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hesperia (Califòrnia)|Hesperia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1988]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hidden Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 octòbre]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[Highland (Califòrnia)|Highland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 novembre]] [[1987]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hillsborough (Califòrnia)|Hillsborough]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 mai]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hollister (Califòrnia)|Hollister]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Benito|San Benito]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 març]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[Holtville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Hughson]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 decembre]] [[1972]] &amp;nbsp;
|-
| [[Huntington Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 febrièr]] [[1909]] &amp;nbsp;
|-
| [[Huntington Park (Califòrnia)|Huntington Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er setembre]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Huron (Califòrnia)|Huron]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 mai]] [[1951]] &amp;nbsp;
|}

== I ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Imperial (Califòrnia)|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 julhet]] [[1904]] &amp;nbsp;
|-
| [[Imperial Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 julhet]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Indian Wells]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 julhet]] [[1967]] &amp;nbsp;
|-
| [[Indio]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 mai]] [[1930]] &amp;nbsp;
|-
| [[Industry (Califòrnia)|Industry]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 junh]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Inglewood (Califòrnia)|Inglewood]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 febrièr]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ione (Califòrnia)|Ione]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 març]] [[1953]] &amp;nbsp;
|-
| [[Irvine (Califòrnia)|Irvine]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 decembre]] [[1971]] &amp;nbsp;
|-
| [[Irwindale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 agost]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Isleton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 mai]] [[1923]] &amp;nbsp;
|}

== J ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Jackson (Califòrnia)|Jackson]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 decembre]] [[1905]] &amp;nbsp;
|}
== K ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Kerman (Califòrnia)|Kerman]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 julhet]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[King City (Califòrnia)|King City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 febrièr]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Kingsburg (Califòrnia)|Kingsburg]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 mai]] [[1908]] &amp;nbsp;
|}

== L ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[La Cañada Flintridge]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 novembre]] [[1976]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Habra]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1925]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Habra Heights]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 decembre]] [[1978]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Mesa (Califòrnia)|La Mesa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 febrièr]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Mirada]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 març]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Palma (Califòrnia)|La Palma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 octòbre]] [[1955]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Puente]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er agost]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Quinta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er mai]] [[1982]] &amp;nbsp;
|-
| [[La Verne]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 agost]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lafayette (Califòrnia)|Lafayette]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 julhet]] [[1968]] &amp;nbsp;
|-
| [[Laguna Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 junh]] [[1927]] &amp;nbsp;
|-
| [[Laguna Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 decembre]] [[1991]] &amp;nbsp;
|-
| [[Laguna Niguel]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Laguna Woods]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 març]] [[1999]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lake Elsinore (Califòrnia)|Lake Elsinore]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 abril]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lake Forest (Califòrnia)|Lake Forest]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 decembre]] [[1991]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lakeport (Califòrnia)|Lakeport]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Lake (Califòrnia)|Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 abril]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lakewood (Califòrnia)|Lakewood]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 abril]] [[1954]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lancaster (Califòrnia)|Lancaster]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 novembre]] [[1977]] &amp;nbsp;
|-
| [[Larkspur (Califòrnia)|Larkspur]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er març]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lathrop (Califòrnia)|Lathrop]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lawndale (Califòrnia)|Lawndale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 decembre]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lemon Grove]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1977]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lemoore]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kings (Califòrnia)|Kings]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 julhet]] [[1900]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lincoln (Califòrnia)|Lincoln]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 agost]] [[1890]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lindsay (Califòrnia)|Lindsay]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 febrièr]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Live Oak]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sutter|Sutter]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 genièr]] [[1947]] &amp;nbsp;
|-
| [[Livermore]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er abril]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Livingston (Califòrnia)|Livingston]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 setembre]] [[1922]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lodi (Califòrnia)|Lodi]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 decembre]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Loma Linda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 setembre]] [[1970]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lomita]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 junh]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lompoc]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 agost]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Long Beach (Califòrnia)|Long Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 decembre]] [[1897]] &amp;nbsp;
|-
| [[Loomis (Califòrnia)|Loomis]] &amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 decembre]] [[1984]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Alamitos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er març]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Altos (Califòrnia)|Los Altos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1952]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Altos Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 genièr]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 abril]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Banos (Califòrnia)|Los Banos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Merced|Merced]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 mai]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Los Gatos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 agost]] [[1887]] &amp;nbsp;
|-
| [[Loyalton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sierra (Califòrnia)|Sierra]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 agost]] [[1901]] &amp;nbsp;
|-
| [[Lynwood (Califòrnia)|Lynwood]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 julhet]] [[1921]] &amp;nbsp;
|}

== M ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Madera (Califòrnia)|Madera]]  || [[Comtat de Madera|Madera]]  || [[27 març]] [[1907]]  
|-
| [[Malibu (Califòrnia)|Malibu]]  || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]  || [[28 març]] [[1991]] 
|-
| [[Mammoth Lakes]] || [[Comtat de Mono|Mono]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 agost]] [[1984]]  
|-
| [[Manhattan Beach (Califòrnia)|Manhattan Beach]]  || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]  || [[12 decembre]] [[1912]] 
|-
| [[Manteca]] || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]  || [[5 junh]] [[1918]]   
|-
| [[Maricopa (Califòrnia)|Maricopa]]  || [[Comtat de Kern|Kern]]  || [[25 julhet]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Marina (Califòrnia)|Marina]]  || [[Comtat de Monterey|Monterey]]  || [[13 novembre]] [[1975]] 
|-
| [[Martinez (Califòrnia)|Martinez]]  || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]  || [[1er abril]] [[1876]] 
|-
| [[Marysville (Califòrnia)|Marysville]]  || [[Comtat de Yuba|Yuba]]  || [[5 febrièr]] [[1851]] 
|-
| [[Maywood (Califòrnia)|Maywood]]  || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]] || [[2 setembre]] [[1924]] 
|-
| [[McFarland (Califòrnia)|McFarland]]  || [[Comtat de Kern|Kern]]  || [[18 julhet]] [[1957]]  
|-
| [[Mendota (Califòrnia)|Mendota]]  || [[Comtat de Fresno|Fresno]]  || [[17 junh]] [[1942]] 
|-
| [[Menifee (Califòrnia)|Menifee]]  || [[Comtat de Riverside|Riverside]]  || [[1er octòbre]] [[2008]] 
|-
| [[Menlo Park]]  || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]] || [[23 novembre]] [[1927]]  
|-
| [[Merced (Califòrnia)|Merced]]  || [[Comtat de Merced|Merced]]  || [[1er abril]] [[1889]] 
|-
| [[Mill Valley]] || [[Comtat de Marin|Marin]]  || [[1er setembre]] [[1900]] 
|-
| [[Millbrae (Califòrnia)|Millbrae]] || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]  || [[14 genièr]] [[1948]] 
|-
| [[Milpitas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 genièr]] [[1954]] &amp;nbsp;
|-
| [[Mission Viejo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 març]] [[1988]] &amp;nbsp;
|-
| [[Modesto (Califòrnia)|Modesto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 agost]] [[1884]] &amp;nbsp;
|-
| [[Monrovia (Califòrnia)|Monrovia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 decembre]] [[1887]] &amp;nbsp;
|-
| [[Montague (Califòrnia)|Montague]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 genièr]] [[1909]] &amp;nbsp;
|-
| [[Montclair (Califòrnia)|Montclair]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 abril]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Monte Sereno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 mai]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Montebello (Califòrnia)|Montebello]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 octòbre]] [[1920]] &amp;nbsp;
|-
| [[Monterey (Califòrnia)|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 junh]] [[1890]] &amp;nbsp;
|-
| [[Monterey Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 mai]] [[1916]] &amp;nbsp;
|-
| [[Moorpark]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &amp;nbsp;
|-
| [[Moraga]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 novembre]] [[1974]] &amp;nbsp;
|-
| [[Moreno Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 decembre]] [[1984]] &amp;nbsp;
|-
| [[Morgan Hill]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 novembre]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Morro Bay]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 julhet]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Mount Shasta (ville)|Mount Shasta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 mai]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Mountain View (Califòrnia)|Mountain View]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 novembre]] [[1902]] &amp;nbsp;
|-
| [[Murrieta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1991]] &amp;nbsp;
|}

