Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 278 2507244 2496374 2026-08-19T21:49:15Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[:fr:Bernardo Bertolucci|Bernardo Bertolucci]]: † 2018 2507244 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{març}} == Eveniments == * [[1244]] - Fin del sètge del castèl de [[Monsegur (Arièja)|Montsegur]], mesa a mòrt dels darrièrs [[catar]]s al "Prat dels Cremats" * [[1978]] - encalatge del petrolièr [[Amoco Cadiz]] al larg de [[Portsall]] en [[Bretanha]] provocant una marèa negra màger == Naissenças == * [[1751]] - [[James Madison]], president dels Estats Units (m. [[1836]]) * [[1789]] - [[Georg Simon Ohm]], fisician alemand (m. [[1854]]) * [[1813]] - [[Gaëtan de Rochebouët]], militar e primièr ministre de França (m. [[1899]]) * [[1822]] - [[Rosa Bonheur]], pintora e escultora francesa (m. [[1899]]) * [[1825]] - [[Camilo Castelo Branco]], escrivan portugués (m. [[1890]]) * [[1839]] - [[Sully Prudhomme]], poèta francés, Prèmi Nobel (m. [[1907]]) * [[1849]] - [[Karl Brugmann]], lingüista alemand (m. [[1919]]) * [[1851]] - [[Martinus Beijerinck]], microbiològ neerlandés (m. [[1931]]) * [[1853]] - [[William Eagle Clarke]], ornitològ anglés (m. [[1938]]) * [[1878]] - [[Reza Sha]], shah d'Iran (m. [[1944]]) * [[1911]] - [[Josef Mengele]], mètge nazista alemand (m. [[1979]]) * 1911 - [[Pierre Harmel]], primièr ministre de Belgica (m. [[2009]]) * [[1917]] - [[Achim-Helge von Beust]], politician alemand (m. [[2007]]) * [[1918]] - [[Frederick Reines]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[1998]]) * [[1926]] - [[Jerry Lewis]], actor de comèdias american (m. [[2017]]) * [[1941]] - [[Robert Guéï]], president de Còsta d'Evòri (m. [[2002]]) * 1941 - [[Bernardo Bertolucci]], realizator italian (m. [[2018]]) * [[1942]] - [[Robert Phillipson]], lingüista anglés * [[1953]] - [[Richard M. Stallman]], creator del projèct GNU * [[1959]] - [[Jens Stoltenberg]], politician norvegian, primièr ministre (2000-2001) * 1959 - [[Flavor Flav]], musician e actor american * [[1967]] - [[Aleksandrs Kerčs]], jogaire de hockey professional leton * [[1986]] - [[Alexandra Daddario]], actritz e modèla americana == Decèsses == * [[37]] - [[Tibèri]] segond [[Emperaire Roman]] * [[1520]] - [[Martin Waldseemüller]], cartograf alemand (n. [[1470]]) * [[1736]] - [[Giovanni Battista Pergolesi]], compositor italian (n. [[1710]]) * [[1834]] - [[Enric Pascal de Ròcaguda]], oficièr de la marina francesa, òme politic, lexicograf, òme de literatura, filològ e bibliofil (n. [[1741]]) * [[1914]] - [[Charles Albert Gobat]], politician soís, Prèmi Nobel de la Patz (n. [[1843]]) * [[1930]] - [[Miguel Primo de Rivera]], dictator espanhòl (n. [[1870]]) * [[1935]] - [[John James Rickard Macleod]], mètge britanic, Prèmi Nobel (n. [[1876]]) * [[1940]] - [[Selma Lagerlöf]], escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. [[1858]]) * [[1951]] - [[Janusz Jędrzejewicz]], primièr ministre de Polonha (n. [[1885]]) * [[1957]] - [[Constantin Brâncuşi]], escultor romanés (n. [[1876]]) * [[1968]] - [[Gunnar Ekelöf]], escrivan suedés (n. [[1907]]) * [[1998]] - [[Derek Harold Richard Barton]], quimista britanic, Prèmi Nobel (n. [[1918]]) * [[2011]] - [[Josefina Aldecoa]], pedagòga e escrivana espanhòla (n. [[1926]]) ---- Veire tanben : * [[15 de març]] | [[17 de març]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] t9wyev3m2pby0lmc830radv9ut05ggt 0 521 2507223 1855511 2026-08-19T17:06:43Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Christina Applegate]] 2507223 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{novembre}} == Eveniments == * [[1975]] - Independéncia de [[Surinam]] == Naissenças == * [[1845]] - [[Eça de Queiroz]], escrivan portugués (m. [[1900]]) * [[1870]] - [[Maurice Denis]], pintor e escrivan francés (m. [[1943]]) * [[1881]] - Papa [[Joan XXIII]] (m. [[1963]]) * [[1895]] - [[Ludvík Svoboda]], president de [[Checoslovaquia]] (m. [[1979]]) * [[1915]] - [[Augusto Pinochet]], dictator de [[Chile]] (m. [[2006]]) * [[1923]] – [[Mauno Koivisto]], èx-president de [[Finlàndia]] * [[1971]] – [[Christina Applegate]], actritz de cinèma americana == Decèsses == * [[1993]] – [[Anthony Burgess]], escrivan britanic (n. [[1917]]) * [[1997]] - [[Kamuzu Banda]], president de [[Malawi]] (n. [[1898]]) ---- Veire tanben : * [[24 de novembre]] | [[26 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] d80dqglpiewx9skbshpx2p6ksmlcnvm 0 650 2507206 2097505 2026-08-19T16:01:32Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Roman Polański]] ⟹ [[Roman Polanski]] 2507206 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1933]] - [[Roman Polanski]], actor e realizator de [[cinèma]] == Decèsses == [[2018]] - [[Kofi Annan]], diplomata ghanés, seten secretari generau de las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidas]], Prèmi Nobel de la patz en [[2001]] (n. [[1938]]) ---- Veire tanben : * [[17 d'agost]] | [[19 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 014pkzonfyzyvcp298ej886zo0irv6g 2507213 2507206 2026-08-19T16:43:17Z Dostojewskij 20932 /* Eveniments */ + [[Batalha de Gravelòta]] 2507213 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1870]] - [[Batalha de Gravelòta]] == Naissenças == * [[1933]] - [[Roman Polanski]], actor e realizator de [[cinèma]] == Decèsses == [[2018]] - [[Kofi Annan]], diplomata ghanés, seten secretari generau de las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidas]], Prèmi Nobel de la patz en [[2001]] (n. [[1938]]) ---- Veire tanben : * [[17 d'agost]] | [[19 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] tc3tl35pvoissmrvsaf1qr69zrwidww 2507215 2507213 2026-08-19T16:51:48Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Alain Delon]] 2507215 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1870]] - [[Batalha de Gravelòta]] == Naissenças == * [[1933]] - [[Roman Polanski]], actor e realizator de [[cinèma]] == Decèsses == * [[2018]] - [[Kofi Annan]], diplomata ghanés, seten secretari generau de las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions Unidas]], Prèmi Nobel de la patz en [[2001]] (n. [[1938]]) * [[2024]] - [[Alain Delon]], actor de cinèma francés (n. [[1935]]) ---- Veire tanben : * [[17 d'agost]] | [[19 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ilfdvc6koct5eki9byj5k4t4gwyj2d9 0 3169 2507226 2481463 2026-08-19T17:24:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507226 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Limós | nom2 = ''Limoux'' | imatge = France-Limoux-Place de la république.jpg | descripcion = La plaça de la Republica. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Limoux (Aude).svg | ist = {{Lengadòc}} | departament = {{Aude}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] ([[caplòc]]) | canton = La Region Limosenca, burèu centralizator (caplòc del [[canton de Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]], residéncia | insee = 11206 | cp = 11300 | cònsol = Pierre Durand | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = limosenc, limosenca | longitud = 2.21916666667 | latitud = 43.0577777778 | alt mini = 156 | alt mej = 172 | alt maxi = 740 | ectaras = 3241 | km² = 32.41 |}} '''Limós'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html</ref> <small>(prononciat: {{AFI|[liˈmus]}})</small> (en [[francés]] e oficialament ''Limoux'') es una comuna [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 10.339 abitants en 2022. La vila, qu'es famosa per son carnaval e sa [[Blanqueta de Limós|blanqueta]], es la capitala del ròdol de [[Rasés]]. ==Geografia== La comuna, situada a vint quilomètres al sud de la vila de [[Carcassona]], a la dintrada de la nauta val en plen còr de [[Rasés (region)|Rasés]], es traversada per [[Aude (riu)|Aude]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11206.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Limós | nord = [[Sant Martin de Vilareglan]] | nord-est = [[Piussa]] | est = [[Vilar de Monsenh Ancel]], </br> [[Sant Policarpi]] | sud-est = [[Verasan]], </br> [[Alet]] | sud = [[Cornanèl]] | sud-ouest = [[Magria]] | ouest = [[Malràs]], </br> [[Ladinha d'Aval]] | nord-ouest = [[Gajan e Viladieus]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa quae dicitur Limosus'' en 844, ''Vicus Limosus'' en 980, ''Villa de Limous'' en 1157, ''limosium'' en 1229, ''Limos'' en 1318, ''Ville de Lymoux'' en 1594, ''Limoux'' en 1781. Aude separa la vila en doás partidas : ''la Ville'' (en francés) ambe la glèisa principala dedicada a Sant Martin [riba esquèrra d'Aude] e ''la Petite-Ville'' [riba dreita], en occitan ''l'Aragou'' (l'Aragon); ''Les habitants de la Grande Ville, avec ceux de la Petite'', en 1293-1639, ''Le Bourg Neuf'' en 1390 [sembla designar l'Aragon] <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 212, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f304.item.texteImage </ref>. Sant Martin de Limós es la glèisa parroquiala, un archipreirat, un ancian priorat, longtemps en litigi entre l'abadiá de [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] e la de [[Fanjaus|Prolha]], puèi acordat definitivament a la darrèra en 1224 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 403, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f495.item.texteImage </ref>. </br> ''Limós'' es lo resultat del latin ''limosus'' « fangós » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 404, a ''2. Limeux''</ref>. Es un etime diferent del celtic ''lemauson'', de ''lemo'', ''limo'' « olm » e tanben diferent del celtic ''*lem-'', vengut de ''*leim-'', ''*lim-'' « fanga, lòsa, lima », a l'origina del nom de la [[Limanha (planura)|Limanha]] (meteissa origina indoeuropèa dins lo darrèr cas). ===Marcèlha (nom supausat)=== Es una anciana ''villa'' e vilatge. Las fòrmas ancianas son : ''Marcelanum'' en 1240-1246, ''Marcilia..., Marcella'' en 1290, ''Terminium Beatae Mariae de Marcelano'' en 1290, ''Rector de Marcelhano, sine cura'' en 1351, ''Massilia'' en 1521, ''Marcelhan'' en 1639 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 225, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f317.item.texteImage </ref>. </br> Coma [[Massilhan]], ''Marcèlha'' ven del nom latin d'òme ''Marcellius'' (o ''Marcilius'' ?), ambe'l sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 433, a ''Marcilhac''</ref>. Lo nom a conegut un reculament d'accent. Nòstra Dòna (o Dama) de Marcèlha es una capèla rurala votiva, un priorat unit primièr al collègi de Narbona, a [[París]], puèi al collègi dels Doctrinaris de Limós d'aquí a la [[revolucion francesa|revolucion]]. Las fòrmas ancianas son : ''Sancta Maria,... in Flacano'' en 1101, ''Beata Maria de Marcelano'' en 1214, ''Beata Maria de Marcelhano'' en 1298, ''Decimarium Beate Marie de Marcilia'' en 1290, ''Notre Dame de Marceille'' en 1756, etc<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 225, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f317.item.texteImage </ref>. ===Vendémias=== [[Vendémias (Aude)|Véser a l'article]]. ===Flaçan=== Flaçan correspond probablament al lòc de ''Flassian'', situat sus la mapa IGN al nòrd de la vila, entre le camin grand de [[Carcassona]], Aude e le camin de fèrre.</br> Flaçan es un ancian priorat, del vocable de Sant Pèire, unit a l'abadiá d'[[Alet]]. Las fòrmas ancianas son : ''Villa Flaccianum'' en 881, ''Villa Flactianum'' en 922, ''Villa Flacanum'' en 1101, ''Flacianum'' en 1119, ''Villa Flacianum cum ecclesia'' en 1162, ''Flacianum in Reddesio'' en 1240, ''Flassianum'' en 1252, ''Sanctus Petrus de Flaciano, prope villam Limosi'' en 1283, ''Flecianum..., Flesianum'' en 1360, ''Flassanum'' en 1481, ''Flassa'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 140, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f232.item.texteImage </ref>.</br> ''Flaçan'' ven del nom latin d'òme ''Flaccius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 290, a ''Flacé''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 136</ref> (referéncias per d'autres lòcs). ===La Canal=== La Canal es un mont al nòrd-oèst de Limós e que sus el la vila primitiva èra bastida. Foguet desrocada dos còps, en 1165 e en 1190. Las fòrmas ancianas son : ''Villa de Podio..., reedificaverunt villam in fortalitio Podii'' en 1255, ''La Villa que era al Pueg..., la Villa del Pueg'' entre 1165-1190 e le sègle XV, ''Ribes Hautes de Montfort'' en 1546 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 191, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f283.item.texteImage </ref>.</br> Le nom s'explica per la preséncia d'una canonada, d'un passatge d'aiga mai o mens contarotlat, aval de la vila. ==Istòria== La vila de Limós es ocupada dempuèi lo neolitic. La pèira levada de la Pèira Dreita es un vestigi qu'atèsta aquela ocupacion. La reünion dels dos abitats Flacianum e Limosus es a l'origina de la fondacion al sègle VIII de la vila de Limós. Al sègle IX, la vila de Limós es mencionada per lo primièr còp dins una carta de Carles II lo Calv. Al sègle X, Limós deven lo [[caplòc]] del vescomtat de Rasés. Al sègle XIII, la vila es presa per Simon de Montfòrt e Limós es balhat a un senhor francés, Lambert de Turry. En 1221, lo comte de Fois, Raimon Rogièr, pren la vila. En 1226 comença la {{guil|Guèrra de Limós}} que marca la resisténcia de la vila sostenguda per Raimon Trencavel e [[Rogièr Bernat II de Fois]] fàçia a las tropas de Loís VIII. Limós foguèt annexat per la corona de França entre 1296 e 1376. Als sègles XIV e XVII, la vila es tocada per la pèsta. En 1891, un aigat istoric causa la mòrt de sèt personas: lo nivèl de l'aiga atenh 7,20 m. Lo 19 d'agost de 1944, la vila es liberada de las tropas d'ocupacion alemandas qu'ocupavan la vila dempuèi lo 28 de novembre de 1942. Lo 1èr de febrièr 1965, [[Vendémias (Aude)|Vendémias]] foguèt annexat a Limós per fusion simpla <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=19622</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM11403-vendemies</ref>. ==Administracion== Limós èra [[caplòc]] de son canton dempuèi [[1793]]. A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, venguèt burèu centralizator d'un canton, espandit de 23 a 35 comunas e que tornèron batejar per decret del 27 de decembre 2015 ''Canton de la Région-Limouxine'' (en francés), doncas Canton de La Region Limosenca. Caplòc de districte en 1793, Limós es una sosprefectura d'Aude. La vila fasiá partida de la Comunautat de comunas de Limós/ Sant Ilari, n'es ara de la CC del Limosenc (SIREN 200043487). ===Lista dels cònsols=== {{ElegitDebuta|insee= 11206 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Pierre Durand |Partit= [[PS]] |Qualitat= cap d'entrepresa, conselhièr departamental (2021-) }} {{Elegit |Debuta= 20 de març de [[1989]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Paul Dupré |Partit= [[PS]] |Qualitat= deputat ([[1997]]-[[2007]], conselhièr general ([[1994]]-[[2001]] ) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat= Robert Badoc |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1970]]-[[1988]]), conselhièr regional }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1952]] |Fin= 1971 |Identitat= François Clamens |Partit= radical, puèi UNR, puèi UDR |Qualitat= conselhièr general ([[1958]]-[[1970]]), deputat (1962-1967) }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1952]] |Fin= julhet de 1952 |Identitat= Aristide Constans |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1952 |Identitat= Pierre Marius Célestin François Pailhès |Partit= radical |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=novembre de [[1945]] |Fin=1947 |Identitat= Casimir Lacroux |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= conselhièr general ([[1945]]-[[1951]]) }} {{Elegit |Debuta= agost de [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat=Ernest Thebaut |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11206 |1793=5100 |1800=5142 |1806=5723 |1821=5915 |1831=6247 |1836=7105 |1841=7417 |1846=7444 |1851=7776 |1856=6835 |1861=6937 |1866=6770 |1872=5897 |1876=6661 |1881=6283 |1886=6810 |1891=6371 |1896=6684 |1901=7084 |1906=7223 |1911=7010 |1921=6640 |1926= 7639 |1931= 7797 |1936= 8193 |1946= 7587 |1954= 8334 |1962= 9603 |1968= 10824 |1975= 11101 |1982= 10206 |1990= 9665 |1999= 9411 |max=11200 |cassini=19622 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|206}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|206}}/32.41) round 2}}}} ab/km². == Cultura== ===[[Carnaval de Limós]]=== Dura tres meses, de genièr a març, totas las dimenjadas e la setmana folclorica. Se caracteriza per una alternança de sortidas de bandas de pèiròts unicament sus la plaça principala de la vila. Lo carnaval de Limós es considerat coma lo pus long del mond. ===[[Blanqueta de Limós]]=== La blanqueta de Limós es un vin efervescent de Lengadòc, es un vin d'apelacion d'origina contrarotlada (A.O.C.). La blanqueta de Limós es lo primièr vin efervescent del monde. La proprietat efervescenta d'aquel vin foguèt descobèrta en 1531, mas segon d'autras fonts, foguèt descobèrta al sègle XIV. ==Espòrt== *[[XIII Limosenc]] ==Lòcs e monuments== <gallery> Limoux_(7).jpg|Aude e le centre vila. France_Limoux_gare.JPG|Gara. France_Limoux_lycee_Jacques_Ruffie.JPG|Licèu Jacques Ruffié. France-Limoux-Pont_neuf2.jpg|Pont Nòu. Limx.JPG|Font, plaça de la Républica. France-limoux-eglise.jpg|Glèisa Sant Martin. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Jules Védrines]] aviator francés ==Ligams extèrnes== *[https://www.youtube.com/watch?v=vc1yFfbrgag Limós : la blanqueta, tuc mitic - Occitanica eAnem / CIRDOC ] *[https://www.youtube.com/watch?v=Dn_QewoSXCA Limós : Carnaval - Fecas e Godilhs - Occitanica e-Anem / CIRDÒC ] * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11206 Limós sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Sosprefectura]] [[Categoria:Vilas e vilatges florits]] [[categoria:Comuna de Rasés]] {{DEFAULTSORT:Limos}} hlnaemrfsspjkj16u5i4en1yyfcjjk7 0 12021 2507224 1888572 2026-08-19T17:07:35Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Virgínia 2507224 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Sandra Bullock |imatge = Sandra Bullock, The Heat, London, 2013 (crop).jpg |talha imatge = 200px |legenda = |nom de naissença = Sandra Annette Bullock |escais= |data de naissença = [[26 de julhet]] de [[1964]] |luòc de naissença = Arlington County, [[Virgínia]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensa = [[Oscar]] coma melhora actritz en [[2009]] amb lo film ''The Blind Side'' |imdb =0000113 }} '''Sandra Annette Bullock''' (n. [[1964]]) es una actritz de [[cinèma]] [[Estats Units|nòrd-americana]]. Ganhèt un [[Oscar]] coma melhora actritz l'an [[2009]] amb lo film ''The Blind Side''. {{Commons|Sandra Bullock}} {{portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Bullock, Sandra}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Virgínia]] [[Categoria:Naissença en 1964]] 1rdps4kvff0n35eo0prmbla4am4rka4 0 14161 2507261 2360709 2026-08-19T22:04:08Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Tennessee 2507261 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Dolly Parton |imatge = Dolly Parton, 2011.jpg |talha imatge = 200px |legenda = Dolly Parton, 2011. |nom de naissença = Dolly Rebecca Parton |escais= |data de naissença = [[19 de genièr]] de [[1946]] |luòc de naissença = Sevierville, [[Tennessee]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = www.dollypartonmusic.net |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] e cantaira |recompensas = |imdb =0000573 }} '''Dolly Rebecca Parton''' ([[Sevierville]], [[19 de genièr]] de [[1946]]) es una cantaira [[Estats Units d'America|americana]] de [[country]] e tanben actritz de [[cinèma]]. Es una de las artistas musicalas mai famosas e a compausat mai de 3.000 cançons, que las mai conegudas son "I Will Always Love You" (interpretada tanben mai tard per [[Whitney Houston]]), "Jolene", "Coat of Many Colors","9 to 5", e "My Tennessee Mountain Home". == Filmografia == === coma compositritz === * [[2002 al cinèma|2002]] : ''Frank McKlusky, C.I.'' (vidèo) : ''Edith McKlusky'' * [[1982 al cinèma|1982]] : ''9 to 5'' (seria TV) * [[1983 al cinèma|1983]] : ''Koks i kulissen'' * [[1991 al cinèma|1991]] : ''Wild Texas Wind'' (TV) === coma actritz === * [[1980 al cinèma|1980]] : ''[[Comment se débarrasser de son patron]]'' (''Nine to Five'') : ''Doralee Rhodes'' * [[1982 al cinèma|1982]] : ''[[La Cage aux poules]]'' (''The Best Little Whorehouse in Texas'') : ''Mona Stangley'' * [[1984 al cinèma|1984]] : ''[[Rhinestone]]'' : ''Jake'' * [[1986 al cinèma|1986]] : ''[[A Smoky Mountain Christmas]]'' (TV) : ''Lorna Davis'' * [[1989 al cinèma|1989]] : ''[[Potins de femmes]]'' (''Steel Magnolias'') : ''Truvy Jones'' * [[1991 al cinèma|1991]] : ''[[Wild Texas Wind]]'' (TV) : ''Thiola 'Big T' Rayfield'' * [[1992 al cinèma|1992]] : ''[[Franc-parler]]'' (''Straight Talk'') : ''Shirlee Kenyon'' * [[1994 al cinèma|1994]] : ''[[Heavens to Betsy]]'' (seria TV) * [[1996 al cinèma|1996]] : ''[[Mindin' My Own Business]]'' (seria TV) * [[1996 al cinèma|1996]] : ''[[Unlikely Angel]]'' (TV) : ''Ruby Diamond'' * [[1999 al cinèma|1999]] : ''[[Blue Valley Songbird]]'' (TV) : ''Leanna Taylor'' * [[2000 al cinèma|2000]] : ''[[Wave to the World]]'' (vidèo) === coma productritz === * [[1991 al cinèma|1991]] : ''[[Wild Texas Wind]]'' (TV) * [[1996 al cinèma|1996]] : ''[[Unlikely Angel]]'' (TV) * [[1999 al cinèma|1999]] : ''[[Blue Valley Songbird]]'' (TV) {{Portal cinèma}} {{portal musica}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} [[Categoria:cantaire de country]] [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en 1946]] [[Categoria:Compositor de musicas de filmes]] [[Categoria:actritz americana]] [[Categoria:productritz americana]] [[Categoria:Scenarista american]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1960]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Naissença en Tennessee]] 33noi4as9vgz5iw1nbf5hzff42dzas0 0 15034 2507250 1766043 2026-08-19T21:54:47Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Estat de Nòva York 2507250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Paulette Goddard |imatge = Goddard-Modern-Times.jpg |talha imatge = 200px |legenda = |nom de naissença = Pauline Marion Levy |escais= |data de naissença = [[3 de junh]] de [[1910]] |luòc de naissença = Whitestone Landing, Queens, [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]], [[Estats Units]] |data de mòrt =[[23 d'abril]] de [[1990]] |luòc de mòrt = Ronco sopra Ascona, Ticino, [[Soïssa]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= Edgar James (1927–1931)<br />[[Charlie Chaplin]] (1936–1942)<br />[[Burgess Meredith]] (1944–1950)<br />[[Erich Maria Remarque]] (1958–1970) |enfant= |sit = http://www.ibdb.com/person.php?id=85461 |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensas = |imdb =0002104 }} '''Paulette Goddard''' (nascuda '''Pauline Marion Levy''' en [[1911]], m.