Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3075 2506599 2504947 2026-08-13T13:50:56Z ~2026-44307-76 64807 Fichièr 2506599 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{omon|Tolosa (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tolosa | nom2 = ''Toulouse'' | imatge = Montage Toulouse 3.jpg | descripcion = De naut en bas e d'esquèrra a drecha: Lo [[pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] {{·}} Ariane 5 (Ciutat de l'Espaci) {{·}} [[Basilica de Sant Sarnin]] {{·}} [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|Plaça del Capitòli]] {{·}} Airbus A380 {{·}} Musèu dels Augustins . | lògo = Logo_mairie_de_Toulouse.svg | bandièra = Flag of Midi-Pyrénées.svg | escut = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | escais = La Ciutat Mondina<br />La Vila Ròsa | region = {{Occitània (Region)}}(Caplòc) | departament = {{Nauta Garona}} (prefectura) | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] (Caplòc) | canton = Caplòc de 15 cantons | intercom = [[Tolosa Metropòli]] | cònsol = [[Jean-Luc Moudenc]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Tolosan}} | latitud = 43.604482 | longitud = 1.443962 | km² = 118.3 | alt maxi = | alt mej = 263 | alt mini = 115 | gentilici = tolosenc -a<br />tolosan, -a | insee = 31555 | cp = | sit = [http://www.toulouse.fr/ toulouse.fr] | populacion = | dens = }} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Tolosa''' <small>(prononciat: {{AFI|[tuˈluzo̞]}})</small> {{Àudio|Oc-Lnc-Tolosa.wav}} (en [[francés]] e oficialament ''Toulouse'') es la segonda vila d{{'}}[[Occitània]], la quatrena vila de [[França]], capluòc de la [[Occitània (region administrativa)|region d'Occitània]], [[prefectura]] del [[Departament francés|departament]] de la [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Al sègle {{Romanas|V}}, la vila foguèt la capitala del [[Reialme visigòt|reialme visigòt,]] e una de las capitalas del [[reialme d'Aquitània]] dal sègle {{Romanas|VII}} al sègle {{Romanas|IX}}, puèi la capitala del [[comtat de Tolosa]] e de [[Lengadòc]]. Tolosa es istòricament situada en Lengadòc, traversada per [[Garona]] e lo [[Canal de las Doas Mars]]. Son escais es la '''Vila Ròsa''' a causa de la color del principal material de construccion tradicional local: la [[Brica (material)|brica]] de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben '''La Ciutat Mondina''', per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats ''Raimon''. == Geografia == L{{'}}[[altitud]] mejana es de 141 mètres. La vila es situada sus un coide de [[Garona]] provenent dels [[Pirenèus]], s{{'}}orienta al nòrd-èst vèrs la [[Mediterranèa]], càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs l{{'}}[[Atlantic]]. Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas d{{'}}[[afluent]]s de Garona : * [[Arièja (riu)|Arièja]] al sud dominat pels versants penjaluts del [[Lauragués]] de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid. * L{{'}}[[Èrs Mòrt]] que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a l{{'}}èst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont. * A l{{'}}oèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7&nbsp;km en mejana), tres terrassas s{{'}}estajan per aténher les travèrses de [[Gasconha]]. Sus la riba esquèrra entre le riu de [[Toish]] que s{{'}}escampa al nòrd de Purpan e l{{'}}actuala diga del [[Bazacle]] ga natural agençat, la corba del [[flume]] a evoluit forçant l{{'}}implantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions. Le [[canal del Miègjorn]] que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de l{{'}}Èrs mòrt. La comuna de Tolosa fa {{unitat|11830|ha}} de superfícia, es a dire un pauc mai que [[París]] : {{unitat|10539|ha}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Fichièr:Topographie de toulouse.jpg|[[Topografia de Tolosa|Carta topografica de Tolosa]]. Fichièr:Canal du midi toulouse.jpg|[[Canal del Miègjorn]], a proximitat de Tolosa. </gallery> {{-}} == Onomastica == * '''[[La Mapa Occitana]]''' e sa cartografia collaborativa : Geoccitania (Institut d'Estudis Occitans)<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref>. <mapframe text="Mapa occitana de Tolosa (Geoccitania:IEO-BdTopoc)."latitude="43.604573" longitude="1.439037" zoom="12" width="286" height="249" align="right" /> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31555 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Pierre Cohen]]|Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2004 |Fin= 2008 |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2004 |Identitat= [[Felip Douste-Blazy]]|Partit=UDF-AD, UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1983 |Fin= 2004 |Identitat=[[Dominique Baudis]] |Partit=UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1971 |Fin= 1983 |Identitat=[[Pèire Baudis]] |Partit=CD, UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= | |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb {{formatnum:426700}} abitants (populacion ''intra muros'' – cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb {{formatnum:1130000}} abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de l{{'}}estat damb {{formatnum:940000}} abitants (recensament de 2010) (aprèp [[París]], [[Lion]], [[Marselha]], [[Lilla-Roubaix-Tourcoing]] e [[Niça-Canas]]). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de {{formatnum:120000}} estudiants. La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un [[salde migratòri]] largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai d{{'}}un bacin toristic – [[Pirenèus]], mar [[Mediterranèa]], còstas [[País Basc|basca]] e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus d{{'}}industrias e de servicis de fòrta valor ajustada [[aeronautica]], [[espaci (cosmologia)|espaci]], [[biotecnologia]]s, [[sistèmas embarcats]], [[electronica]]). {{Demografia |insee= 31555 |1793=47899 |1800=50558 |1806=51689 |1821=52328 |1831=59639 |1836=77372 |1841=90225 |1846=94227 |1851=96564 |1856=103144 |1861=113714 |1866=126936 |1872=124852 |1876=130105 |1881=140289 |1886=147617 |1891=149791 |1896=149963 |1901=149841 |1906=149438 |1911=149576 |1921=175434 |1926=180771 |1931=194564 |1936=213220 |1946=264411 |1954=268863 |1962=323724 |1968=370796 |1975=373796 |1982=347995 |1990=358688 |1999=390350 |cassini=37818 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|555}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|555}}/118.3) round 2}}}} ab/km². {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; fan-size: 95%;" |+ '''Evolucion de la populacion''' ! !! Aglomeracion !! Airal urban |- ! 1695 | 43 000 |- ! 1750 | 48 000 |- ! 1790 | 52 863 |- ! 1801 | 50 171 |- ! 1831 | 59 630 |- ! 1851 | 95 277 |- ! 1872 | 126 936 |- ! 1911 | 149 000 |- ! 1936 | 213 220 |- ! 1946 | 264 411 |- ! 1954 | 268 865 |- ! 1962 | 329 044 |- ! 1968 | 439 764 || 474 000 |- ! 1975 | 509 939 || 585 000 |- ! 1982 | 541 271 || 645 000 |- ! 1990 | 650 336 || 797 373 |- ! 1999 | 761 090 || 964 797 |- ! 2007<br /> | 851 945 || 1 118 472 |- ! 2011 | 892 115 || 1 250 251 |} font : [[INSEE]] === [[Clima]] === La vila benefícia, de per sa posicion a l{{'}}interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d{{'}}un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d{{'}}estiu. Les vents dominants son, per òrdre d{{'}}importància, le vent d{{'}}oèst (que mena generalament l{{'}}umiditat de l{{'}}ocean [[Atlantic]]), le vent de sud-èst (tanben apelat ''[[vent d'autan|vent d{{'}}autan]]'', puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l{{'}}aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d{{'}}[[Euròpa]]). === Urbanisme === [[Fichièr:Vue aérienne de Toulouse.jpg|thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli]] La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica : * la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana; * S{{'}}i ajusta la ciutat de l{{'}}Edat Mejana (lo borg de Sent Sarnin); * les quartièrs del [[sègle XVIII]] al [[sègle XIX]] ; * la banlèga contemporanèa, bastida a l{{'}}entorn d{{'}}ancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ; La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de [[Garona]], al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar [[Garona]]. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d{{'}}aquel punt d{{'}}inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d{{'}}Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar [[Mediterranèa]], fasquèc de [[Tolosa]] un caireforc comercial. A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a [[Aquitània]], le [[Canal del Miègjorn]] e le [[Canal lateral]], ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de [[Montalban]]), cap al sud (rota de [[Fois]]), sud-oèst ([[Murèth]] puèi [[Tarba]]), oèst (cap a [[Aush]]) e èst (cap a [[Albi]], [[Rodés]]). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d{{'}}esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels [[Minimes (Tolosa)|Minimes]], del barri Bonafé). Al centre urban, vironat dels Baloards qu{{'}}emplacèron las muralhas ancianas, s{{'}}ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le [[Grand Redond (jardin)|Redond Grand]]) estructurats per una tièra d{{'}}andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, [[Frederic Mistral]]). Le [[sègle XIX]] fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l{{'}}avenguda d{{'}}Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d{{'}}ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara ([[Joan Jaurés]], [[Matabuòu]], [[Raimon IV]]). Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas [http://les-petites-toulousaines.com "tolosencas"], ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d{{'}}un trast. L{{'}}espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d{{'}}extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d{{'}}urbanisme. ===Transpòrts=== {{article detalhat|Transpòrts en comun de Tolosa|Mètro de Tolosa}} [[Fichièr:Toulouse Reseau Lignes ABCT1oc.svg|thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro]] Le rastèl d{{'}}esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de [[Mètro de Tolosa|mètro]] inauguradas en junh de 1993, un [[VAL]] e una linha [[SNCF]] cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de [[Jolimont]] a [[Balmar]] de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12&nbsp;km de linhas. Una segonda linha de [[Mètro de Tolosa|mètro]], la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15&nbsp;km. Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma [[Arenas (transpòrts en comun de Tolosa)|Arenas]], [[Bassacamba (mètro de Tolosa)|Bassacamba]] o [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. D{{'}}autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s{{'}}acabar per asondar les bacins d{{'}}emplecs de las comunas perifericas ([[Blanhac]], [[Colomèrs]], [[Labeja]] e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E{{'}} que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l{{'}}[[Aeropòrt de Tolosa-Blanhac|aeropòrt internacional de Blanhac]] o la linha F cap a [[Murèth]]). Les projèctes d{{'}}urbanisme començan atanben d{{'}}estudiar les mejans de demesir l{{'}}empresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de l{{'}}estat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit. ==Istòria== {{article principal|Istòria de Tolosa}} ===Antiquitat=== [[Fichièr:Toulouse Karte 1631.jpg|thumb|Mapa de Tolosa en l{{'}}an 1631.]] [[Fichièr:Tolosa_copie.jpg|thumb|La Tolosa antica e medievala.]] Abans l{{'}}installacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les [[Vòlcas Tectosages]] qu{{'}}arribèron al sègle III abans Crist en dominar d{{'}}autoctòns de mal definir, benlèu d{{'}}[[ibèrs]] o d{{'}}[[aquitans]]. Les [[cèltas]] s{{'}}èran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a [[Vièlha Tolosa]] ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon d{{'}}objèctes preromans e romans. Le territòri dels [[Vòlcas Tectosages]] fosquèc integrat a l{{'}}[[Empèri Roman]] en 118 abans Crist e èra le punt mai a l{{'}}oèst de la novèla Provincia de [[Narbonesa]]. Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s{{'}}espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l{{'}}entorn de la [[plaça Esquiròl]] sul ''Cardio Maximus'' (l{{'}}ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs). Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la ''Provincia''. En 413, les [[visigòts]] envasisson la vila e la causisson per capitala&nbsp;; aquò es le [[Reialme visigòt de Tolosa|reialme de Tolosa]]. En [[507]] les [[francs]] de [[Clodovèu]] vencisson les visigòts d{{'}}[[Alaric II]] a la [[batalha de Vouillé|batalha de Volhèc]] ocupan Aquitània tota e prenon Tolosa en [[508]]. ===Edat Mejana=== A l{{'}}[[Edat Mejana]], la vila fosquèc longtemps independenta. Les [[comtat de Tolosa|comtes de Tolosa]] espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de [[Lengadòc]]. Aprèp la [[Crosada dels albigeses|Crosada contra les Albigeses]], Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l{{'}}emplaçament de la plaça del salin. ===A la Renaissença=== A la [[Renaissença]] (fin del [[sègle XV]], [[sègle XVI|XVI]], Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a l{{'}}industria del [[pastèl]]. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le [[Canal del Miègjorn]], son realizats respectivament en [[1632]] e en [[1682]]. ===A l{{'}}Edat Modèrna=== Le Capitòli es bastit, el, al [[sègle XVIII]]. En 1762 se debana l{{'}}[[Ahar deus Calàs|afar dels Calàs]] : le cas d{{'}}un [[Protestantisme|protestant]] injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de [[Voltaire]]. Tolosa èra, coma se deu, de la diocèsi civila de [[Tolosa]], de l'[[archidiocèsi de Tolosa]], de la senescauciá de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, las parròquias ''intra-muros'' son : catedrala de St Estève, Nòstra Dòna de la Dalbada, Nòstra Dòna de la Daurada, Nòstra Dòna del Taur, Sent Agustin, Sent Micolau (o Nicolau), Sent Pèire de las Cosinas, Sent Sarnin. Las parròquias del gardiatge (nom occitan supausat) son Crotz Daurada (vocable de la glèisa : Sent Grapasi), La Landa (vocable de la glèisa : Senta Magdalena), Montaudran (vocable de la glèisa : Sent Estève), Povorvila (vocable de la glèisa : Senta Magdalena, annèxa de [[Sent Anha (Tolosa)|Sent Anhe]], Sent Supèri (vocable de la glèisa : Sent Supèri, ara Sent Miquèl), Sent Martin de Toish (vocable de la glèisa : Sent Martin), Sent Miquèl del Barri (vocable de la glèisa : Sent Miquèl), Sent Miquèl de Toish (vocable de la glèisa : Sent Miquèl) o Sent Miquèl Ferrèri (L'Ardena), Sent Simon (vocable de la glèisa, annèxa de [[Portèth de Garona]] : Sent Simon) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49, 13, 23, 30, 37, 41, 43, 44, 45 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Cal ajustar Vilanovèla de Sent Simon, comunautat non parròquia erigida en comunautat cap a 1780 del territòri de Tolosa, diocèsi civila e senescauciá de Tolosa; en 1790, ven comuna del canton de Tolosa, mès dispareis abans l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 52 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ===A l'Epòca Contemporanèa=== En 1790, Tolosa èra [[caplòc]] de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. En [[1814]], la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de [[Arthur Wellesley|Wellington]] als franceses del marescal napoleonian [[Nicolas Soult|Soult]], que mentre qu{{'}}aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar. Dins las [[annadas 1920]], Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l{{'}}aviacion, jos l{{'}}impulsion de [[Pèire Jòrdi Latecoèra‎|Pierre-Georges Latécoère]], qu{{'}}instaurèc de ligasons dambe [[Casablanca]] e [[Dakar]]. En [[1927]], l{{'}}[[Aeropostala]] fosquèc creada, dambe de figuras coma [[Antoine de Saint-Exupéry]] e [[Jean Mermoz]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s{{'}}i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d{{'}}ocupacion alemandas pauc aprèp le [[Operacion Neptun (Aliats)|desbarcament de Normandia]]. Aprèp la victòria de [[Francisco Franco|Franco]] en [[1939]] de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las [[annadas 1960]], fòrça rapatriats d{{'}}[[Argeria]] venguèron tanben s{{'}}installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Le nombre d{{'}}abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de {{formatnum:269000}} abitants en [[1954]] a {{formatnum:380000}} en [[1968]] puèi {{formatnum:390350}} en 1999 per aténher {{formatnum:426700}} abitants en 2004. == Lengas == [[Fichièr:Rue Pharaon (Toulouse) - Plaque.jpg|thumb|Senhalizacion bilingüa a Tolosa]]La lenga istorica de Tolosa es l{{'}}[[occitan]]. La particularitat de la ciutat es qu{{'}}es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle [[gascon]] a [[Sant Çubran]] (riba esquèrra de [[Garona]]) e [[lengadocian]] al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, [[Sent Martin de Toish]] e [[Sant Simon (Tolosa)|Sent Simon]]. Les primièrs traits gascons que pareisson son la vocalisacion de l (sal>sau), la prononcicion [w] de v entre vocalas (nevar > neuar) e la conservacion de u dins les grops QU e GU (quatre > qüatre, gardar > guardar) - la resulta n'èra una frequéncia rapidament nauta del son [w]. Cal mencionar tanben le passatge de LL a th/r (Murèl > Murèth, bèla > bèra, etc), aiçò plan abans la famosa H gascona. Le parlar lengadocian de Tolosa, le ''[[tolosan]]'', de còps sonat ''mondin'' (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per [[Pèire Godolin]]. Las particularitats d'aqueste parlar, comparat a la lenga estandard son las que seguisson. L'article definit masculin es le/les al lòc de lo/los. Es pas un francisme, estant qu'es anterior a la Crosada, mas puslèu la continuacion del latin ILLE (nominatiu) al lòc de ILLUM (accusatiu) endacòm mai. Le/Les es emplegat dusqu'a Fois e Casèras. Lo grop CT fa -it- al lòc de -ch- : fait, lait, nuèit, lièit, escrit al lòc de fach, lach, nuèch, lièch, escrich, etc Le preterit de la persona tresena es en -èc al lòc de -èt. Se pòt mencionar qu'existiá una conjugason completa en -g- : cantègui, cantègues, etc al lòc de cantèri, cantères, etc I aviá tanben de formas del subjonctiu coma siòsca (per siá), fasca (per faga), etc Aqueste article es escrit damb las particularitats del parlar tolosenc. L{{'}}occitan quitèc d{{'}}èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma [[La Landa (Tolosa)|la Landa]], [[Sant Çubran]] o [[Bonafé (Barri)|Bonafé]] ont se podiá ausir fins a las annadas 1960. Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l{{'}}Edat Mejana e le cambiament de lenga (almens a l{{'}}escrit e dins les registres formals) per l{{'}}elèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l{{'}}accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional ([[francitan]]) es tanben a se pèrdre. Cal notar l{{'}}importància qu{{'}}aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l{{'}}immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en [[castelhan]] e [[catalan]] dins aquel periòde. == Administracion == {{veire|lista dels cònsols de Tolosa}} Les cònsols precedents èran : * 30 de març de [[2014]]:[[Joan-Luc Moudenc]] * [[2008]]-[[2014]] : [[Pèire Cohen]] * [[2004]]-[[2008]] : [[Joan-Luc Moudenc]] * [[2001]]-[[2004]] : [[Felip Douste-Blazy]] (UMP), demissionari le [[30 d'abril|30 d{{'}}abril]], aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat * [[1983]]-[[2001]] : [[Domenge Baudis]] ([[Union per la democràcia francesa|UDF]]) * [[1971]]-[[1983]] : [[Pèire Baudis]] * [[1958]]-[[1971]] : [[Loís Bazerque]] * [[1944]]-[[1958]] : [[Ramon Badiou]] Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben [[cantons de la Nauta Garona]] : * Le [[Canton de Tolosa-1]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26342}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-2]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26890}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-3]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:36207}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-4]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:31016}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-5]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26686}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-6]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:18578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-7]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:28578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-8]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Balmar]], [[Bèlpuèg (Tolosan)|Bèlpuèg]], [[Dremil e La Faja]], [[Florenç]], [[Montdosilh]], [[Monts (Tolosan)|Monts]], [[Monrabe]], [[Pin Balmar]] e [[Quint e Fontsagrivas]] ({{formatnum:46383}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-9]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Ramonvila e Sant Anha]] ({{formatnum:42467}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-10]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:37298}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-11]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:29456}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-12]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:42892}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-13]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Colomièrs]] ({{formatnum:37809}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-14]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas d{{'}}[[Aucamvila (Nauta Garona)|Aucamvila]], [[Castèlginèst]], [[Fenolhet (Nauta Garona)|Fenolhet]], [[Fontboscat]], [[Ganhac de Garona]], [[Launaguet]] e [[Sant Alban (Nauta Garona)|Sant Alban]] ({{formatnum:41093}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-15]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Castèlmauron]], [[Montberon]], [[Puègbonieu]], [[Rofiac Tolosan]], [[Sant Ginèst]], [[Sant Joan le Vièlh]], [[Sent Lop (e Capmàs)|Sent Lop]] e [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] ({{formatnum:51774}} abitants) == Ensenhament superior e recèrca == [[Fichièr:Entrée ENAC Toulouse - juillet 2026.jpg|thumb|[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]]]] [[Fichièr:Campus IPSA - EPITA Toulouse 2026.jpg|thumb|[[Institut polytechnique des sciences avancées|IPSA Toulouse]]]] Les tres pòls universitaris son : * L{{'}}[[Universitat Tolosa 1 Capitòli]] (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb [[l'Institut d'Estudis Politics de Tolosa|l{{'}}Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]], le dret e l{{'}}economia. * L{{'}}[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]] (UTM - Tolosa-II) : [[sciéncias umanas]], disciplinas artisticas e literàrias. * L{{'}}[[Universitat Pau Sabatièr]] (UPS - Tolosa-III) : [[medecina]], [[farmacia]] e [[sciéncias duras]]. L{{'}}importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris. Las grandas escòlas principalas : * L{{'}}[[Institut d'Estudis Politics de Tolosa|Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]] (IEP Tolosa) * L{{'}}[[Escòla Superiora de Comèrci de Tolosa]] (ESC Tolosa) * L{{'}}[[Escòla nacionala veterinària de Tolosa]] * L{{'}}[[Escola Superiora d'Agricultura de Purpan|Escòla Superiora d{{'}}Agricultura de Purpan]] * L{{'}}Escòla d{{'}}Arquitectura de Tolosa * [[Supaéro]] ([[Escòla Nacionala Superiora de l'Aeronautica e de l'Espaci|ENSAE]]) * L{{'}}[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] * L{{'}}[[ENSIACET]] * L{{'}}[[ENSEEIHT]] * L{{'}}[[ICAM]] * L{{'}}[[INPT]] * L{{'}}[[INSA]] * L{{'}}[[Institut polytechnique des sciences avancées|IPSA]] * L{{'}}[[ENSICA]] * L{{'}}[[ENSAT]]. == Economia == === Agricultura, cultura ortalana === Coma la màger part de las grandas vilas situadas en [[plana alluviala]], Tolosa a desvolopat una [[cultura ortalana]] que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la [[pression fonzièra]]. Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la [[violeta]], per sas flors e son perfum. Le [[domeni de Candie]] es una bòria de mai 300 ectaras qu{{'}}aparten a la comuna e qu{{'}}es espleitada en regia agricòla municipala. === Aeronautica e espaci === Dempuèi la [[Primièra Guèrra Mondiala]], Tolosa entreten una relacion particulara damb l{{'}}aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr{{'}}amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas [[Latécoère]] dispausan aital d{{'}}obradors en plena vila. D{{'}}autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l{{'}}aviacion e de le de l{{'}}espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e [[AIRBUS]]. Tolosa possedís las cadenas d{{'}}assemblatge dels avions de l{{'}}entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d{{'}}ensages. Las usinas del grop se situan a l{{'}}oèst de l{{'}}aglomeracion sus las comunas de Tolosa ([[Sent Martin de Toish]]), [[Blanhac]] e [[Bausèla]]. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d{{'}}Estat o de govèrn: [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles I d{{'}}Espanha]], [[Elisabèt II del Reialme Unit]], le primièr ministre de la Republica Populara de China. === Quimia === Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d{{'}}entrepresas dels sectors de la [[quimia]] pesuga ([[AZF (usina)|AZF]] : fertilizant azotats), de [[carburant]]s, [[explosiu]]s e fuòcs d{{'}}artifici ([[Societat Nacionala de las Podras e Explosius|SNPE]], Ets [[Lacroix]]), de la [[quimia farmaceutica]], de la [[pintura]] (pigments) Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del [[21 de setembre]] de [[2001]] : l{{'}}[[explosion de l'usina AZF|explosion de l{{'}}usina AZF]] a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables ([[Universitat de Tolosa-Le Miralh]], quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l{{'}}espital psiquiatric Marchand en particular). Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la [[quimia fina]] e la [[quimia]] farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion. === [[Informatica]] === De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las [[Societat de servicis en engenhariá informatica|SSII]] [[Atos Origin]], [[Capgemini]], [[Unilog]], CS, Coframi e [[IBM]]. La comunautat d{{'}}aglomeracion de la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] s{{'}}es dotada dempuèi la fin de 2001 d{{'}}una excellenta [[infrastructura metropolitana de telecomunicacions]] ([[Infrastructura metropolitana de telecomunicacions|IMT]]). Compausada de cinc boclas totalizant 77&nbsp;km de [[fibra optica]] l{{'}}IMT s{{'}}espandís sus la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] del nòrd al sud e d{{'}}èst en oèst altorn de Tolosa, de [[Blanhac]] a [[Labeja]] e de [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] a [[Tornafuèlha]]. Passant principalament pel [[Mètro de Tolosa|mètro tolosenc]], le [[Periferic de Tolosa|Periferic]] e le [[Canal del Miègjorn]]. Cada cable se compausa de 144 [[fibra optica negra|fibras opticas negras]], cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5&nbsp;Gbit/s dins les dus senses. Vejatz le sit oficial de l{{'}}[[Infrastructura Metropolitana de Telecomunicacions|IMT]] dins les ligams. === Meteorologia === Le Centre Nacional de Calcul de [[Météo-France]] es installat dempuèi [[1982]] a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las [[Meteorologia|previsions meteorologicas]] per França tota. Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM). === Mèdias === * Unas [[television]]s son installadas a Tolosa : ** [[TLT]] es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla [[Mediatèca José Cabanis]], a Marengo (a l{{'}}origina son sèti èra a Compans-Cafarelli). Acaba d'emetre en julhet de 2015 per causa de dificultats financièras ** [[Tv Bruits]] son de televisions associativas qu{{'}}emeton tanben a Tolosa. ** [[OC-TV]] es una [[WebTV|television sus Internet]] ** [[France 3]] Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra. ** [[Métropole Télévision|M6]] a tanben un descrocatge local a Tolosa. * Tolosa abrita les estúdios de las ràdios : ** [[Ràdio Occitània]] ** [[Sud Radio]] ** [[lo Mouv'|lo Mouv{{'}}]] ** [[Canal sud]] ** [[FMR]], [[Radio-Radio]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Booster Fm]], [[Radio Plus]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Radio Présence]] ** [[Radio Campus]] * Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional [[La Dépêche del Miègjorn]]. * Per la premsa escrita setmanièra, se trapa ''Le Journal des Toulousains''. * Per la premsa satirica, se trapa ''Satiricon'' [http://www.satiricon.net] * Sèti de las [[Edicions Hubert]] ([[Murèth]]) == Cultura == {{Patrimòni Mondial de l'Unesco|nommonument=[[Basilica de Sant Sarnin]]|imatge=[[Fichièr:Abside_et_clocher_de_St_Sernin.jpg|275px]]|Legenda=Lo campanal.|Coordonats={{coor dm|0|2|N|3|3|W}}|Nomestat={{França}}|Subdivision=[[Occitània]]|Tipe=cap|data=1998|Critèris=cap}} La vida culturala tolosenca es rica : * d{{'}}apòrts particulars ligats a divèrsas ondas d{{'}}[[immigracion]] (espanhòla pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], pè-negre dins las [[annadas 1960]], maugrabina dins las [[annadas 1970]]) ; * de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants; * dels movements culturals alternatius. === [[Teatre]] === Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de [[teatre de carrièra]] coma [[Royal de Luxe]] e de tot un movement d{{'}}artistas ligats a la scèna urbana. Divèrsas scènas coma le [[Teatre Nacional de Tolosa|Teatre de la ciutat]], le [[Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano]] o le [[Teatre de la Levada]] aculhisson de pèças cada annada. La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta. === [[Cinèma]] === N{{'}}es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra: * la '''[[Cinematèca de Tolosa]]''', carrièra del Taur fondada per en [[Raimond Bòrdas]] (1920-2004) devèrs las annadas [[1950]] e qu{{'}}a un fons unic al mond Se ne salvèc per exemple tot un tròç de [[l'Edat d'aur|L{{'}}Edat d{{'}}aur]] d{{'}}en [[Luis Buñuel]] o ne ten una version mai completa qu{{'}}enlòc mai del filme subrecultissim qu{{'}}es [[Freaks]]. Tanben se ne possedís le negatiu original de [[La màger illusion]] d{{'}}en [[Joan Rainoard]]. N{{'}}a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7{{e}} art. Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d{{'}}art e ensag pro ric damb * l{{'}} '''[[ABC]]''', carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans d{{'}}existéncia (n{{'}}a tanben una bibliotèca plan rica ) * '''[[American Cosmograph]]'''[https://web.archive.org/web/20160913073624/http://www.american-cosmograph.fr/] (Contunha l'activitat de l'UTOPIA Tolosa a partir de junh de 2016) Tot parièr se n{{'}}organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals [[Cinèma d'America Latina|Cinèma d{{'}}America Latina]] e [[Cinespaña]] que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan. Un molon d{{'}}autras manifestacions mai pontualas a l{{'}}entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat. === [[Musica]] === Las [[opèra]]s son prepausadas per le [[Teatre del Capitòli de Tolosa]] dins l{{'}}[[Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa]] que s{{'}}es fait una[[ reputacion internacionala dins le domeni de la [[musica classica]], jos la direccion de [[Michel Plasson]], puèi de [[Tugan Sokhiev]] (2008-2022 o 2024) e ara de [[Tarmo Peltokoski]] (setembre de 2024). Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu{{'}}abritava un mercat. Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990. Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en [[chanson française]] coma : * [[Claudi Nogaròu]] damb entre autras sa cançon intitulada ''Tolosa'' ; * [[Emile e Images]] ; * [[Zebda]] ; * [[KDD]] * [[Projet Factor X]] * [[Dadoo]] * [[Sang-Mêlé]] * [[Fabulous Trobadors]] * [[Les Capitoligams]] * [https://web.archive.org/web/20060717175901/http://beautesvulgaires.free.fr/ "Les beautés vulgaires"] Doblidem pas subretot la celèbra [http://cabinet.auriol.free.fr/Sons/mounpais.mp3 « '''Tolosenca''' »] del compositor [[Louis Deffès]]. (cantata aicí per Benjamin Auriol). === Espectacles === Salas : * [[Le Bikini|Le Bikini]], pichona sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. En 2007, sièis ans après la destruccion de la sala per l'explosion AZF, una sala novèla foguèt bastida a [[Ramonvila e Sant Anha]], a ras del [[Canal de las Doas Mars|canal]]. La sala novèla es estat concebuda per l'arquitècte Didier Joye e ten una capacitat modulabla de 400 a 1500 plaças sus dos nivèls per un empont de 20 mètres e un exterior amb piscina. * Le [[Zénith de Tolosa]], la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp [[Palais omnisports de Paris-Bercy|Bercy]] ({{formatnum:15000}} pers.) ; * Le [[Palais dels Espòrts de Tolosa]]. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa d{{'}}AZF ; * La glèisa de [[Sant Pèire de las Cosinas]] es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala d{{'}}espectacle. Festenals : * [[Piano aux Jacobins]] * Prima de Setembre * Houfastival * Ça bouge encore * Festival del cinèma d{{'}}America Latina * Rio Loco * Aiguill{{'}}ART * [[Tolosa les Orgues]] * Convivéncia * Le Forum de l{{'}}Imatge * Festival N7 * Printemps de l{{'}}INP === Fotografia === [[Fichièr:Chateau d'eau Laganne.jpg|thumb|Galariá del Castèl d{{'}}Aiga.]] La Galariá del [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] met en scèna regularament d{{'}}exposicions fotograficas. [[Jean Dieuzaide]] ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat. D{{'}}eveniments a l{{'}}entorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de l{{'}}Imatge » son parièrament organizats jos forma de festenals. === Gastronomia === Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de [[Gasconha]]. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa d{{'}}[[anet]] gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le [[caçolet]], a basa de [[Salsissa de Tolosa|salsissa]] de Tolosa e de mongetas, qu{{'}}apaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnòu d{{'}}Arri]] e les del caçolet de Tolosa sus sas originas. De remarcar tanben le [[Cachou Lajaunie]], inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian. == Monuments e lòcs toristics == '''Tolosa''' es classificada [[Vilas e País d'Art e d'Istòria|vila d{{'}}art e d{{'}}istòria]]. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha). Fòrça lòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la [[glèisa dels Jacobins]] (qu{{'}}a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d{{'}}ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l{{'}}edat d{{'}}aur del pastèl. {| align=right |[[Fichièr:Place_du_capitol.jpg|thumb|200px|none|L{{'}}Ostal de la Comuna, plaça del Capitòli]] |- |[[Fichièr:Le pont Neuf à Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le Pont Nòu]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pont_Saint_Pierre.jpg|thumb|200px|none|Le Pont de Sant Pèire la nuèit]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pairie_des_filtres.jpg|thumb|200px|none|La Prada dels Filtres]] |- |[[Fichièr:Toulouse_toits_depuis_Boulbonne.jpg|thumb|200px|none|Les teulats de Tolosa dempuèi la carrièra Boulbonne]] |- |[[Fichièr:Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le [[riu]] de [[Garona]]]] |} === Bastiments e luòcs publics remarcables === * le [[Capitòli de Tolosa|Capitòli]] qu{{'}}es l{{'}}ostal de comuna, sus la [[Plaça del Capitòli|plaça]] del meteis nom ; * le [[Donjon del Capitòli]] (Ofici del Torisme) ; * les cais e las ribas de [[Garona]] ; * le [[Bazacle]] ; * le [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], le [[Grand Redond (jardin)|Grand Redond]] e le [[Jardin Reial de Tolosa|Jardin Reial]] ; * le [[Pont Nòu de Tolosa|Pont Nòu]] ; * l{{'}}[[Espital de la Grava]] e son dòma de coire ; * le [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] ; * le [[Canal del Miègjorn]] ; * le [[Pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] ; * la [[plaça Wilson]] ; * la [[Gara de Tolosa Matabuòu|Gara Matabuòu]] ; * l{{'}}[[Ostal del Vièlh Rasim]]. * la [[preson de Sant Miquèl]] ([https://web.archive.org/web/20140905200056/http://urban-resources.net/gallery/prison_saint_michel/prison_saint_michel.html Fotografias]) * [[Basilica de Sant Sarnin|la Basilica de Sant Sarnin]] === Bastiments religioses === {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Labeja]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Legavin]] }} * la [[basilica de Sant Sarnin]] ; * la [[glèisa de Nòstra Dòna del Taur]] damb son campanal-mur ; * la [[glèisa dels Jacobins]] e sas [[clastras]] ; * la [[catedrala de Sant Estève de Tolosa|catedrala de Sant Estève]] ; * la [[basilica de la Daurada]] ; * la [[torrèla de las Ursulinas]] ; * la [[Glèisa de Sant Aubin (Tolosa)|glèisa de Sant Aubin]] ; * la [[glèisa de Sant Jiròni de Tolosa|glèisa de Sant Jiròni]] ; * la [[Sinagòga de Palaprat]]. === Musèus === Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar : * [[Aeroscopia]] * le [[Musèu Georges Labit]] ; * le [[Musèu dels Agustins]] ; * le [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|Museum d{{'}}Istòria Naturala]] ; * le Musèu d{{'}}[[art modèrne|Art Modèrne]] als vièlhs tuadors de Sant Subran ; * la [[Ciutat de l'espaci|Ciutat de l{{'}}Espaci]] ; * l{{'}}[[Ostal d'Assesat|Ostal d{{'}}Assesat]] (Fondacion Bemberg) ; * [[Goethe-Institut]] ; * le Musèu del Vièlh Tolosa ; * le Musèu de l{{'}}Aficha ; * le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ; * le [[Musèu de Sant Ramon|Musèu dels Antics de Tolosa]] ([[Musèu de Sant Ramon]]) ; * le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de l{{'}}Edat Mejana a uèi). == Tolosa, vila d{{'}}Espòrt == * Fotbòl: damb lo [[Tolosa Fotbòl Club]] * Rugbi de XV: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc]] * Rugbi de XIII: damb lo [[Tolosa Olimpic XIII]] *Basquetbòl: damb lo [[Tolosa Basquet Club]] *Fotbòl american: los [[Orses de Tolosa]] * Beisbòl: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc BaseBall]] * Voleibòl: damb los [[Spacers de Tolosa Volley-Ball]] == Personas celèbras nascudas a Tolosa == * [[Sylvain Augier]] (1955- ), animator de ràdio * [[Laetitia Barlerin]] ([[1974]]-), [[doctor veterinari]] * [[Joan Bertrandi]] (1482–1560), sagelador jos [[Enric II de França|Enric II]]<ref name=Tdf-Bertrandi>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bertrand</ref> * [[Nicòla Bertrandi|Nicòla / Nicolau Bertrandi]], autor dels [[Gestes des Toulousains|Gèstes dels Tolosans]]<ref name=Tdf-Bertrandi/> * [[Alexandre Bidà]] ([[1813]]–[[1895]]), dessenhador, pintor e gravador occitan * [[Georges de Caunes]] ([[1919]]-[[2004]]), [[jornalista]] (paire d{{'}}[[Antoine de Caunes]] e grand paire d{{'}}[[Emma de Caunes]]) * [[Jean Dausset]] ([[1916]]- ), mètge * [[Jean-Louis Debré]] ([[1944]]- ), òme politic francés, [[Presidents de l'Assemblada Nacionala Francesa e cdambras assimiladas|president de l{{'}}Assemblada Nacionala]] dempuèi le [[25 de junh]] [[2002]] * [[Louis Deffès]] ([[1819]] - [[1900]]) Compositor (especialament de l{{'}}Imne tolosenc :[http://www.les-petites-tolosencas.com/La-Tolosenca.htm ''Ò Mon País'']) * [[Marine Delterme]] ([[1970]]– ), [[actritz]] * [[Filippe Druillet]] ([[1944]]- ), dessenhaire e scenarista * [[Joan Estève Esquiròl]] ([[1772]]-[[1840]]), [[psiquiatre]] * [[Carlos Gardel]] ([[1890]]-[[1935]]), cantaire de [[tango]] * [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]), poèta * [[Ticky Holgado]] ([[1944]]-[[2004]]), [[actor]] * [[Gabriel Koenigs]] ([[1858]]-[[1931]]), [[matematician]] * [[Francés Lucàs]] (1736-1813), [[escultor]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Lucas</ref> * [[Marguerite Marin]] (1951- ), dançaira e coregrafa * [[Art Mengo]] ([[1962]]- ), [[cantaire]] * [[Frédéric Michalak]] ([[1982]]- ), jogaire francés de [[rugbi de XV]] * [[Moos]] ([[1974]]– ), [[cantaire]] * [[Claudi Nogaròu]] ([[1929]]-[[2004]]), [[cantaire]], [[compositor]] * [[Fabien Pelous]] ([[1973]]- ), jogaire francés de rugbi de XV * [[Jacques Polieri]] (1928- ), meteire en scèna * [[Jean-Luc Reichmann]] (1960- ), animator de television * [[Antoine Rivalz]] ([[1667]]-[[1735]]), pintor * [[Sébastien Roch]] ([[1972]]- ), [[cantaire]], [[actor]] (Elena e les dròlles) * [[Claudi Sicre]] ([[1947]]), [[cantaire]] * [[Laurent Terzieff]] ([[1935]]- ), comedian * [[Jacques de Tourreil]] (1656–1714), membre de l{{'}}[[Acadèmia Francesa]] * [[Jean Antoine Verdier]] ([[1767]]-[[1839]]) [[general]] de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] * [[Bernard Werber]] ([[1961]]- ), [[escrivan]] * [[Pierre Gamarra]] == Embessonatges e acòrds de cooperacion == La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) : * [[Tel Aviv]] ({{ISR}}) dempuèi [[1962]], * [[Atlanta]] ({{USA}}) dempuèi [[1975]], * [[Kyiv]] ({{UKR}}) dempuèi [[1975]], * [[Bolonha]] ({{ITA}}) dempuèi [[1981]], * [[Elx]] ({{ESP}}) dempuèi [[1981]], * [[Chongqing]] ({{CHN}}) dempuèi [[1981]]. Nosèt d{{'}}acòrds de cooperacion damb : * [[N'Djamena]] ({{TCD}}) dempuèi [[1980]], * [[Saragossa]] ({{ESP}}) dempuèi [[2000]], * [[Hanòi]] ({{VNM}}). Tolosa a tanben una vila d{{'}}adopcion : [[Câmpia Turzii]] ({{ROU}}). == Nòtas e referéncias == <references/>{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Vilas Occitània 100 000}}{{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Multibendèl | Portal Lengadòc | Portal Gasconha | Portal Occitània}} [[Categoria:Comuna del Tolosan]] [[Categoria:Tolosa|*]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 41eivktb0870simvc7jksz32muk2vna 0 13020 2506600 2281300 2026-08-13T14:25:37Z Guilhemjoan 10024 lenga e ortografia 2506600 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Jeliot.jpg|400px|right|thumb|Jeliòt a la [[guitarra]] acompanhant [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] mainatge jogant deu [[clavecin]]]][[Image:Jelyotte-collection Pierre du Bourg.jpg|200px|thumb|left|Jeliòt jogant la guitarra]] '''Pèir de Jeliòt''' (en francés la grafia de ''Pierre de Jélyotte'' que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, qu’estó segurament lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIII^au. Que vadó a [[La Seuva]] ([[Bearn]]) lo 13 d'abriu de [[1713]] e, mainatge, qu’anè estudiar lo cant e la musica a [[Tolosa]]. Que comencè la soa grana carrièra a [[París]] en 1733 e que tribalhè pendent annadas en estreta collaboracion dab [[Jean-Philippe Rameau]] entà qui e cantè, dab la soprano bordalesa [[Mla Fèl]], haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons operas. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo ''prim'uomo'') qu'avó lo parat de cantar l'opera de [[Jean-Jacques Rousseau]], ''[[Le Devin du Village]]'' davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòfe entà’u contar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei [[Loís XV]] e la cantava faus deu matin dinc au ser. [[1754]] qu’estó l'annada quan cantè [[Dafnís e Alcimadura]], l'opera occitan de [[Mondonvila]], a [[Fontainebleau]], davant la cort e en companhia de mantun cantador occitan com Mla Fèl o Antòni [[Trial]]. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de [[Mozart]]) qu'ei lo concert en çò deu [[prince de Conti]] on vedem lo mainatge Mozart au [[clavecin]] en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la [[guitarra]]. Jeliòt que's morí lo [[12 d'octobre]] de [[1797]]. ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20081122080252/http://www.bearnbearn.com/jeliote.html Flors de Bearn site on presentan lo cantador] {{multibendèl|vriulon|Portal Bearn|musica}} {{DEFAULTSORT:Jeliot,Peir de}} [[categoria:cantaire d'opèra]] [[categoria:tropa de l'Opèra de París]] [[categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Naissença en 1713]] [[Categoria:Decès en 1797]] [[Categoria:Musician francés]] [[Categoria:Compositor francés]] [[Categoria:Compositor occitan]] [[Categoria:Personalitat bearnesa]] [[Categoria:Musician classic occitan]] [[Categoria:Violoncelista occitan]] [[Categoria:Violoncelista classic]] [[Categoria:Clavecinista occitan]] [[Categoria:Guitarrista occitan]] 20f30bvuwspeoh6aj6ecbiqavphv75q 2506601 2506600 2026-08-13T14:27:57Z Guilhemjoan 10024 Geliòt dab G pr'amor diminutiu de Gèli (prenom). 2506601 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Jeliot.jpg|400px|right|thumb|Geliòt a la [[guitarra]] acompanhant [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] mainatge tocant lo [[clavecin]]]][[Image:Jelyotte-collection Pierre du Bourg.jpg|200px|thumb|left|Geliòt jogant la guitarra]] '''Pèir de Geliòt''' (en francés la grafia de ''Pierre de Jélyotte'' que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, qu’estó segurament lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIII^au. Que vadó a [[La Seuva]] ([[Bearn]]) lo 13 d'abriu de [[1713]] e, mainatge, qu’anè estudiar lo cant e la musica a [[Tolosa]]. Que comencè la soa grana carrièra a [[París]] en 1733 e que tribalhè pendent annadas en estreta collaboracion dab [[Jean-Philippe Rameau]] entà qui e cantè, dab la soprano bordalesa [[Mla Fèl]], haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons operas. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo ''prim'uomo'') qu'avó lo parat de cantar l'opera de [[Jean-Jacques Rousseau]], ''[[Le Devin du Village]]'' davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòfe entà’u contar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei [[Loís XV]] e la cantava faus deu matin dinc au ser. [[1754]] qu’estó l'annada quan cantè [[Dafnís e Alcimadura]], l'opera occitan de [[Mondonvila]], a [[Fontainebleau]], davant la cort e en companhia de mantun cantador occitan com Mla Fèl o Antòni [[Trial]]. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de [[Mozart]]) qu'ei lo concert en çò deu [[prince de Conti]] on vedem lo mainatge Mozart au [[clavecin]] en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la [[guitarra]]. Jeliòt que's morí lo [[12 d'octobre]] de [[1797]]. ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20081122080252/http://www.bearnbearn.com/jeliote.html Flors de Bearn site on presentan lo cantador] {{multibendèl|vriulon|Portal Bearn|musica}} {{DEFAULTSORT:Jeliot,Peir de}} [[categoria:cantaire d'opèra]] [[categoria:tropa de l'Opèra de París]] [[categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Naissença en 1713]] [[Categoria:Decès en 1797]] [[Categoria:Musician francés]] [[Categoria:Compositor francés]] [[Categoria:Compositor occitan]] [[Categoria:Personalitat bearnesa]] [[Categoria:Musician classic occitan]] [[Categoria:Violoncelista occitan]] [[Categoria:Violoncelista classic]] [[Categoria:Clavecinista occitan]] [[Categoria:Guitarrista occitan]] 1v4na170qialt5mjsboxi9t75qk2c0f 2506602 2506601 2026-08-13T14:30:53Z Guilhemjoan 10024 2506602 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Geliot.jpg|400px|right|thumb|Geliòt a la [[guitarra]] acompanhant [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] mainatge tocant lo [[clavecin]]]][[Image:Jelyotte-collection Pierre du Bourg.jpg|200px|thumb|left|Geliòt jogant la guitarra]] '''Pèir de Geliòt''' (en francés la grafia de ''Pierre de Jélyotte'' que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, qu’estó segurament lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIII^au. Que vadó a [[La Seuva]] ([[Bearn]]) lo 13 d'abriu de [[1713]] e, mainatge, qu’anè estudiar lo cant e la musica a [[Tolosa]]. Que comencè la soa grana carrièra a [[París]] en 1733 e que tribalhè pendent annadas en estreta collaboracion dab [[Jean-Philippe Rameau]] entà qui e cantè, dab la soprano bordalesa [[Mla Fèl]], haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons operas. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo ''prim'uomo'') qu'avó lo parat de cantar l'opera de [[Jean-Jacques Rousseau]], ''[[Le Devin du Village]]'' davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòfe entà’u contar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei [[Loís XV]] e la cantava faus deu matin dinc au ser. [[1754]] qu’estó l'annada quan cantè [[Dafnís e Alcimadura]], l'opera occitan de [[Mondonvila]], a [[Fontainebleau]], davant la cort e en companhia de mantun cantador occitan com Mla Fèl o Antòni [[Trial]]. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de [[Mozart]]) qu'ei lo concert en çò deu [[prince de Conti]] on vedem lo mainatge Mozart au [[clavecin]] en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la [[guitarra]]. Jeliòt que's morí lo [[12 d'octobre]] de [[1797]]. ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20081122080252/http://www.bearnbearn.com/jeliote.html Flors de Bearn site on presentan lo cantador] {{multibendèl|vriulon|Portal Bearn|musica}} {{DEFAULTSORT:Geliot,Peir de}} [[categoria:cantaire d'opèra]] [[categoria:tropa de l'Opèra de París]] [[categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Naissença en 1713]] [[Categoria:Decès en 1797]] [[Categoria:Musician francés]] [[Categoria:Compositor francés]] [[Categoria:Compositor occitan]] [[Categoria:Personalitat bearnesa]] [[Categoria:Musician classic occitan]] [[Categoria:Violoncelista occitan]] [[Categoria:Violoncelista classic]] [[Categoria:Clavecinista occitan]] [[Categoria:Guitarrista occitan]] dv5oc8era59nwc3d00esov4po3swe8r 2506603 2506602 2026-08-13T14:33:01Z Guilhemjoan 10024 Guilhemjoan a desplaçat la pagina [[Pèir de Jeliòt]] cap a [[Pèir de Geliòt]] : Lo nom que vien deu prenom Gèli + diminutiu -òt. Donc Geliòt. 2506602 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Geliot.jpg|400px|right|thumb|Geliòt a la [[guitarra]] acompanhant [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] mainatge tocant lo [[clavecin]]]][[Image:Jelyotte-collection Pierre du Bourg.jpg|200px|thumb|left|Geliòt jogant la guitarra]] '''Pèir de Geliòt''' (en francés la grafia de ''Pierre de Jélyotte'' que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, qu’estó segurament lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIII^au. Que vadó a [[La Seuva]] ([[Bearn]]) lo 13 d'abriu de [[1713]] e, mainatge, qu’anè estudiar lo cant e la musica a [[Tolosa]]. Que comencè la soa grana carrièra a [[París]] en 1733 e que tribalhè pendent annadas en estreta collaboracion dab [[Jean-Philippe Rameau]] entà qui e cantè, dab la soprano bordalesa [[Mla Fèl]], haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons operas. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo ''prim'uomo'') qu'avó lo parat de cantar l'opera de [[Jean-Jacques Rousseau]], ''[[Le Devin du Village]]'' davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòfe entà’u contar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei [[Loís XV]] e la cantava faus deu matin dinc au ser. [[1754]] qu’estó l'annada quan cantè [[Dafnís e Alcimadura]], l'opera occitan de [[Mondonvila]], a [[Fontainebleau]], davant la cort e en companhia de mantun cantador occitan com Mla Fèl o Antòni [[Trial]]. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de [[Mozart]]) qu'ei lo concert en çò deu [[prince de Conti]] on vedem lo mainatge Mozart au [[clavecin]] en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la [[guitarra]]. Jeliòt que's morí lo [[12 d'octobre]] de [[1797]]. ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20081122080252/http://www.bearnbearn.com/jeliote.html Flors de Bearn site on presentan lo cantador] {{multibendèl|vriulon|Portal Bearn|musica}} {{DEFAULTSORT:Geliot,Peir de}} [[categoria:cantaire d'opèra]] [[categoria:tropa de l'Opèra de París]] [[categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Naissença en 1713]] [[Categoria:Decès en 1797]] [[Categoria:Musician francés]] [[Categoria:Compositor francés]] [[Categoria:Compositor occitan]] [[Categoria:Personalitat bearnesa]] [[Categoria:Musician classic occitan]] [[Categoria:Violoncelista occitan]] [[Categoria:Violoncelista classic]] [[Categoria:Clavecinista occitan]] [[Categoria:Guitarrista occitan]] dv5oc8era59nwc3d00esov4po3swe8r 0 21632 2506611 1924944 2026-08-13T15:53:31Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatte 2506611 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=escrivan egipcian |carta= }} {{1000 fondamentals}} {{Nobel}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Naguib Mahfouz''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[imatge:Naguib Mahfouz HR.jpg|140px]] |- !align=right|Profession: | [[literatura|escrivan]] (novelista) |- !align=right|País: | {{Egipte}} |- !align=right|Data de naissença: |[[10 de decembre]] de [[1911]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Lo Caire]], [[Egipte]] |- !align=right|Data de decès: |[[30 d'agost]] de [[2006]] |- !align=right|Luòc de decès: |[[Lo Caire]], [[Egipte]] |} '''Naguib Mahfouz''' (en [[arab]]: نجيب محفوظ‎ , <small>pron.