== N ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Napa (Califòrnia)|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 març]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[National City (Califòrnia)|National City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 setembre]] [[1887]] &amp;nbsp;
|-
| [[Needles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 octòbre]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[Nevada City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 abril]] [[1856]] &amp;nbsp;
|-
| [[Newark (Califòrnia)|Newark]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 setembre]] [[1955]] &amp;nbsp;
|-
| [[Newman (Califòrnia)|Newman]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 junh]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Newport Beach (Califòrnia)|Newport Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er setembre]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Norco (Califòrnia)|Norco]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 decembre]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Norwalk (Califòrnia)|Norwalk]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 agost]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Novato]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1960]] &amp;nbsp;
|}

== O ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Oakdale (Califòrnia)|Oakdale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 novembre]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Oakland (Califòrnia)|Oakland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 mai]] [[1852]] &amp;nbsp;
|-
| [[Oakley (Califòrnia)|Oakley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1999]] &amp;nbsp;
|-
| [[Oceanside (Califòrnia)|Oceanside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 julhet]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ojai]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 agost]] [[1921]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ontario (Califòrnia)|Ontario]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 decembre]] [[1891]] &amp;nbsp;
|-
| [[Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 abril]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Orange Cove]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1948]] &amp;nbsp;
|-
| [[Orinda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1985]] &amp;nbsp;
|-
| [[Orland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Glenn|Glenn]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 novembre]] [[1909]] &amp;nbsp;
|-
| [[Oroville (Califòrnia)|Oroville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 genièr]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Oxnard]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 junh]] [[1903]] &amp;nbsp;
|}

== P ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Pacific Grove]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 julhet]] [[1889]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pacifica (Califòrnia)|Pacifica]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 novembre]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Palm Desert]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 novembre]] [[1973]] &amp;nbsp;
|-
| [[Palm Springs (Califòrnia)|Palm Springs]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 abril]] [[1938]] &amp;nbsp;
|-
| [[Palmdale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 agost]] [[1962]] &amp;nbsp;
|-
| [[Palo Alto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 abril]] [[1894]] &amp;nbsp;
|-
| [[Palos Verdes Estates]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 decembre]] [[1939]] &amp;nbsp;
|-
| [[Paradise (Califòrnia)|Paradise]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Butte (Califòrnia)|Butte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 de novembre]] [[1979]] &amp;nbsp;
|-
| [[Paramount (Califòrnia)|Paramount]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 genièr]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Parlier (Califòrnia)|Parlier]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 novembre]] [[1921]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pasadena]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 junh]] [[1886]] &amp;nbsp;
|-
| [[Paso Robles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 març]] [[1889]] &amp;nbsp;
|-
| [[Patterson (Califòrnia)|Patterson]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 decembre]] [[1919]] &amp;nbsp;
|-
| [[Perris]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 mai]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Petaluma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 abril]] [[1858]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pico Rivera]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 genièr]] [[1958]] &amp;nbsp;
|-
| [[Piedmont (Califòrnia)|Piedmont]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 genièr]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pinole]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 junh]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pismo Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 abril]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pittsburg (Califòrnia)|Pittsburg]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 junh]] [[1903]] &amp;nbsp;
|-
| [[Placentia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 decembre]] [[1926]] &amp;nbsp;
|-
| [[Placerville (Califòrnia)|Placerville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'El Dorado|El Dorado]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 mai]] [[1854]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pleasant Hill (Califòrnia)|Pleasant Hill]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 novembre]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pleasanton (Califòrnia)|Pleasanton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 junh]] [[1894]] &amp;nbsp;
|-
| [[Plymouth (Califòrnia)|Plymouth]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 febrièr]] [[1917]] &amp;nbsp;
|-
| [[Point Arena]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 julhet]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Pomona (Califòrnia)|Pomona]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 genièr]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Port Hueneme]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 març]] [[1948]] &amp;nbsp;
|-
| [[Porterville (Califòrnia)|Porterville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 mai]] [[1902]] &amp;nbsp;
|-
| [[Portola (Califòrnia)|Portola]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Plumas|Plumas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 mai]] [[1946]] &amp;nbsp;
|-
| [[Portola Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 julhet]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Poway]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1980]] &amp;nbsp;
|}

== R ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Rancho Cordova]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[2003]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rancho Cucamonga]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 novembre]] [[1977]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rancho Mirage]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 agost]] [[1973]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rancho Palos Verdes]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 setembre]] [[1973]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rancho Santa Margarita]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er genièr]] [[2000]] &amp;nbsp;
|-
| [[Red Bluff]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 març]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Redding (Califòrnia)|Redding]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 octòbre]] [[1887]] &amp;nbsp;
|-
| [[Redlands (Califòrnia)|Redlands]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 decembre]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Redondo Beach (Califòrnia)|Redondo Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 abril]] [[1892]] &amp;nbsp;
|-
| [[Redwood City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 mai]] [[1867]] &amp;nbsp;
|-
| [[Reedley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 febrièr]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rialto (Califòrnia)|Rialto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 novembre]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Richmond (Califòrnia)|Richmond]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 agost]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ridgecrest]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 novembre]] [[1963]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rio Dell]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 febrièr]] [[1965]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rio Vista (Califòrnia)|Rio Vista]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[6 genièr]] [[1894]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ripon (Califòrnia)|Ripon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 de novembre]] [[1945]] &amp;nbsp;
|-
| [[Riverbank]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 agost]] [[1922]] &amp;nbsp;
|-
| [[Riverside (Califòrnia)|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 octòbre]] [[1883]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rocklin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 febrièr]] [[1893]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rohnert Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 agost]] [[1962]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rolling Hills (Califòrnia)|Rolling Hills]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 genièr]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rolling Hills Estates]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 setembre]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Rosemead]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 agost]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Roseville (Califòrnia)|Roseville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Placer|Placer]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 abril]] [[1909]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ross (Califòrnia)|Ross]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 agost]] [[1908]] &amp;nbsp;
|}