[[1990]]) foguèt una actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. == Biografia == Comencèt la siá carrièra professionala coma modèl publicitari e, après, coma integrant de la companhiá musicala Ziegfeld Follies de Florenz Ziegfeld. Après se maridar amb lo milionari Edgar James, se transportèt a demorar en [[Hollywood]]. A començaments dels ans 1930 participèt a papièrs segondaris en òbras coma ''City Streets'' ([[1931]]) de Rouben Mamoulian amb [[Gary Cooper]] e [[Sylvia Sidney]], o ''The Kid from Spain'' ([[1932]]) de Leo McCarey al bòrd de [[Eddie Cantor]]. Lo [[1936]] joguèt amb [[Charlie Chaplin]], en lo film ''Modern Times'' ([[1936]]), la darrièra pellicula qu'apareis "Charlot" coma personatge, e posteriorament en d'autras produccions de [[Hollywood]]. Après lo rodatge de la pellicula se maridèron en una ceremònia secrèta. Quatre ans tornèron après rodar amassa un nòu film, ''Lo Grand Dictator'' ([[1940]]), pellicula critica contra lo [[nazisme]] alemand e, per estenduda, contra totes los [[fascisme]]s e [[dictatura]]s. Ambedós títols conforman doas de las òbres de mèstres del genial director, la que causa evitèt pas qu'aquel meteis an se trinquès lo matrimòni. {{Portal cinèma}} [[Categoria:Pseudonim]] {{DEFAULTSORT:Goddard, Paulette}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]] [[Categoria:Naissença en 1911]] [[Categoria:Decès en 1990]] ole2qm0wup15tnbl3v3pmtr6v12b7ds 0 18143 2507251 1767658 2026-08-19T21:55:58Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Connecticut 2507251 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Katharine Houghton Hepburn |imatge = Katharine Hepburn in The Philadelphia Story trailer.jpg |talha imatge = 200px |legenda = |nom de naissença = |escais= |data de naissença = [[12 de mai]] de [[1907]] |luòc de naissença = [[Hartford (Connecticut)|Hartford]], [[Connecticut]] |data de mòrt =[[29 de junh]] de [[2003]] |luòc de mòrt = Old Saybrook, [[Connecticut]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensa = 4 [[Oscar|Prèmis Oscar]]: ''Morning Glory'' (1933), ''Guess Who's Coming to Dinner'' (1967), ''The Lion in Winter'' (1968), e ''On Golden Pond'' (1981) |imdb =0000031 }} '''Katharine Houghton Hepburn''' (n. en [[1907]], m. en [[2003]]) foguèt una famòsa actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. Nasquèt lo [[12 de mai]] de [[1907]] en [[Hartford]], [[Connecticut]] ([[Estats Units]]) e moric lo [[29 de junh]] de [[2003]] en [[Old Soybrook]], Connecticut. Formèt un parelh artistic e amorosa amb [[Spencer Tracy]]. Trabalhèt fòrça amb lo director [[George Cukor]] e actor [[Cary Grant]]. Hepburn ganhèt quatre [[Oscar]]s e prèmis en [[Festenal de Canas]] e la [[Mòstra de Venècia]]. == Filmografia (selecta) == * ''Little women'' (1933) * ''Morning glory'' (1934) * ''Bringing up Baby'' (1938) * ''The Philadelphia Story'' (1940) * ''Woman of the year'' (1941) * ''Dragon seed'' (1944) * ''Adam's rib'' (1949) * ''The african queen'' (1951) * ''Summertime'' (1955) * ''Suddenly, last summer'' (1959) * ''Long day's journey into night'' (1962) * ''Guess who's coming to dinner'' (1967) * ''The lion in winter'' (1968) * ''The trojan women'' (1971) * ''On golden pond'' (1981) * ''Grace Quingley'' (1985) * ''Love Affair'' (1994) {{commonscat|Katharine Hepburn}} {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Hepburn, Katharine}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Connecticut]] [[Categoria:Naissença en 1907]] [[Categoria:Decès en 2003]] dvzq2miv63h4f9wdpboo0x96u4nuf2b 0 20872 2507252 2066866 2026-08-19T21:56:28Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507252 wikitext text/x-wiki <!-- article redigit en lengadocian --> {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Angelina Jolie Voight |imatge = Jolie.jpg |legenda = |nom de naissença = |escais= |data de naissença = [[4 de junh]] de [[1975]] |luòc de naissença = [[Los Angeles]], [[Califòrnia]] |data de mòrt = |luòc de mòrt = |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensas = |imdb =0001401 }} '''Angelina Jolie Voight''' (n. en [[1975]]) es una famosa actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. Es tanben la femna de [[Brad Pitt]]. An 6 enfants. == Biografia == La siá vena cinematografica ven dempuèi la mainadesa doncas qu'es filha de [[Jon Voight]], ganhant del [[Oscar al melhor actor]] de [[1978]] per ''Coming Òme'' e de [[Marcheline Bertrand]] -americana d'origina franco-canadiana e mòrta lo 2007 per un càncer- que foguèt tanben actritz. Angelina foguèt apadrinada en lo sieu bateg per dos grands actors [[Maximilian Schell]] e [[Jacqueline Bisset]]. Los sieus parents se separèron quand ela aviá a pena dos ans. La siá primièra incursion dins lo cinèma foguèt lo [[1983]], amb a pena 7 [[an]]s, a la pellicula ''Lookin ton Get Out'', al bòrd de lo sieu paire. Lo sieu primièr ròtle protagonista lo realizi d'ans après, lo 1993, a la pellicula Cyborg 2: L'ombra de cristall. Après qualqu'uns de cuertes e qualque pellicula pichona, lo 1995 realizèt la siá primièra pellicula importanta, Hackers. En aquela pellicula coneguèt lo qu'anèsse lo sieu marit Johnny Lee Miller. Lo 1998 va coprotagonizar la pellicula ''Playing by heart'' (''en Jogant amb lo còr'') amb un ample elenc d'estelas, coma [[Sean Connery]], la veterana [[Gena Rowlands]], l'actritz [[Gillian Anderson]], la jove promesa Ryan Phillippe o lo famós presentador de la television americana Jon Stewart, que presentèt la gala dels prèmis Oscar lo [[2006]]. Lo 1999 interpretèt un de los sieus melhors ròtles dins lo cinèma. Foguèt a la pellicula ''Innocéncia interrompuda'', en donant vida a una pacienta d'un espital psiquiatric. La protagonista del film èra [[Winona Ryder]], mas amb la siá interpretacion en impausant e convincent daissèt eclipsada critica e public. Amb aquel ròtle atenguèt lo sieu primièr Oscar coma melhor actritz segondària, e lo sieu tresen Glòb d'Aur, tanben en aquela categoria, entre fòrça autres prèmis. En mai de lo sieu ròtle en Innocéncia interrompuda protagonizèt amb [[Denzel Washington]] la pellicula ''Lo colleccionaire d'uasses'' en qui interpretava una agent del [[FBI]]. Als 21 ans d'edat se maridèt amb l'actor anglés Johnny Lee Miller, a qual coneguèt en lo rodatge d'una de las siás primièras pelliculas intitulada "Hackers". Mai tard se maridèt en segondas nupcias amb lo tanben actor Billy Bob Thornton, del que se va tanben divorciar. {{DEFAULTSORT:Jolie, Angelina}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] [[Categoria:Naissença en 1975]] {{Portal cinèma}} 2qcsifpqegwgl2yp57zxpp5z1mrpnll 0 24169 2507228 2481457 2026-08-19T17:32:16Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507228 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Lopian | nom2= Loupia |imatge=Loupia_1.jpg |descripcion=Le vilatge. |ist={{Lengadòc}} |parçan= {{Rasés}} |departament={{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |insee= 11207 |cp= 11300 |cònsol= Olivier Rougé |mandat= [[2026]]-[[2032]] |alt mej= |longitud= 2.1122 |latitud= 43.0628 |alt mini= 213 |alt maxi= 388 |km²= 4.46 |gentilici= |}} '''Lopian''' <small>(prononciat: {{AFI|[luˈpja]}})</small> (en [[francés]] e oficialament ''Loupia'') es una comuna [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 253 abitants en 2022. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11207.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Lopian | nord = [[Donasac (Rasés)|Donasac]] | nord-est = [[Paulinha]] | est = [[Malràs]] | sud-est = [[Ajac]] | sud = | sud-ouest = [[Vilalonga d'Aude]] | ouest = | nord-ouest = [[Alanha]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Castellum de Lupiano'' en 1116, ''Villa Lupianum cum ecclesia'' en 1162, ''Castrum de Lupiano'' en 1232, ''De Lopiano in Reddesio'' en 1262, ''Lupyanum'' en 1298-1326, ''Luppiacum'' en 1319, ''Loppian'' en 1552, ''Lupian'' en 1594, ''Lopia, Louppia, Louppian'' en 1594, ''Loupia'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 215, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f307.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat]], ''Lopian'' ven d'un nom latin d'òme ''Lŭppius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 407, a ''Llupia''</ref>. Per [[Lopiac (Gironda)]], Bénédicte Boyrie-Fénié seguís [[Ernèst Negre]] e aima mai ''Loppius'', tirat del cognomen ''Loppo'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 200</ref>. Lopian èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre ''Lŭppius'' o ''Loppius''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11207 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Olivier Rougé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Pierre Sévely |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= André Lassalle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11207 |1793=264 |1800=220 |1806=279 |1821=230 |1831=278 |1836=292 |1841=324 |1846=330 |1851=340 |1856=340 |1861=306 |1866=230 |1872=244 |1876=257 |1881=300 |1886=287 |1891=275 |1896=265 |1901=296 |1906=280 |1911=260 |1921=284 |1926=299 |1931=301 |1936=296 |1946=267 |1954=285 |1962= 282 |1968= 254 |1975= 230 |1982= 218 |1990= 221 |1999= 181 |cassini=20122 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|207}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|207}}/4.46) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Église_4.jpg|thumb|300px|right|Le portal de la glèisa Nòstra Dòna de Lopian]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11207 Lopian sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] c4533t1hbbpbyoaayoqks78jwnne2eg 0 26768 2507137 2491719 2026-08-19T12:14:02Z ~2026-45297-94 64894 /* */ 2507137 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{esbòs}} {{omon|Guiana}} {{Infobox Geografia politica|dialècte=provençau|cap_titol1=President|cap_nom1=Gabriel Serville}} '''Guaiana''' (en francés oficial: ''Guyanne''), oficialament '''Guaiana Francesa''' (enfrancés: ''Guyane française'' {{IPA|[ɡɥijan fʁɑ̃sɛz]}}<ref>{{Ref-libre |nom=Léon |cognòm=Warnant |títol=Dictionnaire de la prononciation française |edicion=3ª ed. |luòc=Gembloux |editor=Duculot |an=1968}}</ref>; en creòl guaianés: ''Lagwiyann'' {{AFI|[laɡwijãn]}}), es un [[departament e region d'otramar]] [[França|francés]] en [[America del Sud]] (còde estatistic e postal: nº&nbsp;973). Dempuèi 2016, es una collectivitat territoriala unica, que l’Amassada de Guaiana fusiona los conseus regionau e generau. == Vejatz tanben == * [[Comunas de Guaiana]] * [[Seccions de Guaiana]] * [[Cantons de Guaiana]] * [[Arrondiments de Guaiana]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/>{{FrançaReg}} {{FranceDep}} {{França_otramar}} [[Categoria:America]] [[Categoria:Region francesa]] [[Categoria:Departament francés]] 2g42f3m630in78u3wt4ux21hzo9hle4 2507141 2507137 2026-08-19T12:15:27Z ~2026-45297-94 64894 /* */ 2507141 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{esbòs}} {{omon|Guiana}} {{Infobox Geografia politica|dialècte=provençau|cap_titol1=President|cap_nom1=Gabriel Serville}} '''Guaiana''' (en francés oficial: ''Guyanne''), oficialament '''Guaiana Francesa''' (en francés: ''Guyane française'' {{IPA|[ɡɥijan fʁɑ̃sɛz]}}<ref>{{Ref-libre |nom=Léon |cognòm=Warnant |títol=Dictionnaire de la prononciation française |edicion=3ª ed. |luòc=Gembloux |editor=Duculot |an=1968}}</ref>; en creòl guaianés: ''Lagwiyann'' {{AFI|[laɡwijãn]}}), es un [[departament e region d'otramar]] [[França|francés]] en [[America del Sud]] (còde estatistic e postal: nº&nbsp;973). Dempuèi 2016, es una collectivitat territoriala unica, que l’Amassada de Guaiana fusiona los conseus regionau e generau. == Vejatz tanben == * [[Comunas de Guaiana]] * [[Seccions de Guaiana]] * [[Cantons de Guaiana]] * [[Arrondiments de Guaiana]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/>{{FrançaReg}} {{FranceDep}} {{França_otramar}} [[Categoria:America]] [[Categoria:Region francesa]] [[Categoria:Departament francés]] 2mqar6wos1b9f30goiqr1j2aapahtxy 0 33682 2507212 1880142 2026-08-19T16:41:13Z Gerard Viader 28728 {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} 2507212 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} <!--Article redigit en vivaroaupenc--> '''Vaudaina''' es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat dins lo [[Daufinat]] (e ai confinhas de [[Provença]]). Sa vila principala es [[Montelaimar]]. ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Vaudaina]] [[Categoria:Parçan dau Daufinat]] [[Categoria:Parçan occitan]] 5xhbqv5i642hgwdrm29llr6nvvhs6m9 0 33684 2507217 2415355 2026-08-19T17:00:14Z Gerard Viader 28728 {{Infobox Geografia fisica}} 2507217 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia fisica}} {{Dialecte Vivaroaupenc}} '''Vercòrs''' es una montanha dels [[Aups]] escambarlada sus [[Occitània]] e [[Arpitània]]. Constituís un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat dins lo [[Daufinat]]. Sa vila principala es [[Lo Vilar de Lans]]. Lo gentilici es '''vercoisenc -a'''. Lo son nom latin èra Vertacomacoris, probablament abreujat en Verticoris, çò qu'explicaré lo nom actuau.<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref> ===Ligams extèrnes=== *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20160317161459/http://www.cndp.fr/crdp-toulouse/spip.php?article22649 Vidèo en occitan del CRDP de Tolosa:''Vercòrs en libertat''] ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Vercòrs]] [[Categoria:Parçan dau Daufinat]] [[Categoria:Parçan occitan]] [[categoria:montanha d'Occitània]] e8bbefh1bzk7u133opl55n9fm18i3bi 0 34694 2507218 2506741 2026-08-19T17:01:13Z Algovia 16465 /* Lei riscs naturaus */ 2507218 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] e6q99gs0b7tvtpkejivyq8nxpssfedx 2507219 2507218 2026-08-19T17:02:06Z Algovia 16465 /* Lei grands tipes de clima */ 2507219 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] pmpddnyjrjslel9ory742d6g8pmogh6 2507220 2507219 2026-08-19T17:03:44Z Algovia 16465 /* Annèxas */ 2507220 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 96e7fto7c0pvgj2ybco4j8cc2prafqa 2507227 2507220 2026-08-19T17:30:27Z Algovia 16465 /* Istòria */ 2507227 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == === Preïstòria e premierei migracions umanas === Asia ocupa una plaça centrala dins l'istòria de l'umanitat. D'efiech, se lo [[Africa|continent african]] es lo brèç de l'[[Homo sapiens|espècia umana]] modèrna, Asia es lo teatre de migracions precòças e d'expansion de mai d'una espècia dau genre ''Homo'' ben avans l'arribada deis umans anatomicament modèrnes. Per exemple, la preséncia d’''[[Homo erectus]]'' es atestada en [[Asia]] fa 1,8 milion d'ans, coma l'indican la descubèrta de fossiles en [[Indonesia]] ([[Òme de Java]]) e en [[RPC|China]] ([[Òme de Pequin]]). Aqueu ròtle foguèt largament confiermat en 2010 per la descubèrta dei Denisovians, una sosespècia umana arcaïca, que foguèt identificada a partir d'[[ADN]] extrach dins de rèstas trobats dins la [[bauma de Denisova]]. Aqueleis analisis mostrèron que lei Denisovians s'ibridèron amb de populacions localas laissant una traça dins lo genòma de mai d'una populacion indigèna d'[[America]] e d'[[Oceania]]. La [[Revolucion Neolitica]], lo passatge de l'economia de caça e de cuelhida a l'[[agricultura]], si debanèt en Asia d'un biais independent dins mai d'una region. La pus anciana es aquela dau [[Creissent Fertile]] onte lo [[blat]], l'[[òrdi]], la [[cabra]] e lo [[moton]] foguèron pauc a pauc [[domesticacion|domesticats]] tre {{formatnum:10000}} avC. En China, dins la vau dau [[Flume Jaune]], un fenomèn similar, basat sus la domesticacion dau [[ris]] comencèt vèrs {{formatnum:7000}}-{{formatnum:6000}} avC. Dins la peninsula Indiana, lo movement comencèt probable vèrs {{formatnum:7000}} avC dins la vau d'[[Indus]]. Aquelei fogaus de neolitizacion se difusèron dins lei regions vesinas e influencièron lo desvolopament de la màger part dei civilizacions asiaticas. === Lei premierei civilizacions urbanas === A partir dau Creissent Fertil, de la vau d'Indus e de la region dau Flume Jaune, Asia foguèt lo brèç dei premierei civilizacions urbanas de l'umanitat. Lo fenomèn comencèt entre lei millenis IV e III avC, probablament dins la region de [[Mesopotamia]]. D'efiech, dins aquela region, lei [[Sumèr|Sumerians]] desvolopèron de rets urbans sofisticats tre 3500 avC ([[Ur]], [[Uruk]], [[Eridu]]...) e inventèron la premiera forma d'[[escritura]] (lo [[cuneïfòrme]]), lei premiers còdis juridics ([[còdi d'Ur-Nammu]]...) e un sistèma de comerciau regionau permetent lo transpòrt de bens entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. Sei successors, leis [[Akkad|Akkadians]], lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] ò leis [[Assiria|Assirians]], bastiguèron d'empèris que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins ai conquistas d'[[Alexandre lo Grand]] en 330 avC. Dins la peninsula Indiana, la [[civilizacion d'Indus]] conoissèt son apogèu entre 2600 e 1900 avC. Laissèt una ret de vilas planificadas a l'entorn d'un plan ortogonau ([[Mohenjo-Daro]], [[Harappa]]...), de sistèmas de drenatge e d'assaniment de remarca, una escritura pictografica (pas encara traducha) e un comèrci maritime prospèr amb [[Mesopotamia]]. Lei rasons de son declin progressiu a partir de 1000 avC son desconoissudas e son l'objècte de debats. Leis ipotèsis principalas estúdian lei possibilitats de cambiaments climatics, de migracions arianas e d'epidemias. La civilizacion chinesa si formèt dins lo plan format per lo [[Flume Jaune]] amb la [[cultura de Yangshan]] (5000-3000 avC), la [[cultura de Longshan]] (3000-2000 avC) e la [[dinastia Shang]] (1600-1046 avC). L'aparicion d'aquela dinastia marquèt una etapa importanta dins l'istòria de China amb la formacion dau premier estructurat documentat per de fònts escrichas. La continuitat culturala e institucionala de China, dei Shang fins au govèrn actuau, a ges d'equivalent dins l'istòria mondiala. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] i4cmbtmjqxgb0u3t4zp7njw0bhhmaht 2507229 2507227 2026-08-19T17:32:28Z Algovia 16465 2507229 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, si tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], si debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == === Preïstòria e premierei migracions umanas === Asia ocupa una plaça centrala dins l'istòria de l'umanitat. D'efiech, si lo [[Africa|continent african]] es lo brèç de l'[[Homo sapiens|espècia umana]] modèrna, Asia es lo teatre de migracions precòças e d'expansion de mai d'una espècia dau genre ''Homo'' ben avans l'arribada deis umans anatomicament modèrnes. Per exemple, la preséncia d’''[[Homo erectus]]'' es atestada en [[Asia]] fa 1,8 milion d'ans, coma l'indican la descubèrta de fossiles en [[Indonesia]] ([[Òme de Java]]) e en [[RPC|China]] ([[Òme de Pequin]]). Aqueu ròtle foguèt largament confiermat en 2010 per la descubèrta dei Denisovians, una sosespècia umana arcaïca, que foguèt identificada a partir d'[[ADN]] extrach dins de rèstas trobats dins la [[bauma de Denisova]]. Aqueleis analisis mostrèron que lei Denisovians s'ibridèron amb de populacions localas laissant una traça dins lo genòma de mai d'una populacion indigèna d'[[America]] e d'[[Oceania]]. La [[Revolucion Neolitica]], lo passatge de l'economia de caça e de cuelhida a l'[[agricultura]], si debanèt en Asia d'un biais independent dins mai d'una region. La pus anciana es aquela dau [[Creissent Fertile]] onte lo [[blat]], l'[[òrdi]], la [[cabra]] e lo [[moton]] foguèron pauc a pauc [[domesticacion|domesticats]] tre {{formatnum:10000}} avC. En China, dins la vau dau [[Flume Jaune]], un fenomèn similar, basat sus la domesticacion dau [[ris]] comencèt vèrs {{formatnum:7000}}-{{formatnum:6000}} avC. Dins la peninsula Indiana, lo movement comencèt probable vèrs {{formatnum:7000}} avC dins la vau d'[[Indus]]. Aquelei fogaus de neolitizacion si difusèron dins lei regions vesinas e influencièron lo desvolopament de la màger part dei civilizacions asiaticas. === Lei premierei civilizacions urbanas === A partir dau Creissent Fertil, de la vau d'Indus e de la region dau Flume Jaune, Asia foguèt lo brèç dei premierei civilizacions urbanas de l'umanitat. Lo fenomèn comencèt entre lei millenis IV e III avC, probablament dins la region de [[Mesopotamia]]. D'efiech, dins aquela region, lei [[Sumèr|Sumerians]] desvolopèron de rets urbans sofisticats tre 3500 avC ([[Ur]], [[Uruk]], [[Eridu]]...) e inventèron la premiera forma d'[[escritura]] (lo [[cuneïfòrme]]), lei premiers còdis juridics ([[còdi d'Ur-Nammu]]...) e un sistèma de comerciau regionau permetent lo transpòrt de bens entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. Sei successors, leis [[Akkad|Akkadians]], lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] ò leis [[Assiria|Assirians]], bastiguèron d'empèris que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins ai conquistas d'[[Alexandre lo Grand]] en 330 avC. Dins la peninsula Indiana, la [[civilizacion d'Indus]] conoissèt son apogèu entre 2600 e 1900 avC. Laissèt una ret de vilas planificadas a l'entorn d'un plan ortogonau ([[Mohenjo-Daro]], [[Harappa]]...), de sistèmas de drenatge e d'assaniment de remarca, una escritura pictografica (pas encara traducha) e un comèrci maritime prospèr amb [[Mesopotamia]]. Lei rasons de son declin progressiu a partir de 1000 avC son desconoissudas e son l'objècte de debats. Leis ipotèsis principalas estúdian lei possibilitats de cambiaments climatics, de migracions arianas e d'epidemias. La civilizacion chinesa si formèt dins lo plan format per lo [[Flume Jaune]] amb la [[cultura de Yangshan]] (5000-3000 avC), la [[cultura de Longshan]] (3000-2000 avC) e la [[dinastia Shang]] (1600-1046 avC). L'aparicion d'aquela dinastia marquèt una etapa importanta dins l'istòria de China amb la formacion dau premier estructurat documentat per de fònts escrichas. La continuitat culturala e institucionala de China, dei Shang fins au govèrn actuau, a ges d'equivalent dins l'istòria mondiala. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] gpfqvpjppbo6kbi7565k6hjb4eankbt 2507230 2507229 2026-08-19T17:32:58Z Algovia 16465 /* Lei premierei civilizacions urbanas */ 2507230 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, si tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], si debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == === Preïstòria e premierei migracions umanas === Asia ocupa una plaça centrala dins l'istòria de l'umanitat. D'efiech, si lo [[Africa|continent african]] es lo brèç de l'[[Homo sapiens|espècia umana]] modèrna, Asia es lo teatre de migracions precòças e d'expansion de mai d'una espècia dau genre ''Homo'' ben avans l'arribada deis umans anatomicament modèrnes. Per exemple, la preséncia d’''[[Homo erectus]]'' es atestada en [[Asia]] fa 1,8 milion d'ans, coma l'indican la descubèrta de fossiles en [[Indonesia]] ([[Òme de Java]]) e en [[RPC|China]] ([[Òme de Pequin]]). Aqueu ròtle foguèt largament confiermat en 2010 per la descubèrta dei Denisovians, una sosespècia umana arcaïca, que foguèt identificada a partir d'[[ADN]] extrach dins de rèstas trobats dins la [[bauma de Denisova]]. Aqueleis analisis mostrèron que lei Denisovians s'ibridèron amb de populacions localas laissant una traça dins lo genòma de mai d'una populacion indigèna d'[[America]] e d'[[Oceania]]. La [[Revolucion Neolitica]], lo passatge de l'economia de caça e de cuelhida a l'[[agricultura]], si debanèt en Asia d'un biais independent dins mai d'una region. La pus anciana es aquela dau [[Creissent Fertile]] onte lo [[blat]], l'[[òrdi]], la [[cabra]] e lo [[moton]] foguèron pauc a pauc [[domesticacion|domesticats]] tre {{formatnum:10000}} avC. En China, dins la vau dau [[Flume Jaune]], un fenomèn similar, basat sus la domesticacion dau [[ris]] comencèt vèrs {{formatnum:7000}}-{{formatnum:6000}} avC. Dins la peninsula Indiana, lo movement comencèt probable vèrs {{formatnum:7000}} avC dins la vau d'[[Indus]]. Aquelei fogaus de neolitizacion si difusèron dins lei regions vesinas e influencièron lo desvolopament de la màger part dei civilizacions asiaticas. === Lei premierei civilizacions urbanas === A partir dau Creissent Fertil, de la vau d'Indus e de la region dau Flume Jaune, Asia foguèt lo brèç dei premierei civilizacions urbanas de l'umanitat. Lo fenomèn comencèt entre lei millenis IV e III avC, probablament dins la region de [[Mesopotamia]]. D'efiech, dins aquela region, lei [[Sumèr|Sumerians]] desvolopèron de rets urbans sofisticats tre 3500 avC ([[Ur]], [[Uruk]], [[Eridu]]...) e inventèron la premiera forma d'[[escritura]] (lo [[cuneïfòrme]]), lei premiers còdis juridics ([[còdi d'Ur-Nammu]]...) e un sistèma de comerciau regionau permetent lo transpòrt de bens entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. Sei successors, leis [[Akkad|Akkadians]], lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] ò leis [[Assiria|Assirians]], bastiguèron d'empèris que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins ai conquistas d'[[Alexandre lo Grand]] en 330 avC. Dins la peninsula Indiana, la [[Civilizacion de la Vau d'Indus]] conoissèt son apogèu entre 2600 e 1900 avC. Laissèt una ret de vilas planificadas a l'entorn d'un plan ortogonau ([[Mohenjo-daro]], [[Harappa]]...), de sistèmas de drenatge e d'assaniment de remarca, una escritura pictografica (pas encara traducha) e un comèrci maritime prospèr amb [[Mesopotamia]]. Lei rasons de son declin progressiu a partir de 1000 avC son desconoissudas e son l'objècte de debats. Leis ipotèsis principalas estúdian lei possibilitats de cambiaments climatics, de migracions arianas e d'epidemias. La civilizacion chinesa si formèt dins lo plan format per lo [[Flume Jaune]] amb la [[cultura de Yangshan]] (5000-3000 avC), la [[cultura de Longshan]] (3000-2000 avC) e la [[dinastia Shang]] (1600-1046 avC). L'aparicion d'aquela dinastia marquèt una etapa importanta dins l'istòria de China amb la formacion dau premier estructurat documentat per de fònts escrichas. La continuitat culturala e institucionala de China, dei Shang fins au govèrn actuau, a ges d'equivalent dins l'istòria mondiala. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 7e2o08kr644cslv7fbenv13pss5w67t 0 38088 2507246 2501635 2026-08-19T21:50:20Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Florida 2507246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Faye Dunaway |imatge = Faye Dunaway(CannesPhotoCall).jpg |talha imatge = 200px |legenda = Faye Dunaway, 2001. |nom de naissença = Dorothy Faye Dunaway |escais= |data de naissença = [[14 de genièr]] de [[1941]] |luòc de naissença = Bascom, [[Flòrida]], [[Estats Units]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensas = |imdb =0001159 }} '''Dorothy Faye Dunaway''' (n. [[14 de genièr]] de [[1941]]) es una actritz, [[Productor de cinèma|productritz]], [[Director de cinèma|realizatritz]] e scenarista [[Estats Units|americana]] de [[cinèma]]. Comença la siá carrièra d'actritz a mejans del ans 1960. L'immens succès de la pellicula ''Bonnie y Clyde'' lo [[1967]] fa d'ela una estela. Simbòl sexual als decènnis del 1960 e 1970, recep un [[Oscar]] lo [[1976]] per ''Network'' . Los sieus autres grands succèsses comprenon ''The Thomas Crown affair'' , ''Little Big Man'', ''The Four Musketeers'' , ''The Towering Inferno'' e ''Chinatown'' . De mai en mai de lo sieu [[Oscar]] a recebut dos [[BAFTA]] e tres Glòbes d'Aur. {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Dunaway, Faye}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Florida]] [[Categoria:Naissença en 1941]] 20x0qz3hyug3xmkcb8aoqqrcshq760c 0 43100 2507268 2506982 2026-08-20T04:47:22Z Nicolas Eynaud 6858 2507268 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau selge XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formacions qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> actqz7e0dyvfuhmndl7myv2nswwm17l 2507269 2507268 2026-08-20T04:50:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna */ 2507269 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1a8vcy1ott7r2o5710tpa0awpu9qhog 2507271 2507269 2026-08-20T05:08:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria dels nombres contemporanea */ 2507271 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ka70efxyigw5sc1uvkl33hatsw6vgos 0 44953 2507260 2086126 2026-08-19T22:03:36Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507260 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Gwyneth Paltrow |imatge = GwynethPaltrowByAndreaRaffin2011.jpg |legenda = Gwyneth Paltrow, 2011. |nom de naissença = Gwyneth Katherine Paltrow |escais= |data de naissença = [[27 de setembre]] de [[1972]] |luòc de naissença = [[Los Angeles]], [[Califòrnia]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= ''Shakespeare in Love'' |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] |recompensa = [[Oscar]] de la melhora actritz l'an [[1998]] per ''Shakespeare in Love'' |imdb =0000569 }} '''Gwyneth Katherine Paltrow''' (nascuda en [[1972]]) es una actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Paltrow, Gwyneth}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] [[Categoria:Naissença en 1972]] rtyamz0kemf0dkpwg979k3gxmnnoyrs 0 49596 2507247 2504421 2026-08-19T21:51:18Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Tèxas 2507247 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Morgan Fairchild |imatge = Morgan Fairchild in 2007.jpg |talha imatge = 200px |legenda = Morgan Fairchild, 2007. |nom de naissença = Patsy Ann McClenny |escais= |data de naissença = [[3 de febrièr]] de [[1950]] |luòc de naissença = [[Dallas]], [[Tèxas]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[Actritz]] de [[television]] |recompensas = |imdb =0000392 }} {{ortografia}} '''Morgan Fairchild''' (n. '''Patsy Ann McClenny''' en [[1950]]) es una actritz [[Estats Units d'America|americana]] de [[television]]. == Biografia == Es la filha de la professora Martha Jane Hartt McClenny e a una sòr qu'es tanben actritz nomenada Cathryn Hartt.<ref>[http://www.filmreference.com/film/39/Morgan-Fairchild.html Morgan Fairchild Biography] at filmreference.com</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161008235528/http://www.genealogymagazine.com/fairchild.html Family Tree of Morgan Fairchild]</ref> Dempuèi mainada la siá maire l'apuntèt en classas d'interpretacion e als 10 ans comencèt a agir en foncions de teatre infantil, en esperlongant la siá trajectòria posteriora amb divèrsas òbras en cafès-teatres. Coma donada coriosa, val dire que la siá primièra experiéncia cinematografica la menèt a tèrme coma dobla de [[Faye Dunaway]] en qualques scènas de ''Bonnie y Clyde'' (1967) d'Arthur Penn. === Inicis en los ans 1970 === En 1968 se graduèt en l'institut Lake Highland de Dallas e après aparéisser coma extra en la pellicula ''A Bullet for Pretty Boy'' (1970), decidiguèt provar astre coma actritz. En 1973 obtenguèt lo ròtle de Jennifer Pace dins ''Search for Tomorrow'', seria que demorèt fins a 1977. A la fin dels ans 70 la siá bèla preséncia se faguèt palpabla amb las siás collaboracions dins de serias televisivas coma ''Kojak'', ''Happy Days'', ''Police Woman'' (protagonizada per [[Angie Dickinson]]), ''Spider-Man'', ''Barnaby Jones'' e la legendària ''Dallas''. Va compaginar aqueles trabalhs amb los sieus primièrs ròtle dins de telefilms coma ''Escapade'' (1978), ''Murder in Music City'' (1979) e ''The Memory of Eva Ryker'' (1980). == Referéncias == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fairchild, Morgan}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Naissença en 1950]] nlfoymuj7zbu5dm138jh5h0zlhcnof0 0 69028 2507270 1898930 2026-08-20T04:54:10Z Nicolas Eynaud 6858 2507270 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Imatge:FontaineDesInnocents02.jpg|thumb|200px|Hont deus Innocents]] La '''Hont deus Innocents''' (var. '''Font dels/daus''' o '''Fònt deis Innocents''') qu'ei un monument de [[París]] situat dens lo [[Ièr arrondiment]] dens lo barri de [[Les Halles]]. Com ac testimonia lo son nom, qu'èra a l'origina pegada a la muralha deu [[Cemitèri deus Innocents]] eth medish toca tocant de la Glèisa deus Innocents. La hont qu'èra ua ''loggia'' d'ua seria de halas dab un canèr aus sons pès. La hont qu'èra estada bastida en [[1550]] sus ua auta mai anciana e dens un estil [[Reneishença]] per l'arquitècte [[Pierre Lescot]] e l'escultor [[Jean Goujon]]. Pagada a ua paret, b'èra comptava alavetz dab pas sonque tres caras. Lo Cemitèri (on, en vertat, los còs èran mei que mei apielats) que ho barrat e avalit atu com la glèisa au sègle XVIII. La hont que demorès mes que la caló hornir ua quatau cara e la mudar sus la navèra plaça deu Marcat deus Innocents. que s'i horní tanben ua copòla de metau. Aqueth còp l'aiga qu'arrajava directament de l'anciana ''loggia'' e donc los baishs relieus jusons que hon levats entà non pas estar boishats per l'aiga e mandats au Lovre. En [[1956]] que ho desplaçada ua darrèra vegada a l'escadença de la transformacion de la plaça e hicada au som d'escalèrs piramidaus. == Galeria == <gallery> Imatge:Fontaine des Innocents2.jpg|Glèisa, muralha deu Cemitèri e Hont deus Innocents Imatge:InnocentsXIX.jpg|La Hont a la debuta deu sègle XIX Imatge:Innocents1847.jpg|La Hont en 1947 Imatge:FontaineDesInnocents03.jpg|La Hont uei Imatge:Paris Fontaine Innocents Nymphe1 2013.jpg </gallery> [[Categoria:Monument parisenc]] 3k1kxssw2807dvxi7jh9h3b5loy2sne 0 82568 2507245 2387470 2026-08-19T21:49:47Z Alaric 506 44932 2507245 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Coisan | nom2 = ''Couiza'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = View_of_Couiza_(1).jpg | descripcion = Coisan. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Couiza (Aude).svg | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] ([[caplòc]]) abans 2015) | intercom = CC del Limosenc | insee = 11103 | cp = 11190 | cònsol = Rémy Gerbet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Coisanòl, a | longitud = 2.2528 | latitud = 42.9414 | alt mini = 218 | alt mej = | alt maxi = 563 | ectaras = | km² = 6.77 }} '''Coisan''', pron. {{AFI|[kuj'za]}}<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html</ref> (en [[francés]] ''Couiza'') es una comuna [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Rasés]] ([[Lengadòc]]) situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Coisan es situada dins la nauta val d'[[Aude (riu)|Aude]] sul [[Sals]] a 16 km de [[Limós]] e a 13 km de [[Quilhan]]. Es a ras del vilatge de [[Montasèls]], separats per [[Aude (riu)|Aude]] e de la pichona vila d’[[Esperasan]]. Accès per tren [[SNCF]] (gara de Coisan Montasèls o gara d'Esperasan) sus la [[linha Carcassona - Ribesaltas]]. === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Coisan | nord = [[Luc d'Aude]] | nord-est = | est = [[Costauçan]] | sud-est = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud = [[Rènnas del Castèl]] | sud-ouest = [[Esperasan]] | ouest = | nord-ouest = [[Montasèls]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Couzanum'' en [[1231]]; ''Coinsanum = Couisanum'' en [[1320]]; ''Couizanum'' en [[1347]]; ''Couissanum'' en [[1377]]; ''Couissan'' en [[1503]]-[[1587]]; ''Couyzan'' en [[1571]]; ''Couysan, Couizan'' en [[1589]]-[[1591]]; ''Couisan…, Couisa'' en [[1594]]; ''Couvizan, Couviza'' en [[1594]]; ''Couyza'' en [[1620]]; ''Couiza'' en [[1781]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P72528597|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 103, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f195.item.texteImage.zoom </ref>.<br>''Coisan'' vendriá del nom latin d'òme ''Cupitius'' (e pas exactament ''Cupitus'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 124</ref>) ambe'l sufixe ''-anum''. Véser un ostal de [[Palairac]] nomenat ''Couize'' en francés e citat en 842 ''Cubizanum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 215, a ''Coubisou''</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11103 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Rémy Gerbet |Partit= sense|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Jacques Hortala |Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1998]]-[[2015]], ancian cònsol dels [[Los Banhs de Rènnas|Banhs de Rènnas]] }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Brilleaud |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Guy Aurifeuille |Partit=RPR |Qualitat= conselhièr general (1992-1998)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Lucien Faure |Partit=[[PS]] |Qualitat= cap d'entrepresa, conselhièr general (1987-1992) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]] ([[caplòc]]); es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11103 |1793=525 |1800=627 |1806=636 |1821=750 |1831=843 |1836=982 |1841=953 |1846=1005 |1851=985 |1856=930 |1861=956 |1866=920 |1872=1034 |1876=1132 |1881=1004 |1886=886 |1891=908 |1896=1010 |1901=1088 |1906=1198 |1911=1018 |1921=912 |1926=1263 |1931=1356 |1936=1247 |1946=1091 |1954=1178 |1962= 1126 |1968= 1297 |1975= 1314 |1982= 1259 |1990= 1287 |1999= 1194 |2005=1198 |cassini=10514 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|103}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Couiza.jpg|thumb|right|250px|Castèl dels ducs de Juèsa, uèi transformat en ostelaria.]] * [[Castèl dels ducs de Juèsa]]<ref>{{fr}}Robert Debant - ''Le château de Couiza'' - pp.160-168, dans ''Congrès archéologique de France. 131{{e}} session. Pays de l'Aude. 1973'' - Société Française d'Archéologie - Paris - 1973</ref> Dins lo país [[catar]], prèp de la famosa [[Rènnas del Castèl]], lòc de recits esoterics e de legendas, i a lo castèl dels ducs de Juesa. Joan de Juesa, Cambrièr e Conetable de França, primièr governador de [[Narbona]] e luòctenent general en [[Lenguedòc]] faguèt bastir lo magnific ostal entre [[1540]] e [[1550]]. Son filh Guilhèm III contunhèt las òbras. Lo castèl patiguèt un sèti en [[1577]] pendent la [[guèrras de religion]] entre protestants e catolics. Longtemps abandonat, puèi transformat en usina de tintas, abans d'èsser un centre de formacion agricòla. Lo mur exterior medieval, bordat de quatre torres, fa contrast amb la cort interiora d'estil de la Renaissença. Lo castèl es uèi vengut una ostalariá. * '''Glèisa de Coisan''' ==Personas ligadas a la comuna== * [[Déodat Roché]]. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11103 Coisan sul site de l'Insee] ==Referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Rasés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gyh488d9cqa9upgh56mdd09ywymifxg 2507265 2507245 2026-08-20T02:51:45Z Alaric 506 44932 imatges 2507265 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Coisan | nom2 = ''Couiza'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = View_of_Couiza_(1).jpg | descripcion = Coisan. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Couiza (Aude).svg | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] ([[caplòc]]) abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11103 | cp = 11190 | cònsol = Rémy Gerbet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Coisanòl, a | longitud = 2.2528 | latitud = 42.9414 | alt mini = 218 | alt mej = | alt maxi = 563 | ectaras = | km² = 6.77 }} '''Coisan''', pron. {{AFI|[kuj'za]}}<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html</ref> (en [[francés]] ''Couiza'') es una comuna [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Rasés]] ([[Lengadòc]]) situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Coisan es situada dins la nauta val d'[[Aude (riu)|Aude]] sul [[Sals]] a 16 km de [[Limós]] e a 13 km de [[Quilhan]]. Es a ras del vilatge de [[Montasèls]], separats per [[Aude (riu)|Aude]] e de la pichona vila d’[[Esperasan]]. Accès per tren [[SNCF]] (gara de Coisan Montasèls o gara d'Esperasan) sus la [[linha Carcassona - Ribesaltas]]. === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Coisan | nord = [[Luc d'Aude]] | nord-est = | est = [[Costauçan]] | sud-est = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud = [[Rènnas del Castèl]] | sud-ouest = [[Esperasan]] | ouest = | nord-ouest = [[Montasèls]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Couzanum'' en [[1231]]; ''Coinsanum = Couisanum'' en [[1320]]; ''Couizanum'' en [[1347]]; ''Couissanum'' en [[1377]]; ''Couissan'' en [[1503]]-[[1587]]; ''Couyzan'' en [[1571]]; ''Couysan, Couizan'' en [[1589]]-[[1591]]; ''Couisan…, Couisa'' en [[1594]]; ''Couvizan, Couviza'' en [[1594]]; ''Couyza'' en [[1620]]; ''Couiza'' en [[1781]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P72528597|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 103, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f195.item.texteImage.zoom </ref>.<br>''Coisan'' vendriá del nom latin d'òme ''Cupitius'' (e pas exactament ''Cupitus'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 124</ref>) ambe'l sufixe ''-anum''. Véser un ostal de [[Palairac]] nomenat ''Couize'' en francés e citat en 842 ''Cubizanum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 215, a ''Coubisou''</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11103 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Rémy Gerbet |Partit= sense|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Jacques Hortala |Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1998]]-[[2015]], ancian cònsol dels [[Los Banhs de Rènnas|Banhs de Rènnas]] }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Brilleaud |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Guy Aurifeuille |Partit=RPR |Qualitat= conselhièr general (1992-1998)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat=Lucien Faure |Partit=[[PS]] |Qualitat= cap d'entrepresa, conselhièr general (1987-1992) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]] ([[caplòc]]); es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11103 |1793=525 |1800=627 |1806=636 |1821=750 |1831=843 |1836=982 |1841=953 |1846=1005 |1851=985 |1856=930 |1861=956 |1866=920 |1872=1034 |1876=1132 |1881=1004 |1886=886 |1891=908 |1896=1010 |1901=1088 |1906=1198 |1911=1018 |1921=912 |1926=1263 |1931=1356 |1936=1247 |1946=1091 |1954=1178 |1962= 1126 |1968= 1297 |1975= 1314 |1982= 1259 |1990= 1287 |1999= 1194 |2005=1198 |cassini=10514 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|103}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Couiza.jpg|thumb|right|250px|Castèl dels ducs de Juèsa, uèi transformat en ostalariá.]] * Castèl dels ducs de Juesa (o Juèsa)<ref>{{fr}}Robert Debant - ''Le château de Couiza'' - pp.160-168, dans ''Congrès archéologique de France. 