</small>: [næˈɡiːb mɑħˈfuːzˤ]; [[Lo Caire]], [[10 de decembre]] de [[1911]] - [[Lo Caire]], [[30 d'agost]] de [[2006]]) foguèt un novelista [[Egipte|egipcian]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Literatura]] en [[1988]], çò que fa d'el lo sol escrivan arab detentor d'aqueste guerdon fins ara. Durant sa carrièra d'escrivan que durèt mai de 70 ans, publiquèt 34 romans, mai de 350 racontes, una dotzena de scenarios de films, e cinc òbras de teatre. {{Clr}} {{Prèmi Nobel de Literatura}} [[Categoria:Escrivan egipcian|Mahfouz, Naguib]] [[Categoria:Naissença en 1911|Mahfouz, Naguib]] [[Categoria:Decès en 2006|Mahfouz, Naguib]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Literatura|Mahfouz, Naguib]] [[Categoria:Prèmi Nobel egipcian|Mahfouz, Naguib]] 7ur4sbuclac8zqgsc38e5m8nhdu2n85 0 26944 2506640 164352 2026-08-13T23:23:23Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pèir de Geliòt]] 2506640 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pèir de Geliòt]] 08az0848053eh9zjxf7dnt2q9nw2n03 0 26984 2506641 163356 2026-08-13T23:23:28Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pèir de Geliòt]] 2506641 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pèir de Geliòt]] 08az0848053eh9zjxf7dnt2q9nw2n03 0 27013 2506624 1863037 2026-08-13T18:53:45Z Gerard Viader 28728 {{Infobox Geografia fisica}} 2506624 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia fisica}} <!--Article redigit en vivaroalpenc--> '''Ambrunés''' es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat en [[Daufinat]] (e tanben en [[Provença]]), dins los [[Aups]]. Sa vila principala es [[Ambrun]]. ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Ambrunés]] [[Categoria:Parçan occitan]] icda9j8dynpe83gndn45axuvn33cprg 2506627 2506624 2026-08-13T19:38:23Z Gerard Viader 28728 {{Dialecte Vivaroaupenc}} 2506627 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Vivaroaupenc}} {{Infobox Geografia fisica}} <!--Article redigit en vivaroalpenc--> '''Ambrunés''' es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat en [[Daufinat]] (e tanben en [[Provença]]), dins los [[Aups]]. Sa vila principala es [[Ambrun]]. ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Ambrunés]] [[Categoria:Parçan occitan]] ksne1hwopshhd221btdlp8ljn9zt4en 0 27789 2506626 2487537 2026-08-13T19:36:52Z Gerard Viader 28728 {{Infobox Geografia fisica}} 2506626 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Vivaroaupenc}} {{Infobox Geografia fisica}} [[Imatge:L'Echalp (depuis La Monta).JPG|vinheta|L'Eschalp<ref>http://www.chambradoc.it/loDarrierJarrac/loDerrierJarrac.page</ref> (comuna de [[Ristolàs]])]] '''Cairàs''' es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat dins lo [[Daufinat]] (o tanben en [[Provença]]). Sa vila principala es [[Agulhas|Agulha]]. ==Geografia== [[Imatge:CasseDéserte501.JPG|vinheta|gaucha|Cassa Deserta<ref name="BL Cairàs">Enquèsta de [[Briantin Loís]] a un amic de Cairàs.<br>BL: "Que son los noms occitans d'aquestes luòcs en Cairàs?<br>Casse Déserte, lo "fort Queyras", Les Fonts de Cervières, lac du Grand Laus, col du Malrif, Le Grand Rochebrune & Le Petit Rochebrune, Tête-de-Longet, lo "Musée Le Soum" a Sant Veran."<br>C: "cassa deserta, chastel Cairàs, lo vilatge de "Cervières" ei Cerveira (li fònts de Cerveira ?), lo grand Laus (un laus és un lac) e lo pas de Malriu o Malrio, lo grand Rochabruna e lo pichòt Rochabruna (e non Ròchabruna), (per lo Longet, non lo sap, és tròp luènh de ièu...) ... i a lo pas (o lo còl) e lo bric, la cima (o la testa), aprèp és lo Som (e San-Vran)"</ref>]] ===Païsatges=== [[Imatge:Guide pittoresque 093 Fort Queyras cropped.jpg|vinheta|Imatge tiraa dau libre d'[[Eusèbe Girault de Saint-Fargeau]], ''Guide pittoresque du voyageur en France (...)'', 1838.]] <gallery mode="packed"> Imatge:Panorama sur le col d'Izoard.jpg|Lo [[còl d'Isoard]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1358.jpg</ref>. Imatge:Château-Queyras 1.JPG|Lo chastèl Cairàs<ref name="BL Cairàs"/> a [[Chastèucairàs]] Imatge:620915 Rochebrune dRasis 5.jpg|Vista dau pendís sud dau serre Imatge:fonts_de_cervières.jpg|''Li Fònts de Cerveira*''<ref name="BL Cairàs"/> ({{unitat|2040|m}}) Imatge:grand_laus.jpg|Lo lac dau [[Grand Laus]]<ref name="BL Cairàs"/> ({{unitat|2579|m}}) vist dau [[còl de Malriu]]/Marriu/Mauriu<ref>https://web.archive.org/web/20220219100446/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=&q2=Malrif&submit=Cercar</ref><ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P39492338</ref> Imatge:grand_rochebrune.jpg|Lo [[Grand Rochabruna]] ({{unitat|3325|m}}) vist dau [[Pichòt Rochabruna]] Imatge:Saint-Véran-Hiver-Queyras.jpeg|Sant Veran ivern 2008/2009. Cairàs </gallery> ==Toponimia== Lo nom de ''Cairàs'' ven d'una tribú gallesa locala, los ''Quariates''. Las fòrmas ancianas de ''Cairàs'' son ''Civitas Quariatum'', inscripcion sense data trobaa a Susa, ''Quadratum'', latinizacion dau sègle XII, ''Cadratium'', latinizacion de 1265, ''Cadrassium'', latinizacion de 1301, ''castellania seu districtus cadratii'', en 1311, ''mandement de Cadras'', en 1475, ''chastellenie de Queyras'', en 1484 <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 174</ref>. Los escribas interpretavan lo nom de ''Cairàs'' coma ''carrat''. Lo nom daus Quariates se pòt interpretar coma una varianta dau gallés ''*pario-'', « pairòu » (lo mot ne ven), « chaudier » ambé conservacion locala de ''kw-'' (disparegut en gallés e remplaçat per ''p-'') achabat per un sufixe ''-ati''. Los Quariates serián « los dau pairòu » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 246, a ''pario-''</ref>. I a una autra possibilitat qu'a pas besonh d'un fach lingüistic excepcionau o arbitrari : ''*co-vario-'' + ''-ati'', ambé ''-var-'', idronime. Lo nom de la tribú s'escriuriá donca ''cuariates'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 130</ref>. ==Istòria== De 1343 a 1789, lo Cairàs èra un daus [[Escartons dau Briançonés]]. ==Cultura== [[Imatge:Saint-Véran -723.jpg|vinheta|Musèu Lo Som a [[Sant Veran|Sant Veran]]<ref name="BL Cairàs"/>, [[Construccion en troncs de fusta empilats|bastit de fusta]].]] [[Imatge:Saint-Véran Rentrée des transhumants Tete-de-Longet.jpg|vinheta|Dintraa de la transumància de la ''Testa de Longet*''<ref name="BL Cairàs"/>, carta postala dau debut dau {{s-|XX}}.]] [[Imatge:Village alpin expos. HB à Grenoble.jpg|vinheta|Los ostaus dau Cairàs dins lo vilatge aupenc reconstituït a Grenòble en 1925, a l'occasion de l'[[Exposicion internacionala de la olha blanca]].]] [[Imatge:Cadran solaire Saint Véran.JPG|vinheta|[[Mòstra de solelh]] anciana a Sant Veran.]] [[Imatge:Eglise-saint-veran-05350.jpg|vinheta|La glèisa de Sant Veran.]] ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Cairàs]] [[Categoria:Parçan occitan]] 9erlo07luu7aqdwbvhsgfycsum5ume7 0 29135 2506612 2451521 2026-08-13T16:19:32Z Toku 7678 2506612 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp [[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] kaijj9skmlzuavl1ymec5sj4szc44ol 2506613 2506612 2026-08-13T16:20:26Z Toku 7678 /* Vejatz tanben */ 2506613 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp [[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] 5zjg63ygbwpv348ltr1y7f9e4xaczl7 2506614 2506613 2026-08-13T16:20:40Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2506614 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp [[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] ktw4a6c4qmir0zluype0t0b5lluxakw 2506615 2506614 2026-08-13T16:20:50Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2506615 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp [[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] o1eaf02342ocn2fg40vcc7b1oxke6kx 2506616 2506615 2026-08-13T16:22:11Z Toku 7678 /* Primièra Guèrra Mondiala e dificultats */ 2506616 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp [[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] 2kjqj7zkfbeo5zsu32khbo6fthszxmi 2506617 2506616 2026-08-13T16:30:10Z Toku 7678 2506617 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] sa fugida en [[Itàlia]] aprèp l'[[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] 37rxsq9cqkbp1e2n4trrir3gqe2uvxq 2506618 2506617 2026-08-13T16:31:16Z Toku 7678 /* Berlin e l'exili */ 2506618 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'[[Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] 3efnat0yt2zsgibhqjvct53qeyhk58j 2506619 2506618 2026-08-13T16:32:19Z Toku 7678 /* Berlin e l'exili */ 2506619 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figuras màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associats a [[Sutggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schr dinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Eistein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt una dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] particioèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Randon House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] fchi2rygp17rin29hrnel4tnowss65j 2506620 2506619 2026-08-13T16:35:58Z Toku 7678 2506620 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figura màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associat a [[Stuggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sos mors [[poligamia|poligams]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpbach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Einstein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt un dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] participèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Random House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] k5mxc86wurx1a59l4rdcuguqy7ljvza 2506621 2506620 2026-08-13T16:38:33Z Toku 7678 2506621 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figura màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al-delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associat a [[Stuggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sas mors [[poligamia|poligamas]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpbach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Einstein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt un dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] participèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Random House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] s6u6hjl1nwed2rup1tkphhpxe3iw30r 2506622 2506621 2026-08-13T16:39:04Z Toku 7678 2506622 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figura màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associat a [[Stuggart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria penent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]] Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sas mors [[poligamia|poligamas]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], a la [[relativitat generala]] e a las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpbach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una fonccion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Einstein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein es generalament considerada coma refutada per las mesuras experimentalas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt un dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps neglegit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consecracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocat dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser conegut de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] participèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Random House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] 65mwlns102jf7f54664l475iwqd5rgd 2506628 2506622 2026-08-13T19:58:16Z Toku 7678 2506628 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figura màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associat a [[Stuttgart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria pendent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]]. Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sas mors [[poligamia|poligamas]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans que foguèron un periòde de trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], la [[relativitat generala]] e las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpbach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una foncion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Einstein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein son generalament consideradas coma refutadas per las mesuras experimentalas realizadas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt un dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps negligit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consacracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocada dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser coneguda de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] participèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Random House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] p8gg358pxg2fmicjnv4t6d47pmd995j 2506629 2506628 2026-08-13T20:00:06Z Toku 7678 2506629 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Erwin Schrödinger | nomdebateg = Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger | imatge = Erwin Schrödinger (1933).jpg | legenda = | profession = [[Fisica|Fisician]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[12 d'agost]] de [[1887]] | luòcdenaissença = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria-Ongria]] | datadedecès = [[4 de genièr]] de [[1961]] | luòcdedecès = [[Viena (Àustria)|Viena]], [[Àustria]] | paísdorigina ={{Àustria}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisica]] en [[1933]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Erwin Schrödinger''' (12 d'agost de 1887, [[Viena]] - 4 de genièr de 1961, [[Viena]]) es un [[fisica|fisician]] teoric [[Àustria|austrian]] e una figura màger de la [[mecanica quantica]] de la primièra mitat del sègle XX<ref>Son nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.</ref>. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb [[Paul Dirac]] en 1933, de l'[[eqüacion de Schrödinger|eqüacion]] que descriu l'evolucion dins lo [[temps]] d'un [[sistèma (fisica)|sistèma]] [[mecanica quantica|quantic]]. Es tanben l'autor de la celèbra [[experiéncia]] de [[experiéncia de pensada|pensada]] del « [[gat de Schrödinger]] » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]]. Al delà de sa contribucion centrala a la [[fisica]] modèrna, Schrödinger foguèt egalament un [[sciéncia|scientific]] als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de [[libre|libres]] sus la [[biologia]], la [[filosofia]], l'[[istòria de las sciéncias]] e las tradicions de pensada [[Índia|indianas]]. Son libre ''Qu'es la vida ?'' (''What is Life?''), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]] e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'[[ADN]]. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX. == Biografia == === Jovença e formacion === Erwin Schrödinger nasquèt a [[Viena]], capitala de l'[[Àustria-Ongria|Empèri Austroongrés]], lo 12 d'agost de 1887. Son [[paire]], Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra [[botanica|botanista]] e proprietari d'una pichona fabrica de [[susari|susaris]] e sa [[maire]], Georgine Emilia Brenda, èra la [[filha]] d'un professor de [[quimia]]<ref>[[alemand|'''(de)''']] F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)'', vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.</ref>. Erwin Schrödinger foguèt l'unic [[enfant]] del parelh. Sa [[familha (parentèla)|familha]] èra [[cultura|cultivada]] e aisada. Dintrèt a l'''Akademisches Gymnasium'' en 1898 ont se distinguiguèt en [[fisica]] e en [[matematicas]], mas tanben dins las [[lenga|lengas]] ancianas e en [[poesia]]. En [[1906]], Schrödinger dintrèt a l'[[universitat de Viena]], onte foguèt fòrtament influenciat pel [[fisica|fisician]] [[Fritz Hasenöhrl]] (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de [[Ludwig Boltzmann]] (1844-1906). I obtenguèt son [[doctorat]] en 1910 amb una [[tèsi]] sus la [[conduccion electrica|conduccion]] de l'[[electricitat]] a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de [[Franz S. Exner|Franz Exner]] (1849-1926)<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter J. Moore e Walter John Moore, ''Schrödinger. Life and Thought'', Cambridge University Press, 1989, p. 35.</ref>. === Primièra Guèrra Mondiala e dificultats === [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|thumb|right|Schrödinger en 1914.]] Pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala]] (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul [[Frònt italian|frònt italian]], coma [[oficièr]] dins una unitat [[artilhariá]] de las [[Fòrças armadas austroongresas|fòrças austroongresas]]. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra [[sciéncia|scientifica]] sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de [[fisica]] pendent aquel periòde. Aprèp la [[guèrra]], coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna [[universitat]] e foguèt assistent a [[Iena]], professor associat a [[Stuttgart]] e professor a [[Breslau]]<ref>Sos títols exactes èran ''Ausserordentlicher Professor'' a [[Iena]] e ''Ordentlicher Professor'' a [[Breslau]].</ref>. En 1920, se [[maridatge|maridèt]] amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa [[mòrt]], malgrat una vida privada pauc convencionala<ref>Schrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », ''The Times'',‎ 26 de novembre de 2023).</ref>. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'[[universitat de Zuric]], ont demorèt sièis ans. === Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger === Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela [[universitat]] que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion d'ondas]] que permetèt d'establir las basas de la [[mecanica ondulatòria]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », ''Annalen der Physik'', vol. 4, n° 79,‎ 1926, pp. 361–376.</ref>. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria pendent de vacanças de Nadal passadas a [[Arosa]], dins los [[Aups]] [[Soïssa|soïsses]], ont anava sovent per de rasons de [[santat]]<ref>Cal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un [[fisica|fisician]] teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de [[sciéncia|scientifics]] mai joves, coma [[Werner Heisenberg]] qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'[[istòria de la fisica]] [[mecanica quantica|quantica]].</ref>. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'[[universitat de Berlin]] per succedir a [[Max Planck]] (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de [[fisica teorica]]. === Berlin e l'exili === Schrödinger demorèt a [[Berlin]] de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament [[sciéncia|scientific]] excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]] (1889-1945) e del [[nazisme]] en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas [[judaïsme|josieu]], Schrödinger refusèt de demorar dins lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] a causa de son oposicion a la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] de las autoritats [[Alemanha|alemandas]]. Atal, quitèt lo país durant l'[[annada]]. Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del [[Magdalen College]] e de las [[universitat|universitats]] de [[Princeton]] e de [[Graz]]. Visitèt tanben las universitats d'[[Oxford]] e de [[Gant]] e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat [[Índia|indiana]] d'[[Allahabad]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », ''Jewish Telegraphic Agency'', 20 de mai 1940.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Akhlesh Lakhtakia, ''Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer'', World Scientific, 1996, p. 147.</ref>. Sas mors [[poligamia|poligamas]] explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al [[nazisme]] aprèp sa fugida en [[Itàlia]] consecutiva a l'[[Anschluss|annexion d'Àustria]] pels Alemands. Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo [[Prèmi Nobel]] de [[Prèmi Nobel de Fisica|Fisica]] en 1933. O partejèt amb [[Paul Dirac]], egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels [[atòm|atòms]]. === Los ans de Dublin === En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'[[Irlanda]]. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, [[Éamon de Valera]] (1882-1975), professor de [[matematicas]] abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un [[Institut d'Estudis Avançats de Dublin|Institut d'Estudis Avançats]] a [[Dublin]]. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'[[universitat]] de [[Gant]] en [[Belgica]], lo [[fisica|fisician]] [[Àustria|austrian]] arribèt en [[Irlanda]] en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut<ref>[[anglés|'''(en)''']] Ronan Fanning, ''Éamon de Valera. A Will to Power'', Faber & Faber, 2015.</ref>. Schrödinger demorèt en [[Irlanda]] pendent environ 17 ans, un periòde que veguèt un trabalh [[sciéncia|scientific]] e intellectual intens. Trabalhèt sus l'[[electromagnetisme]], la [[relativitat generala]] e las teorias d'unificacion de la [[fisica]]. I escriguèt tanben mantun [[libre]] de [[vulgarizacion]] destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron ''Qu'es la vida ?'' e ''La natura e los Grècs''. Obtenguèt la [[nacionalitat]] irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana<ref>[[anglés|'''(en)''']] David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », ''Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science'', vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536.</ref>. === Retorn a Viena e darrièras annadas === En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa [[vila]] natala de [[Viena]]. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la [[fisica]] e en escrivent son darrièr [[libre]], ''Ma vision del mond'' (''Meine Weltansicht'', 1961), ont exprimís sas concepcions [[filosofia|filosoficas]] e [[metafisica|metafisicas]]. [[Mòrt|Moriguèt]] a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana [[tuberculòsi]]. Foguèt [[tomba|enterrat]] a [[Alpbach]], en [[Tiròl]]. == Òbra scientifica == === La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger === {{veire|Eqüacion de Schrödinger}} Al començament del sègle XX, la [[fisica]] èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels [[atòm|atòms]] e de las particulas (emission de [[lutz]] per d'[[atòm|atòms]], problèmas d'estabilitat de la [[matèria]]...) podián pas èsser explicats amb la [[mecanica classica|fisica classica]] de d'[[Isaac Newton]] (1642-1727) e de [[James Clerk Maxwell]] (1831-1879). De [[fisica|fisicians]] coma [[Max Planck]] (1858-1947), [[Albert Einstein]] (1879-1955) e [[Niels Bohr]] (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'[[energia]], fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del [[còrs negre]], mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond [[atòm|atomic]]. La contribucion [[sciéncia|scientifica]] màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la ''[[mecanica ondulatòria]]'', una de las doas formulacions originalas de la [[mecanica quantica]]. En efièch, en 1924, lo [[fisica|fisician]] [[França|francés]] [[Louis de Broglie]] (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la [[matèria]], coma la [[lutz]], poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una [[Onda electromagnetica|onda]]. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'[[Albert Einstein|Einstein]], Schrödinger cerquèt a establir l'[[eqüacion]] que descriuriá aquela onda associada a la [[matèria]]. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'[[Eqüacion de Schrödinger|eqüacion que pòrta uèi son nom]]. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »<ref>[[anglés|'''(en)''']] C. W. Kilmister, ''Schrödinger. Centenary celebration of a polymath'', Cambridge University Press, 1989, p. 55.</ref><ref>[[alemand|'''(de)''']] Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », ''Annalen der Physik'', vol. 384, n° 4,‎ 1926, pp. 273–376.</ref> L'[[eqüacion de Schrödinger]] descriu cossí l'estat d'un sistèma [[mecanica quantica|quantic]], representat per una foncion apelada « [[foncion d'onda]] » (notada ''ψ''), evoluís dins lo [[temps]]. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los [[nivèl d'energia|nivèls d'energia]] possibles de l'[[electron]] d'un [[atòm]] e retrobava egalament amb precision los resultats [[experiéncia|experimentals]] ja coneguts, coma los de l'atòm d'[[idrogèn]]. La [[mecanica ondulatòria]] aportèt atal un espleit [[matematicas|matematic]] poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la [[fisica]] modèrna. En efièch, jòga dins la [[mecanica quantica]] un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de [[Isaac Newton|Newton]] dins la [[mecanica classica]]. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels [[atòm|atòms]] e de las [[molecula|moleculas]]. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en [[quimia]], en [[electronica]] e en [[sciéncia dels materials]] Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa [[mecanica ondulatòria]] èra [[matematicas|matematicament]] equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la [[mecanica quantica]] desvolopada independentament per [[Werner Heisenberg]] (1901-1976), [[Max Born]] (1882-1970) e [[Pascual Jordan]] (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la [[mecanica quantica|teoria quantica]], e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent. === L'interpretacion de la foncion d'onda === {{veire|Foncion d'onda}} Se l'[[eqüacion de Schrödinger]] foguèt rapidament acceptada coma un espleit d'un poder extraordinari, son interpretacion suscitèt de debats prigonds. Schrödinger el meteis pensava inicialament que la foncion d'onda representava quicòm de real e de fisic. Pasmens, es la version [[probabilitat|probabilista]] de [[Max Born]] e de l'« escòla de Copenaga » que s'impausèt. Segon aquela teoria, lo carrat de la foncion d'onda dona la probabilitat de trobar la particula dins una zòna donada. Aquela interpretacion, al centre de la [[mecanica quantica]] modèrna, foguèt totjorn refusada per [[Schrödinger]]. Lo fisician foguèt pas solet dins aquela oposicion. Einstein foguèt tanben un adversari de la concepcion probabilista de la mecanica quantica. Los dos òmes pensavan que la version probabilista de la teoria quantica èra incomplèta e que balhava pas una descripcion satisfasenta de la realitat. Aquela oposicion es a l'origina de las reflexions criticas de Schrödinger sus la mecanica quantica, e mai que mai de sa celèbra [[Gat de Schrödinger|experiéncia del gat]]. Aquel desacòrdi sus l'interpretacion de la [[mecanica quantica]] foguèt un dels grands debats de la [[fisica]] del sègle XX. D'un costat, [[Niels Bohr]] e [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] defendián l'idèa que la teoria probabilista descriu totalament la realitat. Segon eles, l'indeterminisme n'es un trach fondamental. De l'autre costat, Einstein, Schrödinger e d'autres pensavan que devián existir de variablas o de descripcions mai prigondas, encara desconegudas, que restituirián un determinisme e una realitat objectiva. Aquelas discussions, longtemps consideradas coma purament [[filosofia|filosoficas]], foguèron a l'origina de desvolopaments [[experiéncia|experimentals]] importants pendent la segonda mitat del sègle XX. Pasmens, las posicions de Schrödinger e d'Einstein son generalament consideradas coma refutadas per las mesuras experimentalas realizadas sus aqueles punts. === Lo gat de Schrödinger === [[File:Gat de Schrödinger.png|thumb|Descripcion de l'[[experiéncia]] del [[gat de Schrödinger]].]] {{veire|Gat de Schrödinger}} En 1935, Schrödinger publiquèt un article en tres partidas titolat « La situacion actuala dins la mecanica quantica », en responsa a un article celèbre d'[[Albert Einstein|Einstein]] e de sos collègas (l'article dich « [[Paradòxa EPR|EPR]] »). Dins aquel article, prepausèt l'[[experiéncia de pensada]] que venguèt la mai celèbra de tota la [[fisica]] : lo « [[gat de Schrödinger]] ». L'experiéncia se pòt resumir atal : un [[gat]] es embarrat dins una bóstia tampada, amb un dispositiu que conten un [[atòm]] [[radioactivitat|radioactiu]], un comptador e un flascon de [[poison]]. Se l'[[atòm]] se desintègra, lo dispositiu se desenclava e tua lo gat ; se se desintègra pas, lo gat demòra [[vida|viu]]. Segon las règlas de la [[mecanica quantica]], tant que se fa pas d'observacion de l'interior de la bòstia, l'[[atòm]] es dins una « [[superposicion quantica|superposicion]] » dels dos estats — desintegrat e non desintegrat a l'encòp. Mas alara, seguent la meteissa logica, lo gat el meteis deuriá èsser a l'encòp [[mòrt]] e [[vida|viu]], çò qu'es absurd. Per Schrödinger, aquela [[experiéncia]] èra una critica. Voliá mostrar qu'aplicar las règlas quanticas a un objècte de la vida correnta (coma un [[gat]]) mena a una conclusion ridicula, e doncas que quicòm mancava dins l'interpretacion de la teoria. L'experiéncia illustra lo « [[problèma de la mesura]] » : cossí e a quin moment lo mond quantic de las possibilitats se transfòrma en una realitat unica e determinada ? Pasmens, la critica foguèt acceptada pels partisans de l'[[escòla de Copenaga]] e lo [[gat de Schrödinger]], concebut coma una objeccion, venguèt un dels imatges las mai popularas de la [[mecanica quantica|fisica quantica]]. Uèi encara, lo problèma pausat per lo gat de Schrödinger es al centre de las discussions sus l'interpretacion de la mecanica quantica. Cada corrent d'interpretacion de la teoria (interpretacion de Copenaga, teoria de la decoëréncia, interpretacion dels mondes multiples, etc.) prepausa una manièra de resòlver o de dissòlver la [[paradòxa]]. Lo fach qu'aquela [[experiéncia]] siá totjorn discutida, quasi un [[sègle]] après sa primièra formulacion, mòstra que tòca a de questions fondamentalas que son pas encara completament regladas. === L'intricacion quantica === {{veire|Intricacion quantica}} Es dins aquel meteis article de 1935 que Schrödinger introdusiguèt un autre concèpte fondamental, lo d'« [[intricacion quantica]] » (en [[alemand]] ''Verschränkung''). L'[[intricacion quantica|intricacion]] designa lo ligam estranh que pòt existir entre doas particulas quanticas qu'an interagit. Quitament separadas per una granda distància, forman un tot ont l'estat de l'una es ligat a l'estat de l'autra, de sòrta que se pòdon pas descriure independentament. Schrödinger considerava l'intricacion non pas coma un trach segondari, mas coma « lo trach caracteristic de la [[mecanica quantica]] ». En efièch, aquel concèpte, longtemps negligit, es vengut central dins la fisica del sègle XXI : es a la basa de [[tecnologia|tecnologias]] novèlas coma l'[[informatica quantica]] e la [[criptografia quantica]]. === « Qu'es la vida ? » e l'influéncia sus la biologia === En 1943, Schrödinger donèt a [[Dublin]] una tièra de conferéncias que foguèron publicadas l'annada seguenta, en 1944, jos lo títol ''Qu'es la vida ? L'aspècte fisic de la cellula viva'' (''What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell''). Dins aquel pichon [[libre]], Schrödinger pausèt una question audaciosa : cossí las leis de la [[fisica]] e de la [[quimia]] pòdon explicar los fenomèns de la [[vida]], e mai que mai l'estabilitat de l'[[genetica|ereditat]] ? Schrödinger i avancèt l'idèa que l'[[gèn|informacion genetica]] deviá èsser estocada dins una [[molecula particulara]], qu'apelèt un « cristal aperiodic » : una estructura regulara mas non repetitiva, capabla de portar un « còdi » de la vida. Aquela intuicion, formulada quasi dètz ans abans la descobèrta de l'estructura de l'[[ADN]], se revelèt fòrça feconda. Dins aquel meteis libre, Schrödinger abordèt tanben la question de saber cossí los [[organisme vivent|èssers vius]] mantenon lor organizacion e resistisson al [[entropia|desòrdre]]. Introdusiguèt l'idèa que la vida se noirís de çò qu'apelèt de l'« [[entropia]] negativa » (o negentropia) : mentre que tot [[sistèma (fisica)|sistèma fisic]] tend naturalament cap al desòrdre, l'èsser viu manten son òrdre en tirant de l'organizacion de son environament. Aquela reflexion suls ligams entre la [[vida]], l'òrdre e la [[termodinamica]] aguèt tanben una influéncia importanta. Lo libre exercèt una influéncia considerabla sus tota una generacion de [[fisica|fisicians]] e de [[biologia|biologistas]], e mai que mai [[James D. Watson|James Watson]] (1928-2025) e [[Francis Crick]] (1916-2004), los futurs descobreires de la dobla eliça de l'[[ADN]] en 1953, que reconeguèron lo ròtle qu'aquel libre aviá jogat dins lor vocacion. En 1953, Crick escriguèt personalament a Schrödinger per lo mercejar de son influéncia. ''Qu'es la vida ?'' es atal considerat coma un dels tèxtes fondadors de la [[biologia moleculara]], quitament se d'unas de sas idèas foguèron dempuèi despassadas o corregidas per la [[sciéncia]] modèrna. === Autres trabalhs === L'òbra de Schrödinger despassa largament lo quadre de la [[mecanica quantica]]. Al long de sa vida, e mai que mai pendent sos ans a [[Dublin]], s'interessèt a de nombroses domenis de la [[fisica]]. Trabalhèt atal sus la [[termodinamica estatistica]], sus la [[relativitat generala]] e sus las teorias d'unificacion, es a dire las temptativas d'unificar la [[gravitacion]] e l'[[electromagnetisme]] dins una sola teoria — un problèma qu'ocupèt tanben [[Albert Einstein|Einstein]] e que demòra pas resolgut. Schrödinger foguèt tanben un òme de granda [[cultura]], interessat per la [[filosofia]], l'[[istòria]] de las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] ancianas. Escriguèt sus la pensada dels [[Grècia Antica|Grècs ancians]] (''La natura e los Grècs'', 1954) e s'interessèt prigondament a las [[filosofia indiana|filosofias d'Índia]], mai que mai al [[Vedanta]], qu'influencièt sa vision del mond, marcada per l'idèa d'una consciéncia unica e universala. == Onor e eretatge == === Lo Prèmi Nobel e las distincions === La consacracion màger de Schrödinger foguèt lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] recebut en 1933, « per la descobèrta de formas novèlas e productivas de la teoria atomica »<ref>O partejèt amb lo fisician anglés [[Paul Dirac]].</ref>. Aquela recompensa consacrèt l'importància de la [[mecanica ondulatòria]] dins la [[mecanica quantica|revolucion quantica]]. De mai, Schrödinger recebèt la novèla de son succès pauc après aver quitat l'[[Tresen Reich|l'Alemanha nazi]] al començament de son [[exili]]. Al long de sa carrièra, Schrödinger recebèt fòrça autras distincions, coma la [[medalha Matteucci]] (1927) e la [[medalha Max Planck]] (1937), una de las mai nautas distincions de la [[fisica|fisica]] [[Alemanha|alemanda]]. Foguèt membre de nombrosas academias scientificas. En [[Àustria]], foguèt creat un « [[Prèmi Erwin Schrödinger]] » en son onor per l'[[Acadèmia Austriana de las Sciéncias]]. === La posteritat de son nom === Lo nom de Schrödinger es vengut un dels mai coneguts del mond [[sciéncia|scientific]], non solament demest los fisicians mas tanben dins la cultura populara. L'[[eqüacion de Schrödinger]] es ensenhada a totes los estudiants de [[fisica]] del mond e demòra un dels pilars de la [[mecanica quantica]]. L'experiéncia del « [[gat de Schrödinger]] » es venguda un imatge celèbre, sovent evocada dins la [[literatura]], lo [[cinèma]] e la cultura populara, fins a èsser coneguda de personas que sabon pas res de la fisica quantica. En [[Àustria]], l'importància de Schrödinger foguèt reconeguda de mantuna manièra. Son retrach figurèt sus un ancian bilhet de banca austrian. Un institut de fisica de Viena, l'''Erwin Schrödinger International Institute for Mathematics and Physics'', pòrta son nom. De nombroses luòcs, prèmis e distincions scientificas an tanben adoptat son nom en son onor. === Influéncia e importància === Schrödinger demòra una de las figuras centralas de la [[fisica]] del sègle XX. Al costat de savis coma [[Albert Einstein|Einstein]], [[Niels Bohr|Bohr]], [[Werner Heisenberg|Heisenberg]], [[Max Born|Born]] e [[Paul Dirac|Dirac]], contribuïguèt a la construccion de la [[mecanica quantica]], una de las teorias mai revolucionàrias e mai reüssidas de las [[sciéncia|sciéncias]] modèrnas. Pasmens, son influéncia se limitèt pas a la fisica. Amb son [[libre]] ''Qu'es la vida ?'', joguèt un ròtle important dins la naissença de la [[biologia]] [[molecula|moleculara]]. Tanben, sas reflexions [[filosofia|filosoficas]] participèron als debats sus la natura de la [[realitat]] e de la [[consciéncia]]. Atal, aquela dobla capacitat — d'èsser a l'encòp un fisician de premièr plan e un pensaire als interèsses universals — faguèt de Schrödinger una figura tipica del savi [[umanisme|umanista]], curiós de totes los domenis del saber. == Vejatz tanben == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Mecanica quantica]] * [[Equacion de Schrödinger]] * [[Gat de Schrödinger]] * [[Foncion d'onda]] * [[Intricacion quantica]] * [[Prèmi Nobel de fisica]] * [[Louis de Broglie]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Paul Dirac]] </div> == Bibliografia == * John Gribbin, ''Erwin Schrödinger and the Quantum Revolution'', Random House, 2012. * Jagdish Mehra e Helmut Rechenberg, ''The Historical Development of Quantum Theory, Vol. 5: Erwin Schrödinger and the Rise of Wave Mechanics'', Springer, 1987. * Walter J. Moore, ''A Life of Erwin Schrödinger'', Cambridge University Press, 1994. * Walter J. Moore, ''Schrödinger : Life and Thought'', Cambridge, Cambridge University Press, 2015, 528 p. * Norbert Straumann, ''Quantenmechanik. Ein Grundkurs über nichtrelativistische Quantentheorie'', Berlin, Springer, 2002. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Erwin Schrödinger}} {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Schrodinger, Erwin}} [[Categoria:Fisician austriac]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisica]] [[Categoria:Prèmi Nobel austriac]] [[Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1961]] fr96umz5tcwgz080ll7g1w55go17zot 0 43100 2506643 2506587 2026-08-14T04:37:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde antic */ 2506643 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que constituís una evolucion majora en direccion de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === === Lo periòde classic === === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> j04zh1lbhbkyk8lyfvz87ad1k11r9od 2506644 2506643 2026-08-14T04:39:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde antic */ 2506644 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === === Lo periòde classic === === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> kufyn636tl9w0p5dmh0lhnfbatnny5v 2506645 2506644 2026-08-14T05:03:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'Edat Mejana a la Renaissença */ 2506645 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. === Lo periòde classic === === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> oerg8ul2l4sqy10ev6na86l82pmszfk 0 82570 2506632 2423639 2026-08-13T21:17:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506632 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ilari | nom2 = ''Saint-Hilaire'' | imatge = St_Hilaire_1.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Hilaire_(Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Carcassés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11344 | cp = 11250 | cònsol = Jean-Louis Carbonnel | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.0939 | longitud = 2.3106 | alt mej = 180 | alt mini = 146 | alt maxi = 582 | km² = 23.02 |}} '''Sant Ilari'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html</ref><ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Saint-Hilaire'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Carcassés]] situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == La comuna de Sant Ilari es a mièg camin entre [[Limós]] e [[Carcassona]] dins la region de [[Carcassés]]. La comuna es ocupada en granda partida per la selva domaniala de Crausse Rabassièr. Lo riu de [[Lauquet]] es al tèrme de sa partida nòrd. [[Imatge:Map commune FR insee code 11344.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Sant Ilari | nòrd = [[Verzelha]] | nòrd-èst = [[Ladèrn de Lauquet]] | èst = [[Grefuèlh]] | sud-èst = [[Clarmont (Aude)|Clarmont]], </br> [[Cauneta de Lauquet]] | sud = [[Vilabasin]], </br> [[Bèlcastèl e Buc]] | sud-oèst = [[Gàrdia]] | oèst = [[Piussa|Piuça]] | nòrd-oèst = [[Pomars]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Monasterium Sancti Hilarii, quod est situm in pago Carcassonense… constructum in honore sancti Saturnini'' en [[825]]; ''Sanctus Hylarius'' en [[1269]]; ''Saint Alari'' [[1340]]-[[1341]]; ''Sanctus Ylarius prope Limosum'' en [[1387]]; ''Sainct Illaire'' en [[1532]]; ''Sant Ilári'' (non datada)<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P95715989|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>.<br>La prononciacion es ''Sant Ilári'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 386, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f478.item.texteImage </ref>, doncas [santi'lari]. ''Ilari'' o ''Alari'' es lo nom de mai d'un sant, mès aicí se tracta del patron de l'abadiá, l'avesque de [[Carcassona]] al sègle VI <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/11773/Saint-Hilaire.html</ref>. ===Venauça=== Lo lòc, situat a l'èst de Sant Ilari, es escrit ''Benoce'' sus la mapa IGN actuala, ''Beneausse'' sus la mapa de Cassini. </br> S'i trobavan mai d'un priorat : Nòstra Dòna de Venauça, Nòstra Dòna de Salas e Sant Estève de Venauça. Las fòrmas ancianas son : ''Venansiacum cum ecclesia Sanctae Mariae'' en 961, ''Villa Venantianum'' en 1002, ''S. Maria de Venantio'' en 1120, ''S. Maria de Venancio..., Venancianum'' en 1224, ''Beatus Stephanus de Venanciano'' en 1283, ''Venensanum'' en 1347, ''Benaussanum'' en 1366, ''Bennause'' entre 1367 e le sègle XVII, ''Venaussanum'' en 1456, ''Sanctus Stephanus de Venensano'' en 1544 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 29-30, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f121.item.texteImage </ref>. </br> La confusion entre le sufixe ''-acum'' (atestacion de 961) e le sufixe ''-anum'' es frequenta dins les tèxtes. ''Venauça'' ven del nom latin d'òme ''Venantius'' (cf. Venantius Fortunatus = Venanci Fortunat), ambe'l sufixe ''-anum'' o son resultat, probablament dempuèi l'origina (o siquenon, après 961). ''N-'' abans siulanta s'es vocalizada en [u], coma a [[Confolèuç]] < *Confolenç < Confluentes). Venauça, abans d'èsser tèrra de priorats e donc santa, èra la proprietat rurala de Venantius. == Istòria == L'istòria de Sant Ilari es fòrça ligada a la de son [[Abadiá de Sant Ilari|abadiá]]. Comença a l'epòca dels romans mas los rèstas mai importants son de l'[[Edat Mejana]]. Al sègle III, l'abadiá foguèt bastida en primièr dedicada a [[Sant Sarnin]], puèi a [[Sant Ilari]], evesque de Carcassona al sègle VI. Lo vilatge s'espandiguèt a l'entorn de l'abadiá dins los sègles. Los abats bastiguèron de barris a l'entorn del vilatge per s'aparar dels trebolums de la [[Guèrra de Cent Ans]]. Un tèxte de [[1386]] designa qui garda las claus de las pòrtas de la vila. En [[1574]], lo vilatge foguèt brutlat e en partida destruit pels [[protestant]]s del senhor del [[Le Vilar en Val|Valí]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11344 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Louis Carbonnel |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Authier|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de l'ensenhament, conselhièr general (1982-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]] (caplòc); es ara del [[canton de Limós]], vengut de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11344 |1793=940 |1800=836 |1806=845 |1821=800 |1831=983 |1836=1027 |1841=996 |1846=1010 |1851=997 |1856=997 |1861=934 |1866=902 |1872=935 |1876=895 |1881=1000 |1886=927 |1891=860 |1896=885 |1901=952 |1906=942 |1911=897 |1921=909 |1926=812 |1931=877 |1936=835 |1946=704 |1954=730 |1962= 772 |1968= 751 |1975= 687 |1982= 595 |1990= 653 |1999= 699 |cassini=32270 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|344}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|344}}/23.02) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:France-Saint-Hilaire-eglise.jpg|thumb|200px|Abadiá Sant Ilari]] '''''[[Abadiá de Sant Ilari]]''''' Anciana abadiá benedictina fortificada, fondada a la fin del sègle VIII, dedicada en primièr a [[sant Sarnin]]. Al sègle X aprèp la volontat del comte de Carcassona, l'abadiá cambièt de nom e foguèt dedicada a sant Ilari, primièr evesque de Carcassona al sègle VI. Lo monastèri foguèt astrat fins al sègle XIII, mas amb la [[Guèrra de Cent Ans]] patiguèt de damatges, de la [[pèsta]] negra e dels periòdes de famina. Plaçada jos la comenda en [[1540]], l'abadiá tanquèt las pòrtas en [[1748]]. En [[1531]], los monges de Sant Ilari descobriguèron lo primièr vin petejaire al monde: la [[blanqueta]]. Uèi se visita. <gallery> St hilaire aude.JPG Saint-Hilaire_Abbatiale_366.jpg|Glèisa abadiala de l'Assompcion. Abbaye_de_Saint-Hilaire010.JPG|Nau. Abbaye_de_Saint-Hilaire008.JPG|Còr. Abbaye_de_Saint-Hilaire009.JPG|Capèla de la Verge ambe'l Mainatge. France-Saint-Hilaire-Cloitre.jpg|La clastra. France-Saint-Hilaire-Plafond-logis.jpg|Plafon del palais abadial. Sarcophage_saint_Sernin-Cabestany-gauche.jpg|Sarcofague de Sant Sarnin. Sarcophage_saint_Sernin-Cabestany-avant.jpg Sarcophage_saint_Sernin-Cabestany-droit.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11344 Sant Ilari sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Carcassés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 8khs02cw19sfd1ieume393l078x8syj 0 95226 2506651 2140168 2026-08-14T09:48:39Z JackyM59 60827 Photograph upadted 2506651 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Brissac-Quincé | nomcomuna2= Brissac-Quincé | imatge=[[Imatge:Château de Brissac - Sud Est.jpg|290px]] | descripcion= | lògo=[[Imatge:cap|150px]] | escut=[[Imatge:Blason ville fr Brissac-Quincé (Maine-et-Loire).svg|60px]] | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment d’Angers|Angers]] | canton=[[Canton de Thouarcé|Thouarcé]] | insee =49050 | sitweb= [http://www.brissac-quince.fr/ Site officiel de Brissac-Quincé] | cp =49320 | cònsol =Sylvie Guineberteau | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Brissacois, Brissacoise (en [[francés]]) | longitud=-0.447777777778 | latitud=47.3558333333 | alt mini =33 | alt mej =59 | alt maxi =78 | km² =9.76 }} '''Brissac-Quincé''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} '''Brissac-Quinc&eacute;''' A situat a 20 quilom&egrave;tres al sud d'Angieus, a 37 quilom&egrave;tres de Saumur, a 60 quilom&egrave;tres de Cholet, a 110 quilom&egrave;tres de Nantas, a 315 quilom&egrave;tres de Par&iacute;s. La municipalitat a traversat pel Aubance, pichon riu sinueuse, afluent de la [[Loire (fleuve)|Loire]]. Ela serpente sus unitat|35|km {{}} entre Loire e Layon mas trav&egrave;rsa pas Brissac-Quinc&eacute; que dess&uacute;s a penas {{unitat|3|km}}. Brissac-Quinc&eacute; A situat al mi&egrave;g d'una z&ograve;na viticole f&ograve;r&ccedil;a activa. La palette dels vins produsits a Brissac-Quinc&eacute; compren blancs, ros&eacute;s, roges, [[cr&eacute;mant]]. Mas los dos fleurons d'aquel vignoble son ''Los Coteaux del Aubance'' (blanc liquoreux) e ''L'Anjau p&ograve;bli Brissac''. {{Original|fr}} '''Brissac-Quincé''' est situé à 20 kilomètres au sud d'Angers, à 37 kilomètres de Saumur, à 60 kilomètres de Cholet, à 110 kilomètres de Nantes, à 315 kilomètres de Paris. La commune est traversée par l'Aubance, petite rivière sinueuse, affluent de la [[Loire (fleuve)|Loire]]. Elle serpente sur {{unité|35|km}} entre Loire et Layon mais ne traverse Brissac-Quincé que sur à peine {{unité|3|km}}. Brissac-Quincé est situé au milieu d’une zone viticole très active. La palette des vins produits à Brissac-Quincé comprend blancs, rosés, rouges, [[crémant]]. Mais les deux fleurons de ce vignoble sont ''Les Coteaux de l’Aubance'' (blanc liquoreux) et ''L’Anjou village Brissac''. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Brissac-Quincé|]]'''Brissac-Quincé'''}} {{Image label|x=0.733237118747|y=0.487199333318|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 711 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charcé-Saint-Ellier-sur-Aubance]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.351441617589|y=0.712601887218|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1531 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vauchrétien]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.243404813492|y=0.372780482571|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Melaine-sur-Aubance]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.593026817337|y=0.155338584152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1291 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Saturnin-sur-Loire]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.463846858974|y=0.108323684493|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1698 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-des-Mauvrets]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.735690384511|y=0.844557861104|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 843 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Alleuds (Maine e Léger)|Les Alleuds]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.703773939061|y=0.11853981951|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 186 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Sulpice (Maine e Léger)|Saint-Sulpice]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.0844220825678|y=0.429388939423|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1197 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Soulaines-sur-Aubance]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.521529666567|y=0.97097447297|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 498 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Notre-Dame-d'Allençon]] (5,9km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} En 852, los [[Normands]] #que saquejaven lo Peitau e los pa&iuml;ses de Charanta dempu&egrave;i una desena d'ans an batut a Brissac pel [[lista dels comtes de Peitieus|comte de Peitieus]] e lo [[Lista dels comtes de Herbauge|comte de Herbauge]]<ref>[[Robert Favreau (istorian)|]], ''in'' {{Ist&ograve;ria del Peitau e dels Pa&iuml;ses charentais}}, {{p&agrave;g.}}132</ref>. En geni&egrave;r 1794, dos [[colomnas infernals]] la cinquena division comandadas per &Eacute;tienne Cordellier e Joseph Crouzat #aver coma ponch de sortida Brissac l'an 1964 las municipalitats de Brissac e Quinc&eacute; fusionan<ref name="cog" />. Brissac-Quinc&eacute; Es u&egrave;i una municipalitat d'una superficie de 976 ectaras e compta aperaqu&iacute; {{formatnum:2898}} Brissacoises e Brissacois (INSEE 2009<ref name="pop2009" />). ; Una vila viticole e cultural Capital de las '''coteaux de la Aubance''' e de las '''Anjau-P&ograve;bles-Brissac''', Brissac-Quinc&eacute; possed&iacute;s &ccedil;&ograve; de m&egrave;s d'anautit cast&egrave;l de Fran&ccedil;a amb los sieus torns de la {{s-|XV|e}}, viscut dempu&egrave;i 1502 per la familha de [[Coss&eacute;-Brissac]], la si&aacute; gl&egrave;isa Santa-Vincent, patron dels vignerons amb las si&aacute;s vidrieres de la XVI{{e}}, la si&aacute; cap&egrave;la sosterranha de la XIV{{e}} red&eacute;couverte l'an 1974. {{Original|fr}} En 852, les [[Normands]] qui pillaient le Poitou et les pays de Charente depuis une dizaine d’années sont battus à Brissac par le [[liste des comtes de Poitiers|comte de Poitiers]] et le [[Liste des comtes d'Herbauge|comte d'Herbauge]]<ref>[[Robert Favreau (historien)|]], ''in'' {{Histoire du Poitou et des Pays charentais}}, {{p.}}132</ref>. En janvier 1794, deux [[colonnes infernales]] la cinquième division commandées par Étienne Cordellier et Joseph Crouzat eurent comme point de départ Brissac En 1964 les communes de Brissac et Quincé fusionnent<ref name="cog" />. Brissac-Quincé est aujourd'hui une commune d'une superficie de 976 hectares et compte environ {{formatnum:2898}} Brissacoises et Brissacois (INSEE 2009<ref name="pop2009" />). ; Une ville viticole et culturelle Capitale des '''coteaux de l'Aubance''' et des '''Anjou-Villages-Brissac''', Brissac-Quincé possède le plus haut château de France avec ses tours du {{s-|XV|e}}, habité depuis 1502 par la famille de [[Cossé-Brissac]], son église Saint-Vincent, patron des vignerons avec ses vitraux du XVI{{e}}, sa chapelle souterraine du XIV{{e}} redécouverte en 1974. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=49050 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Sylvie Guineberteau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=49050 |1793=1000 |1800=697 |1806=662 |1821=942 |1831=932 |1836=977 |1841=922 |1846=972 |1851=953 |1856=958 |1861=988 |1866=986 |1872=1002 |1876=1069 |1881=1050 |1886=987 |1891=949 |1896=946 |1901=952 |1906=992 |1911=939 |1921=863 |1926=883 |1931=908 |1936=900 |1946=904 |1954=852 |1962=987 |1968=1671 |1975=1668 |1982=1942 |1990=2275 |1999=2296 |2004= |2005= |2006=2552 |2007=2588 |2008=2 690 |2009=2898 |cassini=6000 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =49050 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] tctm2tqle6xdpmekoqsqfzqhyf6eem4 0 102462 2506605 2392516 2026-08-13T15:02:38Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506605 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Gàrdia | nom2= Gardie | imatge=Gardie_2_(9).jpg | descripcion= Gàrdia dempuèi les puèges al nòrd. | lògo=cap | escut=Blason_ville_fr_Gardie_(Aude).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11161 | cp = 11250 | cònsol = Jean Roger | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = |longitud= 2.3 |latitud= 43.0756 | alt mini = 174 | alt mej = | alt maxi = 345 | km² = 4.65 }} '''Gàrdia'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Gàrdia | nord = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | nord-est = | est = | sud-est = [[Vilabasin]] | sud = [[Vilar de Monsenh Ancel]] | sud-ouest = | ouest = [[Piussa|Piuça]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Gardia cum ecclesia Sancti Petri'', en 980, ''Villa nomine Gardiaco'', en 1193, ''Guardia'', en 1532, ''Gardie'', en 1781. La prononciacion es ''Gárdio'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 159, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f251.item.texteImage </ref>, doncas ['gardjɔ].</br> ''Garda / gàrdia'' ven del germanic ''*wardon'', « gardar », ''wart'', « garda », puèi « torre de gaita », puèi « fortalesa » en general. I a doás fòrmas que venon de la latinizacion d'aquel mot germanic, ''garda'', majoritària, e ''gàrdia'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 310, ''La Garde''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 378 e 301</ref> (la segonda es plan espandida dins l'Aude). Dins lo vocabulari militar, ''wardon'', ''wart'' son plan mai productius en toponimia en Occitània qu'en França pròpiament dita (segon la lista del Dauzat per las comunas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 310, ''La Garde''</ref>), fòra dels transferiments. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11161 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean Roger |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roselyne Garrabou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Brunet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1989 |Identitat= Bernard Roger |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de [[Limós]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11161 |1793=242 |1800=218 |1806=257 |1821=265 |1831=238 |1836=249 |1841=231 |1846=233 |1851=239 |1856=236 |1861=235 |1866=215 |1872=233 |1876=233 |1881=215 |1886=205 |1891=187 |1896=212 |1901=226 |1906=250 |1911=226 |1921=228 |1926=205 |1931=214 |1936=192 |1946=177 |1954=195 |1962= 190 |1968= 160 |1975= 132 |1982= 112 |1990= 95 |1999= 101 |2004=103 |cassini=15076 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|161}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|161}}/4.65) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Gardie_1.jpg|Vista generala. Gardie_(1).jpg|La glèisa Sant Pèire-Sant Pau. Gardie_2_(2).jpg Gardie_(17).jpg Gardie_(6).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11161 Gàrdia sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 2ok8a07a4cwvfzf8254g3rsugijzugc 0 102490 2506606 2392522 2026-08-13T15:10:06Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506606 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grefuèlh | nom2 = ''Greffeil'' | imatge = Greffeil_(Aude)_Mairie.jpg | descripcion = La comuna. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Greffeil_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11169 | cp = 11250 | cònsol = Jean-Marc Wagner | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0794 | longitud = 2.3797 | alt mini = 219 | alt mej = | alt maxi = 640 | km² = 13.67 |}} '''Grefuèlh'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Greffeil'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11169.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Grefuèlh | nord = [[Ladèrn de Lauquet]] | nord-est = | est = [[Le Vilar en Val]] | sud-est = [[Clarmont (Aude)|Clarmont]] | sud = | sud-ouest = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | ouest = | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Agrifolium'', en 870, ''In villa Agrifolio cum ecclesia Sancti Cyrici'', en 951, ''Villula de Agrifolio Inferiori'', en 1110, ''Ecclesia S. Cirici de Agrifolio'', en 1119, ''Castrum Agrifolii Inferioris'', en 1119, ''Villa Acrifolii Inferioris'', en 1207, ''Ecclesia S. Quiri de Agrifolio Inferiori'', en 1317, ''Agrefuelh'', en 1325, ''Agrefeil'', en 1404-1589, ''Agriffolium'', en 1482, ''Agriffel'', en 1552, ''Agrefueilh'', en 1571, ''Agreffeilh'', en 1594, ''Agreffeil'', en 1594, ''Grefeil'', en 1647, ''Grefeilh'', en 1665. La prononciacion es ''Grefél'' (grafia de l'abat Savartés) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 173, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f265.item.texteImage </ref>, doncas [gre'fel] o benlèu regularament [gre'fɛl] (se la notacion fonetica de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] èra aproximativa).</br> Lo nom ven del latin ''acrifolium'', « grifol, grefol, grefuèlh, agreu, agrifol, grefuèlha ».<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 5, a ''Aigrefeuille''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 271</ref>. ''Agrifolio Inferiori'' se referís a un autre ''Agrefuèlh'', ''Agrifolio Superiori'', pus naut que lo primièr e qu'es ara pas mai qu'un ostal, ''Grefolhet'' o ''Grefelhet'' (fòrmas supausadas; sus la mapa IGN, ''Greffeillet''), al sud-èst de Grefuèlh. L'aferèsi (''Agrefuèlh'' > ''Grefuèlh'') apareis a l'escrit al sègle XVII (la primièra sillaba es confonduda ambe la preposicion). * '''Grefolhet''' (fòrma regulara) o '''Grefelhet'''. Las fòrmas ancianas son ''Alterum Agrifolium'', en 870, ''Villula de Agrifolio Superiori'', en 1110, ''Ecclesia Sancti Johannis de Agrifolio Superiori'', en 1119, ''Castrum Agrifolii Superioris'', en 1117, ''Villa Acrifolii Superioris'', en 1207, ''Agrifoulhet'', en 1404, ''Locus de Agrifolheto'', en 1482 <ref name = ansa/>. Al començament, los dos vilatges son opausats per la situacion geografica. A partir del sègle XV, lo segond pòrta simplament un diminutiu, signe de la rompedura d'equilibri. == Istòria == Las fòrmas ancianas citan dos vilatges, ambedos de pauc d'importància (''villula''...), mas provesits d'una glèisa e d'un castèl o de fortificacions. Se sap pas, malurosament, lor nom exacte, perqué son citats en latin, ''Agrifolio Inferiori'' e ''Agrifolio Superiori'', abans l'aflaquiment d'Agrafuèlh Sobiran (nom supausat), complit al sègle XV e probablament abans. Se sap que Grefuèlh èra annèxa de [[Clarmont (Aude)|Clarmont]] (mès quin Grefuèlh ? solament lo sotiran o los dos ?) al mens d'aquí a 1304. Aprèp, Grefuèlh (sotiran) venguèt parroquiala e Clarmont provisòriament annèxa. Es probablament a aquel moment que bastiguèron la glèisa novèla, qu'es del sègle XIV <ref name = cult>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00102699</ref>. Sembla doncas que lo Grefuèlh sotiran prenguèt mai d'importància al sègle XIV e benlèu que son besson sobiran se voidèt a l'ocasion. Mès se sap pas a quin moment exacte la glèisa de Sant Joan (del Grefuèlh sobiran) foguèt abandonada e l'estatut parroquial (d'annèxa ?) se perdèt. Se sap que Clarmont patiguèt de la [[Crosada dels albigeses|Crosada]] mès se sap pas res de çò qu'avenguèt a la modèsta fortalesa del Grefuèlh sobiran nimai als abitants. L'aflaquiment del vilatge naut foguèt benlèu progressiu, perqué i a encara cinc camins que convergisson a ''Greffeillet''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11169 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Marc Wagner |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Paul Escande |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11169 |1793=195 |1800=166 |1806=223 |1821=302 |1831=303 |1836=308 |1841=291 |1846=274 |1851=265 |1856=257 |1861=250 |1866=201 |1872=181 |1876=173 |1881=184 |1886=205 |1891=194 |1896=154 |1901=151 |1906=126 |1911=114 |1921=124 |1926=117 |1931=83 |1936=96 |1946=82 |1954=70 |1962= 74 |1968= 75 |1975= 68 |1982= 68 |1990= 61 |1999= 76 |2004=63 |cassini=16124 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|169}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|169}}/13.67) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Glèisa del sègle XIV, dedicadada a [[Ciergue e Julieta|Sant Cirgue e a Santa Julita]] e inscrita als [[Monument istoric en França|Monuments Istorics]] en 1948 <ref name = cult/>. <gallery> Greffeil_jcb.jpg Greffeil_Eglise_(2).jpg|Glèisa Sant Cirgue e Santa Julita. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11169 Grefuèlh sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] h84szhwo2nko5ulj2zwmdncy0ovqcxs 2506607 2506606 2026-08-13T15:10:28Z Alaric 506 44932 2506607 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grefuèlh | nom2 = ''Greffeil'' | imatge = Greffeil_(Aude)_Mairie.jpg | descripcion = La comuna. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Greffeil_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11169 | cp = 11250 | cònsol = Jean-Marc Wagner | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0794 | longitud = 2.3797 | alt mini = 219 | alt mej = | alt maxi = 640 | km² = 13.67 |}} '''Grefuèlh'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Greffeil'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11169.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Grefuèlh | nord = [[Ladèrn de Lauquet]] | nord-est = | est = [[Le Vilar en Val]] | sud-est = [[Clarmont (Aude)|Clarmont]] | sud = | sud-ouest = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | ouest = | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Agrifolium'', en 870, ''In villa Agrifolio cum ecclesia Sancti Cyrici'', en 951, ''Villula de Agrifolio Inferiori'', en 1110, ''Ecclesia S. Cirici de Agrifolio'', en 1119, ''Castrum Agrifolii Inferioris'', en 1119, ''Villa Acrifolii Inferioris'', en 1207, ''Ecclesia S. Quiri de Agrifolio Inferiori'', en 1317, ''Agrefuelh'', en 1325, ''Agrefeil'', en 1404-1589, ''Agriffolium'', en 1482, ''Agriffel'', en 1552, ''Agrefueilh'', en 1571, ''Agreffeilh'', en 1594, ''Agreffeil'', en 1594, ''Grefeil'', en 1647, ''Grefeilh'', en 1665. La prononciacion es ''Grefél'' (grafia de l'abat Savartés) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 173, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f265.item.texteImage </ref>, doncas [gre'fel] o benlèu regularament [gre'fɛl] (se la notacion fonetica de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] èra aproximativa).</br> Lo nom ven del latin ''acrifolium'', « grifol, grefol, grefuèlh, agreu, agrifol, grefuèlha ».<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 5, a ''Aigrefeuille''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 271</ref>. ''Agrifolio Inferiori'' se referís a un autre ''Agrefuèlh'', ''Agrifolio Superiori'', pus naut que lo primièr e qu'es ara pas mai qu'un ostal, ''Grefolhet'' o ''Grefelhet'' (fòrmas supausadas; sus la mapa IGN, ''Greffeillet''), al sud-èst de Grefuèlh. L'aferèsi (''Agrefuèlh'' > ''Grefuèlh'') apareis a l'escrit al sègle XVII (la primièra sillaba es confonduda ambe la preposicion). * '''Grefolhet''' (fòrma regulara) o '''Grefelhet'''. Las fòrmas ancianas son ''Alterum Agrifolium'', en 870, ''Villula de Agrifolio Superiori'', en 1110, ''Ecclesia Sancti Johannis de Agrifolio Superiori'', en 1119, ''Castrum Agrifolii Superioris'', en 1117, ''Villa Acrifolii Superioris'', en 1207, ''Agrifoulhet'', en 1404, ''Locus de Agrifolheto'', en 1482 <ref name = ansa/>. Al començament, los dos vilatges son opausats per la situacion geografica. A partir del sègle XV, lo segond pòrta simplament un diminutiu, signe de la rompedura d'equilibri. == Istòria == Las fòrmas ancianas citan dos vilatges, ambedos de pauc d'importància (''villula''...), mas provesits d'una glèisa e d'un castèl o de fortificacions. Se sap pas, malurosament, lor nom exacte, perqué son citats en latin, ''Agrifolio Inferiori'' e ''Agrifolio Superiori'', abans l'aflaquiment d'Agrafuèlh Sobiran (nom supausat), complit al sègle XV e probablament abans. Se sap que Grefuèlh èra annèxa de [[Clarmont (Aude)|Clarmont]] (mès quin Grefuèlh ? solament lo sotiran o los dos ?) al mens d'aquí a 1304. Aprèp, Grefuèlh (sotiran) venguèt parroquiala e Clarmont provisòriament annèxa. Es probablament a aquel moment que bastiguèron la glèisa novèla, qu'es del sègle XIV <ref name = cult>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00102699</ref>. Sembla doncas que lo Grefuèlh sotiran prenguèt mai d'importància al sègle XIV e benlèu que son besson sobiran se voidèt a l'ocasion. Mès se sap pas a quin moment exacte la glèisa de Sant Joan (del Grefuèlh sobiran) foguèt abandonada e l'estatut parroquial (d'annèxa ?) se perdèt. Se sap que Clarmont patiguèt de la [[Crosada dels albigeses|Crosada]] mès se sap pas res de çò qu'avenguèt a la modèsta fortalesa del Grefuèlh sobiran nimai als abitants. L'aflaquiment del vilatge naut foguèt benlèu progressiu, perqué i a encara cinc camins que convergisson a ''Greffeillet''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11169 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Marc Wagner |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Paul Escande |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11169 |1793=195 |1800=166 |1806=223 |1821=302 |1831=303 |1836=308 |1841=291 |1846=274 |1851=265 |1856=257 |1861=250 |1866=201 |1872=181 |1876=173 |1881=184 |1886=205 |1891=194 |1896=154 |1901=151 |1906=126 |1911=114 |1921=124 |1926=117 |1931=83 |1936=96 |1946=82 |1954=70 |1962= 74 |1968= 75 |1975= 68 |1982= 68 |1990= 61 |1999= 76 |2004=63 |cassini=16124 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|169}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|169}}/13.67) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Glèisa del sègle XIV, dedicadada a [[Ciergue e Julieta|Sant Cirgue e a Santa Julita]] e inscrita als [[Monument istoric en França|Monuments Istorics]] en 1948 <ref name = cult/>. <gallery> Greffeil_jcb.jpg Greffeil_Eglise_(2).jpg|Glèisa Sant Cirgue e Santa Julita. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11169 Grefuèlh sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 9w5qdzwzwr6tuqf5mtto6d4amp9m5kl 0 102534 2506608 2392559 2026-08-13T15:23:16Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506608 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ladèrn | nom2 = ''Ladern-sur-Lauquet'' | imatge = Ladern-sur-Lauquet_Place_de_l%27Eglise.jpg | descripcion = La plaça de la glèisa. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ladern-sur-Lauquet_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11183 | cp = 11250 | cònsol = Daniel Albert | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ladernenc | longitud = 2.3525 | latitud = 43.1058 | alt mini = 176 | alt mej = | alt maxi = 623 | km² = 24.64 |}} '''Ladèrn de Lauquet'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Ladern-sur-Lauquet'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11183.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ladèrn | nord = [[Vilaflora]] | nord-est = [[Mas dels Corts]] | est = [[Fajac en Val]] | sud-est = [[Le Vilar en Val]] | sud = [[Grefuèlh]] | sud-ouest = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | ouest = [[Verzelha]] | nord-ouest = [[Leuc]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''In Aladerico'' (comprene ''Aladerno''), en 981, ''Villa de Aladerno'', en 1150, ''Castrum de Aladerno'', en 1281, ''Aladernum'', en 1377, ''Ladeir'', en 1386, ''Aladern'', en 1532, ''Ladernum'', en 1544, ''Lader'', en 1671, ''Ladern'', en 1781. La prononciacion es ''Ladèr'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 192, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f284.item.texteImage </ref>, doncas [la'ðɛr]. Lo nom de ''Ladèrn'' ven de l'occitan ''aladèrn'' (arbrilhon : ''Rhamnus alaternus'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 376</ref>. La referéncia a Lauquet (riu), es pas oficiala qu'en 1921 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=18271</ref> e absenta de las fòrmas ancianas. Coma i a pas d'autre ''Ladèrn'', es pas necessària en occitan e probablament desprovesida de tot usatge autentic. * [[Molièras (Aude)|Molièras]] : véser a l'article. ==Istòria== * En 1965, '' Molières-sur-l'Alberte'', ''Molières'' abans 1936 (noms franceses), en occitan [[Molièras (Aude)|Molièras]], vilatjòt situat a l'èst de la comuna, foguèt annexat a Ladèrn <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=22734</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11183 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Daniel Albert |Partit= |Qualitat= quadre d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 <ref>https://www.ladepeche.fr/2020/05/25/raymond-cabanne-retrouve-ses-fonctions-de-1er-magistrat-de-ladern-sur-lauquet,8901522.php</ref>|Identitat= Raymond Cabanne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Limousi|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca ([[Limós]] burèu centralizator). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11183 |1793=428 |1800=476 |1806=490 |1821=558 |1831=511 |1836=521 |1841=523 |1846=507 |1851=474 |1856=478 |1861=452 |1866=405 |1872=379 |1876=440 |1881=446 |1886=413 |1891=427 |1896=419 |1901=379 |1906=443 |1911=401 |1921=377 |1926=327 |1931=348 |1936=357 |1946=302 |1954=268 |1962= 235 |1968= 201 |1975= 191 |1982= 184 |1990= 199 |1999= 228 |cassini=18271 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|183}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|183}}/24.64) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11183 Ladèrn sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ilg90awqlvdhpgsaimqjjqf95dz7rrz 0 102859 2506609 2392661 2026-08-13T15:37:36Z Alaric 506 44932 2506609 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pomars | nom2 = ''Pomas'' | imatge = Pomas.jpg | descripcion = Pomars vist del nòrd. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pomas_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11293 | cp = 11250 | cònsol = Hervé Giné | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.2928 | latitud = 43.1125 | alt mini = 136 | alt mej = | alt maxi = 347 | km² = 10.15 }} '''Pomars'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Pomas'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11293.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Pomars | nord = [[Rofiac d'Aude]] | nord-est = [[Confolenç]] | est = [[Verzelha]] | sud-est = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | sud = | sud-ouest = [[Piussa|Piuça]] | ouest = [[Cépia]] | nord-ouest = [[Montclar (Aude)|Montclar]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Cerintianum'', en 844, ''Pomars'', en 1226, ''Decimale Beati Juliani de Pomaribus'', en 1269, ''Castrum de Pomaribus'', en 1319, ''Pomarium'', en 1325, ''Prepositus de Pomariis'', en 1347, ''Villa de Pomar'', en 1049-1494, ''Ecclesia parochialis Sancti Juliani de Pomaribus'', en 1515, ''De Pomaris'', en 1521, ''Poumas'', en 1397-1589, ''Pontmas'', en 1689, ''Pomas'', en 1781. La prononciacion es ''Poumás'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 318, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f410.item.texteImage </ref>, doncas [pu'mas]. Lo nom ancian del vilatge (fòrma de 844) èra format d'un nom de mèstre, probablament ''*Cerintius'', inferit del grèc ''Kerinthos'', e del sufixe ''-anum''. Pomars èra donc una anciana granda proprietat galloromana. Un nom concret, motivat per la preséncia d'un verdièr de pomièrs, lo remplacèt. ''Pomars'' deriva pas de ''pomarium'', mot de latin classic qu'auriá donat ''*Pomièr''(s), mes d'una fòrma qu'èra probablament ''pomaris''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11293 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Hervé Giné |Partit= |Qualitat= quadre de la foncion publica}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat=Christian Robert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Pierre Serrus|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11293 |1793=534 |1800=530 |1806=567 |1821=615 |1831=605 |1836=670 |1841=670 |1846=705 |1851=617 |1856=573 |1861=520 |1866=569 |1872=487 |1876=556 |1881=607 |1886=564 |1891=515 |1896=541 |1901=555 |1906=608 |1911=604 |1921=530 |1926=540 |1931=601 |1936=573 |1946=503 |1954=505 |1962= 522 |1968= 501 |1975= 488 |1982= 491 |1990= 570 |1999= 645 |cassini=27394 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|293}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|293}}/10.15) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Pomas_2023_(26).jpg|Dintrada del vilatge per la RD 43. Pomas_(2).jpg|La glèisa e lo castèl. GarePomas2016 03.jpg|L'anciana gara e l'arrèst. GarePomas2016_01.jpg|L'anciana gara. Pomas_2023_(11).jpg|La fàcia nòrd del castèl. Pomas_2023_(18).jpg|Vista del sud. Pomas_2023_(27).jpg|La torre cairada. Pomas_2023_(21).jpg|La glèisa Sant Julian e Santa Basilissa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11293 Pomars sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] cy2kzal46pl1jbganslk4r13aonlf1f 0 103090 2506633 2392663 2026-08-13T21:25:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506633 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Policarpi | nom2 = ''Saint-Polycarpe'' | imatge = Abbatiale_Saint-Policarpe.jpg | descripcion = L'abadiala Sant Policarpi. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Polycarpe_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11364 | cp = 11300 | cònsol = Jean Laffont | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0333 | longitud = 2.3 | alt mini = 194 | alt mej = | alt maxi = 806 | km² = 13.81 |}} '''Sant Policarpi'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Saint-Polycarpe'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11364.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Policarpi | nord = [[Vilar de Monsenh Ancel]] | nord-est = [[Vilabasin]] | est = [[Bèlcastèl e Buc]] | sud-est = [[Missegre]] <small>''per un qüadripunt''</small> </br>[[Terròlas]] | sud = [[Verasan]] | sud-ouest = | ouest = [[Limós]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Monasterium Sancti Polycarpi, situm in pago Redensi'', en 884, ''Monasterium Sancti Polycarpi, super fluvium Rivograndi'', en 889, ''Ad locum Sancti Policarpi'', en 1082, ''Villa Sancti Policarpi'', en 1108, ''Ecclesia Sancti Polycarpi'', en 1119, ''Castrum de Rivo Grandi'', de 1324 al sègle XV, ''Castrum de Rivo Grandi prope Limosum'', en 1351, ''Sainct Pollicarpy'', en 1563, ''Sainct Policarpy'', en 1594, ''Saint Policarpe'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 416, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f508.item.texteImage </ref>. La comuna pòrta lo nom del dedicatari de l'abadiá, mès aquel nom foguèt longtemps en concurréncia ambe quicòm coma ''*Riugrand'', nom del riu èst-oèst que i passa. Ara, quitament aquel riu pòrta lo nom de ''Ruisseau de Saint-Polycarpe'' (en francés). ''Polycarpos'' es un martir d'[[Anatolia|Asia Menora]] al sègle II, avesque d'[[Esmirna]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 624</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/690/Saint-Polycarpe.html</ref>. L'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] plaça a part d'autras fòrmas ancianas que concernisson ''*Riugrand'' (nom supausat). Non se sap pas se ''*Riugrand'' e Sant Policarpi son lo meteis vilatge o se ''*Riugrand'' es un autre lòc abitat, prèp de Sant Policarpi. Fòrmas ancianas, malurosament en latin : ''Apud Rivum Grandem'', en 1251, ''Apud Rivumgrandem'', en 1263, ''Villa de Rivograndi'', en 1284-1285, ''Rector de Salis et de Rivogrando'', en 1351, ''Ecclesia de Salis et de Rivograndis'' (sic), en 1360. Cita tanben la fòrmas ancianas del nom del riu, analògas al nom del vilatge, mès una es en occitan o (pr'amor de la data) en francés occitanizat : ''Rec et pont de Rieugran'', en 1594 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 349, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f441.item.texteImage </ref>. Totas las referéncias a ''*Riugrand'' coma aglomeracion son dels sègles XIII e XIV. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11364 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) <ref>https://www.ladepeche.fr/2020/05/26/saint-polycarpe-election-du-maire-et-des-adjoints,8902926.php</ref> |Identitat= Jean Laffont |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Achille Gayda|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11364 |1793= 350 |1800= 186 |1806= 242 |1821= 324 |1831= 300 |1836= 271 |1841= 247 |1846= 376 |1851= 337 |1856= 340 |1861= 341 |1866= 297 |1872= 304 |1876= 307 |1881= 332 |1886= 321 |1891= 275 |1896= 247 |1901= 277 |1906= 290 |1911= 307 |1921= 274 |1926= 269 |1931= 252 |1936= 252 |1946= 215 |1954= 208 |1962= 170 |1968= 158 |1975= 175 |1982= 188 |1990= 200 |1999= 185 |cassini=34258 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|364}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|364}}/13.81) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> St_Polycarpe_(30).jpg Saint-Polycarpe_(11)_Mairie.JPG|La comuna. Stpoly.JPG|Escalièr del cloquièr. St_Polycarpe_(21).jpg|La glèisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11364 Sant Policarpi sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 6985an9lddu29s0pt2hpkp51942hi7r 0 103165 2506639 2412260 2026-08-13T22:39:59Z Alaric 506 44932 2506639 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vreselha | nom2 = ''Verzeille'' | imatge = GareVerzeille2016_01.jpg | descripcion = Anciana gara de Vreselha | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Verzeille_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] <small>(de [[Arrondiment de Limós|Limós]] abans 2017)</small> | canton = [[Carcassona]]-2 ([[Canton de Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = CA de [[Carcassona Agló]] | insee = 11408 | cp = 11250 | cònsol = Alain Costeseque | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3256 | latitud = 43.1269 | alt mini = 133 | alt mej = | alt maxi = 300 | km² = 5.21 }} '''Verzelha'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref>, '''Verselha'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref>, puslèu '''Vreselha''' (''Brezélho'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Verzeille'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Brezélho'' de Savartés, la prononciacion es normalament {{AFI|[bre'zeʎɔ]}}. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11408.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Vreselha | nord = [[Leuc]] | nord-est = | est = [[Ladèrn de Lauquet|Ladèrn]] | sud-est = | sud = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | sud-ouest = [[Pomars]] | ouest = | nord-ouest = [[Confolenç]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa Verzelano'' en [[951]]; ''Villa Verzeliana cum ecclesia Sanctae Mariae'' en [[951]]; ''Villa de Verzellano'' en [[1108]]; ''Sancta Maria de Veziliano…, castrum Virziliani'' en [[1119]]; ''Castrum de Verzelano'' en [[1215]]; ''Sancta Maria de Virgiliano'' en [[1228]]-[[1494]]; ''Verzelhanum'' en [[1365]]; ''Villa Verzelana'' en [[1521]]; ''Verselhan'' en [[1532]]; ''Berseille'' en [[1671]]; ''Verseilhe'' al [[sègle XVIII]]; ''Verzeille'' en [[1781]]; ''Brezélho'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P79495337|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=463|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f555.item.texteImage}}</ref>.<br>Dauzat e Rostaing seguisson Petar Skok qu'explica lo nom per un nom galloroman d'òme (= nom gallic latinizat), ''Vergilius'', puèi lo sufixe ''-anum'', ambe reculament d'accent coma n'i a plan de cases a l'entorn <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 709</ref>. [[Xavier Delamarre]] accèpta lo meteis etime e considèra que lo nom latin de persona ''Vergilius'', atestat, es un nom celtic, ''Vergilios'', doncas lo nom seriá ''uergiliānon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 265, 310 e 372</ref>. Cal èsser conscient, çaquelà, que ''Vergilios'' / ''Vergilius'' explica pas regularament l'isèda de ''Verzelhan'' > ''Verzelha''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11408 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Alain Costeseque |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= decembre de [[2016]] |Fin= 2026 |Identitat= Christian Audier |Partit= sense |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2011]] |Fin= novembre de 2016 (demission <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2016/11/06/2453161-le-prefet-a-accepte-la-demission-d-andre-joube.html</ref>) |Identitat= André Joube|Partit= sense |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2011 |Identitat= Elisabeth Carbonnel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1982]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Vié |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1982 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de [[Carcassona]]-2. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11408 |1793=330 |1800=330 |1806=333 |1821=273 |1831=368 |1836=357 |1841=343 |1846=337 |1851=351 |1856=344 |1861=328 |1866=304 |1872=314 |1876=333 |1881=324 |1886=337 |1891=302 |1896=337 |1901=347 |1906=372 |1911=331 |1921=309 |1926=310 |1931=317 |1936=311 |1946=293 |1954=327 |1962=312 |1968=297 |1975=322 |1982=341 |1990=355 |1999=358 |cassini=39623 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|408}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|408}}/5.21) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11408 Vreselha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] cwtq9ataak3m8mr9x8xa12g1brzbdo0 2506642 2506639 2026-08-14T04:28:49Z Alaric 506 44932 2506642 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vreselha | nom2 = ''Verzeille'' | imatge = GareVerzeille2016_01.jpg | descripcion = Anciana gara de Vreselha | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Verzeille_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] <small>(de [[Arrondiment de Limós|Limós]] abans 2017)</small> | canton = [[Carcassona]]-2 ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = CA de [[Carcassona Agló]] | insee = 11408 | cp = 11250 | cònsol = Alain Costeseque | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3256 | latitud = 43.1269 | alt mini = 133 | alt mej = | alt maxi = 300 | km² = 5.21 }} '''Verzelha'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref>, '''Verselha'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref>, puslèu '''Vreselha''' (''Brezélho'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Verzeille'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Brezélho'' de Savartés, la prononciacion es normalament {{AFI|[bre'zeʎɔ]}}. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11408.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Vreselha | nord = [[Leuc]] | nord-est = | est = [[Ladèrn de Lauquet|Ladèrn]] | sud-est = | sud = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | sud-ouest = [[Pomars]] | ouest = | nord-ouest = [[Confolenç]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa Verzelano'' en [[951]]; ''Villa Verzeliana cum ecclesia Sanctae Mariae'' en [[951]]; ''Villa de Verzellano'' en [[1108]]; ''Sancta Maria de Veziliano…, castrum Virziliani'' en [[1119]]; ''Castrum de Verzelano'' en [[1215]]; ''Sancta Maria de Virgiliano'' en [[1228]]-[[1494]]; ''Verzelhanum'' en [[1365]]; ''Villa Verzelana'' en [[1521]]; ''Verselhan'' en [[1532]]; ''Berseille'' en [[1671]]; ''Verseilhe'' al [[sègle XVIII]]; ''Verzeille'' en [[1781]]; ''Brezélho'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P79495337|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=463|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f555.item.texteImage}}</ref>.<br>Dauzat e Rostaing seguisson Petar Skok qu'explica lo nom per un nom galloroman d'òme (= nom gallic latinizat), ''Vergilius'', puèi lo sufixe ''-anum'', ambe reculament d'accent coma n'i a plan de cases a l'entorn <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 709</ref>. [[Xavier Delamarre]] accèpta lo meteis etime e considèra que lo nom latin de persona ''Vergilius'', atestat, es un nom celtic, ''Vergilios'', doncas lo nom seriá ''uergiliānon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 265, 310 e 372</ref>. Cal èsser conscient, çaquelà, que ''Vergilios'' / ''Vergilius'' explica pas regularament l'isèda de ''Verzelhan'' > ''Verzelha''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11408 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Alain Costeseque |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= decembre de [[2016]] |Fin= 2026 |Identitat= Christian Audier |Partit= sense |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2011]] |Fin= novembre de 2016 (demission <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2016/11/06/2453161-le-prefet-a-accepte-la-demission-d-andre-joube.html</ref>) |Identitat= André Joube|Partit= sense |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2011 |Identitat= Elisabeth Carbonnel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1982]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Vié |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1982 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de [[Carcassona]]-2. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11408 |1793=330 |1800=330 |1806=333 |1821=273 |1831=368 |1836=357 |1841=343 |1846=337 |1851=351 |1856=344 |1861=328 |1866=304 |1872=314 |1876=333 |1881=324 |1886=337 |1891=302 |1896=337 |1901=347 |1906=372 |1911=331 |1921=309 |1926=310 |1931=317 |1936=311 |1946=293 |1954=327 |1962=312 |1968=297 |1975=322 |1982=341 |1990=355 |1999=358 |cassini=39623 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|408}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|408}}/5.21) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11408 Vreselha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] pfa3aytc3o50dqspp6rovc6o6wbvpjn 0 103173 2506637 2392668 2026-08-13T21:55:35Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506637 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilardebèla | nom2 = ''Villardebelle'' | imatge = France Aude villardebelle.jpg | descripcion = Vista de Vilardebèla. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Villardebelle_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11412 | cp = 11580 | cònsol = Bernard Colin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0219444444 | longitud = 2.39333333333 | alt mini = 414 | alt mej = | alt maxi = 857 | km² = 13.14 |}} '''Vilardebèla'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> o '''Vilar de Bèla'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Bilardebèlo'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villardebelle'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Bilardebèlo'' de Savartés<ref name="ASavartés/>, la prononciacion es {{AFI|[bilardebɛlɔ]}} o {{AFI|[bilardeβɛlɔ]}}. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11412.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Vilardebèla | nord = [[Caunetas de Lauquet]] | nord-est = | est = [[Boissa]] | sud-est = | sud = [[Valmigièira]] | sud-ouest = [[Missegre]] | ouest = [[Bèlcastèl e Buc]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''Vilardebèla''' - ''Villa Villaris de Bella'' en [[1120]]; ''Castrum de Villari de Belha'' en [[1344]]; ''Vilari de Bella'' en [[1351]]; ''Ecclesia de Vilario de Bela'' en [[1360]]; ''Vilar de Bela'' en [[1386]]; ''Vylardebela'' en [[1389]]; ''Villardevelle'' en [[1503]]-[[1589]]; ''Vylar de Belha'' en [[1538]]; ''Villardabelle'' en [[1552]]; ''Villardebelhe'' en [[1594]]; ''Villardebelle'' en [[1594]]; ''Vilardevelle'' en [[1671]]; ''Vilardebelle'' en [[1781]]; ''Bilardebèlo'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P20769355|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=469|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f561.item.texteImage}}</ref>.<br>Lo primièr element est ''Vilar'', del latin ''villare'', que deriva de ''villa'' e que representava una partida de la ''villa'', granda proprietat antica e medievala, doncas un masatge, una bòria, un lòc a despart a l'interior de la ''villa''. Dauzat e Rostaing considèran lo determinant coma escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 715 e 718</ref>. Lo nom se descompausa ''Vilar de Bèla'', mès res dins la geografia locala permet pas de saber çò qu'es ''Bèla''. De segur, se pòt pensar a un riu, mès lo que passa al vilatge a mai que mai d'aiga quand plòu. Coma un ''vilar'' depend a l'origina d'una ''villa'' o d'un vilatge, ''Bèlha'' o ''Bèla'' seriá un lòc disparegut, caplòc de parròquia e remplaçat dins sa foncion per Vilardebèla. Se poiriá pensar a un nom coma lo d'[[Abella de la Conca]], mès caldriá supausar una aferèsi (''*Abèlha'' > ''Bèlha'') abans lo sègle XII, çò que sembla malaisit. Aquelas proposicions son especulativas. Lo sens de la composicion s'es perdut e probable qu'es pr'amor d'aquò que l'èrra de ''Vilar-'' es encara prononciada; val mai, doncas, per de rasons fonologicas, escriure lo nom tot pegat, ''Vilardebèla''. Enfin, lo nom s'es longtemps prononciat [-bɛʎɔ], ambe una ''l'' palatala, coma se foguèsse en catalan. L'isoglòssa d'aquel fenomèn a reculat. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11412 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Colin |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Marguerite Falcou |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1959]] |Fin= [[1971]] |Identitat= Hubert Mouly |Partit= divèrs dreta |Qualitat= avocat }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee=11412 |1793=340 |1800=410 |1806=393 |1821=403 |1831=426 |1836=422 |1841=430 |1846=384 |1851=386 |1856=60 |1861=358 |1866=354 |1872=310 |1876=316 |1881=330 |1886=325 |1891=291 |1896=252 |1901=220 |1906=215 |1911=189 |1921=151 |1926=155 |1931=146 |1936=139 |1946=159 |1954=155 |1962=136 |1968=101 |1975=84 |1982=64 |1990=61 |1999=74 |2004= |cassini=40037 |senscomptesdobles=1962}} * La populacion de 1856 es benlèu una error * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|412}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|412}}/13.14) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Villardebelle_02-2020_(1)_école.jpg|La comuna. Villardebelle_02-2020_(4).jpg|L'albre de la Libertat. Villardebelle_Platane.jpg|Idem cap a 1900. Villardebelle_02-2020_(5).jpg|La glèisa. Villardebelle_02-2020_(7).jpg|Vista près de la glèisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11412 Vilardebèla sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] bgzu1n902wrawx7fx98xynm4mh1mirq 0 103179 2506638 2465269 2026-08-13T22:32:26Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506638 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Vilar de Monsenh Ancel | nom2 = ''Villar-Saint-Anselme'' | imatge = Villar_St_Anselme_(1).jpg | descripcion = Le Vilar de Monsenh Ancel. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Villar-Saint-Anselme_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11415 | cp = 11250 | cònsol = Séverine Serrus | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0547 | longitud = 2.2992 | alt mini = 210 | alt mej = | alt maxi = 424 | km² = 5.88 |}} '''Le Vilar de Monsenh Ancel'''<ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref>, '''Le Vilar de las Pomas'''<ref name="ASavartés"/> o mai simplament '''Le Vilar'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref name="T1">https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2336.html</ref> (''Le Villa des Pommes''<ref name="ASavartés"/> o ''Villar-Saint-Anselme'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo gentilici es '''vilarés -esa'''<ref name="T1"/>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11415.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Le Vilar de Monsenh Ancel | nòrd = [[Gàrdia]] | nòrd-èst = | èst = [[Vilabasin]] | sud-èst = | sud = [[Sant Policarpi]] | sud-oèst = | oèst = [[Limós]] | nòrd-oèst = [[Piussa|Piuça]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Castrum de Villario'' en [[1319]]; ''Rector de Vilari Domini Ancelli'' en [[1351]]; ''Le lieu de Villar et chasteau de Moussan = Moussen [Ancel'' en [[1371]]; ''Villa de Mossen Aussel'' en [[1552]]; ''Le villa de Moussen Anssel'' en [[1571]]; ''Le Villa de Mosen Ancel'' en [[1594]]; ''La Villa de Mousen Ansel'' en [[1594]]; ''Le Villa de Belcastel'' en [[1643]]; ''Sainct Julien del Villar de Moussen Ancel'' en [[1639]]; ''Le Vila Saint Anselme'' en [[1706]]; ''Le Villa de Monsieur Ancelly'' en [[1329]]-[[1788]]; ''Le Villa Saint Enselme'' en [[1781]]; ''C’est à tort que l’on appelle vulgairement cette localité Le Villa des Pommes'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]], nom francesa)<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P77464898|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=470|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f562.item.texteImage}}</ref>.<br> L'abat Savartés precisa que lo lòc es nommat ''Le Villar des Pommes'' (''Lo Vilar de las Pomas'') per confusion ambe un autre ''Villa'' dins la comuna de [[Borièja]], ''Villar Pomenc'' (e variantas)<ref name="ASavartés"/>.<br> En francés lo nom de ''Villar-Saint-Anselme'' supausa una aferèsi, per malcomprenença de ''Mossenh'' : ''(Mou)ssen Ancel'', d'aquí ''Saint-Anselme''. La confusion ambe aquel sant sembla impossibla en occitan, perqué ''Ansèlm'' se pronóncia de costuma [an'sɛn] e pas [an'sɛl]. Malurosament, l'abat Sabarthès dona pas la prononciacion, çò que permetriá de verificar se l'aferèsi a tocat tanben la fòrma occitana e se ''Ancel'' es prononciat ambe ''e'' o ambe ''è'' (per analogia dels noms e adjectius acabats pel sufixe ''-èl''). ''Ancel'' es un nom que sembla francés <ref>https://www.filae.com/nom-de-famille/ANCEL.html</ref>, vengut d'una fòrma masculina vulgara del latin ''ancilla'' (serviciala). == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11415 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Séverine Serrus |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Eric Grauby|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jacques Labadie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11415 |1793=184 |1800=208 |1806=203 |1821=192 |1831=221 |1836=223 |1841=216 |1846=187 |1851=214 |1856=360 |1861=193 |1866=176 |1872=168 |1876=179 |1881=178 |1886=172 |1891=162 |1896=169 |1901=177 |1906=179 |1911=177 |1921=163 |1926=161 |1931=160 |1936=181 |1946=172 |1954=147 |1962=151 |1968=141 |1975=120 |1982=117 |1990=112 |1999=94 |cassini=40082 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|415}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|415}}/5.88) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Villar-Saint-Anselme Castle 4325.JPG|Le castèl del Vilar de Monsenh Ancel. Villar_St_Anselme_(8).jpg Villar_St_Anselme_(4).jpg Villar_St_Anselme_(2).jpg Villar_St_Anselme_2_(6)_église.jpg Villar_St_Anselme_(25).jpg|La glèisa. Villar_St_Anselme_(27).jpg Villar_St_Anselme_(29).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11415 Le Vilar sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] g2bixhajhd9epri2lmiz1ddu99qgh4f 0 103187 2506634 2392707 2026-08-13T21:38:33Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506634 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilabasin | nom2 = ''Villebazy'' | imatge = Villebazy.jpg | descripcion = Vista dempuèi lo castèl | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Villebazy_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11420 | cp = 11250 | cònsol = Carine Puech | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0653 | longitud = 2.3242 | alt mini = 197 | alt mej = | alt maxi = 601 | km² = 12.18 |}} '''Vilabasin'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Bilobazí'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villebazy'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Bilobazí'' de Savartés<ref name="ASavartés"/>, la prononciacion es {{AFI|[,bilɔba'zi]}} o probablament {{AFI|[,bilɔßa'zi]}}. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11420.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Vilabasin | nòrd = | nòrd-èst = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Bèlcastèl e Buc]] | sud-oèst = [[Sant Policarpi]] | oèst = [[Le Vilar de Monsenh Ancel]] | nòrd-oèst = [[Gàrdia]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''Vilabasin''' - ''Villa Valleurso'' en [[931]]; ''Villa Bassinum'' en [[961]]; ''Villa quae vocant Valleuchia'' en [[1034]]; ''Villa Vallevesia'' en [[1035]]; ''Villa Basini'' en [[1120]]; ''Villa de Bazino'' en [[1224]]; ''Villa Sancti Basini'' en [[1226]]; ''Villabasi'' en [[1250]]; ''Villebasin'' en [[1532]]; ''Villebazie'' en [[1762]]; ''Villebazy'' en [[1781]]; ''Bilobazí'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P16188306|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=472|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f564.item.texteImage}}</ref>.<br> Lo determinant de ''Vila'' es un nom germanic d'òme, probablament lo nom del senhor, ''Basinus'' [latinizacion]. Lo mot ''villa'' del latin ( > ''vila'') aviá lo sens de « granda proprietat rurala », puèi prenguèt pauc a pauc (puslèu a partir del sègle XI) lo de « vilatge », abans de prene lo sens que coneissèm <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718 e 721</ref>. De fòrmas ancianas (931, 1034) testimònian d'un nom concurrent, de mal precisar; la de 1035 sembla aquel nom contaminat per ''Basi-''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11420 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Carine Puech|Partit= |Qualitat= regenta}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Guy Serié <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2011/12/07/1233390-villebazy-il-faut-serier-les-investissements.html</ref> |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Christian Delpech |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 2001 |Identitat= François Sérié |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11420 |1793=245 |1800=167 |1806=253 |1821=219 |1831=312 |1836=265 |1841=271 |1846=241 |1851=256 |1856=235 |1861=214 |1866=191 |1872=189 |1876=210 |1881=245 |1886=207 |1891=192 |1896=163 |1901=201 |1906=181 |1911=174 |1921=151 |1926=146 |1931=145 |1936=146 |1946=136 |1954=135 |1962=103 |1968=118 |1975=94 |1982=121 |1990=95 |1999=100 |2005=104 |cassini=40111 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|420}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|420}}/12.18) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11420 Vilabasin sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] pafque0fldxtmg3561ekkbzvxkv0qjp 0 103193 2506635 2413355 2026-08-13T21:43:12Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506635 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilaflora | nom2 = ''Villefloure'' | imatge = Villefloure_(1).jpg | descripcion = Vilaflora vist del sud. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Villefloure (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] <small>(de [[Arrondiment de Limós|Limós]] abans 2017)</small> | canton = [[Carcassona]]-2 ([[Canton de Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = CA de [[Carcassona Agló]] | insee = 11423 | cp = 11570 | cònsol = Jean-Louis Aribaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Villeflourois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.1244444444 | longitud = 2.38166666667 | alt mini = 198 | alt mej = 223 | alt maxi = 487 | km² = 16.69 |}} '''Vilaflora'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Biloflóuro'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villefloure'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Biloflóuro'' de Savartés<ref name="ASavartés"/>, la prononciacion es normalament {{AFI|[,bilɔ'flurɔ]}}. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11423.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Vilaflora | nòrd = [[Palajan]] | nòrd-èst = [[Montirat (Aude)|Montirat]] <small>''sus qualques desenats de mètres''</small> | èst = [[Mas dels Corts|Le Mas]] | sud-èst = | sud = [[Ladèrn de Lauquet|Ladèrn]] | sud-oèst = | oèst = [[Leuc]] | nòrd-oèst = [[Cavanac]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== ===Vilaflora=== Las atestacions ancianas son : ''Villafluranum'' en [[1197]]; ''In Villafloranis'' en [[1237]]; ''Sanctus Vincentius de Villafloranis'' en [[1269]]; ''Villaflorani'' en [[1330]]; ''Villeflorin…, Villaflorain'' en [[1407]]; ''Villefloure'' en [[1781]]; ''Biloflóuro'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P63781106|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=474|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f566.item.texteImage}}</ref>.<br>Las fòrmas ancianas mòstran ambe evidéncia que lo nom èra ''*Vilafloran'', abans un reculament d'accent qu'es un fenomèn ordinari dins l'airal (veire [[Vreselha]], per exemple). Lo nom pus ancian del vilatge èra probablament ''*Floran-'', del nom latin d'òme ''Florus'' e sufixe ''-anum'', puèi ''vila'' s'i ajustèt. Lo mot ''villa'' del latin ( > ''vila'') aviá lo sens de « granda proprietat rurala », puèi prenguèt pauc a pauc (puslèu a partir del sègle XI) lo de « vilatge », abans de prene lo sens que coneissèm <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 719 e 718; p. 291, a ''Fleurac''</ref>. ===Escau=== ''Escaux'' es situat al nòrd-èst de Vilaflora. Le vilatge a desparegut e las installacions ordenadas que se veson son probablament ligadas al camp de manòbras de Vilamaurin. </br> Escau es un ancian priorat del vocable de Sant Julian. Las fòrmas ancianas son : ''In terminio de Scauno'' en 1237, ''Sanctus Julianus de Scauno'' en 1269, ''La Bastida de l'Escau'' en 1412, ''Escaune'' en 1565, ''Esco'' en 1641, ''Lescau, terre et seigneurie du marquisat de Cavanac'' en 1683, ''Eco'', ''Esco'' en 1777, ''Lescaux'' en 1784, ''Escau'' en 1807, ''Métairie des Cauts, ruisseau des Caut, l'Escaut'' (cadastre del [[Le Mas (Carcassés oriental)|Mas]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 124, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f216.item.texteImage </ref>.</br> L'etimologia es benlèu en relacion ambe la d'[[Escaunets]], [[Esconets]], pas clarament coneguda. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11423 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Louis Aribaud|Partit= sensea |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de [[Carcassona]]-2. ==Demografia== {{Demografia |insee=11423 |1793=233 |1800=243 |1806=260 |1821=250 |1831=229 |1836=273 |1841=276 |1846=265 |1851=273 |1856=236 |1861=242 |1866=203 |1872=201 |1876=178 |1881=204 |1886=203 |1891=180 |1896=184 |1901=184 |1906=182 |1911=182 |1921=151 |1926=130 |1931=117 |1936=121 |1946=115 |1954=117 |1962=93 |1968=75 |1975=57 |1982=62 |1990=82 |1999=76 |cassini=40189 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|423}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|423}}/16.69) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11423 Vilaflora sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ggpufh74at0a0z92zm0gjchy51ho9xe 2506636 2506635 2026-08-13T21:44:19Z Alaric 506 44932 2506636 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilaflora | nom2 = ''Villefloure'' | imatge = Villefloure_(1).jpg | descripcion = Vilaflora vist del sud. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Villefloure (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] <small>(de [[Arrondiment de Limós|Limós]] abans 2017)</small> | canton = [[Carcassona]]-2 ([[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] abans 2015) | intercom = CA de [[Carcassona Agló]] | insee = 11423 | cp = 11570 | cònsol = Jean-Louis Aribaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Villeflourois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.1244444444 | longitud = 2.38166666667 | alt mini = 198 | alt mej = 223 | alt maxi = 487 | km² = 16.69 |}} '''Vilaflora'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>http://paratge.chez-alice.fr/vap/vap6.htm</ref> (''Biloflóuro'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villefloure'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Biloflóuro'' de Savartés<ref name="ASavartés"/>, la prononciacion es normalament {{AFI|[,bilɔ'flurɔ]}}. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11423.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Vilaflora | nòrd = [[Palajan]] | nòrd-èst = [[Montirat (Aude)|Montirat]] <small>''sus qualques desenats de mètres''</small> | èst = [[Mas dels Corts|Le Mas]] | sud-èst = | sud = [[Ladèrn de Lauquet|Ladèrn]] | sud-oèst = | oèst = [[Leuc]] | nòrd-oèst = [[Cavanac]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== ===Vilaflora=== Las atestacions ancianas son : ''Villafluranum'' en [[1197]]; ''In Villafloranis'' en [[1237]]; ''Sanctus Vincentius de Villafloranis'' en [[1269]]; ''Villaflorani'' en [[1330]]; ''Villeflorin…, Villaflorain'' en [[1407]]; ''Villefloure'' en [[1781]]; ''Biloflóuro'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P63781106|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=474|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f566.item.texteImage}}</ref>.<br>Las fòrmas ancianas mòstran ambe evidéncia que lo nom èra ''*Vilafloran'', abans un reculament d'accent qu'es un fenomèn ordinari dins l'airal (veire [[Vreselha]], per exemple). Lo nom pus ancian del vilatge èra probablament ''*Floran-'', del nom latin d'òme ''Florus'' e sufixe ''-anum'', puèi ''vila'' s'i ajustèt. Lo mot ''villa'' del latin ( > ''vila'') aviá lo sens de « granda proprietat rurala », puèi prenguèt pauc a pauc (puslèu a partir del sègle XI) lo de « vilatge », abans de prene lo sens que coneissèm <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 719 e 718; p. 291, a ''Fleurac''</ref>. ===Escau=== ''Escaux'' es situat al nòrd-èst de Vilaflora. Le vilatge a desparegut e las installacions ordenadas que se veson son probablament ligadas al camp de manòbras de Vilamaurin. </br> Escau es un ancian priorat del vocable de Sant Julian. Las fòrmas ancianas son : ''In terminio de Scauno'' en 1237, ''Sanctus Julianus de Scauno'' en 1269, ''La Bastida de l'Escau'' en 1412, ''Escaune'' en 1565, ''Esco'' en 1641, ''Lescau, terre et seigneurie du marquisat de Cavanac'' en 1683, ''Eco'', ''Esco'' en 1777, ''Lescaux'' en 1784, ''Escau'' en 1807, ''Métairie des Cauts, ruisseau des Caut, l'Escaut'' (cadastre del [[Le Mas (Carcassés oriental)|Mas]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 124, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f216.item.texteImage </ref>.</br> L'etimologia es benlèu en relacion ambe la d'[[Escaunets]], [[Esconets]], pas clarament coneguda. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11423 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Louis Aribaud|Partit= sensea |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sant Ilari]]; es ara del canton de [[Carcassona]]-2. ==Demografia== {{Demografia |insee=11423 |1793=233 |1800=243 |1806=260 |1821=250 |1831=229 |1836=273 |1841=276 |1846=265 |1851=273 |1856=236 |1861=242 |1866=203 |1872=201 |1876=178 |1881=204 |1886=203 |1891=180 |1896=184 |1901=184 |1906=182 |1911=182 |1921=151 |1926=130 |1931=117 |1936=121 |1946=115 |1954=117 |1962=93 |1968=75 |1975=57 |1982=62 |1990=82 |1999=76 |cassini=40189 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|423}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|423}}/16.69) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11423 Vilaflora sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 6dta3rm44ukgfwpvpxnb6lx2l3kzuia 0 112842 2506625 2151245 2026-08-13T19:15:11Z Rotondus 32520 /* Vejatz tanben */ Modèl 2506625 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=trobador occitan |carta= }} [[Fichièr:BnF ms. 12473 fol. 121 - Le moine de Montaudon (1).jpg|thumb|250px|Representacion del Monge de Montaudon dins un cançonièr del sègle XIII]] '''Pèire de Vic''', tanben conegut jos l'escais de '''Monge de Montaudon''' (Castelvielh de Vic de [[Carladés]], a l'entorn de [[1143]] - Priorat de Sant Pere de Belloc, [[Conflent]], [[Catalonha]], [[1210]]) foguèt un trobador [[Occitània|occitan]] originari d'[[Auvèrnhe]]. == Ligam extèrne == * [http://www.trobar.org/troubadours/montaudon Sas òbras a Trobar.org] == Vejatz tanben == *[[Lista de poètas de lenga occitana]] *[[Lista de trobadors e trobairises]] {{Autoritats}} {{LitOc}} [[Categoria:Trobador auvernhat]] dz6sc60uue8czvhll8xg16hlay50c1r 0 117531 2506630 2262503 2026-08-13T20:32:47Z ~2026-36803-66 64813 /* */ 2506630 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> [[Fichièr:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|300px|right|Fòto der [[Eclipse solar der 11 d'aost de 1999|eclipsi totau de 1999]].]] Un '''eclipsi solar''' que's produtz quan era [[lua]] e's situa enter era [[Tèrra]] e eth [[Só]], esconent er imatge deth darrèr. Tà poder observà'u, que cau protegir eths [[uelh]]s deras dangerosas radiacions solaras portant en tot [[temps]] lunetas de filtres especiaus, sonque er [[astre]] sia totaument estujat pera [[lua]] ; totun, aqueras lunetas non se pòden pas utilizar dab un telescòpi o un aparelh de [[Fotografia|fòto]]. [[File:Eclipse20260812Leon.jpg|thumb|Vista de la corona solara durant l'eclipsi solara totala del 12 d'agost de 2026 a [[León]] (Espanha).]] [[File:EclipseSolaire20260812Leon.jpg|thumb|A esquèrra, protuberància solara (ròsa) visibla durant l'eclipsi solara totala del 12 d'agost de 2026 a [[León]] (Espanha).]] [[Categoria:Eclipsi solar]] ts53nud40gm23o348r4yhju8ztru0qd 2506631 2506630 2026-08-13T20:33:38Z ~2026-36803-66 64813 /* */ 2506631 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> [[Fichièr:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|300px|right|Fòto der [[Eclipse solar der 11 d'aost de 1999|eclipsi totau de 1999]].]] Un '''eclipsi solar''' que's produtz quan era [[lua]] e's situa enter era [[Tèrra]] e eth [[Só]], esconent er imatge deth darrèr. Tà poder observà'u, que cau protegir eths [[uelh]]s deras dangerosas radiacions solaras portant en tot [[temps]] lunetas de filtres especiaus, sonque er [[astre]] sia totaument estujat pera [[lua]] ; totun, aqueras lunetas non se pòden pas utilizar dab un telescòpi o un aparelh de [[Fotografia|fòto]]. [[File:Eclipse20260812Leon.jpg|thumb|Vista de la corona solara durant l'eclipsi solara totala del 12 d'agost de 2026 a León (Espanha).]] [[File:EclipseSolaire20260812Leon.jpg|thumb|A esquèrra, protuberància solara (ròsa) visibla durant l'eclipsi solara totala del 12 d'agost de 2026 a León (Espanha).]] [[Categoria:Eclipsi solar]] 9uni46rjmuyqbwyf0yuagshui0d3a5p 0 122107 2506623 2436711 2026-08-13T18:46:30Z ~2026-44370-23 64811 /* Istòria */ 2506623 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Cabdet'''<ref name="Sumien">{{Ref-web|nom=Domergue|cognòm=Sumien|títol=Classificacion dei dialèctes occitans|url=http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf|òbra=Lingüistica Occitana}}</ref> (en [[catalan]]: ''Cabdet''; en espanhòl: ''Caudete''<ref name=Madoz>{{Ref-libre|nom=Pascual|cognòm=Madoz y Ibáñez|títol=[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]|volum=Vol. 11|luòc=[[Estrasborg]]|edicion=[[Edicions Talvera]]|an=2022|url=http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%2011.pdf#page=260|pagina=3528}}</ref>) es una vila del [[País Valencian]],que s'i parlèt catalan entrò lo {{s|XIX}}. Administrativament, es situada dins la [[Província d'Espanha|província]] d'[[Albacete (província)|Albacete]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha-La Mancha]] de l'[[Espanha|Estat espanhòl]]. ==Istòria== Al moment de la reconquesta, Cabdet es disputada entre los reis de Castelha e de Valéncia. Lo tractat de 1304 l'atribuís al reialme de Valéncia. Pasmens, en 1833, dins la reforma administrativa, es inclús dins la província d'Albacete,<ref>Vincent Partal. "Les fronteres de la catalanitat". ''Vilaweb''. 7 de decembre de 2020. [https://www.vilaweb.cat/noticies/les-fronteres-de-la-catalanitat/ Legir en linha].</ref> mai tard part de la region de Múrcia puèi de la comunautat autonòma de Castelha-La Mancha. Maldespièch mantunas demandas de la municipalitat, demòra dins aquesta província fins ara. {{ref}} {{Municipis de|02}} 4cxfnce257o9v4pesepac792y7qge0y 0 163110 2506650 2169989 2026-08-14T09:38:56Z Alaric 506 44932 actualizacion, mapa etc 2506650 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept={{Aude}} |créacion=[[26 de decembre]] de [[2002]] |nbcom=39 |caplòc=[[Narbona]] |president=Jacques Bascou |pop= 125 404 |datapop=[[2013]] |superf=973 |ectaras= |dens=129 |budget= |sitweb=[http://www.legrandnarbonne.com/ legrandnarbonne.com] |imatgesfin= |}} [[File:Localisation EPCI le Grand Narbonne dans l'Aude, France.svg|thumb|right|250px|Localizacion del Grand Narbona dins Aude.]] '''Lo Grand Narbona''' (''Le Grand Narbonne'' en [[francés]]) es una comunautat d'aglomeracion [[França|francesa]], situada dins lo [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e dins la [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], a l'entorn de la vila de [[Narbona]]. Foguèt mesa en plaça lo [[26 de decembre]] de [[2002]]. Amassa 37 comunas e {{formatnum:134606}} abitants en [[2023]], sus un territòri de 846,60 km². ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Canton abans 2015 |- |[[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] |11012 |10,79 | {{popfr11|012}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|012}}/10.79) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Auvelhan]] |11269 |29,98 | {{popfr11|269}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|269}}/29.98) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Bisa de Menerbés]] |11041 |20,80 | {{popfr11|041}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|041}}/20.8) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Ginestars]] |11164 |9,50 | {{popfr11|164}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|164}}/9.5) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Malhac (Menerbés)|Malhac]] |11212 |10,51 | {{popfr11|212}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|212}}/10.51) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Mirapeisset]] |11233 |5,19 | {{popfr11|233}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|233}}/5.19) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Posòls de Menerbés]] |11296 |10,15 | {{popfr11|296}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|296}}/10.15) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Salèlas d'Aude]] |11369 |12,55 | {{popfr11|369}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|369}}/12.55) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl]] |11353 |8,37 | {{popfr11|353}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|353}}/8.37) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Nazari d'Aude]] |11360 |8,63 | {{popfr11|360}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|360}}/8.63) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Santa Valièira|Santa Valièra]] |11366 |6,39 | {{popfr11|366}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|366}}/6.39) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Ventenac de Menerbés]] |11405 |6,20 | {{popfr11|405}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|405}}/6.2) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |} {| |- style="vertical-align:top" | *[[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] *[[Armissan]] *[[Bajas]] *[[Bisanet]] *[[Bisa (Menerbés)|Bisa]] *[[Las Cavas]] *[[Corsan]] *[[Cucçac d'Aude]] *[[Fluris]] *[[Ginestars]] *[[Grussan]] *[[Leucata]] *[[Malhac (Aude)|Malhac]] *[[Marcorinhan]] *[[Mirapeisset]] *[[Montredon de las Corbièras]] *[[Mossan]] *[[Narbona]] *[[Nevian]] *[[Auvelhan]] *[[La Pauma]] *[[Peiriac de Mar]] | *[[Portèl de las Corbièras]] *[[La Novèla]] *[[Posòls de Menerbés]] *[[Raissac d'Aude]] *[[Ròcafòrt de las Corbièras]] *[[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl]] *[[Sant Nazari d'Aude]] *[[Santa Valièira]] *[[Salèlas d'Aude]] *[[Salas d'Aude]] *[[Sijan]] *[[Trelhas]] *[[Ventenac (Menerbés)|Ventenac]] *[[Viladanha]] *[[Vinassan]] |} [[Categoria:Intercomunalitat d'Aude]] ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] ttk10ijkeak9i4o3bp6o76829ud48c3 0 201442 2506648 2506593 2026-08-14T08:17:11Z Alaric 506 44932 /* Composicion */ apondi de comunas 2506648 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Ocreg}} |dept={{Aude}} |créacion= 14 de decembre de [[2001]] |nbcom=83 |caplòc= [[Carcassona]] |president= Régis Banquet ([[PS]], cònsol d'[[Alzona]]) |pop= 114 259 |datapop=[[2023]] |superf= 1 062,20 km2 |ectaras= 106 220 |dens= 108 |budget= |sitweb= https://www.carcassonne-agglo.fr/ |imatgesfin= |}} '''Carcassona Agló''' es una comunautat d'aglomeracion, una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d' [[Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Son còdi SIREN es 200035715. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200035715-ca-carcassonne-agglo] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200035715]. [[imatge:Localisation_EPCI_Carcassonne_Agglo_dans_l'Aude,_France.png|left|thumb|350px|Mapa de la CA]] ==Istòria== ===2001: Creacion de la comunautat d'aglomeracion=== La ''Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés'' se creèt lo 14 de decembre de 2001 ambe 16 comunas : [[Berriac]], [[Carcassona]], [[Caus e Sausens]], [[Cavanac]], [[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]], [[Confolenç]], [[Fontiès d'Aude]], [[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]], [[Montirat (Aude)|Montirat]], [[Palajan]], [[Puègnautièr]], [[Pesens]], [[Rollens]], [[Trebes]], [[Viladubèrt]], [[Vilagalhenc]], [[Vilamostausson]] ===2002-2011: Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés (CAC)=== * en mai de 2002, es lo primièr alargament ambe : quatre comunas de mai - [[Leuc]], [[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]], [[Preissa]] e [[Rofiac d'Aude]]; * en junh de 2004, es lo segond alargament per la comuna de [[Vilaflora]]; * lo 3 d'abrial de 2009 es lo tresen alargament ambe [[Montclar (Aude)|Montclar]]; * lo 1er de genièr de 2010 es lo quatren alargament ambe [[Alairac]]. ===2011-2012 : la virada de l'aglomeracion=== Le 8 d'abrial de 2011 : le conselh d'aglomeracion decidiguèt, a l'ocasion del desen aniversari de la Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés, de cambiar de nom per préner le de '''''Carcassona Agló''''' - atal coma le logo <ref>LaDepeche.fr, La Dépêche du Midi, 11 d'abrial de 2011 https://www.ladepeche.fr/article/2011/04/11/1056655-Un-nouveau-territoire-se-dessine-un-nouveau-logo-s-affirme.html .</ref> ===2013 : Le novèl Carcassona Agló=== * Le 1er de genièr de 2013, foguèt le cinquen alargament de la comunautat: 50 comunas sortidas del bacin carcassonés intègran Carcassona Agló, pr'amor de la mesa en aplicacion de la refòrma de las collectivitats territorialas. * Le 1er de genièr de 2017, lo seisen alargament es degut a la dissolucion de la comunautat de comunas del Pèmont de Laric, las comunas de [[Badens]] , [[Barbairan]] , [[Blomac]] , [[Campendut]], [[Cominha]], [[Dosens]], [[Flora (Aude)|Flora]], [[Marselheta]] e [[Monza (Aude)|Monza]] intègran Carcassona Agló. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- |[[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] |11001 |10,21 | {{popfr11|001}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|001}}/10.21) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Alzona]] |11009 | 22,38 | {{popfr11|009}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|009}}/22.38) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Argon (Aude)|Argon]] |11011 | 20,56 | {{popfr11|011}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|011}}/20.56) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Arquetas]] |11016 |9,31 | {{popfr11|016}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|016}}/9.31) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- | [[Arzens]] |11018 | 21,11 | {{popfr11|018}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|018}}/21.11) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Asilha]] |11022 | 23,33 | {{popfr11|022}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Badens]] |11023 |9,60 | {{popfr11|023}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|023}}/9.6) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Banhòlas]] |11099 |5,63 | {{popfr11|025}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|025}}/5.63) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Barbairan]] |11027 |9,40 | {{popfr11|027}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|027}}/9.4) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[La Bastida en Val]] |11179 |11,70 | {{popfr11|179}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|179}}/11.7) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Berriac]] |11037 |2,67 | {{popfr11|037}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|037}}/2.67) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Blomac]] |11042 |8,41 | {{popfr11|042}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|042}}/8.41) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Bolhonac]] |11043 |5,71 | {{popfr11|043}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|043}}/5.71) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Cabrespina|Crabespina]] |11056 | 17,56 | {{popfr11|056}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|056}}/17.56) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Campendut]] |11068 |15,12 | {{popfr11|068}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|068}}/15.12) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |'''[[Carcassona]]''' |11069 |65,08 | {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}} | 4 cantons (caplòc) |- |[[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]] |11088 | 3,83 | {{popfr11|088}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|088}}/3.83) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Castanhs]] |11075 |17,01 | {{popfr11|075}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|075}}/17.01) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Caunas de Menerbés]] |11081 | 27,84 | {{popfr11|081}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|081}}/27.84) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Caunetas en Val]] |11083 |8,71 | {{popfr11|083}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|083}}/8.71) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Caus e Sausens]] |11084 | 9,0 | {{popfr11|084}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|084}}/9) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Cavanac]] |11085 |8,98 | {{popfr11|085}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|085}}/8.98) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Cominha]] |11095 |9,24 | {{popfr11|095}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|095}}/9.24) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- | [[Concas (Aude)|Concas]] |11099 |25,07 | {{popfr11|099}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|099}}/25.07) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Confolenç]] |11102 | 9,47 | {{popfr11|102}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|102}}/9.47) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Dosens]] |11122 |14,91 | {{popfr11|122}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|122}}/14.91) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[L'Espinacièra]] |11200 |16,24 | {{popfr11|200}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|200}}/16.24) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Fajac en Val]] |11133 |13,81 | {{popfr11|133}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|133}}/13.81) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Flora (Aude)|Flora]] |11146 |4,25 | {{popfr11|146}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|146}}/4.25) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Fontièrs d'Aude|Fontiès d'Aude]] |11151 |6,07 | {{popfr11|151}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|151}}/6.07) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Alairac (Carcassés)|Lairac]] |11005 | 16,37 | {{popfr11|005}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|005}}/16.37) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Leuc]] |11201 | 11,28 | {{popfr11|201}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|201}}/11.28) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Limosins]] |11205 |9,92 | {{popfr11|205}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|205}}/9.92) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Lauran|Lòura]] |11198 | 39,23 | {{popfr11|198}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|198}}/39.23) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Maironas]] |11227 |11,86 | {{popfr11|227}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|227}}/11.86) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Malvas]] |11215 |4,88 | {{popfr11|215}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|215}}/4.88) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Marselheta]] |11220 |11,17 | {{popfr11|220}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|220}}/11.17) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]] |11223 | 7,55 | {{popfr11|223}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|223}}/7.55) round 2}}}} | [[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Montclar (Aude)|Montclar]] |11242 | 11,31 | {{popfr11|242}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|242}}/11.31) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Montirat (Aude)|Montirat]] |11248 |12,67 | {{popfr11|248}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|248}}/12.67) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Montoliu (Aude)|Montoliu]] |11253 | 23,65 | {{popfr11|253}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|253}}/23.65) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Monza (Aude)|Monza]] |11257 |13,96 | {{popfr11|257}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|257}}/13.96) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Mossolens]] |11259 | 19,60 | {{popfr11|259}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|259}}/19.6) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Palajan]] |11272 | 14,69 | {{popfr11|272}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|272}}/14.69) round 2}}}} | [[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Peiriac de Menerbés]] |11286 | 10,19 | {{popfr11|286}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|286}}/10.19) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Pepius]] |11280 |9,85 | {{popfr11|280}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|280}}/9.85) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Pesens]] |11288 | 11,11 | {{popfr11|288}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|288}}/11.11) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Pomars]] |11293 | 10,15 | {{popfr11|293}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|293}}/10.15) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Preissa]] |11299 | 8,56 | {{popfr11|299}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|299}}/8.56) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Puègeric]] |11301 |13,73 | {{popfr11|301}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|301}}/13.73) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Puègnautièr]] |11279 | 17,78 | {{popfr11|279}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|279}}/17.78) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] |- |[[Raissac de Lampi]] |11308 | 5,23 | {{popfr11|308}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|308}}/5.23) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[La Redòrta]] |11190 |13,49 | {{popfr11|190}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|190}}/13.49) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Rius en Val]] |11314 |6,90 | {{popfr11|314}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|314}}/6.9) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Rius de Menerbés]] |11315 | 21,19 | {{popfr11|315}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|315}}/21.19) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Rofiac d'Aude]] |11325 | 5,24 | {{popfr11|325}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|325}}/5.24) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Rollens]] |11327 | 7,89 | {{popfr11|327}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|327}}/7.89) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Rosticas]] |11330 |6,47 | {{popfr11|330}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|330}}/6.47) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Salèlas de Cabardés]] |11368 | 6,82 | {{popfr11|368}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|368}}/6.82) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Santa Aulària (Aude)|Santa Aulària]] |11340 | 6,50 | {{popfr11|340}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|340}}/6.5) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Sant Frichós]] |11342 |6,33 | {{popfr11|342}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|342}}/6.33) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Sant Martin le Vièlh]] |11357 | 13,25 | {{popfr11|357}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|357}}/13.25) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Serviès (Aude)|Serviès]] |11378 |6,50 | {{popfr11|378}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|378}}/6.5) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Sitor]] |11092 |17,34 | {{popfr11|092}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|092}}/17.34) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Taurisa]] |11387 |8,34 | {{popfr11|387}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|387}}/8.34) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Trauça|Tròuça]] |11396 |10,70 | {{popfr11|396}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|396}}/10.7) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Trebes]] |11397 |16,36 | {{popfr11|397}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|397}}/16.36) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Val de Danha]] |11251 |50,11 | {{popfr11|251}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|251}}/50.11) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]] |11199 | 6,55 | {{popfr11|199}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|199}}/6.55) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Le Vilar en Val|Le Valí]] |11414 |11,42 | {{popfr11|414}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|414}}/11.42) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Ventenac de Cabardés]] |11404 | 10,36 | {{popfr11|404}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|404}}/10.36) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Viladubèrt]] |11422 |3,04 | {{popfr11|422}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|422}}/3.04) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Vilaflora]] |11423 | 16,69 | {{popfr11|423}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|423}}/16.69) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilagalhenc]] |11425 | 4,78 | {{popfr11|425}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|425}}/4.78) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilaglin]] |11426 | 9,83 | {{popfr11|426}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|426}}/9.83) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilalièr]] |11410 |7,70 | {{popfr11|410}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|410}}/7.7) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilamostausson]] |11429 |11,94 | {{popfr11|429}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|429}}/11.94) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilanava de Menerbés]] |11433 | 23,85 | {{popfr11|433}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|433}}/23.85) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Vilarzèl de Cabardés]] |11416 |6,38 | {{popfr11|416}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|416}}/6.38) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilaseca-Landa]] |11437 | 5,35 | {{popfr11|437}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|437}}/5.35) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Vilatritols]] |11440 |4,88 | {{popfr11|440}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|440}}/4.88) round 2}}}} |[[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Vreselha]] |11408 | 5,21 | {{popfr11|408}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|408}}/5.21) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] owz2mcxw2o9shsmn37b2fp4f8suvcpp 2506649 2506648 2026-08-14T08:51:08Z Alaric 506 44932 2506649 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Ocreg}} |dept={{Aude}} |créacion= 14 de decembre de [[2001]] |nbcom=83 |caplòc= [[Carcassona]] |president= Régis Banquet ([[PS]], cònsol d'[[Alzona]]) |pop= 114 259 |datapop=[[2023]] |superf= 1 062,20 km2 |ectaras= 106 220 |dens= 108 |budget= |sitweb= https://www.carcassonne-agglo.fr/ |imatgesfin= |}} '''Carcassona Agló''' es una comunautat d'aglomeracion, una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d' [[Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Son còdi SIREN es 200035715. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200035715-ca-carcassonne-agglo] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200035715]. [[imatge:Localisation_EPCI_Carcassonne_Agglo_dans_l'Aude,_France.png|left|thumb|350px|Mapa de la CA]] ==Istòria== ===2001: Creacion de la comunautat d'aglomeracion=== La ''Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés'' se creèt lo 14 de decembre de 2001 ambe 16 comunas : [[Berriac]], [[Carcassona]], [[Caus e Sausens]], [[Cavanac]], [[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]], [[Confolenç]], [[Fontiès d'Aude]], [[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]], [[Montirat (Aude)|Montirat]], [[Palajan]], [[Puègnautièr]], [[Pesens]], [[Rollens]], [[Trebes]], [[Viladubèrt]], [[Vilagalhenc]], [[Vilamostausson]] ===2002-2011: Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés (CAC)=== * en mai de 2002, es lo primièr alargament ambe : quatre comunas de mai - [[Leuc]], [[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]], [[Preissa]] e [[Rofiac d'Aude]]; * en junh de 2004, es lo segond alargament per la comuna de [[Vilaflora]]; * lo 3 d'abrial de 2009 es lo tresen alargament ambe [[Montclar (Aude)|Montclar]]; * lo 1er de genièr de 2010 es lo quatren alargament ambe [[Alairac]]. ===2011-2012 : la virada de l'aglomeracion=== Le 8 d'abrial de 2011 : le conselh d'aglomeracion decidiguèt, a l'ocasion del desen aniversari de la Comunautat d'Aglomeracion del Carcassés, de cambiar de nom per préner le de '''''Carcassona Agló''''' - atal coma le logo <ref>LaDepeche.fr, La Dépêche du Midi, 11 d'abrial de 2011 https://www.ladepeche.fr/article/2011/04/11/1056655-Un-nouveau-territoire-se-dessine-un-nouveau-logo-s-affirme.html .</ref> ===2013 : Le novèl Carcassona Agló=== * Le 1er de genièr de 2013, foguèt le cinquen alargament de la comunautat: 50 comunas sortidas del bacin carcassonés intègran Carcassona Agló, pr'amor de la mesa en aplicacion de la refòrma de las collectivitats territorialas. * Le 1er de genièr de 2017, lo seisen alargament es degut a la dissolucion de la comunautat de comunas del Pèmont de Laric, las comunas de [[Badens]] , [[Barbairan]] , [[Blomac]] , [[Campendut]], [[Cominha]], [[Dosens]], [[Flora (Aude)|Flora]], [[Marselheta]] e [[Monza (Aude)|Monza]] intègran Carcassona Agló. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- |[[Aigasvivas (Aude)|Aigasvivas]] |11001 |10,21 | {{popfr11|001}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|001}}/10.21) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Alzona]] |11009 | 22,38 | {{popfr11|009}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|009}}/22.38) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Argon (Aude)|Argon]] |11011 | 20,56 | {{popfr11|011}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|011}}/20.56) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Arquetas]] |11016 |9,31 | {{popfr11|016}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|016}}/9.31) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- | [[Arzens]] |11018 | 21,11 | {{popfr11|018}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|018}}/21.11) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Asilha]] |11022 | 23,33 | {{popfr11|022}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|022}}/23.33) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Badens]] |11023 |9,60 | {{popfr11|023}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|023}}/9.6) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Banhòlas]] |11099 |5,63 | {{popfr11|025}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|025}}/5.63) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Barbairan]] |11027 |9,40 | {{popfr11|027}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|027}}/9.4) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[La Bastida en Val]] |11179 |11,70 | {{popfr11|179}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|179}}/11.7) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Berriac]] |11037 |2,67 | {{popfr11|037}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|037}}/2.67) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Blomac]] |11042 |8,41 | {{popfr11|042}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|042}}/8.41) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Bolhonac]] |11043 |5,71 | {{popfr11|043}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|043}}/5.71) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Cabrespina|Crabespina]] |11056 | 17,56 | {{popfr11|056}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|056}}/17.56) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Campendut]] |11068 |15,12 | {{popfr11|068}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|068}}/15.12) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |'''[[Carcassona]]''' |11069 |65,08 | {{popfr11|069}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|069}}/65.08) round 2}}}} | 4 cantons (caplòc) |- |[[Casilhac (Carcassés)|Casilhac]] |11088 | 3,83 | {{popfr11|088}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|088}}/3.83) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Castanhs]] |11075 |17,01 | {{popfr11|075}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|075}}/17.01) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Caunas de Menerbés]] |11081 | 27,84 | {{popfr11|081}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|081}}/27.84) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Caunetas en Val]] |11083 |8,71 | {{popfr11|083}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|083}}/8.71) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Caus e Sausens]] |11084 | 9,0 | {{popfr11|084}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|084}}/9) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Cavanac]] |11085 |8,98 | {{popfr11|085}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|085}}/8.98) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Cominha]] |11095 |9,24 | {{popfr11|095}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|095}}/9.24) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- | [[Concas (Aude)|Concas]] |11099 |25,07 | {{popfr11|099}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|099}}/25.07) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Confolenç]] |11102 | 9,47 | {{popfr11|102}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|102}}/9.47) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Dosens]] |11122 |14,91 | {{popfr11|122}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|122}}/14.91) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[L'Espinacièra]] |11200 |16,24 | {{popfr11|200}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|200}}/16.24) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Fajac en Val]] |11133 |13,81 | {{popfr11|133}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|133}}/13.81) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Flora (Aude)|Flora]] |11146 |4,25 | {{popfr11|146}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|146}}/4.25) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Fontièrs d'Aude|Fontiès d'Aude]] |11151 |6,07 | {{popfr11|151}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|151}}/6.07) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Alairac (Carcassés)|Lairac]] |11005 | 16,37 | {{popfr11|005}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|005}}/16.37) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Leuc]] |11201 | 11,28 | {{popfr11|201}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|201}}/11.28) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Limosins]] |11205 |9,92 | {{popfr11|205}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|205}}/9.92) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Lauran|Lòura]] |11198 | 39,23 | {{popfr11|198}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|198}}/39.23) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Maironas]] |11227 |11,86 | {{popfr11|227}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|227}}/11.86) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Malvas]] |11215 |4,88 | {{popfr11|215}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|215}}/4.88) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Marselheta]] |11220 |11,17 | {{popfr11|220}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|220}}/11.17) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Le Mas (Carcassés oriental)|Le Mas]] |11223 | 7,55 | {{popfr11|223}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|223}}/7.55) round 2}}}} | [[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Montclar (Aude)|Montclar]] |11242 | 11,31 | {{popfr11|242}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|242}}/11.31) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Montirat (Aude)|Montirat]] |11248 |12,67 | {{popfr11|248}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|248}}/12.67) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Montoliu (Aude)|Montoliu]] |11253 | 23,65 | {{popfr11|253}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|253}}/23.65) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Monza (Aude)|Monza]] |11257 |13,96 | {{popfr11|257}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|257}}/13.96) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Mossolens]] |11259 | 19,60 | {{popfr11|259}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|259}}/19.6) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Palajan]] |11272 | 14,69 | {{popfr11|272}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|272}}/14.69) round 2}}}} | [[Canton de Carcassona-Èst|Carcassona-Èst]] |- |[[Peiriac de Menerbés]] |11286 | 10,19 | {{popfr11|286}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|286}}/10.19) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Pepius]] |11280 |9,85 | {{popfr11|280}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|280}}/9.85) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Pesens]] |11288 | 11,11 | {{popfr11|288}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|288}}/11.11) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Pomars]] |11293 | 10,15 | {{popfr11|293}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|293}}/10.15) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Preissa]] |11299 | 8,56 | {{popfr11|299}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|299}}/8.56) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Puègeric]] |11301 |13,73 | {{popfr11|301}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|301}}/13.73) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Puègnautièr]] |11279 | 17,78 | {{popfr11|279}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|279}}/17.78) round 2}}}} |[[Canton de Carcassona-Nòrd|Carcassona-Nòrd]] |- |[[Raissac de Lampi]] |11308 | 5,23 | {{popfr11|308}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|308}}/5.23) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[La Redòrta]] |11190 |13,49 | {{popfr11|190}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|190}}/13.49) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Rius en Val]] |11314 |6,90 | {{popfr11|314}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|314}}/6.9) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Rius de Menerbés]] |11315 | 21,19 | {{popfr11|315}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|315}}/21.19) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Rofiac d'Aude]] |11325 | 5,24 | {{popfr11|325}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|325}}/5.24) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Rollens]] |11327 | 7,89 | {{popfr11|327}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|327}}/7.89) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Rosticas]] |11330 |6,47 | {{popfr11|330}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|330}}/6.47) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Salèlas de Cabardés]] |11368 | 6,82 | {{popfr11|368}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|368}}/6.82) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Santa Aulària (Aude)|Santa Aulària]] |11340 | 6,50 | {{popfr11|340}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|340}}/6.5) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Sant Frichós]] |11342 |6,33 | {{popfr11|342}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|342}}/6.33) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Sant Martin le Vièlh]] |11357 | 13,25 | {{popfr11|357}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|357}}/13.25) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Serviès (Aude)|Serviès]] |11378 |6,50 | {{popfr11|378}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|378}}/6.5) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Sitor]] |11092 |17,34 | {{popfr11|092}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|092}}/17.34) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Taurisa]] |11387 |8,34 | {{popfr11|387}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|387}}/8.34) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Trassanèl|Traçanèl]] |11395 |4,34 | {{popfr11|395}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|395}}/4.34) round 2}}}} | [[Canton del Mas de Cabardés|Le Mas de Cabardés]] |- |[[Trauça|Tròuça]] |11396 |10,70 | {{popfr11|396}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|396}}/10.7) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Trebes]] |11397 |16,36 | {{popfr11|397}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|397}}/16.36) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Val de Danha]] |11251 |50,11 | {{popfr11|251}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|251}}/50.11) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]] |11199 | 6,55 | {{popfr11|199}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|199}}/6.55) round 2}}}} | [[Canton de Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Le Vilar en Val|Le Valí]] |11414 |11,42 | {{popfr11|414}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|414}}/11.42) round 2}}}} | [[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Ventenac de Cabardés]] |11404 | 10,36 | {{popfr11|404}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|404}}/10.36) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Viladubèrt]] |11422 |3,04 | {{popfr11|422}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|422}}/3.04) round 2}}}} | [[Canton de Campendut|Campendut]] |- |[[Vilaflora]] |11423 | 16,69 | {{popfr11|423}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|423}}/16.69) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilagalhenc]] |11425 | 4,78 | {{popfr11|425}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|425}}/4.78) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilaglin]] |11426 | 9,83 | {{popfr11|426}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|426}}/9.83) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilalièr]] |11410 |7,70 | {{popfr11|410}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|410}}/7.7) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilamostausson]] |11429 |11,94 | {{popfr11|429}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|429}}/11.94) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilanava de Menerbés]] |11433 | 23,85 | {{popfr11|433}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|433}}/23.85) round 2}}}} | [[Canton de Peiriac de Menerbés|Peiriac de Menerbés]] |- |[[Vilarzèl de Cabardés]] |11416 |6,38 | {{popfr11|416}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|416}}/6.38) round 2}}}} | [[Canton de Concas (Aude)|Concas]] |- |[[Vilaseca-Landa]] |11437 | 5,35 | {{popfr11|437}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|437}}/5.35) round 2}}}} | [[Canton d'Alzona|Alzona]] |- |[[Vilatritols]] |11440 |4,88 | {{popfr11|440}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|440}}/4.88) round 2}}}} |[[Canton de La Grassa|La Grassa]] |- |[[Vreselha]] |11408 | 5,21 | {{popfr11|408}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|408}}/5.21) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] 0ntivfhk0gkf62oppr14bbpniojaugo 0 201446 2506604 2026-08-13T14:33:01Z Guilhemjoan 10024 Guilhemjoan a desplaçat la pagina [[Pèir de Jeliòt]] cap a [[Pèir de Geliòt]] : Lo nom que vien deu prenom Gèli + diminutiu -òt. Donc Geliòt. 2506604 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pèir de Geliòt]] 08az0848053eh9zjxf7dnt2q9nw2n03 0 201447 2506610 2026-08-13T15:47:21Z ~2026-44403-64 64808 Redireccion cap a [[Antifaissisme]] 2506610 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Antifaissisme]] b8b459l63c8o9hyyz2rbm96h3ch6mqe 0 201448 2506646 2026-08-14T07:35:01Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Montreal |imatge = Map canton code 11 22.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept= {{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Montreal (Aude)|Montreal]] |nbcom= 9 |canton=1122 |km²= 134,26 |cons= Christian Rebelle, còssol de Montreal |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Montreal''', mantengut ambe de modificacions en 2014-2015, vengut en 2016 oficiala... » 2506646 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Montreal |imatge = Map canton code 11 22.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept= {{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Montreal (Aude)|Montreal]] |nbcom= 9 |canton=1122 |km²= 134,26 |cons= Christian Rebelle, còssol de Montreal |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Montreal''', mantengut ambe de modificacions en 2014-2015, vengut en 2016 oficialament ''de la Malapera a la Montanha Negra'', es una division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Las 2 comunas de la [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera]] ([[Montreal (Aude)|Montreal]] e [[Vilanava de Montreal]]) demòran dempuèi [[2015]] dins le canton, atal coma la comuna d'[[Arzens]], las autras 6 son dins le canton de Carcassona-3 (burèu centralizator [[Carcassona]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |'''[[Montreal (Aude)|Montreal]]''' |11254 | 55,03 | {{popfr11|254}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|254}}/55.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja Lauragués Malapera]] |- |[[Arzens]] |11018 | 21,11 | {{popfr11|018}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|018}}/21.11) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Alairac (Carcassés)|Lairac]] |11005 | 16,37 | {{popfr11|005}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|005}}/16.37) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Montclar (Aude)|Montclar]] |11242 | 11,31 | {{popfr11|242}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|242}}/11.31) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Preissa]] |11299 | 8,56 | {{popfr11|299}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|299}}/8.56) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Rofiac d'Aude]] |11325 | 5,24 | {{popfr11|325}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|325}}/5.24) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Rollens]] |11327 | 7,89 | {{popfr11|327}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|327}}/7.89) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]] |11199 | 6,55 | {{popfr11|199}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|199}}/6.55) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Vilanava de Montreal]] |11432 | 2,20 | {{popfr11|432}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|432}}/2.2) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja Lauragués Malapera]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de (districte de d'aquí a 1795) En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de foguèt suprimit e totas las comunas passèron al canton de Montreal. <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Sant Ilari foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Véser l'introduccion per la plaça de cada comuna dins les cantons successors. ==Nòtas== <references/> 422x6qew3cvr1kehknpd3nx49n0taou 2506647 2506646 2026-08-14T08:00:57Z Alaric 506 44932 2506647 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Montreal |imatge = Map canton code 11 22.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept= {{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Montreal (Aude)|Montreal]] |nbcom= 9 |canton=1122 |km²= 134,26 |cons= Christian Rebelle, còssol de Montreal |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Montreal''', mantengut ambe de modificacions en 2014-2015, vengut en 2016 oficialament ''de la Malapera a la Montanha Negra'', es una division administrativa de [[Lengadòc]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Las 2 comunas de la [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera]] ([[Montreal (Aude)|Montreal]] e [[Vilanava de Montreal]]) demòran dempuèi [[2015]] dins le canton, atal coma la comuna d'[[Arzens]], las autras 6 son dins le canton de Carcassona-3 (burèu centralizator [[Carcassona]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- | [[Arzens]] |11018 | 21,11 | {{popfr11|018}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|018}}/21.11) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Alairac (Carcassés)|Lairac]] |11005 | 16,37 | {{popfr11|005}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|005}}/16.37) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Montclar (Aude)|Montclar]] |11242 | 11,31 | {{popfr11|242}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|242}}/11.31) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |'''[[Montreal (Aude)|Montreal]]''' |11254 | 55,03 | {{popfr11|254}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|254}}/55.03) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja Lauragués Malapera]] |- |[[Preissa]] |11299 | 8,56 | {{popfr11|299}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|299}}/8.56) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Rofiac d'Aude]] |11325 | 5,24 | {{popfr11|325}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|325}}/5.24) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Rollens]] |11327 | 7,89 | {{popfr11|327}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|327}}/7.89) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]] |11199 | 6,55 | {{popfr11|199}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|199}}/6.55) round 2}}}} | CA de [[Carcassona Agló]] |- |[[Vilanava de Montreal]] |11432 | 2,20 | {{popfr11|432}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|432}}/2.2) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja Lauragués Malapera]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de [[Alairac (Carcassés)|Lairac]], [[Montclar (Aude)|Montclar]], Preissa, [[Rofiac d'Aude]], [[Rollens]] e [[La Valeta (Carcassés)|La Valeta]] èran del canton de [[Preissa]], las autras tres èran del canton de [[Montreal (Aude)|Montreal]] (totis dos del districte de Carcassona d'aquí a 1795). En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de Preissa foguèt suprimit e totas las comunas passèron al canton de Montreal <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Montreal foguèt conservat, ambe de limits diferents, per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Véser l'introduccion per la plaça de cada comuna dins les cantons successors. ==Nòtas== <references/> 8qabsfixtg5lvauxibwbhoi0gh8e159