== S ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sacramento|Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 febrièr]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[Saint Helena (Califòrnia)|Saint Helena]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 març]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Salinas (Califòrnia)|Salinas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 març]] [[1874]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Anselmo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 abril]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Bernardino (Califòrnia)|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 agost]] [[1869]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Bruno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 decembre]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Carlos (Califòrnia)|San Carlos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 julhet]] [[1925]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Clemente (Califòrnia)|San Clemente]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 febrièr]] [[1928]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Dimas]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 agost]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Fernando (Califòrnia)|San Fernando]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 agost]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Francisco]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[San Francisco]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 abril]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Gabriel (Califòrnia)|San Gabriel]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 abril]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Jacinto (Califòrnia)|San Jacinto]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 abril]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Joaquin (Califòrnia)|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[14 febrièr]] [[1920]] &amp;nbsp;
|-
| [[San José (Califòrnia)|San Jose]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 març]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Juan Bautista (Califòrnia)|San Juan Bautista]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Benito|San Benito]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 mai]] [[1896]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Juan Capistrano (Califòrnia)|San Juan Capistrano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 abril]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Leandro]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 març]] [[1872]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Luis Obispo|San Luis Obispo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 febrièr]] [[1856]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Marcos (Califòrnia)|San Marcos]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 genièr]] [[1963]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Marino (Califòrnia)|San Marino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 abril]] [[1913]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Mateo (Califòrnia)|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 setembre]] [[1894]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Pablo (Califòrnia)|San Pablo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 abril]] [[1948]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Rafael (Califòrnia)|San Rafael]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[18 febrièr]] [[1874]] &amp;nbsp;
|-
| [[San Ramon (Califòrnia)|San Ramon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1983]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sand City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 mai]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sanger (Califòrnia)|Sanger]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 mai]] [[1911]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Ana (Califòrnia)|Santa Ana]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er junh]] [[1886]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Barbara (Califòrnia)|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 abril]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Clara (Califòrnia)|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 julhet]] [[1852]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Clarita]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 decembre]] [[1987]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[31 març]] [[1866]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Fe Springs]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 mai]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Maria (Califòrnia)|Santa Maria]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 setembre]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Monica]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 novembre]] [[1886]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Paula]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 abril]] [[1902]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santa Rosa (Califòrnia)|Santa Rosa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 març]] [[1868]] &amp;nbsp;
|-
| [[Santee (Califòrnia)|Santee]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1980]] &amp;nbsp;
|-
| [[Saratoga (Califòrnia)|Saratoga]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 octòbre]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sausalito (Califòrnia)|Sausalito]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 setembre]] [[1893]] &amp;nbsp;
|-
| [[Scotts Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 agost]] [[1966]] &amp;nbsp;
|-
| [[Seal Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 octòbre]] [[1915]] &amp;nbsp;
|-
| [[Seaside (Califòrnia)|Seaside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 octòbre]] [[1954]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sebastopol (Califòrnia)|Sebastopol]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 junh]] [[1902]] &amp;nbsp;
|-
| [[Selma (Califòrnia)|Selma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Fresno|Fresno]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 març]] [[1893]] &amp;nbsp;
|-
| [[Shafter (Califòrnia)|Shafter]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1938]] &amp;nbsp;
|-
| [[Shasta Lake (Califòrnia)|Shasta Lake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Shasta|Shasta]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 julhet]] [[1993]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sierra Madre (Califòrnia)|Sierra Madre]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 febrièr]] [[1907]] &amp;nbsp;
|-
| [[Signal Hill (Califòrnia)|Signal Hill]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 abril]] [[1924]] &amp;nbsp;
|-
| [[Simi Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[10 octòbre]] [[1969]] &amp;nbsp;
|-
| [[Solana Beach]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1986]] &amp;nbsp;
|-
| [[Soledad (Califòrnia)|Soledad]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Monterey|Monterey]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 març]] [[1921]] &amp;nbsp;
|-
| [[Solvang]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Barbara|Santa Barbara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er mai]] [[1985]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sonoma (Califòrnia)|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[3 setembre]] [[1883]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sonora (Califòrnia)|Sonora]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tuolumne|Tuolumne]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er mai]] [[1851]] &amp;nbsp;
|-
| [[South El Monte]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 julhet]] [[1958]] &amp;nbsp;
|-
| [[South Gate (Califòrnia)|South Gate]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[20 genièr]] [[1923]] &amp;nbsp;
|-
| [[South Lake Tahoe]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'El Dorado|El Dorado]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 novembre]] [[1965]] &amp;nbsp;
|-
| [[South Pasadena (Califòrnia)|South Pasadena]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 març]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[South San Francisco]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 setembre]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Stanton (Califòrnia)|Stanton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 junh]] [[1956]] &amp;nbsp;
|-
| [[Stockton (Califòrnia)|Stockton]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 julhet]] [[1850]] &amp;nbsp;
|-
| [[Suisun City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 octòbre]] [[1868]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sunnyvale (Califòrnia)|Sunnyvale]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Clara|Santa Clara]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 decembre]] [[1912]] &amp;nbsp;
|-
| [[Susanville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Lassen|Lassen]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[24 agost]] [[1900]] &amp;nbsp;
|-
| [[Sutter Creek]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Amador|Amador]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 febrièr]] [[1913]] &amp;nbsp;
|}

== T ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Taft (Califòrnia)|Taft]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 novembre]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tehachapi]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[13 agost]] [[1909]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tehama (Califòrnia)|Tehama]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tehama|Tehama]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 julhet]] [[1906]] &amp;nbsp;
|-
| [[Temecula (Califòrnia)|Temecula]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er decembre]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Temple City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 mai]] [[1960]] &amp;nbsp;
|-
| [[Thousand Oaks]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 octòbre]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tiburon (Califòrnia)|Tiburon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Marin|Marin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 junh]] [[1964]] &amp;nbsp;
|-
| [[Torrance]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[12 mai]] [[1921]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tracy (Califòrnia)|Tracy]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Joaquin|San Joaquin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 julhet]] [[1910]] &amp;nbsp;
|-
| [[Trinidad (Califòrnia)|Trinidad]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 novembre]] [[1870]] &amp;nbsp;
|-
| [[Truckee (Califòrnia)|Truckee]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Nevada (Califòrnia)|Nevada]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 març]] [[1993]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tulare (Califòrnia)|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[5 abril]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tulelake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er març]] [[1937]] &amp;nbsp;
|-
| [[Turlock]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 febrièr]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Tustin (Califòrnia)|Tustin]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 setembre]] [[1927]] &amp;nbsp;
|-
| [[Twentynine Palms]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 novembre]] [[1987]] &amp;nbsp;
|}

== U ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Ukiah (Califòrnia)|Ukiah]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[8 març]] [[1876]] &amp;nbsp;
|-
| [[Union City (Califòrnia)|Union City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Alameda|Alameda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[26 genièr]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Upland (Califòrnia)|Upland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[15 mai]] [[1906]] &amp;nbsp;
|}

== V ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Vacaville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 agost]] [[1892]] &amp;nbsp;
|-
| [[Vallejo (ville)|Vallejo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Solano|Solano]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 març]] [[1868]] &amp;nbsp;
|-
| [[Ventura (Califòrnia)|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Ventura|Ventura]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 abril]] [[1866]] &amp;nbsp;
|-
| [[Vernon (Califòrnia)|Vernon]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 setembre]] [[1905]] &amp;nbsp;
|-
| [[Victorville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 setembre]] [[1962]] &amp;nbsp;
|-
| [[Villa Park (Califòrnia)|Villa Park]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 genièr]] [[1962]] &amp;nbsp;
|-
| [[Visalia]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 febrièr]] [[1874]] &amp;nbsp;
|-
| [[Vista (Califòrnia)|Vista]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Diego|San Diego]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[28 genièr]] [[1963]] &amp;nbsp;
|}