131{{e}} session. Pays de l'Aude. 1973'' - Société Française d'Archéologie - Paris - 1973</ref> Dins lo país [[catar]], prèp de la famosa [[Rènnas del Castèl]], lòc de recits esoterics e de legendas, i a lo castèl dels ducs de Juesa. Joan de Juesa, Cambrièr e Conetable de França, primièr governador de [[Narbona]] e luòctenent general en [[Lenguedòc]] faguèt bastir lo magnific ostal entre [[1540]] e [[1550]]. Son filh Guilhèm III contunhèt las òbras. Lo castèl patiguèt un sèti en [[1577]] pendent la [[guèrras de religion]] entre protestants e catolics. Longtemps abandonat, puèi transformat en usina de tintas, abans d'èsser un centre de formacion agricòla. Lo mur exterior medieval, bordat de quatre torres, fa contrast amb la cort interiora d'estil de la Renaissença. Lo castèl es uèi vengut una ostalariá. * Glèisa de Coisan <gallery> Couiza_(Aude).jpg|La vila vista de [[Rènnas del Castèl]] Ch_Couiza.jpg|Le castèl en riba d'Aude. CHATEAU_DE_COUIZA_AUDE_-_CHATEAU_DES_DUCS_DE_JOYEUSES.jpg|Castèl dels ducs de Juesa. Aude_à_Couiza.jpg|Aude en aval de Coisan. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas a la comuna== * [[Déodat Roché]]. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11103 Coisan sul site de l'Insee] ==Referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Rasés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 279m3za7ni4h2j6l4hlww2mgdlbtwm8 0 82696 2507210 2389527 2026-08-19T16:30:51Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507210 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | nom = Cépia | carta = oc | nom2 = ''Cépie'' | imatge = Cépie.jpg | descripcion = Le vilatge de Cépia. | lògo = cap | escut = Blason_de_Cépie.svg | ist = {{Lengadòc}} | departament = {{Aude}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11090 | cp = 11300 | cònsol = Philippe Andrieu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.24527777778 | latitud = 43.1055555556 | alt mini = 146 | alt mej = 154 | alt maxi = 364 | ectaras = | gentilici = <!-- Cépinois (en [[francés]])--> | km² = 6.61 |}} '''Cépia''' (''Cépie'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Rasés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Cépia es situat dans l'[[airal urban de Limós]] entre [[Limós]] a {{unitat|4|km}} e [[Carcassona]] a {{unitat|20|km}} sus la RD118 e lo jonhent d'[[Aude (riu)|Aude]] e [[Sòu de Val de Dainhan]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11090.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Cépia | nord = [[Montclar (Aude)|Montclar]] | nord-est = | est = [[Pomars]] | sud-est = | sud = [[Piussa]] | sud-ouest = | ouest = [[Sant Martin de Vilareglan]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia de Sipiano'', en latin, en 1107, ''Villa de Sepiano'', en latin, en 1108, ''Sanctus Stephanus de Cepiano''... ''Villa Sipiani'', en latin, en 1119, ''Villa quae dicitur Sipia'', en latin, en 1161, ''Castrum de Sepiano'', en latin, en 1215, ''De Cepiano'', en latin, en 1324, ''Cipianum'', en latin, de 1324 al sègle XV, ''Le terroir d'Oupian'' (comprene ''Cepian''), en 1452-1587, ''Villa de Opiano'' (comprene ''Cepiano''), en 1521, ''Ceppian'', en 1571, ''Cepia'', ''Cepian'', en 1594, ''Ceppie'', en 1594. La prononciacion es ''Sépio'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 76, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f168.item.texteImage </ref>, doncas normalament ['sepjɔ]. ''Cépia'' ven del nom latin d'òme ''Ceppius'', ambe'l sufixe ''-anum''. Lo resultat regular es ''Cepian'', puèi un reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 161</ref>, tanlèu lo sègle XVI o abans, menèt a la fòrma actuala. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11090 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe Andrieu|Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2008 |Identitat= Roger Laurent |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee=11090 |1793=350 |1800=438 |1806=468 |1821=357 |1831=495 |1836=505 |1841=510 |1846=505 |1851=477 |1856=431 |1861=390 |1866=368 |1872=399 |1876=365 |1881=408 |1886=426 |1891=411 |1896=426 |1901=440 |1906=442 |1911=401 |1921=410 |1926=404 |1931=405 |1936=419 |1946=400 |1954=375 |1962= 313 |1968= 292 |1975= 308 |1982= 318 |1990= 413 |1999= 540 |cassini=10999 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|090}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|090}}/6.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11090 Cépia sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Rasés]] 9o4r02bmvb4s2wddzmdptm9cgigpthv 0 102021 2507199 2417884 2026-08-19T14:52:31Z Alaric 506 44932 infobox 2507199 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alet | nom2 = ''Alet-les-Bains'' | imatge = Alet les Bains 02.jpg | descripcion = Las roïnas de l'abadiá d'Alet. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Alet-les-Bains_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11008 | cp = 11580 | cònsol = Richard Audabram | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9975 | longitud = 2.2569 | alt mini = 180 | alt mej = | alt maxi = 720 | km² = 23.54 |}} '''Alet''' (''Alet-les-Bains'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Alet | nord = [[Cornanèl]] | nord-est = [[Limós]] | est = [[Verasan]] | sud-est = [[Luc d'Aude]] | sud = [[Montasèls]] | sud-ouest = [[Conilhac de la Montanha]], </br> [[Antunhac]] | ouest = [[Ròcatalhada]] | nord-ouest = [[Magria]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Vicus Electus et monasterium Sanctae Mariae'', en 813, ''Monasterium Beatae Mariae virginis quod vocatur Elettus ? Electus ?'', en 1050, ''Eleit'', en 1082, ''Alestum'', en 1099, ''Allect'', en 1572, ''Alet'', en 1585, ''Ville et cytté d'Allet'', en 1594, ''Electa'', en 1739 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 6, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f98.item.texteImage </ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom es escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 10</ref>; la dificultat pus granda es l'evolucion fonetica (''electus'' a un sens en latin). En considerant d'unas fòrmas ancianas coma de latinizacions incorrèctas, l'evolucion ''Electus'' (813) > ''Eleit'' (1082) > ''Alet'' (1585) es coërenta, mes quina seriá la motivacion de ''electus'', adjectiu o eventualament nom de persona ? ===Sant Salvaire=== Sant Salvaire es un masatge e una anciana sucursala de la [[diocèsi d'Alet]]. Las fòrmas ancianas son ''Sainct Salvaire..., le village de Sainct Salvaire'' en 1594, ''Saint Salvayre'' en 1807<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 418, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f510.item.texteImage </ref>. </br> Sant Salvaire correspond al cas subjècte de Sant Salvador, que representa l'epitèt mistic de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus Crist]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 627</ref>. ==Istòria== * La glèisa d'Alet foguèt primièr una abadiá de l'òrdre de Sant Beneset (benedictina), que le comte Berà fondèt a l'entorn de 813 (''Sancta Maria Electensis'' en 1136, ''Sancta Maria Electi'' en 1155, ''Claustra Sancte Marie Electensis'' en 1176) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 276, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f368.item.texteImage </ref>; venguèt catedrala quand lo papa [[Joan XXII]] creèt la diocèsi d'Alet per desmembrament de la de Narbona [en realitat, en succession de la diocèsi de Limós (1317-1318)]; aquela diocèsi d'Alet ne venguèt doncas sufraganta. L'avesque d'Alet prenguèt lo títol de comte d'Alet, dont n'èra lo senhor temporal <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 6-7, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f98.item.texteImage </ref>. La catedrala foguèt desrocada pels [[Calvinisme|calvinistas]] e l'avesque la tornèt pas bastir. * Entre 1790 e 1794, ''Saint-Salvayre'' (nom francés; Sant Salvaire probablament) foguèt annexat a Alet; lo masatge de Sant Salvaire es a l'ENE d'Alet; en 1878, [[Verasan]] venguèt una comuna independenta <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=402</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11008 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Richard Audabram |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Ghislaine Tafforeau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Denis Alandry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Maurice Ferrières|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11008 |1793=948 |1800=864 |1806=950 |1821=1139 |1831=1119 |1836=1218 |1841=1320 |1846=1298 |1851=1336 |1856=1251 |1861=1210 |1866=1166 |1872=1121 |1876=1266 |1881=950 |1886=984 |1891=923 |1896=828 |1901=819 |1906=834 |1911=786 |1921=740 |1926=759 |1931=758 |1936=651 |1946=684 |1954=695 |1962= 654 |1968= 590 |1975= 554 |1982= 543 |1990= 460 |1999= 464 |cassini=402 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|008}}/23.54) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:France-alet-les-bains-lavoirs.jpg|thumb|200px|Lavadors de la vila ont los abitants venon far lo plen d'aiga minerala.]] [[Fichièr:France-alet-les-bains-source.jpg|thumb|200px|Font de l'aiga minerala d'Alet.]] Alet ten un patrimòni arquitectural e istoric prestigiós marcat e classat [[Monument istoric (França)|monument istoric]] : * [[Abadiá d'Alet|abadiá]] del sègle IXen venguda catedrala al sègle XIIen, ** sala capitulària del sègle XIVen, ** palais episcopal, * [[Glèisa de Sant Andriu d'Alet|glèisa de Sant Andriu]]<ref>Gratien Leblanc - ''L'église Saint-André d'Alet'' - {{p.|304-216}}, dans ''Congrès archéologique de France. {{131e|session}}. Pays de l'Aude. 1973'' - Société Française d'Archéologie - Paris - 1973</ref> del sègle XIXen amb de capèlas de la fin del sègle XVen e del sègle XVIen, * borg medieval fortificat, * otèls particulars dels sègle XII e XIVen amb [[corondatge]]s e sortents, * [[Alet (aiga)|Font termala]], descobèrta e expleitada pels romans dempuèi {{formatnum:2000}} ans, ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11008 Alet sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] bti20cnewljmdd87yk4tj0c3wy89sec 2507203 2507199 2026-08-19T15:20:46Z Alaric 506 44932 imatges 2507203 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alet | nom2 = ''Alet-les-Bains'' | imatge = Alet les Bains 02.jpg | descripcion = Las roïnas de l'abadiá d'Alet. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Alet-les-Bains_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11008 | cp = 11580 | cònsol = Richard Audabram | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9975 | longitud = 2.2569 | alt mini = 180 | alt mej = | alt maxi = 720 | km² = 23.54 |}} '''Alet''' (''Alet-les-Bains'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Alet | nord = [[Cornanèl]] | nord-est = [[Limós]] | est = [[Verasan]] | sud-est = [[Luc d'Aude]] | sud = [[Montasèls]] | sud-ouest = [[Conilhac de la Montanha]], </br> [[Antunhac]] | ouest = [[Ròcatalhada]] | nord-ouest = [[Magria]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Vicus Electus et monasterium Sanctae Mariae'', en 813, ''Monasterium Beatae Mariae virginis quod vocatur Elettus ? Electus ?'', en 1050, ''Eleit'', en 1082, ''Alestum'', en 1099, ''Allect'', en 1572, ''Alet'', en 1585, ''Ville et cytté d'Allet'', en 1594, ''Electa'', en 1739 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 6, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f98.item.texteImage </ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom es escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 10</ref>; la dificultat pus granda es l'evolucion fonetica (''electus'' a un sens en latin). En considerant d'unas fòrmas ancianas coma de latinizacions incorrèctas, l'evolucion ''Electus'' (813) > ''Eleit'' (1082) > ''Alet'' (1585) es coërenta, mes quina seriá la motivacion de ''electus'', adjectiu o eventualament nom de persona ? ===Sant Salvaire=== Sant Salvaire es un masatge e una anciana sucursala de la [[diocèsi d'Alet]]. Las fòrmas ancianas son ''Sainct Salvaire..., le village de Sainct Salvaire'' en 1594, ''Saint Salvayre'' en 1807<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 418, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f510.item.texteImage </ref>. </br> Sant Salvaire correspond al cas subjècte de Sant Salvador, que representa l'epitèt mistic de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus Crist]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 627</ref>. ==Istòria== * La glèisa d'Alet foguèt primièr una abadiá de l'òrdre de Sant Beneset (benedictina), que le comte Berà fondèt a l'entorn de 813 (''Sancta Maria Electensis'' en 1136, ''Sancta Maria Electi'' en 1155, ''Claustra Sancte Marie Electensis'' en 1176) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 276, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f368.item.texteImage </ref>; venguèt catedrala quand lo papa [[Joan XXII]] creèt la diocèsi d'Alet per desmembrament de la de Narbona [en realitat, en succession de la diocèsi de Limós (1317-1318)]; aquela diocèsi d'Alet ne venguèt doncas sufraganta. L'avesque d'Alet prenguèt lo títol de comte d'Alet, dont n'èra lo senhor temporal <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 6-7, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f98.item.texteImage </ref>. La catedrala foguèt desrocada pels [[Calvinisme|calvinistas]] e l'avesque la tornèt pas bastir. * Entre 1790 e 1794, ''Saint-Salvayre'' (nom francés; Sant Salvaire probablament) foguèt annexat a Alet; lo masatge de Sant Salvaire es a l'ENE d'Alet; en 1878, [[Verasan]] venguèt una comuna independenta <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=402</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11008 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Richard Audabram |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Ghislaine Tafforeau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Denis Alandry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Maurice Ferrières|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11008 |1793=948 |1800=864 |1806=950 |1821=1139 |1831=1119 |1836=1218 |1841=1320 |1846=1298 |1851=1336 |1856=1251 |1861=1210 |1866=1166 |1872=1121 |1876=1266 |1881=950 |1886=984 |1891=923 |1896=828 |1901=819 |1906=834 |1911=786 |1921=740 |1926=759 |1931=758 |1936=651 |1946=684 |1954=695 |1962= 654 |1968= 590 |1975= 554 |1982= 543 |1990= 460 |1999= 464 |cassini=402 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|008}}/23.54) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:France-alet-les-bains-lavoirs.jpg|thumb|200px|Lavadors de la vila ont los abitants venon far lo plen d'aiga minerala.]] [[Fichièr:France-alet-les-bains-source.jpg|thumb|200px|Font de l'aiga minerala d'Alet.]] Alet ten un patrimòni arquitectural e istoric prestigiós marcat e classat [[Monument istoric (França)|monument istoric]] : * [[Abadiá d'Alet|abadiá]] del sègle IXen venguda catedrala al sègle XIIen, ** sala capitulària del sègle XIVen, ** palais episcopal, * [[Glèisa de Sant Andriu d'Alet|glèisa de Sant Andriu]]<ref>Gratien Leblanc - ''L'église Saint-André d'Alet'' - {{p.|304-216}}, dans ''Congrès archéologique de France. {{131e|session}}. Pays de l'Aude. 1973'' - Société Française d'Archéologie - Paris - 1973</ref> del sègle XIXen amb de capèlas de la fin del sègle XVen e del sègle XVIen, * borg medieval fortificat, * otèls particulars dels sègle XII e XIVen amb [[corondatge]]s e sortents, * [[Alet (aiga)|Font termala]], descobèrta e expleitada pels romans dempuèi {{formatnum:2000}} ans. <gallery> Alet_3.jpg Abbaye_Notre-Dame_d'Alet012.JPG|Sala capitulara. Chapiteaux_Alet_03.JPG|Capitèls Alet_les_Bains_10.jpg|Fenèstra romanica. Ruines_de_la_cathédrale_abside_romane.jpg|L'absida de la catedrala. Palais_épiscopal,_Alet-les-Bains.jpg|Vestigis del palais episcopal. France-alet-les-bains-thermes.jpg|Parc dels ancians tèrmes. France-alet-les-bains-lavoirs.jpg|Lavador ambe aiga minerala. Eglise_Saint_André_d'Alet-les-Bains_(08a).jpg|Glèisa Sant Andrieu vista de l'abadiá. Eglise_Saint_André_d'Alet-les-Bains_(10).jpg|Portal de la glèisa sègle XV. Peintures_murales_chapelle_14e.jpg|Pinturas muralas. Trésor_église_Saint_André_Alet_03.jpg|Verge romanica en fusta policròma. Porte_Cadène_et_remparts.jpg|Pòrta Cadena e barris. Alet-les-Bains_(09).jpg|Ancian ostal consular. Alet-les-Bains_(08).jpg|Plaça de la Republica. Alet-les-Bains_(France)_Nostradamus.jpg|Ostal dit de Nostradamus. Alet-les-Bains_4304.JPG|Pont Nicolau Pavillon. Pont_du_Diable_(vestiges_romains)_-_Restes_d'une_pile_-_Alet-les-Bains_-_Médiathèque_de_l'architecture_et_du_patrimoine_-_APMH00004340.jpg|Pont del Diable, vestigis romans. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11008 Alet sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] rnv9ivroj0lpz0gscz6zs0ic5sbwev2 0 102067 2507242 2389346 2026-08-19T21:25:44Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507242 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Vesòla | nom2 = ''La Bezole'' | imatge = La-bezole-2019.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11039 | cp = 11300 | cònsol = Lionel Mirabet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0347 | longitud = 2.1086 | alt mini = 300 | alt mej = | alt maxi = 601 | km² = 6.51 |}} ''La Besòla''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref> o, segon las fòrmas ancianas, '''La Vesòla''' (benlèu ''La Vezolo'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2328.html</ref>; ''La Bezole'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11039.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = La Vesòla | nord = [[Vilalonga d'Aude]] | nord-est = [[Ajac]] | est = [[Castèlrenc]] | sud-est = | sud = [[Sant Coat de Rasés]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud-ouest = [[Sant Benaset]] | ouest = [[Cortaulin]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Castrum de Vezola'' en [[1119]]; ''Vezola cum duabus ecclesiis'' en [[1162]]; ''Avesola'' en [[1241]]; ''Villa Bezola in Reddesio'' en [[1290]]; ''La Vezolle en Rézoys'' en [[1295]]; ''Vesolla'' en [[1295]]; ''De Vozola'' en [[1314]]; ''Rector de Vesola'' en [[1351]]; ''Vayzela'' en [[1371]]; ''La Besole'' en [[1781]]; ''Labezolle'' en [[1807]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P87565695|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=33|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f125.item.texteImage}}</ref>.<br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] crei pas que lo nom venga de l'ancian occitan ''vezola'', « veusa » e compara la primièra sillaba a la de [[Besançon]] < ''Vesontio'', que crei pre-indoeuropèa (''*ves-'' seriá « montanha »); lo sufixe ''-ola'' completa lo nom <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 82 e 77</ref>. Se pòt que l'article siá pas d'origina : '' a Vezòla'' > ''Avezòla'' > ''La Vesòla'' ? Evocar lo gallés ''vesu-'', « bon, valable, digne » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 317</ref>, seriá benlèu s'aventurar. Lo diccionari topografic de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]] conten pas de ''Bèze''/''Vèze'' nimai d'''Abèze''/''Avèze'', etc, dont ''La Vesòla'' seriá un diminutiu, mes un riu ''Bézole'' a [[La Pradèla e Puèglaurenç]] (La Vesòla es sus una sèrra que tresplomba una coma sense riu permanent). == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11039 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Lionel Mirabet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Alain Dallongeville |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2003]] |Identitat= Françoise Biziot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11039 |1793=202 |1800=98 |1806=79 |1821=95 |1831=94 |1836=96 |1841= |1846=91 |1851=92 |1856=99 |1861=97 |1866=79 |1872=74 |1876=60 |1881=83 |1886=90 |1891=88 |1896=67 |1901=67 |1906=62 |1911=51 |1921=63 |1926=70 |1931=62 |1936=40 |1946=45 |1954=33 |1962= 28 |1968= 32 |1975= 35 |1982= 27 |1990= 38 |1999= 42 |cassini=4156 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|039}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|039}}/6.51) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11039 La Vesòla sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] siq3zdvw46r8zz1j0wz4xkf8358igph 0 102079 2507204 2409786 2026-08-19T15:46:44Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507204 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borièja | nom2 = ''Bouriège'' | imatge = Bouriège_1.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Bouriège_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11045 | cp = 11300 | cònsol = André Calvet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9867 | longitud = 2.1672 | alt mini = 273 | alt mej = | alt maxi = 597 | km² = 10.65 |}} '''Borièja''' (''Bouriège'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11045.