== W ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Walnut (Califòrnia)|Walnut]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 genièr]] [[1959]] &amp;nbsp;
|-
| [[Walnut Creek (Califòrnia)|Walnut Creek]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Contra Costa|Contra Costa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 octòbre]] [[1914]] &amp;nbsp;
|-
| [[Wasco (Califòrnia)|Wasco]] || [[Comtat de Kern|Kern]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 decembre]] [[1945]] &amp;nbsp;
|-
| [[Waterford (Califòrnia)|Waterford]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Stanislaus|Stanislaus]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[7 novembre]] [[1969]] &amp;nbsp;
|-
| [[Watsonville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 març]] [[1868]] &amp;nbsp;
|-
| [[Weed (Califòrnia)|Weed]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 genièr]] [[1961]] &amp;nbsp;
|-
| [[West Covina]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 febrièr]] [[1923]] &amp;nbsp;
|-
| [[West Hollywood (Califòrnia)|West Hollywood]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[29 novembre]] [[1984]] &amp;nbsp;
|-
| [[West Sacramento]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er genièr]] [[1987]] &amp;nbsp;
|-
| [[Westlake Village]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[11 decembre]] [[1981]] &amp;nbsp;
|-
| [[Westminster (Califòrnia)|Westminster]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 març]] [[1957]] &amp;nbsp;
|-
| [[Westmorland (Califòrnia)|Westmorland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Imperial|Imperial]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[30 junh]] [[1934]] &amp;nbsp;
|-
| [[Wheatland (Califòrnia)|Wheatland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Yuba|Yuba]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 abril]] [[1874]] &amp;nbsp;
|-
| [[Whittier (Califòrnia)|Whittier]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Los Angeles|Los Angeles]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[25 febrièr]] [[1898]] &amp;nbsp;
|-
| [[Wildomar]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Riverside|Riverside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[2010]] &amp;nbsp;
|-
| [[Williams (Califòrnia)|Williams]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Colusa|Colusa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[17 mai]] [[1920]] &amp;nbsp;
|-
| [[Willits]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Mendocino|Mendocino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[19 novembre]] [[1888]] &amp;nbsp;
|-
| [[Willows (Califòrnia)|Willows]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Glenn|Glenn]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 de genièr]] [[1886]] &amp;nbsp;
|-
| [[Windsor (Califòrnia)|Windsor]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sonoma|Sonoma]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[1er julhet]] [[1992]] &amp;nbsp;
|-
| [[Winters (Califòrnia)|Winters]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[9 febrièr]] [[1898]] &amp;nbsp;
|-
| [[Woodlake]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Tulare|Tulare]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 setembre]] [[1941]] &amp;nbsp;
|-
| [[Woodland (Califòrnia)|Woodland]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Yolo|Yolo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[22 febrièr]] [[1871]] &amp;nbsp;
|-
| [[Woodside (Califòrnia)|Woodside]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Mateo|San Mateo]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[16 novembre]] [[1956]] &amp;nbsp;
|}

== Y ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Vila !! Comtat !! Incorporada lo
|-
| [[Yorba Linda]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat d'Orange (Califòrnia)|Orange]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[2 de novembre]] [[1967]] &amp;nbsp;
|-
| [[Yountville]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Napa|Napa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[4 febrièr]] [[1965]] &amp;nbsp;
|-
| [[Yreka]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Siskiyou|Siskiyou]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[21 abril]] [[1857]] &amp;nbsp;
|-
| [[Yuba City]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de Sutter|Sutter]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[23 genièr]] [[1908]] &amp;nbsp;
|-
| [[Yucaipa]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 de novembre]] [[1989]] &amp;nbsp;
|-
| [[Yucca Valley]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[Comtat de San Bernardino|San Bernardino]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || [[27 de novembre]] [[1991]] &amp;nbsp;
|}

== Ligams extèrnes ==

* [https://web.archive.org/web/20060407061354/http://www.cacities.org/resource_files/20455.city%20list.pdf cacities.org Lista de las 478 vilas amb ##son populacion], mise à jour du [[3 octòbre]] [[2003]].

==Nòtas e referéncias==
{{Traduccion/Referéncia|fr|Liste des municipalités de Californie}}</text>
      <sha1>emsid5o5ra305fgg3dut6rxyfxmivim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yves Coppens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183031</id>
    <revision>
      <id>2506420</id>
      <parentid>2264062</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>20932</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categoria:Naissença en 1934 + Categoria:Decès en 2022</comment>
      <origin>2506420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="5qaqrobvorvua3xyddgux9patb8kmnt" xml:space="preserve">[[File:Yves Coppens detail.jpg|thumb|right|250px|Yves Coppens]]
'''Yves Coppens''', nascut lo [[9 d'agost]] de [[1934]] a [[Vannes]] ([[Morbihan]]), es un [[Paleontologia|paleontològ]] e [[Paleoantropologia|paleoantropològ]] [[França|francés]], [[professor emerit]] al [[Musèu nacional d'istòria naturala]] e al [[Collègi de França]].

Son nom es estacat en França a la descobèrta, en 1974 en [[Etiopia]], del fossil d'[[Australopitèc]] escaissat [[Lucy (australopitèc)|Lucy]], coma codirector de la còla que lo metèt a jorn, amb l'american [[Donald Johanson]] e lo francés [[Maurice Taieb]].

{{ORDENA:Coppens, Yves}}
[[Categoria:Paleontològ francés]]
[[Categoria:Naissença en 1934]]
[[Categoria:Decès en 2022]]</text>
      <sha1>5qaqrobvorvua3xyddgux9patb8kmnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ramon Feraud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193180</id>
    <revision>
      <id>2506378</id>
      <parentid>2403073</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="kgvjf5yl05ssma2a5g676fn0iwhudub" xml:space="preserve">{{Omon|Feraud}}
{{esbòs}}
'''Ramon Feraud''' (''Ramoun Feraud''&lt;ref name=TdF&gt;[[Frederic Mistral]]. ''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=feraud Lo Tresaur dau Felibritge]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=bTHORiSEq-wC&amp;lpg=PA397&amp;ots=yooTyhXucD&amp;dq=%22d%C3%B3u%20Puget%22&amp;pg=PA397#v=onepage&amp;q=%22d%C3%B3u%20Puget%22&amp;f=false Lou Brusc], 1881&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jóusè Giordan. [https://biblio.cieldoc.com/libre/integral/libr0205.pdf Lu Terignoun]&lt;/ref&gt; en [[nòrma mistralenca]]; ''Ra(i)mon Feraut'' en [[occitan ancian]]; [[Ilonça]]{{refnec}}, v. 1245―v. 1320-1324&lt;ref&gt;Veire : Études historiques sur l'ancien comté de Nice. III, {{p.|37}}&lt;/ref&gt;) èra un trobador [[País Niçard|niçard]]&lt;ref name=TdF/&gt;, puèi prior de [[Roquesteron de Grassa|Roquesteron]] e autor de ''la vida de Sant Honorat''&lt;ref name=TdF/&gt; e ''la vida de Sant Porcari''&lt;ref&gt;https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Pourcari&lt;/ref&gt;. Es lo filh de [[Guilhèm Feraud III de Torama]], senhor d'[[Ilonça]]&lt;ref&gt;[https://www.departement06.fr/documents/Import/decouvrir-les-am/rr89-1984-02.pdf André Compan, ''Raimon Feraut, troubadour Nissart ({{XIIIe}}-{{XIVe}} siècles)'']&lt;/ref&gt;.

==Veire tanben==
===Bibliografia===
*  ''Études historiques sur l'ancien comté de Nice. III. Le troubadour Raymond Feraud, son temps, sa vie et ses œuvres'', {{p.|5-68}}, Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes, 1873, tome II  [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61507148/f21.item.zoom (''lire en ligne'')]
* [[Antoine Léandre Sardou]], ''La vida de Saint Honorat. Légende en vers provençaux par Raymond Feraud troubadour niçois du {{XIIIe}} siècle. Notice sur l'auteur et son œuvre'', dans ''Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes'', 1875, tome III, {{p.|V-XX}} [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5690241j/f7.image (''lire en ligne'')]
* [https://www.departement06.fr/documents/Import/decouvrir-les-am/rr89-1984-02.pdf André Compan, ''Raimon Feraut, troubadour Nissart ({{XIIIe}}-{{XIVe}} siècles)'']
* Clovis Brunel, ''Le comput en vers provençaux attribué à Raimon Féraut'', {{p.|269-287}}, Annales du Midi, 1924, volume 36, {{Numéro|141}} [http://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1924_num_36_141_8263 (''lire en ligne'')]
===Articles connèxes===
*[[Lista de trobadors e trobairises]]
===Ligams extèrnes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=N/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl|Portal Occitània|Portal Provença|Portal musica|LitOc}}
{{Autoritats}}

[[Categoria:Autor provençau]]
[[Categoria:Religiós provençau]]
[[Categoria:Trobador provençau dau sègle XIII]]
[[Categoria:Trobador provençau dau sègle XIV]]</text>
      <sha1>kgvjf5yl05ssma2a5g676fn0iwhudub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fraire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200680</id>
    <revision>
      <id>2506344</id>
      <parentid>2502304</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poiuytrell</username>
        <id>61256</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2506344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="2cawcbk8fcu68bxps9ohzg7omjg21y6" xml:space="preserve">{{ortografia}}
&lt;!--Article redigit en lengadocian--&gt; 
Lo '''fraire'''  (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''.

Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''.

Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'', 'recoquet''' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon'').

Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'', ''frairast''(''r'')''e''/''hairast''(''r'')''e'').

Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''.
Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''.</text>
      <sha1>2cawcbk8fcu68bxps9ohzg7omjg21y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506345</id>
      <parentid>2506344</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poiuytrell</username>
        <id>61256</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2506345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="k9qmkz5un2w21rv1l9r7i8bh6ag3scs" xml:space="preserve">{{ortografia}}
&lt;!--Article redigit en lengadocian--&gt; 
Lo '''fraire'''  (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''.

Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''.

Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'', ''recoquet'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon'').

Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'', ''frairast''(''r'')''e''/''hairast''(''r'')''e'').

Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''.
Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''.</text>
      <sha1>k9qmkz5un2w21rv1l9r7i8bh6ag3scs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sòrre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200681</id>
    <revision>
      <id>2506343</id>
      <parentid>2502305</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poiuytrell</username>
        <id>61256</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2506343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1253" sha1="j37xod1q4ns4ykjj5063ozbtxjy0eqv" xml:space="preserve">{{ortografia}}

&lt;!--Article redigit en lengadocian--&gt; 

La '''sòrre'''  (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''.

La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''.

La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''cacandra'', ''cacambra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?),  ''coassona'', ''cogossòla'', ''cova-niset'', ''petona'',  ''rasclona'', ''recoqueta'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona'').

La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra''' (en gascon: ''mieia seror'', ''seror de mieitat'').

Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''.
Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''.</text>
      <sha1>j37xod1q4ns4ykjj5063ozbtxjy0eqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faudel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201422</id>
    <revision>
      <id>2506362</id>
      <timestamp>2026-08-09T13:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]] '''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]]. »</comment>
      <origin>2506362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="i2y04ld5xet9zdq5zfg3kpt0a346zzg" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].</text>
      <sha1>i2y04ld5xet9zdq5zfg3kpt0a346zzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506363</id>
      <parentid>2506362</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="m8xbkucclge1lgqyoavxhaeyzqh7mdc" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].

En [[Occitània]], es conegut pels tubes ''Tellement N'brick (Tellement je t'aime)'' en 1997 (que las paraulas mesclan de francés e d'arab), ''Dis-moi'' en 1999, o encara ''Mon pays'' de caps la fin de 2006.</text>
      <sha1>m8xbkucclge1lgqyoavxhaeyzqh7mdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506364</id>
      <parentid>2506363</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="619" sha1="e0bq7nfe11yrgopw9qkuem4jj1iecie" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].

En [[Occitània]], es conegut pels tubes ''Tellement N'brick (Tellement je t'aime)'' en 1997 (que las paraulas mesclan de francés e d'arab), ''Dis-moi'' fin 1998, ''Je veux vivre'' en 2003 o encara ''Mon pays'' en 2006.</text>
      <sha1>e0bq7nfe11yrgopw9qkuem4jj1iecie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506365</id>
      <parentid>2506364</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="812" sha1="9pt89o1woqwk0p1g0vo65jfdmcm8dt4" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].

En [[Occitània]], es conegut pels tubes ''Tellement N'brick (Tellement je t'aime)'' en 1997 (que las paraulas mesclan de francés e d'arab), ''Dis-moi'' fin 1998, ''Je veux vivre'' en 2003 o encara ''Mon pays'' en 2006.

[[Categoria:Musica magrebina]]
[[Categoria:Naissença en 1978]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]</text>
      <sha1>9pt89o1woqwk0p1g0vo65jfdmcm8dt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506368</id>
      <parentid>2506365</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="813" sha1="psuvg7vv4wjnzydivjp122tbaju48u2" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].

En [[Occitània]], es conegut pels tubes ''Tellement N'brick (Tellement je t'aime)'' fin 1997 (que las paraulas mesclan de francés e d'arab), ''Dis-moi'' fin 1998, ''Je veux vivre'' en 2003 o encara ''Mon pays'' en 2006.

[[Categoria:Musica magrebina]]
[[Categoria:Naissença en 1978]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]</text>
      <sha1>psuvg7vv4wjnzydivjp122tbaju48u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506369</id>
      <parentid>2506368</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="f4qicxrg720n2h5o07uri8fwosod721" xml:space="preserve">[[Imatge:Faudel 1999.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire [[francés]] '''Faudel''', aquí en [[Occitània]], a [[Canas]] ([[Provença]]) en 1999]]
'''Faudel Belloua''' (en arab : فُضيل بيلوى), nascut en [[França]] lo 6 de junh de 1978 a [[Mantes la Jolie]] ([[Ivelinas|Ivelines]]), es un cantaire de [[Raï|raï]] [[França|franco]]-[[Argeria|argerian]] naturalizat [[Marròc|marroquin]].

En [[Occitània]], es conegut pels tubes ''Tellement N'brick (Tellement je t'aime)'' fin 1997 (que las paraulas mesclan de [[francés]] e d'[[Arabi|arab]]), ''Dis-moi'' fin 1998, ''Je veux vivre'' en 2003 o encara ''Mon pays'' en 2006.

[[Categoria:Musica magrebina]]
[[Categoria:Naissença en 1978]]
[[Categoria:Cantaire francés]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]</text>
      <sha1>f4qicxrg720n2h5o07uri8fwosod721</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FestiVous</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201423</id>
    <revision>
      <id>2506377</id>
      <timestamp>2026-08-09T16:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge provençal ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]].   ==Los pairins e mairinas del festenal== * 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Jérémy Couraud]], [[Benjamin Vautier|Ben]] * 2010 : Patrice Arnaudo * 2011 : [[Joan Luc Domenge]] * 2012 : Jean-Pierre Belmon * 2013 : Angélique et Jérémie Marçais * 2014 : Xavier Borriglione * 2016 : Jean-Fran... »</comment>
      <origin>2506377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="lpwsqk61s7dz9x4igfln19scvag16ya" xml:space="preserve">Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge provençal ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]]. 