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Borièja | nord = [[Torrelhas]] | nord-est = | est = [[Ròcatalhada]] | sud-est = [[Conilhac de la Montanha]] | sud = [[La Serpent]] | sud-ouest = [[Fèstas e Sant Andrieu]] | ouest = [[Borijòla]] | nord-ouest = [[Castèlrenc]], </br> [[Sant Coat de Rasés]] }} ==Toponimia== ===Borièja=== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Johannes de Boregia'', en latin, en 1286, ''Boregia'', en latin, en 1319, ''Borregia'', en latin, en 1334, ''Le lieu de Barreguier'', en 1369-1587, ''Borige'', en 1503-1589, ''Boriège'', en 1571, ''Bouriège'', en 1594 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 43, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f135.item.texteImage </ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Borièja'' vendriá benlèu de ''*Borridia'', explicable per un nom galloroman d'òme, ''*Borridius'', inferit del nom gallic ''Borrus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 105</ref>. Per [[Xavier Delamarre|Delamarre]], ''*Bōrēdiā'', d'un nom celtic ''*Bōrēdios'', explicariá ''Borièja'', « la propietat, las tèrras de ''*Bōrēdios'' »; lo nom ''*Bōrēdios'' es pas atestat, mès i a un nom de persona atestat, ''Boriedo'' (lo sens seriá ''*Bō-rēdo'' : « corsa en buòus » ?) <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 83, 288, 331</ref>. <br/> Borièja a un diminutiu, [[Borijòla]], i a un riu de Borijòla que passa près del vilatge del meteis nom e, benlèu pus interessant, un masatge nomenat ''Bourietch'' (grafia abat Sabarthès), ''Bouriech'' al sègle XVIII <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 43, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f135.item.texteImage </ref> e sus la mapa IGN. ''Borièg'' ? ''Borieg'' ? sembla pas un derivat de ''Borijòla'', mes puslèu de ''Borièja''; se pòt pas anar pus luènh. ===Sant Sarnin=== Las fòrmas ancianas son ''Universitas de Sancto Saturnino'', en 1319, ''Rector Sancti Saturnini'', en 1347, ''Taillable de Sainct Sernin'', en 1594, ''Saint Serny'', en 1647, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 43, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f135.item.texteImage </ref>. </br> Lo vilatge pòrta lo nom de l'avesque de [[Tolosa]], ''Saturninus'', martirizat en 257 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 591, a ''St-Cernin''</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9431/Saint-Sernin.html</ref>. ==Istòria== * Entre 1790 e 1794, ''La Plane'', ''Saint-Sernin'' e ''Le Villa'', doncas probablament ''La Plana'', ''Sant Sarnin'' e ''Le Vilar'' foguèron annexats a Borièja <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5341</ref>. Sus la mapa de Cassini, Sant Sarnin e Le Vilar pareisson coma parròquias annèxas e la Plana coma un lòc abitat quin que siá <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini cercar a 11300 Bouriège</ref>; sus la mapa IGN actuala, Sant Sarnin es una aglomeracion, un masatge important, e La Plana e Le Vilar son de castèls situats al nòrd de la comuna <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte cercar a 11300 Bouriège</ref>. * Al mens a l'epòca de l'abat Sabarthès (començament del sègle XX), la glèisa es dedicada a [[Sant Sarnin]], mes a Sant Joan (Baptista ?) al sègle XIII segon una atestacion de 1286 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 43, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f135.item.texteImage </ref>. Justament, i a una anciana parròquia annèxa dins la comuna, ambe una glèisa encara, del nom de Sant Sarnin. Transferiment de dedicàcia ? == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11045 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= André Calvet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Philippe Pous |Partit=sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Patrice Cathala |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Ghislaine Gol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Pratx |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1977 |Identitat= Achille Mare dit Louis |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11045 |1793=255 |1800=432 |1806=432 |1821=498 |1831=465 |1836=455 |1841=451 |1846=417 |1851=405 |1856=384 |1861=389 |1866=326 |1872=316 |1876=337 |1881=337 |1886=304 |1891=257 |1896=219 |1901=246 |1906=244 |1911=255 |1921=211 |1926=230 |1931=229 |1936=237 |1946=174 |1954=205 |1962= 194 |1968= 160 |1975= 148 |1982= 152 |1990= 136 |1999= 140 |cassini=5341 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|045}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|045}}/10.65) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bouriege-2019_(2).jpg Bouriège_école_2.jpg|L'escòla. Bouriege-2019_(3).jpg|Plaça del vilatge. Eglise_Saint-Saturnin_de_Bouriège_(01).jpg|Glèisa Sant Sarnin. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11045 Borièja sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] c92kc4w79gud4swp4nducwij642quhh 0 102082 2507205 2418326 2026-08-19T15:53:13Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507205 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borijòla | nom2 = ''Bourigeole'' | imatge = Bourigeole-2019 (4).jpg | descripcion = Vielhà carrièra a Borijòla. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Bourigeole_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11046 | cp = 11300 | cònsol = Thierry Peinado | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9889 | longitud = 2.1344 | alt mini = 315 | alt mej = | alt maxi = 711 | km² = 9.08 |}} '''Borijòla''' (''Bourigeole'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11046.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Borijòla | nord = | nord-est = | est = [[Borièja]] | sud-est = | sud = [[Fèstas e Sant Andrieu]] | sud-ouest = | ouest = [[Sant Benaset]] | nord-ouest = [[Sant Coat de Rasés]] }} == Toponimia == ===Borijòla=== Las fòrmas ancianas son ''Borigotte'' (comprene ''Borigolle''), en 1372-1587, ''Borrigole'', en 1589, ''Bourigolle'', en 1647, ''Bourigeole, château de Bourigeole'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 43, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f135.item.texteImage </ref>. Borijòla es lo diminutiu de ''[[Borièja]]'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 105</ref>. Lo riu que i passa se ditz tanben ''Bourigeole'' (en francés) <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte cercar a ''Bourigeole''</ref>. ===''Tournebouix''=== Castèl e vilatge situats prèp de Borièg o Borieg (autra varianta de ''Borièja''). Las fòrmas ancianas son ''Castel de Tornabox'', en 1130, ''Tornabois'', en 1134, ''Turnabussum'', en latin, en 1234, ''Tornabuxum'', en latin, en 1302, ''Turnabuxum'', en latin, en 1319, ''Tournabois'', en 1401, ''Thourneboix'', en 1571, ''Tournebois'', en 1589, ''Tournabous... Tournebouis'', ''les casals de Tournebois'', en 1389-1589, ''Tournaboix, Torneboys'', en 1594, ''Tournebajou'', en 1317-1639, ''Tournebasou'', en 1317-1639, ''Tournoboix et Besse'', en 1647, ''Tournebouix'', en 1781, etc<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 447, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f539.item.texteImage </ref>. Lo primièr element pòt èsser lo celtic ''turna-'', « los puèges, las auturas », çò que conven per un castèl, o lo vèrbe ''tornar'', lo segond sembla ''bois'' (''boish''), del latin ''buxus'', mes l'ensemble fòrma pas un compausat realista. Se lo nom d'origina es celtic, lo segond element es benlèu deformat per una atraccion paronimica. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, ''Tournebouix'' (nom francés) foguèt annexat a Borijòla <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5342</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11046 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Peinado |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Serge Burcet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11046 |1793=347 |1800=261 |1806=268 |1821=237 |1831=276 |1836=286 |1841=237 |1846=251 |1851=246 |1856=233 |1861=211 |1866=201 |1872=179 |1876=194 |1881=204 |1886=165 |1891=163 |1896=167 |1901=152 |1906=153 |1911=146 |1921=116 |1926=134 |1931=103 |1936=103 |1946=109 |1954=93 |1962= 67 |1968= 63 |1975= 50 |1982= 76 |1990= 63 |1999= 54 |2004=48 |cassini=5342 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|046}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|046}}/9.08) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bourigeole-2019_(2).jpg|Paisatge près de Borijòla. Bourigeole-bourriech-2019.jpg|Borieg. Bourigeole-2019_(3).jpg|Glèisa Santa Aulària. Bourigeole-tournebouix-2019.jpg|Capèla Sant Micolau en roïnas a Tornaboish. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11046 Borijòla sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 5oy2nkt9rkj4hufsdlm252imi029u72 0 102162 2507208 2389524 2026-08-19T16:20:13Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507208 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèlrenc | nom2 = ''Castelreng'' | imatge = Castelreng-2019_(2).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Castelreng_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11078 | cp = 11300 | cònsol = Thierry Astruc | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1383 | latitud = 43.0292 | alt mini = 244 | alt mej = | alt maxi = 572 | km² = 11.02 }} '''Castèlrenc''' (''Castelreng'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11078.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Castèlrenc | nord = [[Ajac]] | nord-est = [[Ladinha d'Amont]] | est = [[Torrelhas]] | sud-est = [[Borièja]] | sud = [[Sant Coat de Rasés]] | sud-ouest = [[Sant Benaset]] <small>''per un qüadripunt''</small> | ouest = [[La Vesòla]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Castrum Rasindum'', en latin en 1119, ''Castrum Resindum'', en latin en 1162, ''Castellum Radenc'', en latin en 1176, ''Castrum Rezindum'', en latin en 1351, ''Castelren'', en 1552, ''Castelrem'', en 1594, ''Chatau Raisin''...''Chateau Rezin'', en 1371-1587, ''Castelreng'', en 1088-1639, ''Castel Razen'', en 1639, ''Castel Razès'', en 1278-1639, ''Castelrren'', en 1665, ''Castelrenc'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 76, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f168.item.texteImage </ref>. Lo nom es format de ''castèl'' (del latin ''castellum'' < ''castrum'') e d'un nom germanic d'òme que seriá ''Rading'' ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]]) o ''Radieng'' (los Féniés) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 159</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 299</ref>. I a doncas pas dins lo determinant, segon aquelis sabents toponimistas, cap de ligam ambe l'anciana ''Redae'' (ancian nom de [[Rènnas del Castèl]]) e lo [[Rasés]], malgrat la parentat fonetica. ==Istòria== Al sègle XVIII, Castèlreng èra a costat de la rota Limós-Eissalabra, desviada al sègle XIX. Foguèt caplòc d'un canton important entre 1790 e 1801<ref>fichas Cassini</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11078 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Thierry Astruc |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hervé Garcia|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Luc Laret |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=Pierre Rolland |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca (caplòc Limós). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11078 |1793=508 |1800=390 |1806=534 |1821=512 |1831=507 |1836=522 |1841=518 |1846=516 |1851=400 |1856=435 |1861=443 |1866=385 |1872=397 |1876=414 |1881=434 |1886=444 |1891=410 |1896=323 |1901=338 |1906=314 |1911=321 |1921=309 |1926=309 |1931=293 |1936=286 |1946=273 |1954=267 |1962= 224 |1968= 197 |1975= 158 |1982= 168 |1990= 174 |1999= 165 |max=534 |cassini=7136 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|078}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|078}}/11.02) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11078 Castèlrenc sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 44i35nvlba0iujzsxfaqa37h4wltfgp 2507209 2507208 2026-08-19T16:25:23Z Alaric 506 44932 imatges 2507209 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèlrenc | nom2 = ''Castelreng'' | imatge = Castelreng-2019_(2).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Castelreng_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11078 | cp = 11300 | cònsol = Thierry Astruc | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1383 | latitud = 43.0292 | alt mini = 244 | alt mej = | alt maxi = 572 | km² = 11.02 }} '''Castèlrenc''' (''Castelreng'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11078.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Castèlrenc | nord = [[Ajac]] | nord-est = [[Ladinha d'Amont]] | est = [[Torrelhas]] | sud-est = [[Borièja]] | sud = [[Sant Coat de Rasés]] | sud-ouest = [[Sant Benaset]] <small>''per un qüadripunt''</small> | ouest = [[La Vesòla]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Castrum Rasindum'', en latin en 1119, ''Castrum Resindum'', en latin en 1162, ''Castellum Radenc'', en latin en 1176, ''Castrum Rezindum'', en latin en 1351, ''Castelren'', en 1552, ''Castelrem'', en 1594, ''Chatau Raisin''...''Chateau Rezin'', en 1371-1587, ''Castelreng'', en 1088-1639, ''Castel Razen'', en 1639, ''Castel Razès'', en 1278-1639, ''Castelrren'', en 1665, ''Castelrenc'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 76, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f168.item.texteImage </ref>. Lo nom es format de ''castèl'' (del latin ''castellum'' < ''castrum'') e d'un nom germanic d'òme que seriá ''Rading'' ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]]) o ''Radieng'' (los Féniés) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 159</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 299</ref>. I a doncas pas dins lo determinant, segon aquelis sabents toponimistas, cap de ligam ambe l'anciana ''Redae'' (ancian nom de [[Rènnas del Castèl]]) e lo [[Rasés]], malgrat la parentat fonetica. ==Istòria== Al sègle XVIII, Castèlreng èra a costat de la rota Limós-Eissalabra, desviada al sègle XIX. Foguèt caplòc d'un canton important entre 1790 e 1801<ref>fichas Cassini</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11078 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Thierry Astruc |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hervé Garcia|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Luc Laret |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=Pierre Rolland |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca (caplòc Limós). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11078 |1793=508 |1800=390 |1806=534 |1821=512 |1831=507 |1836=522 |1841=518 |1846=516 |1851=400 |1856=435 |1861=443 |1866=385 |1872=397 |1876=414 |1881=434 |1886=444 |1891=410 |1896=323 |1901=338 |1906=314 |1911=321 |1921=309 |1926=309 |1931=293 |1936=286 |1946=273 |1954=267 |1962= 224 |1968= 197 |1975= 158 |1982= 168 |1990= 174 |1999= 165 |max=534 |cassini=7136 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|078}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|078}}/11.02) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Castelreng_(6).jpg|Le vilatge. Castelreng_(2)_école.jpg|Las escòlas. Castelreng-2019_(1).jpg|Paisatge. Église_de_l'Assomption_de_Castelreng.jpg|Anciana pòrta e cloquièr de la glèisa de l'Assompcion (inscrita). </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11078 Castèlrenc sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] sas47h2k9azpbdtjs75gho1143s2ko9 0 102246 2507211 2505023 2026-08-19T16:35:45Z Alaric 506 44932 imatges 2507211 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cornanèl | nom2 = ''Cournanel'' | imatge = Château_de_Cournanel.jpg | descripcion = Castèl dels avesques d'Alet. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cournanel (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11105 | cp = 11300 | cònsol = Alain Costes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0342 | longitud = 2.235 | alt mej = | alt mini = 174 | alt maxi = 482 | km² = 6.34 }} '''Cornanèl''' <small>(prononciat: {{AFI|[kurnaˈnɛl]}})</small> (en [[francés]] e oficialament ''Cournanel'') es una comuna [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 664 abitants en 2022. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11105.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Cornanèl | nord = [[Limós]] | nord-est = | est = | sud-est = [[Alet]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[Magria]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''in comitatu Redense, in Corniliano'', en 889, ''Cornelanellum'', en 1036, ''Villa de Cornelanello... de Corneliano'', en 1049, ''Cornellanellum'', en 1050, ''De Cornelano'', en 1082, ''Castrum Cornelianum'', en 1119, ''Villa Comellianellum'' (comprene ''Cornelianellum'', en 1162, ''Villa de Cornellano'', en 1185, ''De Cornasello, de Coranello'', en 1232, ''Cornanellum'', en 1240-1246, ''Castrum de Tornanello'' (comprene ''Cornanello''), en 1354, ''De Cormidella'', en 1521, ''Cournanel'', en 1571, ''Cornanel'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 105, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f197.item.texteImage </ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] explica que lo sufixe [''-èl'', vengut del] latin ''-ellum'' sèrv a destriar lo nom d'autres ''Cornelhan'' (del nom latin d'òme ''Cornelius'' e del sufixe ''-anum'') e que la fòrma actuala ven d'una dissimilacion : ''*Cornelhanèl'' > ''*Cornenanel'' > ''Cornanèl'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 220 e 213</ref>; en realitat, en seguent l'interpretacion de Dauzat, i auriá d'en primièr una assimilacion abans la dissimilacion : ''*CorneLH-'' > ''*CorneN-''; de mai, totas las fòrmas ancianas que son pas de cacografias se pòdon interpretar en ''*Cornelhan'', ''*Cornelhanèl'' e ''Cornanèl'' : lo tipe ''*Cornenanel'' es absent. Un nom que conten dejà doás ''-n-'' pòt dificilament n'ajustar una tresena, pr'amor de la dificultat d'articulacion. Es doncas pus simple de considerar que lo nom èra vengut long, ''*Cornelhanèl'', e que se sincopèt, tanlèu lo sègle XIII, en ''*Corn(elh)anèl''. Dins lo diccionari topografic de l'abat Sabarthès, i a pas un sol vilatge del nom de ''Cornelhan'' (mès benlèu que n'i aviá). I a solament un riu ''Corneilla'' (''Cornelhan'' ?). Un nom de riu pòt pas venir dirèctament d'un nom de persona ambe sufixe, que correspond normalament a un nom d'anciana propietat. Cal doncas admetre que lo nom del riu ''*Cornelhan'' ven d'un nom de vilatge del meteis nom, qu'èra, siá Cornanèl, siá un autre vilatge prèp, situat sul riu o a costat. L'adopcion del sufixe ''-èl-'' sèrv a destriar lo nom del vilatge del nom del riu, o eventualament d'aquel autre vilatge ara disparegut, probablament situat dins la meteissa comuna. Cossí que siá, i aviá a Cornanèl o just a costat una ''villa'' galloromana qu'aviá per mèstre ''Cornelius''. ===''Brasse'' (nom francés)=== Ancian priorat dedicat a Sant Sarnin, molin e bòria. Las fòrmas ancianas son ''Villa Bracie'', en 1120, ''Brassia'', en 1176, ''Villa Beraciae'', en 1224, ''Brassia'', en 1240-1246, ''Molendinum... in terminali de Bratin'', en 1318, ''Brassia'', en 1344, ''Ecclesia Sancti Saturnini de Bressia... ecclesia parochialis de Bressia'', en 1398, ''locus nunc inhabitabilis nuncupatus Brassa'', en 1481, ''Brasse'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 46, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f138.item.texteImage </ref>. La grafia es ''Braça'' o ''Brassa''. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, ''Brasse'' (nom francés) foguèt annexat a Cornanèl <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=10338</ref>. ''Brassa'' o ''Braça'' èra un priorat e una bòria sul bòrd d'Aude.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 46, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f138.item.texteImage</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11105 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Costes |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11105 |1793=343 |1800=307 |1806=326 |1821=388 |1831=420 |1836=362 |1841=388 |1846=366 |1851=385 |1856=400 |1861=362 |1866=332 |1872=312 |1876=290 |1881=308 |1886=316 |1891=269 |1896=314 |1901=308 |1906=323 |1911=300 |1921=259 |1926=283 |1931=328 |1936=300 |1946=262 |1954=270 |1962= 281 |1968= 246 |1975= 279 |1982= 344 |1990= 502 |1999= 524 |cassini=10338 |senscomptesdobles=1962}} * creacion d'un lotejament cap a 2005 ? * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|105}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|105}}/6.34) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Cabanes_vigne_Magrie_Cournanel_(4).jpg|Camin de las cabanas. Cabanes_vigne_Magrie_Cournanel_(27).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11105 Cornanèl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] d0c6e7etb2e3b9zqo27rnha3a8hwm8u 0 102289 2507221 2389550 2026-08-19T17:03:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507221 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ladinha d'Amont | nom2 = ''La Digne-d'Amont'' | imatge = La-digne-damont-2019_(2).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11119 | cp = 11300 | cònsol = Jean Labadie | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1606 | latitud = 43.0425 | alt mini = 208 | alt mej = | alt maxi = 380 | km² = 3.61 |}} '''Ladinha d'Amont''', o '''Ladinha Nauta''' segon l'usatge (''La Digne-d'Amont'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11119.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ladinha Nauta | nord = [[Malràs|Marlàs]] <small>''per un qüadripunt''</small> | nord-est = | est = [[Ladinha d'Aval]] | sud-est = | sud = [[Torrelhas]] | sud-ouest = [[Castèlrenc]] | ouest = [[Ajac]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Locus quem dicunt Vilaret... cum ipsa ecclesia Sancta Columba'', en latin, en 943, ''Alos qui dicitur Ladingara'' (comprene ''Ladiniana''), en latin, en 959, ''Ladinianum'', en latin, en 1215, ''Ladinhanum'', en latin, en 1240-1246, ''Lesignanum Superius'', en latin, en 1234, ''Ecclesia de Lidinhano Superiori'', en latin, en 1360, ''Ladinhanum Superius'', en latin, en 1356, ''Ladinham d'amont'', en 1571, ''Ledinhan d'amont'', en 1594, ''Ladinha d'amont'', en 1594, ''Ladinhan d'amont'', en 1639, ''La Digne d'en haut, rectorie'', en 1706, etc. La prononciacion es ''Ladigno-Náuto'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 192, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f284.item.texteImage </ref>, doncas normalament [la'diɲɔ 'nawtɔ]. ''Ladinha'' ven del nom latin d'òme ''Latinius'', ambe'l sufixe [''-anum'' e pas ''-ana'', coma escriu Dauzat, malgrat la fòrma de 959]. L'accent a reculat coma sovent dins la region <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 246</ref>; l'accent de ''*Ladinhana'' auriá pas poscut recular, lo de ''Ladinhan'' si. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11119 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean Labadie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11119 |1793=244 |1800=277 |1806=303 |1821=301 |1831=294 |1836=315 |1841=304 |1846=293 |1851=293 |1856=282 |1861=253 |1866=239 |1872=240 |1876=224 |1881=237 |1886=268 |1891=229 |1896=218 |1901=217 |1906=203 |1911=198 |1921=230 |1926=200 |1931=200 |1936=205 |1946=184 |1954=170 |1962= 150 |1968= 163 |1975= 142 |1982= 211 |1990= 256 |1999= 252 |cassini=11842 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|119}}/3.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> La-digne-damont-2019_(1).jpg|La comuna. %C3%89glise_Sainte-Colombe_de_La_Digne-d'Amont.jpg|La glèisa Santa Colomba. La-digne-damont-2019_(3).jpg|Le Cogan(c) (nom supausat) </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11119 Ladinha Nauta sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] rc8fesgb1airtusxy7jvgs5y7cet96n 0 102294 2507225 2389564 2026-08-19T17:15:44Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507225 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ladinha d'Aval | nom2 = ''La Digne-d'Aval'' | imatge = La-digne-daval-2019_(1).jpg | descripcion = Vista del vilatge en circulada | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_La_Digne-d'Aval_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11120 | cp = 11300 | cònsol = Francis Pagès | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1806 | latitud = 43.0469 | alt mini = 191 | alt mej = | alt maxi = 380 | km² = 3.14 }} '''Ladinha d'Aval''', o '''Ladinha Bassa''' segon l'usatge (''La Digne-d'Aval'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11120.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Ladinha Bassa | nord = [[Malràs]] | nord-est = | est = [[Limós]] | sud-est = | sud = [[Magria]] | sud-ouest = [[Torrelhas]] <small>''sus un vintenat de m''</small> | ouest = [[Ladinha d'Amont]] | nord-ouest = [[Ajac]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Ladimanellum, cum ecclesia'', en latin, en 1162, ''Castrum de Ladenano'', en latin, en 1232, ''Villa de Lediniano Inferiori'', en latin, en 1234, ''Capella de Ledinhano Inferiori'', en latin, en 1299, ''Castrum de Ledinhano supra Limosum'', en latin, en 1494, ''Ladinham d'Aval'', en 1571, ''Ledignan d'Avail'', en 1594, ''Ladinha d'Aval'', en 1594, ''Ladignan le Bas'', en 1639, ''La Digne d'en Bas'', en 1706. La prononciacion es ''Ladigno-Básso'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 192, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f284.item.texteImage </ref>, doncas normalament [la'diɲɔ 'basɔ]. ''Ladinha'' ven del nom latin d'òme ''Latinius'', ambe sufixe [''-anum'' e pas ''-ana'', coma escriu Dauzat, malgrat la fòrma de 959]. L'accent a reculat coma sovent dins la region <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 246</ref>; l'accent de ''*Ladinhana'' auriá pas poscut recular, lo de ''Ladinhan'' si. La fòrma ''Ladinha d'Aval(h)'' a probablament existit dins la lenga orala, perqué l'escriba auriá pas inventada la fòrma ''Avail'' (''Avalh'', identic a ''Avall'' catalan, fenomèn que son isoglòssa a reculat). ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11120 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Francis Pagès|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Denis Mounié |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Auguste Pagès|Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11120 |1793=194 |1800=200 |1806=212 |1821=230 |1831=232 |1836=190 |1841=188 |1846=205 |1851=159 |1856=174 |1861=192 |1866=153 |1872=175 |1876=174 |1881=195 |1886=198 |1891=180 |1896=172 |1901=183 |1906=155 |1911=155 |1921=156 |1926=176 |1931=173 |1936=158 |1946=139 |1954=162 |1962= 164 |1968= 164 |1975= 193 |1982= 307 |1990= 422 |1999= 493 |2005=548 |cassini=11841 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|120}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|120}}/3.14) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> La-digne-daval-2019_(3).jpg|L'exterior del vilatge. La-digne-daval-2019_(2).jpg|Font davant la glèisa Sant Jacme. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11120 Ladinha Bassa sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gs2kml3vsd84a03hsnjpvkhhryat0ux 0 102402 2507214 2389574 2026-08-19T16:48:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507214 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fèstas e Sant Andrieu | nom2 = ''Festes-et-Saint-André'' | imatge = Saint Andre 440.JPG | descripcion = Vista de Sant Andrieu, la glèisa. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Festes-et-Saint-André (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11142 | cp = 11300 | cònsol = Ludovic Roussille | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1464 | latitud = 42.9747 | alt mini = 323 | alt mej = | alt maxi = 760 | km² = 18.07 |}} '''Fèstas e Sant Andrieu''' (''Festes-et-Saint-André'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11142.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Fèstas e Sant Andrieu | nord = [[Borijòla]] | nord-est = [[Borièja]] | est = [[La Serpent]] | sud-est = [[Rovenac]] | sud = [[Sant Joan de Paracòl]] | sud-ouest = [[Puègverd]] | ouest = [[Vilafòrt (Aude)|Vilafòrt]] | nord-ouest = [[Sant Benaset]], </br>[[Montjardin]] }} ==Toponimia== ===Festas=== Las fòrmas ancianas son : ''In comitatu Ratensis, in Festam'' en 1870, ''Effesta'' en 1231, ''Efesta'' en 1319, ''Ecclesia de Effesta'' en 1347, ''Esesta'' = ''Efesta'' en 1371, ''Festa'' en 1377, ''Festes'' en 1594, ''La commune dite La Bièle, 25 feux'' en 1807. La prononciacion occitana es ''Féstos'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 138, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f230.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['festɔs] (e non pas ['fɛstɔs]). </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Festas'' ven de ''Festa (villa)'', del nom latin d'òme ''Festus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 287</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Festas'' ven del latin ''(in)festa (terra)'', « tèrra malsegura, perilhosa », ambe aferèsi de ''in'', comprés coma la preposicion ''en''; ''-s'' finala es tardiva <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 311, par. 5195</ref>. ===Sant Andrieu de Festas (nom supausat)=== Anciana succursala de la diocèsi d'Alet, après annèxa de Festas. Las fòrmas ancianas son : ''Sanctus Andreas de Festa'' en 1134, ''Ecclesia Sancti Andree de Bessa'' (del nom del masatge vesin) en 1347, ''Saint André, 26 feux'' en 1807<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage </ref>. ''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants. ==Istòria== La comuna se formèt per assemblatge dels masatges de Festas, Sant Andrieu e Beça <ref name = ansa/>.</br> Entre 1790 e 1794, segon lo site Cassini de l'EHESS, Sant Andrieu e Festas fusionèron <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=13799</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11142 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Ludovic Roussille |Partit= |Qualitat= professor ? }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Catherine Eulalie Pinto |Partit= [[França Insomesa|LFI]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2012]] |Fin= 2020 |Identitat= Hervé Chaudemanche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2012 |Identitat= Daniel Bord |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Serge Horie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat= Adrien Laffitte |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat= Louis Ferrères |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1944]] |Fin= 1959 |Identitat= Pierre Jammes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1944]] |Fin= 1944 |Identitat= Pierre Barbié |Partit= |Qualitat= Comissari de la Republica }} {{Elegit |Debuta= [[1938]] |Fin= 1944 |Identitat= Pierre Jammes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1938 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11142 |1793=526 |1800=550 |1806=594 |1821=598 |1831=659 |1836=671 |1841=650 |1846=599 |1851=547 |1856=555 |1861=488 |1866=540 |1872=524 |1876=509 |1881=506 |1886=505 |1891=367 |1896=354 |1901=354 |1906=322 |1911=306 |1921=268 |1926=261 |1931=235 |1936=235 |1946=207 |1954=173 |1962= 150 |1968= 105 |1975= 112 |1982= 159 |1990= 201 |1999= 202 |2005=215 |cassini=13799 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|142}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|142}}/18.07) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Festes_St_André_(6).jpg|Dintrada de Fèstas. Mairie_de_St_André_(2).jpg|Comuna a Sant Andrieu. Festes_St_André_(5)_château.jpg|Castèl de Fèstas. Festes_St_André_(9)_église.jpg|La glèisa de Sant Andrieu. Église_de_la_Nativité_de_Festes_(Festes-et-Saint-André).jpg[Glèisa de la Nativitat de Fèstas e castèl. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11142 Festas e Sant Andrieu sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] bwe4qmi7918xkzv9eiqi7dggm3coy8g 0 102450 2507216 2389639 2026-08-19T16:56:02Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507216 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gajan e Viladieus | nom2 = ''Gaja-et-Villedieu'' | imatge = Gaja_et_Villedieu.jpg | descripcion = Gajan (probablament) | lògo = cap | escut = Blason ville fr Gaja-et-Villedieu 11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11158 | cp = 11300 | cònsol = Hélène Mas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0822 | longitud = 2.1878 | alt mini = 167 | alt mej = | alt maxi = 305 | km² = 7.75 |}} '''Gajan e Viladieus''' (''Gaja-et-Villedieu'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11158.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Gajan e Viladieus | nord = [[Lauraguèl]] | nord-est = [[Sant Martin de Vilareglan]] | est = | sud-est = [[Limós]] | sud = | sud-ouest = [[Malràs]] | ouest = [[Paulinha]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== ===Gajan=== Las fòrmas ancianas son : ''Gaianum villare'' en 844, ''Villare Gajanum'' en 881, ''Gaianum, in comitatu Redense'' en 889, ''Villa de Gaiano'' en 1108, ''Castrum de Coiano'' = ''Gaiano'' en 1215, ''De Guano'' en 1319, ''Gajan'' en 1594, ''N.-D. de Gajan'' en 1404-1639, ''Gagea'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 156-157, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f248.item.texteImage </ref>.</br> ''Gajan'' ven del nom latin d'òme ''Gaius'' ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 308, a ''Gageac-et-Rouillac''</ref>. ===Viladieus=== Viladieus es un ancian priorat de l'abadiá de [[Sant Policarpi]], del vocable de Sant Ferriòl. Las fòrmas ancianas son : ''Villa seu castrum quod dicitur Villadei'' en 1259, ''Bajulus de Villa Dei'' en 1308, ''Sainct Ferriol du lieu de Villedieu, annexe de Galan'' en 1404-1639, ''Ville de Dieu... Vialle de Dieu'' en 1563, ''Villededieu'' en 1647 e 1665, ''Villedieu, ancien cimetière, a las Gleyses vieilles'' en 1790, ''Villedieu, hameau, 7 feux'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 473, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f565.item.texteImage </ref>.</br> ''Vila'' ven del latin ''villa''; le sens passèt d'« ostal de campanha » <ref>https://www.prima-elementa.fr/Gaffiot/Gaffiot-1675.html diccionari Gaffiot, p. 1676</ref> a « granda propietat rurala » a « vilatge », puèi al sens actual <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718</ref>.</br> Le nom de ''vila'' pòt èsser acompanhat d'un nom de valor religiosa, ''-dieu(s)''. Las ''Vila Dieu(s)'' son generalament d'ancianas comandarias de l'Òrde de Malta <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 720</ref>, mes sembla pas d'èsser le cas aicí. A l'[[Edat Mejana]], les complements del nom son sovent sense la preposicion ''de''; es un rèsta de la declinason latina<ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 266</ref>. ===Vilamartin=== Es una anciana rectoriá de la diocèsi de Narbona, del vocable de Sant Pèire e de Sant Pau. Las fòrmas ancianas son : ''Villamartini'' en 1234, ''Villa Martini en Redesio'' en 1262, ''Rector de Vilamartino'' en 1351, ''Villemartin en Razès'' en 1376-1587, ''Sainct Pierre de Villemartin'' en 1639, ''Ville Martin'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 476, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f568.item.texteImage </ref>.</br> Per ''vila'', véser le paragrafe precedent. Lo determinant es lo nom de baptisme del sant evangelizator de las Gàllias e avesque de [[Tors]]; le nom es probablament posterior al sègle IV. Conferir ambe [[Moliets e Vilamartin]]. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, ''Vilamartin'' (situat al NE de Gajan) foguèt annexat a Gajan e Viladieus <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=14968</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11158 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Hélène Mas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Tine |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Geneviève Pointier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean Fages |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11158 |1793=157 |1800=179 |1806=241 |1821=204 |1831=267 |1836=280 |1841=38 |1846=267 |1851=219 |1856=220 |1861=222 |1866=218 |1872=242 |1876=192 |1881=208 |1886=230 |1891=211 |1896=238 |1901=220 |1906=233 |1911=227 |1921=234 |1926=196 |1931=231 |1936=237 |1946=192 |1954=216 |1962= 218 |1968= 216 |1975= 199 |1982= 220 |1990= 231 |1999= 266 |cassini=14968 |senscomptesdobles=1962}} * La donada de 1841 es probablament falsa. * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|158}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|158}}/7.75) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11158 Gajan e Viladieus sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 7q8dof4vgvhe72wz7rx2t2znvzqs0di 0 102608 2507232 2389659 2026-08-19T17:46:57Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507232 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Magria | nom2 = ''Magrie'' | imatge = Magrie-2019_(2).jpg | descripcion = Vista generala de Magria. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Magrie_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11211 | cp = 11300 | cònsol = Marc Sperandio | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0294 | longitud = 2.2008 | alt mej = | alt mini = 179 | alt maxi = 654 | km² = 9.95 |}} '''Magria''' (''Magrie'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11211.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Magria | nòrd = | nòrd-èst = [[Limós]] | èst = [[Cornanèl]] | sud-èst = [[Alet]] | sud = [[Ròcatalhada]] | sud-oèst = | oèst = [[Torrelhas]] | nòrd-oèst = [[Ladinha d'Aval]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Magrianum'' en 1036, ''Villa de Magriano'' en 1156, ''Ecclesia S. Juliani'' en 1162, ''Ecclesia de Magriano, in archidiaconatu Redensi'' en 1177, ''Forcia de Macriani'' en 1199, ''S. Julianus de Macriano'' en 1214, ''Hospitale S. Johannis de Macriano'' en 1259, ''Macianum'', comprene ''Macrianum'' en 1283, ''Magnizanum'' en 1319, ''Mayayranum'' en 1319, ''Magryan'' en 1571, ''Magrian'' en 1594, ''Magria'' en 1594, ''Magrie'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Magrío'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 217, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f309.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [ma'griɔ].</br> ''Magria'' ven del nom latin d'òme ''Macrius'', ambe'l sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 423</ref>; reculament d'accent. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11211 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Marc Sperandio |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2023]] |Fin= 2026 |Identitat=Christiane Jeanfreu |Partit= |Qualitat= retirada de quadra }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin=mai de 2023 (demission)|Identitat= Didier Combis|Partit= [[PS]], puèi [[Renaissença (partit politic)|LREM, Renaissença]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1980]] |Fin= 1995 |Identitat= Henri Soler|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1980|Identitat= Désiré Tailhan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1966]] |Fin= 1971 |Identitat= Hubert Tailhan|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1966 |Identitat= Gabriel Aymeric |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11211 |1793=428 |1800=507 |1806=478 |1821=449 |1831=267 |1836=464 |1841=495 |1846=423 |1851=436 |1856=407 |1861=430 |1866=402 |1872=352 |1876=371 |1881=371 |1886=345 |1891=298 |1896=291 |1901=320 |1906=302 |1911=313 |1921=271 |1926=286 |1931=309 |1936=302 |1946=296 |1954=298 |1962= 314 |1968= 315 |1975= 296 |1982= 353 |1990= 369 |1999= 421 |2005=505 |cassini=20614 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|211}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|211}}/9.95) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Magrie-2019_(4).jpg|Vinhal. Magrie-2019_(3).jpg|La comuna. Eglise_Saint-Julien-et-Sainte-Basilisse_de_Magrie_(01).jpg|Glèisa Sant Julian e Santa Basilissa. Eglise_Saint-Julien-et-Sainte-Basilisse_de_Magrie_(04).jpg|Idem. Eglise_Saint-Julien-et-Sainte-Basilisse_de_Magrie_(09).jpg|Idem. Eglise_Saint-Julien-et-Sainte-Basilisse_de_Magrie_(13).jpg|Idem. Eglise_Saint-Julien-et-Sainte-Basilisse_de_Magrie_(06).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11211 Magria sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] oq4a9gz7jh097yp49xobnoetrixy2ex 0 102616 2507233 2506868 2026-08-19T17:49:43Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507233 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marlàs | nom2 = ''Malras'' | imatge = Malras-2019.jpg | descripcion = Vista de Marlàs en 2019. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11214 | cp = 11300 | cònsol = Bernard Calvel | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0644 | longitud = 2.1731 | alt mini = 194 | alt mej = | alt maxi = 286 | km² = 4.22 |}} ''Malràs'' o '''Marlàs''' (''Malras'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11214.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Marlàs | nord = | nord-est = [[Gajan e Viladieus]] | est = [[Limós]] | sud-est = [[Ladinha d'Aval]] | sud = [[Ladinha d'Amont]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud-ouest = [[Ajac]] | ouest = [[Lopian]] | nord-ouest = [[Paulinha]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Malrasum'', en latin, en 1240-1246, ''Marrasium'', , en latin, en 1290, ''Malrasium'', en latin, en 1308, ''Ecclesia de Marlasio... Malrasio'', en latin, en 1360, ''Malragium'', en latin, en 1377, ''Castrum de Malrassio'', en latin, en 1518, ''Malras'', en 1584, ''Malrras'', en 1665. La prononciacion en occitan es ''Marlàs'' (grafia de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 223, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f315.item.texteImage </ref>, doncas [mar'las]. L'articulacion d'una ''r'' aprèp una ''l'' demanda un esfòrç. La tendéncia a facilitar l'articulacion apareis tanlèu 1290 o 1360. Val mai escriure '''Marlàs'''. Ni Dauzat e Rostaing, nimai los Féniés dison pas res de Marlàs, çò que vòl dire que lo nom es probablament pas latin. Se pòt gausar un ''*maro-ratis'', de ''maros'', « grand » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 217</ref> e de ''rate'', ''ratis'', « muralha, barri, fortalesa » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 253</ref>, vengut ''*malo-rati'' quand lo gallic èra pas mai comprés. Mes i a pas de certitud. I a una torre arroïnada que tresplomba la RD 620, benlèu i aviá una fortalesa gala al meteis lòc. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11214 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Calvel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Pierre Astruc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11214 |1793=243 |1800=327 |1806=309 |1821=356 |1831=389 |1836=394 |1841=412 |1846=400 |1851=440 |1856=390 |1861=378 |1866=320 |1872=316 |1876=259 |1881=307 |1886=349 |1891=304 |1896=287 |1901=304 |1906=275 |1911=240 |1921=247 |1926=279 |1931=316 |1936=306 |1946=288 |1954=277 |1962= 282 |1968= 300 |1975= 303 |1982= 332 |1990= 348 |1999= 330 |cassini=20830 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|214}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|214}}/4.22) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11214 Marlàs sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] n478hvubxifx3jw7mhur0kwuugefbt6 0 102799 2507234 2415705 2026-08-19T17:58:46Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507234 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Paulinha | nom2 = ''Pauligne'' | imatge = Pauligne_05-20_2.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pauligne_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Rasés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11274 | cp = 11300 | cònsol = Jérôme Venant | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0744 | longitud = 2.1619 | alt mej = | alt mini = 191 | alt maxi = 350 | km² = 6.06 |}} '''Paulinha''' (''Pauligne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11274.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Paulinha | nord = [[Lauraguèl]] | nord-est = | est = [[Gajan e Viladieus]] | sud-est = [[Malràs|Marlàs]] | sud = | sud-ouest = [[Lopian]] | ouest = [[Donasac (Rasés)|Donasac]] | nord-ouest = [[Rotièr]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In comitatu Redense, ... in territorio Sancti Stephani'' en 931, ''Apud Paulinianum'' en 1255, ''Paulinhanum'' en 1308, ''Paulignanum'' en 1377, ''Paulinia'' en 1372, ''Paulinhan, ... Paulian'' en 1372-1389-1589, ''Paulinha'' en 1552, ''Paulignan'' en 1594, ''Pauligne'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Pauligno'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 293-294, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f385.