==Los pairins e mairinas del festenal==
* 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Jérémy Couraud]], [[Benjamin Vautier|Ben]]
* 2010 : Patrice Arnaudo
* 2011 : [[Joan Luc Domenge]]
* 2012 : Jean-Pierre Belmon
* 2013 : Angélique et Jérémie Marçais
* 2014 : Xavier Borriglione
* 2016 : Jean-François Marro
* 2018 : Richard Cairaschi
* 2022 : Eve Fumaroli et Sylvain Casagrande 
* 2024 : Olivier Pasquetti
* 2026 : Loïc Borriglione</text>
      <sha1>lpwsqk61s7dz9x4igfln19scvag16ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506381</id>
      <parentid>2506377</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="614" sha1="6crg72rjgbtpd85xz4jun0axio0bmzt" xml:space="preserve">Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge [[Provença|provençal]] ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]]. 

==Los pairins e mairinas del festenal==
* 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Jérémy Couraud]], [[Benjamin Vautier|Ben]]
* 2010 : Patrice Arnaudo
* 2011 : [[Joan Luc Domenge]]
* 2012 : Jean-Pierre Belmon
* 2013 : Angélique et Jérémie Marçais
* 2014 : Xavier Borriglione
* 2016 : Jean-François Marro
* 2018 : Richard Cairaschi
* 2022 : Eve Fumaroli et Sylvain Casagrande 
* 2024 : Olivier Pasquetti
* 2026 : Loïc Borriglione</text>
      <sha1>6crg72rjgbtpd85xz4jun0axio0bmzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506391</id>
      <parentid>2506381</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="83ufez1zux0f5koqlxay91wufvppy2t" xml:space="preserve">Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge [[Provença|provençal]] ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]]. 

==Los pairins e mairinas del festenal==
* 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Djé Balèti|Jérémy Couraut]], [[Benjamin Vautier|Ben]]
* 2010 : Patrice Arnaudo
* 2011 : [[Joan Luc Domenge]]
* 2012 : Jean-Pierre Belmon
* 2013 : Angélique et Jérémie Marçais
* 2014 : Xavier Borriglione
* 2016 : Jean-François Marro
* 2018 : Richard Cairaschi
* 2022 : Eve Fumaroli et Sylvain Casagrande 
* 2024 : Olivier Pasquetti
* 2026 : Loïc Borriglione</text>
      <sha1>83ufez1zux0f5koqlxay91wufvppy2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506399</id>
      <parentid>2506391</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="693" sha1="0abqx1oaw5n37z5fdp8u3m7igs6ticp" xml:space="preserve">Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge [[Provença|provençal]] ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]]. 

==Los pairins e mairinas del festenal==
* 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Djé Balèti|Jérémy Couraut]], [[Benjamin Vautier|Ben]]
* 2010 : Patrice Arnaudo
* 2011 : [[Joan Luc Domenge]]
* 2012 : Jean-Pierre Belmon
* 2013 : Angélique et Jérémie Marçais
* 2014 : Xavier Borriglione
* 2016 : Jean-François Marro
* 2018 : Richard Cairaschi
* 2022 : Eve Fumaroli et Sylvain Casagrande 
* 2024 : Olivier Pasquetti
* 2026 : Loïc Borriglione

[[Categoria:Festenal en França]]
[[Categoria:Festenal occitan]]</text>
      <sha1>0abqx1oaw5n37z5fdp8u3m7igs6ticp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506412</id>
      <parentid>2506399</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Los pairins e mairinas del festenal */</comment>
      <origin>2506412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="697" sha1="3kc5ozo4dkhnoourrv1jp3hxtzda8kh" xml:space="preserve">Lo '''FestiVous''' es un festenal occitan lançat en 2009 a [[Ilonça]], vilatge [[Provença|provençal]] ont èra nascut lo [[trobador]] del sègle XIII [[Ramon Feraud]]. 

==Los pairins e mairinas del festenal==
* 2009 : [[Gigi de Nissa|Louis Pastorelli]], [[Djé Balèti|Jérémy Couraut]], [[Benjamin Vautier|Ben]]
* 2010 : Patrice Arnaudo
* 2011 : [[Joan Luc Domenge]]
* 2012 : [[Jean-Pierre Belmon]]
* 2013 : Angélique et Jérémie Marçais
* 2014 : Xavier Borriglione
* 2016 : Jean-François Marro
* 2018 : Richard Cairaschi
* 2022 : Eve Fumaroli et Sylvain Casagrande 
* 2024 : Olivier Pasquetti
* 2026 : Loïc Borriglione

[[Categoria:Festenal en França]]
[[Categoria:Festenal occitan]]</text>
      <sha1>3kc5ozo4dkhnoourrv1jp3hxtzda8kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paulinet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201424</id>
    <redirect title="Paulinh (Albigés)" />
    <revision>
      <id>2506390</id>
      <timestamp>2026-08-09T16:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jfblanc</username>
        <id>104</id>
      </contributor>
      <comment>Jfblanc  a desplaçat la pagina [[Paulinet]] cap a [[Paulinh (Albigés)]]</comment>
      <origin>2506390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="qgej2gpx4xittv0rqxn4m8edn6qb7ak" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Paulinh (Albigés)]]</text>
      <sha1>qgej2gpx4xittv0rqxn4m8edn6qb7ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean-Pierre Belmon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201425</id>
    <revision>
      <id>2506402</id>
      <timestamp>2026-08-09T17:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « '''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.  ==Biografia==  Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]].   Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]].   En 1980, ven animator a ''Rà... »</comment>
      <origin>2506402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="682" sha1="26610vuj40oy5qftgif5h4y9fbprkwv" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a FR3 Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.</text>
      <sha1>26610vuj40oy5qftgif5h4y9fbprkwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506403</id>
      <parentid>2506402</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="kvm7jkzu4zb5fn4leuigkuqn55hripy" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.</text>
      <sha1>kvm7jkzu4zb5fn4leuigkuqn55hripy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506404</id>
      <parentid>2506403</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="s7an753bfqszf3tq82u6w37lc4qoav6" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}
{{DATAS:1952|2015}}</text>
      <sha1>s7an753bfqszf3tq82u6w37lc4qoav6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506405</id>
      <parentid>2506404</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="73uzhako3wndf8zr9rdqf9tuavn5f68" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}
{{data|1952|2015}}</text>
      <sha1>73uzhako3wndf8zr9rdqf9tuavn5f68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506406</id>
      <parentid>2506405</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="ljit5woxfnu6mv8e3k5ls0xsv8rrn5l" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}</text>
      <sha1>ljit5woxfnu6mv8e3k5ls0xsv8rrn5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506407</id>
      <parentid>2506406</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="aq8btnncjo0jtisc39ed9n3cb6s22k7" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}
{{datas|1952|2015}}</text>
      <sha1>aq8btnncjo0jtisc39ed9n3cb6s22k7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506408</id>
      <parentid>2506407</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2506408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="sno4t2i00fbav941e5d3j0y9z9gprqc" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}
{{datas|1952|2015}}
[[Categoria:Occitanista]]</text>
      <sha1>sno4t2i00fbav941e5d3j0y9z9gprqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506410</id>
      <parentid>2506408</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Raymond Trencavel  a desplaçat la pagina [[Jean Pierre Belmon]] cap a [[Jean-Pierre Belmon]]</comment>
      <origin>2506408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="sno4t2i00fbav941e5d3j0y9z9gprqc" xml:space="preserve">'''Jean-Pierre Belmon''', nascut en 1952 a [[Marselha]] e defuntat en 2015 a [[Avinhon]], èra un militant occitanista de [[Provença]], escrivan e cronicaire per la premsa escricha, mas sustot òme de ràdio e de television.&lt;ref&gt;Disparition de Jean-Pierre Belmon, l'une des grandes voix du Vaucluse et de la Provence https://www.ici.fr/infos/culture-loisirs/disparition-de-jean-pierre-belmon-1443191479&lt;/ref&gt;

==Biografia==

Nascut en 1952 a [[Marselha]], passa son enfança a [[Miramàs]]. 

Entre 1972 e 1976, es militant occitanista dins [[Lucha Occitana]], e participa a la [[Luta del Larzac|luta del Larzac]]. 

En 1980, ven animator a ''Ràdio Provença'', puèi presenta d'emissions en [[occitan]] a ''Ràdio Vauclusa'' a partir de 1982 fins en 2008.

En 1990, dintra a [[France 3|FR3]] Marselha. I presenta en [[Provençau|provençal]] l'emission ''Vaqui'' fins en 2012.&lt;ref&gt;Jean-Pierre Belmon est né à Marseille en 1952, d’une famille originaire des Alpes-Maritimes, en pays nissart. https://www.occitanica.eu/items/show/20977&lt;/ref&gt;

==Referéncias==

{{ORDENA:Belmon, Jean Pierre}}
{{datas|1952|2015}}
[[Categoria:Occitanista]]</text>
      <sha1>sno4t2i00fbav941e5d3j0y9z9gprqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean Pierre Belmon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201426</id>
    <redirect title="Jean-Pierre Belmon" />
    <revision>
      <id>2506411</id>
      <timestamp>2026-08-09T17:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond Trencavel</username>
        <id>26125</id>
      </contributor>
      <comment>Raymond Trencavel  a desplaçat la pagina [[Jean Pierre Belmon]] cap a [[Jean-Pierre Belmon]]</comment>
      <origin>2506411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="7tffdiqs0y83fypb2kb3xkux8rngvtw" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Jean-Pierre Belmon]]</text>
      <sha1>7tffdiqs0y83fypb2kb3xkux8rngvtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canton de Carcassona-Centre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201427</id>
    <revision>
      <id>2506417</id>
      <timestamp>2026-08-09T22:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Carcassona-Centre  |imatge = Canton de Carcassonne-Centre.svg    | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]]  |vila= [[Carcassona]] |nbcom=1 (fraccion) |canton=1135 |km²= . |cons= Pierre Sarcos ([[UMP]])  |datas= [[1993]]-[[2015]] |}}  Le '''canton de Carcassona-Centre''' se creèt en 1973. Abans, i aviá le [[canton de Carcassona-Èst]] e... »</comment>
      <origin>2506417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1511" sha1="goxtqfhi3wowz40ecp9bgtiku4hpopm" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Carcassona-Centre 
|imatge = Canton de Carcassonne-Centre.svg   
| reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]
| dept={{Aude}}
| arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] 
|vila= [[Carcassona]]
|nbcom=1 (fraccion)
|canton=1135
|km²= .
|cons= Pierre Sarcos ([[UMP]]) 
|datas= [[1993]]-[[2015]]
|}}

Le '''canton de Carcassona-Centre''' se creèt en 1973. Abans, i aviá le [[canton de Carcassona-Èst]] e le [[canton de Carcassona-Oèst]]. 

== Composicion ==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Carcassona]] (fraccion)
|11069 
|65,08
| {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]] (residéncia)   
|-
|}

==Istòria dels cantons de Carcassona==
En 1793, i aviá un sol canton de Carcassona. En 1802, creèron les cantons de Carcassona-Èst e de Carcassona-Oèst. &lt;/br&gt;
En 1973, creèron tres cantons, Carcassona-Centre o tresen canton de Carcassona, Carcassona-Èst o primièr canton, Carcassona-Oèst o segond canton. &lt;/br&gt;
En 1997 (aplicacion probabla en 1998), Carcassona-Oèst foguèt subdevesit en Carcassona-Nòrd e Carcassona-Sud, i aviá doncas quatre cantons. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015.

==Veire tanben==
* [[Cantons d'Aude]]
* [[Arrondiment de Carcassona]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lengadòc}}</text>
      <sha1>goxtqfhi3wowz40ecp9bgtiku4hpopm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506422</id>
      <parentid>2506417</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Istòria dels cantons de Carcassona */</comment>
      <origin>2506422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="eue13jlc7nsap52fd6n31dskkbstzvx" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Carcassona-Centre 
|imatge = Canton de Carcassonne-Centre.svg   
| reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]
| dept={{Aude}}
| arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] 
|vila= [[Carcassona]]
|nbcom=1 (fraccion)
|canton=1135
|km²= .
|cons= Pierre Sarcos ([[UMP]]) 
|datas= [[1993]]-[[2015]]
|}}

Le '''canton de Carcassona-Centre''' se creèt en 1973. Abans, i aviá le [[canton de Carcassona-Èst]] e le [[canton de Carcassona-Oèst]]. 

== Composicion ==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Carcassona]] (fraccion)
|11069 
|65,08
| {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]] (residéncia)   
|-
|}

==Istòria dels cantons de Carcassona==
En 1793, i aviá un sol canton de Carcassona. En 1802, creèron les cantons de Carcassona-Èst e de Carcassona-Oèst. &lt;/br&gt;
En 1973, creèron tres cantons, Carcassona-Centre o tresen canton de Carcassona, [[canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] o primièr canton, Carcassona-Oèst o segond canton. &lt;/br&gt;
En 1997 (aplicacion probabla en 1998), Carcassona-Oèst foguèt subdevesit en [[canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] e [[canton de Carcassona-Sud|Carcassona-Sud]], i aviá doncas quatre cantons. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. &lt;/br&gt;
Dempuèi aquela refòrma, Carcassona es burèu centralizator de tres cantons : Carcassona-1 (una fraccion sola de la comuna), Carcassona-2 e Carcassona-3. La localizacion de cadun dels cantons actuals es mai o mens diferenta de la dels cantons precedents.

==Veire tanben==
* [[Cantons d'Aude]]
* [[Arrondiment de Carcassona]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lengadòc}}</text>
      <sha1>eue13jlc7nsap52fd6n31dskkbstzvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506424</id>
      <parentid>2506422</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2506424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="jryf67rtnutulbqitci99yht4um33kn" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Carcassona-Centre 
|imatge = Canton de Carcassonne-Centre.svg   
| reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]
| dept={{Aude}}
| arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] 
|vila= [[Carcassona]]
|nbcom=1 (fraccion)
|canton=1135
|km²= .
|cons= Pierre Sarcos ([[UMP]]) 
|datas= [[1993]]-[[2015]]
|}}
Le '''canton de Carcassona-Centre''' se creèt en 1973. Abans, i aviá le canton de Carcassona-Èst e le canton de Carcassona-Oèst. 