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [paw'liɲɔ].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Paulinha'' ven del nom latin d'òme ''Paulinius'', ambe'l sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 521</ref>; reculament d'accent. ===Montgalhard=== Montgalhard, [a l'oèst de Paulinha], es una anciana rectoriá de la [[archidiocèsi de Narbona|diocèsi de Narbona]]; la glèisa èra dedicada a [[Joan Batista|sant Joan Baptista]]. Las fòrmas ancianas son : ''Monsgaillart'' en 1234, ''Territorium de Monte Galardo..., Galhardo'' en 1308, ''De Monte Gailhardo'' en 1377, ''De Montegalhardo'' en 1481, ''Mongailard'' en 1594, ''Sainct Jean de Montgaillard'' entre 1404 e 1539, ''Montgaillard, hameau, 3 feux'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 249, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f341.item.texteImage </ref>.</br> Lo nom dels ''Montgalhard''s es format de ''mont'', del latin ''montem'', e de l'adjectiu occitan, d'origina celtica, ''galhard''. Lo sens èra « solide », « valent », « solidament fortificat », mencion valorizanta per un castèl <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 473</ref>{{,}}<ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 187-188, per ''Montgaillard'' (Tarn e Garona)</ref>. Le masatge es sus un puèg. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11274 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jérôme Venant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean Marie Teulier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= André Kasianow |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=abans [[1995]] |Fin= ? |Identitat= Jacques Serménato |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Marcel Rech |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11274 |1793=366 |1800=399 |1806=454 |1821=484 |1831=446 |1836=494 |1841=461 |1846=461 |1851=626 |1856=435 |1861=384 |1866=395 |1872=322 |1876=342 |1881=395 |1886=410 |1891=371 |1896=326 |1901=362 |1906=395 |1911=351 |1921=365 |1926=392 |1931=393 |1936=372 |1946=356 |1954=309 |1962= 330 |1968= 328 |1975= 275 |1982= 270 |1990= 314 |1999= 297 |cassini=26316 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|274}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|274}}/6.06) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Pauligne-2019_(1).jpg Pauligne-2019_(2).jpg|Vinhals. Pauligne-2019_(3).jpg|La comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11274 Paulinha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] oybog2ngw43ul9za6wv54pp5iti4sp5 0 102843 2507235 2486841 2026-08-19T18:08:13Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507235 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Piussa | nom2= Pieusse | imatge= France-Pieusse-Château.JPG | descripcion= Lo castèl | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11289 | cp = 11300 | cònsol = Olivier Gebel de Gebhardt | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = |longitud= 2.2334 |latitud= 43.081 | alt mini = 147 | alt mej = | alt maxi = 387 | km² = 12.92 }} '''Piuça'''<ref>[http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html], grafia etimologica</ref> (benlèu '''Piunça''' segon las grafias medievalas) (''Pieusse'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11289.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Piussa | nord = [[Cépia]] | nord-est = [[Pomars]] | est = [[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]], </br> [[Gàrdia]] | sud-est = [[Vilar de Monsenh Ancel]] | sud = [[Limós]] | sud-ouest = | ouest = [[Sant Martin de Vilareglan]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== ===Piuça=== Las atestacions ancianas son : ''Castrum Puncianum'' en [[1119]]; ''Puncianum'' en [[1134]]; ''Castrum Princiacum cum ecclesia'' en [[1162]]; ''De Punciano'' en [[1221]]; ''Castrum de Pinciano in Reddensi'' en [[1226]]; ''Castrum de Piussano'' en [[1240]]; ''Puçanum…, Pucianum'' en [[1247]]; ''Piussanum …, Piusanum…, Piucianum'' en [[1258]]; ''Castrum de Poizano'' en [[1262]]; ''Puncianum'' en [[1240]]-[[1246]]; ''Pincianum in Reddesio'' en [[1260]]; ''Puncianum in Redesio'' en [[1260]]; ''Pincianum in Redesio'' en [[1261]]; ''Piusianum'' en [[1319]]; ''Rector de Piuciano'' en [[1351]]; ''De Piniciano'' en [[1360]]; ''Piussan'' en [[1552]]; ''Piessan'' en [[1571]]; ''Pieussan'' en [[1592]]; ''L’autel de Saint-Ginieyes de Ponque, … consacré par Dalmace, archevêque de Narbonne, le 4 des ides d…'' en [[1088]]-[[1639]]; ''Pieussan le Vieil'' en [[1253]]-[[1639]]; ''Pieussan le Vieux'' en [[1639]]. La prononciacion occitana es ['piwsɔ]<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 313, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f405.item.texteImage </ref>. (notat 'Píuso'' dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]]. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Piuça'' ven del nom latin d'òme ''Pincius'', vengut ''*Pilcius'' per dissimilacion o remplaçat per ''Pilicius'' [formulacion estranha : l'evolucion ''-inc'' > ''-ilc'' es posteriora a la fixacion de l'etime], ambe'l sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 531</ref>; reculament d'accent. ===''Saint-André(-de-Villeromieu)'' (nom francés)=== Sant Andrieu (nom probable) èra una anciana rectoriá de la diocèsi de Narbona. Las fòrmas ancianas son : ''In villa quae dicitur Rescemiro, super fluvium Atacis'' en 855, ''In villa Recemiro'' en 1095, ''Villa Recimiro, in territorio Redense'' en 1097, ''Villa de Sancto Andriano'' en 1224, ''Ecclesia Sancti Andreae, in Redesio'' en 1236, ''Villa Sancti Andreae'' en 1247, ''In loco de S. Andrea, vicariae Limosi'' en 1416, ''Castrum de Sancto Andrea'' en 1416, ''Le lieu de Sainct André, en la viguerie de Limoux'' en 1413-1589, ''Sainct André de Villeréclan'', comprene ''Villeromieu'', en 1452-1589, ''Romit le Puissent, la ville de Romet'' (!) en 1503-1589, ''Au lieu de Sainct André'' en 1284-1639, ''Raysemir'' en 1639, ''Villeromier'' en 1639, ''Saint-André de Villeromieu'' en 1706, ''Saint André, château, ferme et tuilerie'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 367, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f459.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Andrieu'' representa probablament l'apòstol, mes i a tanben d'autres sants. Lo nom tradicional, latinizat en ''Recemiro'' e fòrmas semblablas (nom d'òme d'origina germanica, probablament) es estat remplaçat per lo nom de sant a mesura que lo lòc perdiá d'importància, sense completament s'oblidar; es el, que ambe l'apondi de ''Vila'', fòrma lo determinant, en patissent çaquelà de l'influéncia del nom ''romiu'' (fòrma de transicion ''Villeromier'' en 1639, ambe atraccion de la finala ''-ièr'', de ''-ariu''). Lo determinant es conegut ? ==Istòria== La comuna de ''Saint-André-de-Villeromieu'' (en francés) foguèt annexada a Piussa entre 1790 e 1794<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=26854</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11289 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Olivier Gebel de Gebhardt |Partit= sense|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Yves Cabanne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= André Riba |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]]|Identitat= Christian-Robert Bonnet|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de quadre SNCF }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Pierre Robert |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11289 |1793=650 |1800=650 |1806=635 |1821=712 |1831=754 |1836=706 |1841=708 |1846=669 |1851=440 |1856=510 |1861=509 |1866=539 |1872=523 |1876=526 |1881=550 |1886=569 |1891=605 |1896=586 |1901=617 |1906=584 |1911=531 |1921=483 |1926=502 |1931=520 |1936=511 |1946=502 |1954=504 |1962=459 |1968=458 |1975=532 |1982=697 |1990=877 |1999=906 |cassini=26854 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|289}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|289}}/12.92) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> France_-_Pieusse_-_Oratoire2.JPG|Orador. France_Pieusse_Joseph_Delteil.JPG|Ostal de Josèp Deltelh. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11289 Piussa sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] qem5ktg1q1y6wi7rp05azyj4kutwcdg 0 103002 2507236 2391881 2026-08-19T18:39:10Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507236 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Coat de Rasés | nom2 = ''Saint-Couat-du-Razès'' | imatge = St-couat-du-razes-2019_(2).jpg | descripcion = La glèisa Sant Coat a Sant Coat. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Couat-du-Razès_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11338 | cp = 11300 | cònsol = Frédéric Sadori | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0014 | longitud = 2.1106 | alt mini = 340 | alt mej = | alt maxi = 681 | km² = 6.4 |}} '''Sant/Sent Coat dels Bruèisses''' o '''Sant Coat de Rasés''' (''Saint-Couat-du-Razès'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11338.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Sant Coat de Rasés | nòrd = [[Castèlrenc]] | nòrd-èst = | èst = [[Borièja]] | sud-èst = | sud = [[Borijòla]] | sud-oèst = | oèst = [[Sant Benaset]] | nòrd-oèst = [[La Vesòla]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Sancti Cucufatis'', en latin, en 1234, ''Rector Sancti Cucufati'', en latin, en 1347, ''Locus de Sancto Cucuffato'', en latin, en 1377, ''Sainct Cougact'', en 1571, ''Sainct Cougat'', en 1594, ''Sainct Cogat'', en 1594, ''Saint Couat'', en 1781. La fòrma occitana es ''Saint-Couat-des-Breiches'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 372, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f464.item.texteImage </ref>, doncas normalament [sen ku'at ('kwat ?) dej 'brɛjʃes]. Sant Coat o Cogat (fòrma anciana encara viva en catalan, ''Sant Cugat''), ''Cucufas'' ? en latin, es un martir a [[Barcelona]] del temps de [[Dioclecian]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 593</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/7688/Saint-Cucufat.html</ref>. La question es de saber se lo determinant, per natura pejoratiu, pòt èsser considerat coma partida del nom o coma escais-nom. ===Riu Coganh (nom supausat)=== Aquel riu nais a Sant Coat e s'escampa dins Aude a [[Limós]]. Las fòrmas ancianas son ''Usque ad pontem de Cogagno'' en 1328, ''la rivière de Couain'' en 1694 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 102, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f194.item.texteImage </ref>. I a un ligam ambe'l nom de ''Coat'', ''Cogat'' ancianament, dins un sens o dins un autre (le vocable de la glèisa pòt èsser causit per cristianizar un nom local) ? La dificultat es que i aviá una localitat despareguda del nom de ''Cougain'' (nom francés fornit per [[Antòni Savartés|Savartés]]) : ''Horti loco qui dicitur ortalicia de Cogaigno'' en 1290, ''Cogounhan, alias Cojan'' en 1397-1587 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 103, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f195.item.texteImage </ref> (comprene probablament ''*Cogan''). ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11338 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Frédéric Sadori|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilbert Pons|Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= 1983 |Identitat= Léopold Bauzil |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. Entre 1801 e 1951, èra del canton d'[[Eissalabra]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=31033</ref>. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11338 |1793=211 |1800=249 |1806=244 |1821=230 |1831=285 |1836=287 |1841=266 |1846=286 |1851=266 |1856=240 |1861=242 |1866=233 |1872=224 |1876=205 |1881=196 |1886=192 |1891=171 |1896=152 |1901=146 |1906=143 |1911=144 |1921=128 |1926=115 |1931=109 |1936=95 |1946=74 |1954=85 |1962= 55 |1968= 44 |1975= 43 |1982= 56 |1990= 46 |1999= 49 |cassini=31033 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|338}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|338}}/6.4) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11338 Sant Coat sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] m7oxot3c5okmdjgtlzq98in7c4v8llf 0 103069 2507237 2391885 2026-08-19T18:51:34Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507237 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom = Sant Martin de Vilareglan | nom2 = ''Saint-Martin-de-Villereglan'' | imatge = St_Martin_de_Villeréglan.jpg | descripcion = Sant Martin vist del nòrd. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Martin-de-Villereglan (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11355 | cp = 11300 | cònsol = Pierre Bardies | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.2119 | latitud = 43.1069 | alt mini = 149 | alt mej = | alt maxi = 309 | km² = 9.38 }} '''Sant Martin de Vilareglan''' o de '''Vilareclam''' (''Saint-Martin-de-Villereglan'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11355.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Martin de Vilareclam ? | nord = [[Vilarzèl de Rasés]] | nord-est = [[Montclar (Aude)|Montclar]] | est = [[Cépia]] | sud-est = [[Piussa|Piuça]] | sud = [[Limós]] | sud-ouest = [[Gajan e Viladieus]] | ouest = [[Lauraguèl]] | nord-ouest = [[Malvièrs]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Martini de Cella'', en latin, en 1119, ''Sanctus Martinus'', en latin, en 1240-1246, ''Castrum de Sancto Martino de Villareclam in Redesio'', en latin, en 1263, ''Sanctus Martinus de Villa Reclam'', en latin, en 1319, ''Rector de Villareclani'', en latin, en 1351, ''Villa Reclain'', en 1377, ''Sainct Martin de Villerecland'', en 1552, ''Sainct Martin de Ville Reclam'', en 1571, ''Villereclant'', en 1689, ''Villegreila'', en 1771 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 405, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f497.item.texteImage </ref>. Lo nom de la comuna garda la memòria de [[Sant Martin de Tors|Sent Martin de Tors]]. Sant Martin, avesque de [[Tors]], èra un evangelizator de las Gàllias al sègle IV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 614 e 616</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/13/Saint-Martin-de-Tours.html</ref> e las parròquias que pòrtan son nom datan sovent de la Nauta [[Edat Mejana]]. ''Vilareclam'' (?) es format de l'eretièr del latin ''villa'', a l'origina « granda proprietat », puèi « vilatge » a comptar del sègle XIen <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718 e 722</ref>, e d'un nom que sembla pas un nom de persona coma de costuma, mès puslèu lo nom comun ''reclam'', qu'apareis pas dins las primièras atestacions e qu'a pas una motivacio clara. Coma lo grope ''-gl-'' se pronóncia normalament [-kl-], la grafia ''Villereglan'' s'es impausada en francés. En tot cas, aquela interpretacion es una possibilitat. L'influéncia de ''Raglan'', vila del [[País de Galas]] es pas tan probabla, nimai un nom ipotetic d'origina germanica que seriá ''*Reglan'', prononciat [re'klan] en occitan. ''Vilareclam'' es tanben un castèl, mès aquò explicariá lo nom ? == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11355 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Pierre Bardies|Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[2001]]-[[2015]], puèi departamental ([[2015]]--->, vice-president del conselh general puèi departamental }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee= 11355 |1793=196 |1800=300 |1806=336 |1821=287 |1831=340 |1836=344 |1841=357 |1846=316 |1851=305 |1856=320 |1861=294 |1866=277 |1872=308 |1876=285 |1881=284 |1886=300 |1891=293 |1896=310 |1901=322 |1906=320 |1911=308 |1921=231 |1926=265 |1931=257 |1936=284 |1946=261 |1954=242 |1962= 241 |1968= 227 |1975= 172 |1982= 190 |1990= 223 |1999= 248 |cassini=33399 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|355}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|355}}/9.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11355 Sant Martin sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gb8gw3bhmcgvx6w3ze96fejyfxpuxmd 0 103143 2507239 2391956 2026-08-19T21:17:11Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507239 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Torrelhas | nom2 = ''Tourreilles'' | imatge = Toureilles_2.jpg | descripcion = Torrelhas. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Tourreilles (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11394 | cp = 11300 | cònsol = Marie-Christine Palomino | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0230555556 | longitud = 2.17111111111 | alt mini = 252 | alt mej = 350 | alt maxi = 597 | km² = 6.29 |}} '''Torrelhas'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161001194534/http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/t.htm</ref> (benlèu ''Tourriho, Tourrilhos, Tourrelhos'' en [[nòrma mistralenca]]<ref name="Tdf">https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2226.html</ref>, ''Tourélhos'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Tourreilles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Le gentilici es benlèu '''torrelhaire -aira''' (''Tourrihaire, Tourrelhaire, -airo'' en [[nòrma mistralenca]]), mas la sorsa pòt far referéncia a un abitant d'un autre Torrelhas<ref name="Tdf"/>. L'escaisnom dels abitants es '''manja-pan-mosit''' (''Manjo-pan-móusi, Manjo-pa-mousit'' en [[grafia mistralenca]])<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1481.html</ref>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11394.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Torrelhas | nòrd = [[Ladinha d'Amont]] | nòrd-èst = [[Ladinha d'Aval]] <small>''sus un trentenat de m''</small> | èst = [[Magria]] | sud-èst = [[Ròcatalhada]] | sud = [[Borièja]] | sud-oèst = | oèst = [[Castèlrenc]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Torrelae'' en [[1049]]-[[1494]]; ''Villa de Trrellas (sic) = Torrellas'' en [[1049]]; ''Villa de Turrellas'' en [[1156]]; ''Sanctus Saturninus de Turrellis'' en [[1261]]; ''Rector de Torrellis'' en [[1351]]; ''Torelhes'' en [[1552]]; ''Thorreilhes'' en [[1571]]; ''Therillis = Thorrelles'' en [[1372]]-[[1589]]; ''Tourreilles'' en [[1594]]; ''Torrelhes'' en [[1594]]; ''Tourelles'' en [[1647]]; ''Toureilhes'' en [[1665]]; ''Tourreilles, rectorie, Saint Genest'' en [[1706]]; ''Toureille'' en [[1781]]; ''Tourélhos'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P10732364|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=448|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f540.item.texteImage}}</ref>.</br> ''Torrelhas'' ven, ambe'l sufixe [diminutiu] ''-icula'', del latin ''turris'' « torre » que designa çò mai sovent un castèl <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 681, a ''(La) Tour''</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11394 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marie-Christine Palomino |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Odile Vernier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Damien Cavaillès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. ==Demografia== {{Demografia |insee=11394 |1793=253 |1800=305 |1806=312 |1821=287 |1831=256 |1836=288 |1841=317 |1846=302 |1851=299 |1856=265 |1861=248 |1866=243 |1872=228 |1876=216 |1881=239 |1886=236 |1891=179 |1896=170 |1901=168 |1906=159 |1911=162 |1921=166 |1926=165 |1931=163 |1936=162 |1946=139 |1954=137 |1962= 121 |1968= 108 |1975= 103 |1982= 87 |1990= 98 |1999= 93 |2004=108 |cassini=37900 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|394}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|394}}/6.29) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Tourreilles, les Costes, le bas Razés.jpg|Vista panoramica de Torrelhas dempuèi las sèrras de Sant Pèire, al sud Le_retable_de_Jacques_Melair.jpg|Le retaule de Jacques Melair. Saint_Jean_à_Tourreilles.jpg|Sant Joan ? Saint_Pierre_à_Tourreilles.jpg|Sant Pèire ? </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11394 Torrelhas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 6a9tgbmgyw2cjjg39ijd9234jxy8g5j 0 103155 2507266 2387886 2026-08-20T03:51:25Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Valmigièira]] cap a [[Valmigièra]] : Títol mal escrit : la prononciacion implica Valmigièra e non pas una varianta narbonesa 2387886 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Valmigièra | nom2 = ''Valmigère'' | imatge = Valmigère.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Valmigère (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11402 | cp = 11580 | cònsol = Isabelle Fouquet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 42.9827777778 | longitud = 2.37638888889 | alt mini = 596 | alt mej = 692 | alt maxi = 926 | km² = 5.94 |}} '''Valmigièira'''<ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Valmig%C3%A8re</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (forma segon las atestacions narbonesas) o '''Valmigièra''' (forma segon la prononciacion) (''Vau-migèro'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2302.html</ref> e ''Balmigèro'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Valmigère'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Balmigèro'' de Savartés, la prononciacion es normalament {{AFI|[balmi'ʒɛɾɔ]}}. La grafia es '''Valmigièra''' (absorcion de ''i'' per ''g''), non pas ''Valmigièira'', fòrma grafica narbonesa. == Geografia == === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Valmigièra | nòrd = [[Missegre]] | nòrd-èst = [[Vilardebèla]] | èst = [[Boissa]] | sud-èst = | sud = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | sud-oèst = [[Peiròlas]] | oèst = [[Terròlas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Vallis Migieira'' en [[1360]]; ''Vallis Migeria'' en [[1377]]; ''Valmigeyra'' al [[sègle XIV]]; ''Al loc de Val Mejeyra, … Valh Mygyera'' en [[1538]]; ''Valmiger'' en [[1552]]; ''Valmiguère'' en [[1595]]; ''Balmigère'' en [[1671]]; ''Valmégère, diocèze de Narbonne'' en [[1686]]; ''Valmigère'' en [[1781]]; ''Balmigèro'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P01557826|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=XXX459|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f551.item.texteImage}}</ref>.