== Composicion ==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Carcassona]] (fraccion)
|11069 
|65,08
| {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]] (residéncia)   
|-
|}

==Istòria dels cantons de Carcassona==
En 1793, i aviá un sol canton de Carcassona. En 1802, creèron les cantons de Carcassona-Èst e de Carcassona-Oèst. &lt;/br&gt;
En 1973, creèron tres cantons, Carcassona-Centre o tresen canton de Carcassona, [[canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] o primièr canton, Carcassona-Oèst o segond canton. &lt;/br&gt;
En 1997 (aplicacion probabla en 1998), Carcassona-Oèst foguèt subdevesit en [[canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] e [[canton de Carcassona-Sud|Carcassona-Sud]], i aviá doncas quatre cantons. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. &lt;/br&gt;
Dempuèi aquela refòrma, Carcassona es burèu centralizator de tres cantons : Carcassona-1 (una fraccion sola de la comuna), Carcassona-2 e Carcassona-3. La localizacion de cadun dels cantons actuals es mai o mens diferenta de la dels cantons precedents.

==Veire tanben==
* [[Cantons d'Aude]]
* [[Arrondiment de Carcassona]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lengadòc}}</text>
      <sha1>jryf67rtnutulbqitci99yht4um33kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506425</id>
      <parentid>2506424</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2506425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="c1iw37trb4ibc2p1xsqa0yb9nmrvsc0" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Carcassona-Centre 
|imatge = Canton de Carcassonne-Centre.svg   
| reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]
| dept={{Aude}}
| arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] 
|vila= [[Carcassona]]
|nbcom=1 (fraccion)
|canton=1135
|km²= .
|cons= Pierre Sarcos ([[UMP]]) 
|datas= [[1993]]-[[2015]]
|}}
Le '''canton de Carcassona-Centre''' o tresen canton de Carcassona se creèt en 1973, atal coma le [[canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] o primièr canton e Carcassona-Oèst o segond canton. Abans, i aviá le canton de Carcassona-Èst e le canton de Carcassona-Oèst. 

== Composicion ==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Carcassona]] (fraccion)
|11069 
|65,08
| {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]] (residéncia)   
|-
|}

==Istòria dels cantons de Carcassona==
En 1793, i aviá un sol canton de Carcassona. En 1802, creèron les cantons de Carcassona-Èst e de Carcassona-Oèst. &lt;/br&gt;
En 1973, creèron tres cantons, Carcassona-Centre o tresen canton de Carcassona, [[canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] o primièr canton, Carcassona-Oèst o segond canton. &lt;/br&gt;
En 1997 (aplicacion probabla en 1998), Carcassona-Oèst foguèt subdevesit en [[canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] e [[canton de Carcassona-Sud|Carcassona-Sud]], i aviá doncas quatre cantons. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. &lt;/br&gt;
Dempuèi aquela refòrma, Carcassona es burèu centralizator de tres cantons : Carcassona-1 (una fraccion sola de la comuna), Carcassona-2 e Carcassona-3. La localizacion de cadun dels cantons actuals es mai o mens diferenta de la dels cantons precedents.

==Veire tanben==
* [[Cantons d'Aude]]
* [[Arrondiment de Carcassona]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lengadòc}}</text>
      <sha1>c1iw37trb4ibc2p1xsqa0yb9nmrvsc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canton de Carcassona-Èst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201428</id>
    <revision>
      <id>2506423</id>
      <timestamp>2026-08-10T04:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Carcassona-Èst  |imatge =  Canton de Carcassonne-Est.svg   | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]]  |vila= [[Carcassona]] |nbcom= 7 + fraccion de Carcassona |canton=1107 |km²= 90. |cons= Tamara Rivel ([[PS]])  |datas= [[2011]]-[[2015]] |}}  Le '''canton de Carcassona-Èst''' o primièr canton de [[Carcassona]] se creèt en [[1973]], to... »</comment>
      <origin>2506423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="78il99g20c2hq56nxwztoudv40nnju1" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{Infobox Canton de França
|carta=oc
|nom=Canton de Carcassona-Èst 
|imatge =  Canton de Carcassonne-Est.svg  
| reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]
| dept={{Aude}}
| arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] 
|vila= [[Carcassona]]
|nbcom= 7 + fraccion de Carcassona
|canton=1107
|km²= 90.
|cons= Tamara Rivel ([[PS]]) 
|datas= [[2011]]-[[2015]]
|}}

Le '''canton de Carcassona-Èst''' o primièr canton de [[Carcassona]] se creèt en [[1973]], tot coma lo [[canton de Carcassona-Centre]] e lo canton de Carcassona-Oèst (devesit en dos en [[1997]]). Abans, i aviá le canton de Carcassona-Èst (de localizacion benlèu diferenta) e le canton de Carcassona-Oèst. N.B. La superficia fornida dins l'infobox es una evaluacion grossièra, necessària per donar una idèa de la densitat.

== Composicion ==
{|class= &quot;wikitable&quot;
!Nom
!Width=&quot;135&quot;|Còdi INSEE
!Superficia 
(&lt;small&gt;km²&lt;/small&gt;)
!Populacion 
!Densitat 
(&lt;small&gt;ab/km²&lt;/small&gt;)
!Intercomunalitat 
|-
|[[Berriac]] 
|11037 
|2,67
| {{popfr11|037}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|037}}/2.67) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|'''[[Carcassona]]''' (fraccion)
|11069 
|65,08
| {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]] (residéncia)   
|-
|[[Cavanac]] 
|11085 
|8,98
| {{popfr11|085}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|085}}/8.98) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|[[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]] 
|11088 
| 3,83
| {{popfr11|088}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|088}}/3.83) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|[[Confolenç]] 
|11102 
| 9,47 
| {{popfr11|102}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|102}}/9.47) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|[[Leuc]] 
|11201 
| 11,28
| {{popfr11|201}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|201}}/11.28) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|[[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]] 
|11223 
| 7,55
| {{popfr11|223}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|223}}/7.55) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|[[Palajan]] 
|11272 
| 14,69 
| {{popfr11|272}} ({{popfr11|0}})
| {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|272}}/14.69) round 2}}}}
|[[Carcassona Agló]]  
|-
|}

==Istòria dels cantons de Carcassona==
En 1793, i aviá un sol canton de Carcassona. En 1802, creèron les cantons de Carcassona-Èst e de Carcassona-Oèst. &lt;/br&gt;
En 1973, creèron tres cantons, Carcassona-Centre o tresen canton de Carcassona, canton de Carcassona-Èst o primièr canton, Carcassona-Oèst o segond canton. &lt;/br&gt;
En 1997 (aplicacion probabla en 1998), Carcassona-Oèst foguèt subdevesit en [[canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] e [[canton de Carcassona-Sud|Carcassona-Sud]], i aviá doncas quatre cantons. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. &lt;/br&gt;
Dempuèi aquela refòrma, Carcassona es burèu centralizator de tres cantons : Carcassona-1 (una fraccion sola de la comuna), Carcassona-2 e Carcassona-3. La localizacion de cadun dels cantons actuals es mai o mens diferenta de la dels cantons precedents.

==Veire tanben==
* [[Cantons d'Aude]]
* [[Arrondiment de Carcassona]]

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Lengadòc}}</text>
      <sha1>78il99g20c2hq56nxwztoudv40nnju1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>