<br> ''Valmigièra'' es format [de l'eretièr] del latin ''vallis'', « val » e de [l'eretièr] de ''*mediaria'', « val entre autras doás vals, al mièg » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 696</ref>. Lo nom es probablament d'epòca occitana o romanica, non pas latina. Tota val es mai o mens entre d'autras vals e dins aquel cas se sap pas se la val nauta, o coma, ont es lo vilatge es entre la val del riu de La Frau e la val del riu de la Galina, o entre la del riu de Borrèl e la del riu de la Galina (la coma de Valmigièra fa un angle dret ambe aquelas vals). Autrament dit, la motivacion exacta del nom es de mal precisar. Las fòrmas en ''-ièira'' semblan degudas a de fonts narbonesas. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11402 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Isabelle Fouquet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2003 |Identitat= Andrée Comte <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-valmigere.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11402 |1793=115 |1800=96 |1806=117 |1821=118 |1831=117 |1836=120 |1841=122 |1846=131 |1851=129 |1856=118 |1861=127 |1866=127 |1872=113 |1876=96 |1881=89 |1886=81 |1891=89 |1896=88 |1901=77 |1906=79 |1911=78 |1921=50 |1926=54 |1931=50 |1936=50 |1946=55 |1954=46 |1962=42 |1968=37 |1975=37 |1982=32 |1990=23 |1999=25 |2004=23 |cassini=38763 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|402}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11402 Valmigèra sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 9n72lvr3ezjlh6xgituterj3tkjjtww 0 103161 2507241 2392125 2026-08-19T21:22:45Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507241 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Verasan | nom2 = ''Véraza'' | imatge = Véraza_2.jpg | descripcion = Verasan. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11406 | cp = 11580 | cònsol = Daniel Palop | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9863888889 | longitud = 2.30666666667 | alt mini = 308 | alt mej = | alt maxi = 781 | km² = 14.66 |}} '''Verasan'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Bérazà'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Véraza'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Bérazà'' de Savartés<ref name="ASavartés"/>, la prononciacion es normalament {{AFI|[bera'za]}}. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11406.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Verasan | nòrd = [[Sant Policarpi]] | nòrd-èst = | èst = [[Terròlas]] | sud-èst = [[Peiròlas]] | sud = | sud-oèst = [[Luc d'Aude]] | oèst = [[Alet]] | nòrd-oèst = [[Limós]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Veradanum'' en [[1176]]; ''Verazanum'' en [[1234]]; ''Castrum de Verazano'' en [[1283]]; ''Verezanum'' en [[1347]]; ''Vezaranum'' en [[1377]]; ''Béraza'' en [[1671]]; ''Véraza, hameau'' en [[1807]]; ''Bérazà'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P90440141|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=462|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f554.item.texteImage}}</ref>.<br> ''Verasan'' ven d'un nom galloroman d'òme (comprene d'origina gala) ''Veratius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 705</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, https://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&pg=PA605&dq=v%C3%A9raza&hl=fr&sa=X&ei=rESOUIvQGMrptQa19YHQDw&redir_esc=y#v=onepage&q=v%C3%A9raza&f=false</ref>, o del nom gallic ''uiratios'' (= ''Viratios''), ambe la derivacion celtica en ''-ānon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 311, 371</ref>. ''Verasan'' èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Veratius'' / ''Uiratios''. == Istòria == * La comuna se creèt en 1878, del territòri d'[[Alet]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=39341</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11406 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Palop |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Noël Rouge|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee=11406 |1881=151 |1886=167 |1891=149 |1896=140 |1901=136 |1906=137 |1911=118 |1921=94 |1926=89 |1931=98 |1936=84 |1946=80 |1954=59 |1962=60 |1968=42 |1975=29 |1982=41 |1990=48 |1999=45 |2004=39 |cassini=39341 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|406}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|406}}/14.66) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11406 Verasan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gbk6xzq1i7maca2qtpr49a4hrisnysw 0 103197 2507243 2427236 2026-08-19T21:34:44Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507243 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilalonga d'Aude | nom2 = ''Villelongue-d'Aude'' | imatge = Villelongue_d'Aude_(9).jpg | descripcion = Vilalonga vist del sud. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Villelongue-d'Aude (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Region Limosenca ([[Canton de Limós|Limós]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11427 | cp = 11300 | cònsol = Marie-Claudine Laffont | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0552777778 | longitud = 2.09583333333 | alt mini = 239 | alt mej = | alt maxi = 580 | km² = 13.11 |}} '''Vilalonga (d'Aude)'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Vila-Loungo?'' en [[nòrma mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2337.html</ref> e ''Bilolóungo'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villelongue-d'Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11427.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge: Villelongue-daude-2019.jpg|thumb|left|Autra vista de Vilalonga]] === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Vilalonga d'Aude | nòrd = [[Alanha]] | nòrd-èst = [[Lopian]] | èst = | sud-èst = [[Ajac]] | sud = [[La Vesòla]] | sud-oèst = [[Cortaulin]] | oèst = [[Pontmir]] | nòrd-oèst = [[Montaut (Aude)|Montaut]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villalonga cum Sancti Felicis ecclesia'' en [[881]]; ''Cassaniae sive Villalonga'' en [[931]]; ''Villula de Villalongua in Redesio'' en [[1110]]; ''Villalonga, officialat de Lymos'' en [[1535]]; ''Villelongue'' en [[1781]]; la prononciacion occitana es ''Bilolóungo'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P14707625|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=475|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f567.item.texteImage}}</ref>.</br> ''Villa'' designa las grandas proprietats ruralas a partir del sègle IV, puèi pren pauc a pauc lo sens de « vilatge ». Lo nom es completat per l'adjectiu ''longa'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718, 409, 410</ref>. Cossí justificar un tal adjectiu ? == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11427 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marie-Claudine Laffont |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Henry Pesteil |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Régis Capdepon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Limós]]; es ara del canton de ''la Région-Limouxine'' (en francés), donc de la Region Limosenca. == Demografia == {{Demografia |insee=11427 |1793=518 |1800=531 |1806=551 |1821=502 |1831=591 |1836=580 |1841=574 |1846=560 |1851=589 |1856=520 |1861=560 |1866=506 |1872=441 |1876=501 |1881=516 |1886=536 |1891=462 |1896=426 |1901=446 |1906=402 |1911=435 |1921=432 |1926=440 |1931=429 |1936=443 |1946=396 |1954=398 |1962=365 |1968=305 |1975=260 |1982=258 |1990=286 |1999=279 |cassini=40242 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|427}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|427}}/13.11) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Villelongue-d'Aude.jpg|Vilalonga dempuèi lo Puèg dels Tres Senhors, a Alanha. Villelongue_d'Aude_(2)_école.jpg|Las escòlas, la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11427 Vilalonga sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] cq3vgot09lzmej9b21ck9wevvqpajr1 0 107070 2507200 2474514 2026-08-19T14:52:33Z Jiròni B. 12090 fichier imatge 2507200 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut | nom2 = ''Montaigut-le-Blanc'' | imatge = Château de Montaigut-le-Blanc (Creuse).jpg | descripcion = Chastel de Mont Agut | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23132 | cònsol = Alain Moreau | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1219444444 | longitud = 1.73583333333 | alt mini = 390 | alt maxi = 510 | km² = 17.23 |}} '''Montagut''', '''Mont Agut'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303194124/http://www.lemosin.net/23132.htm|títol=Montaigut-le-Blanc|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Montagut lo Blanc'''{{Bdtopoc}} (''Montaigut-le-Blanc'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon [[Xavier Lansade]], lo parlar de la comuna es lo [[lemosin (dialecte)|lemosin]]<ref name="Lemosin.net"/>. ==Geografia== ==Toponimia== ''Montagut'' ven dau latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dins lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès dau simple nom ''mont'' son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mas ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu chastèu, coma pensan los Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : cèrchan solament a donar l'impression d'un chastèu d'accès malaisit, çò que pòt èsser en contradiccion emb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò testimònia, non pas d'una intencion descriptiva, mas de la d'impressionar los enemics. == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23132 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Alain Moreau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Peynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23132 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|132}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] mxf74y2dluueg4o0ti318d32hni70d5 2507201 2507200 2026-08-19T14:53:37Z Jiròni B. 12090 Marchés 2507201 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut | nom2 = ''Montaigut-le-Blanc'' | imatge = Château de Montaigut-le-Blanc (Creuse).jpg | descripcion = Chastel de Mont Agut | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23132 | cònsol = Alain Moreau | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1219444444 | longitud = 1.73583333333 | alt mini = 390 | alt maxi = 510 | km² = 17.23 |}} '''Montagut''', '''Mont Agut'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303194124/http://www.lemosin.net/23132.htm|títol=Montaigut-le-Blanc|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Montagut lo Blanc'''{{Bdtopoc}} (''Montaigut-le-Blanc'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon [[Xavier Lansade]] e l'IEO Lemosin, lo parlar de la comuna es lo [[lemosin (dialecte)|lemosin]]<ref name="Lemosin.net"/> dins sa varietat marchesa. ==Geografia== ==Toponimia== ''Montagut'' ven dau latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dins lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès dau simple nom ''mont'' son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mas ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu chastèu, coma pensan los Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : cèrchan solament a donar l'impression d'un chastèu d'accès malaisit, çò que pòt èsser en contradiccion emb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò testimònia, non pas d'una intencion descriptiva, mas de la d'impressionar los enemics. == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23132 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Alain Moreau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Peynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23132 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|132}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 8o0tg97e30v4h702qh7clcgky52psm2 2507202 2507201 2026-08-19T14:55:22Z Jiròni B. 12090 Parlar naut-lemosin 2507202 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut | nom2 = ''Montaigut-le-Blanc'' | imatge = Château de Montaigut-le-Blanc (Creuse).jpg | descripcion = Chastel de Mont Agut | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23132 | cònsol = Alain Moreau | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1219444444 | longitud = 1.73583333333 | alt mini = 390 | alt maxi = 510 | km² = 17.23 |}} '''Montagut''', '''Mont Agut'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303194124/http://www.lemosin.net/23132.htm|títol=Montaigut-le-Blanc|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Montagut lo Blanc'''{{Bdtopoc}} (''Montaigut-le-Blanc'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon [[Xavier Lansade]] e l'IEO Lemosin, lo parlar de la comuna es lo [[lemosin (dialecte)|lemosin]]<ref name="Lemosin.net"/> dins sa varietat naut-lemosina. ==Geografia== ==Toponimia== ''Montagut'' ven dau latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dins lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès dau simple nom ''mont'' son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mas ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu chastèu, coma pensan los Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : cèrchan solament a donar l'impression d'un chastèu d'accès malaisit, çò que pòt èsser en contradiccion emb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò testimònia, non pas d'una intencion descriptiva, mas de la d'impressionar los enemics. == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23132 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Alain Moreau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Peynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23132 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|132}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 2xpl9j6yhuqg7fnwcvm6mkuov65sjsn 0 117180 2507248 1962502 2026-08-19T21:52:22Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507248 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = |imatge = Jodie Foster Césars 2011 2.jpg |talha imatge = 200px |legenda = Jodie Foster en [[París]], 2011. |nom de naissença = Alicia Christian Foster |escais= |data de naissença = [[19 de novembre]] de [[1962]] |luòc de naissença = [[Los Angeles]], [[Califòrnia]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]], productora e directora |recompensas = |imdb =0000149 }} '''Jodie Foster''', nascuda '''Alicia Christian Foster''' lo [[19 de novembre]] de [[1962]] es una actritz, productora e directora de [[cinèma]] [[Estats Units|nòrd-americana]]. Ganhèt 2 [[Oscar]]s coma melhòra actritz: lo [[1988]] amb ''The Accused'', e lo [[1991]] amb ''The Silence of the Lambs''. {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Foster, Jodie}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] [[Categoria:Naissença en 1962]] dnk0why82zo3j98gsta8mpuu3n848m6 0 117435 2507207 1822708 2026-08-19T16:01:39Z Dostojewskij 20932 [[8 d'agost]] ↦ [[18 d'agost]] 2507207 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Roman Polanski |imatge = Roman Polanski Césars 2011.jpg |talha imatge = 200px |legenda = |nom de naissença = Roman Rajmund Thierry Polański |escais= |data de naissença = [[18 d'agost]] de [[1933]] |luòc de naissença = [[París]], [[França]] |nacionalitat = {{França}}<br/>{{Polonha}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = http://www.rp-productions.com/roman2.html |activitats = [[cinèma|Realizator de cinèma]] |recompensas = |imdb =0000591 }} '''Roman Rajmund Thierry Polański''', conegut coma '''Roman Polanski''' ([[París]], [[18 d'agost]] de [[1933]]) es un director de cinèma [[Polonha|polonés]] d'origina [[França|francesa]]. durant tota la siá trajectòria es estat premiat amb nombroses prèmis, entre los que destacan un [[Oscar al melhor director|Oscar]] e un [[Glòbe d'Aur]] al melhor director. == Biografia == Nasquèt a [[París]] amb lo nom de '''Roman Rajmund Thierry Polański''', filh de paire josieu polonés e de maire d'origina russa de ascendencia familiala josieva e catolica. La familha Polanski abandonèt [[França]] lo [[1937]] e durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] foguèron internats pels nazis en lo camp de concentracion de [[Auschwitz]] ont la maire de Polanski moriguèt, mas el e lo sieu paire subrevisquèron malgrat que se tornèron pas trobar fins [[1945]]. Polanski estudièt cinematografia a [[Polonha]], concrètament dins la vila de [[Łódź]] e coneguèt ailà lo prestigiós director [[Andrzej Wajda]] qual l'animèt a seguir la siá carrièra cinematografica. Los primièrs films foguèron [[cort metratge]]s e la siá òbra mai importanta d'aquel periòde polonés es lo longa metratge ''Nóż w wodzie'' de [[1962]] lo que obtenguèt una nominacion pels prèmis [[Oscar]], dins la categoria a la melhor pellicula estrangièra. {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Polanski, Roman}} [[Categoria:Realizator francés]] [[Categoria:Realizator polonés]] [[Categoria:Naissença en 1933]] ca817nssw3gnaepptkjqru94a9gmaqo 0 117840 2507274 2215030 2026-08-20T10:03:39Z JackyM59 60827 Photograph upadted 2507274 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Surville | nomcomuna2=Surville | imatge=Église Notre-Dame-de-l'Assomption - Surville.jpg | descripcion=Église Notre-Dame de Surville | lògo= | escut== Administration == | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Coutances|Coutances]] | canton=[[Canton de La Haye-du-Puits|La Haye-du-Puits]] | insee =50586 | cp =50250 | cònsol =Maurice Roptin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= -1.64805555556 | latitud= 49.2833333333 | alt mini = 4 | alt mej = | alt maxi = 41 | km² = 7.40 }} '''Surville ''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]] administrada per lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] de la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Surville]]'''Surville'''}} {{Image label|x=0.624641434769|y=0.553439012707|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 162 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Glatigny (Marga)|Glatigny]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.475775025684|y=0.347995575275|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 215 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Rémy-des-Landes]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.60870092727|y=0.697441096417|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 337 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bretteville-sur-Ay]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.614142239522|y=0.309224443104|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 84 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Baudreville (Marga)|Baudreville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.24320469809|y=0.307208578362|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 531 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Denneville]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.947105440023|y=0.525706762438|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 410 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montgardon]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.945532252335|y=0.339012870271|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 378 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bolleville (Marga)|Bolleville]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=50586 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Maurice Roptin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=50586 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 185 |1968= 170 |1975= 185 |1982= 186 |1990= 167 |1999= 134 |2005= |2006= |2007= 192 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee =50586 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] lcov4nmqr5g2gunfx955koekja7kbky 0 119113 2507254 2496244 2026-08-19T21:58:33Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Carolina del Sud 2507254 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Eartha Kitt''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | [[File:Eartha Kitt 2007.jpg|300px]] |- !align=right|Profession: | [[Cinèma|actor de cinèma]] |- !align=right|País: | [[Estats Units d'America]] |- !align=right|Data de naissença: |[[1927]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Connecticut]] |} '''Eartha Mae Kitt''' ([[17 de genièr]] de [[1927]]), North, [[Carolina del Sud]], [[Estats Units]] – Weston, [[Connecticut]], [[25 de decembre]] de [[2008]]) foguèt una [[actritz]], e [[cantaira]] coneguda per sa participacion coma ''Catwoman'' en la seria dels ans 60 ''[[Batman (seria de television)|Batman e Robin]]''. == Biografia == Filha de maire par afro-americana, part [[Cherokees|cherokee]] e de paire blanc, participèt solament a tres episòdis de la famosa seria de television, que lo public acceptava pas ben « una Catwoman negra». [[Julie Newmar]] reprendrà lo ròtle. == Filmografia == * ''Cherrys'' (2005) * ''Instant Karma'' (2005) * ''Emperor's New Groove II'', ''The'' (2005) (V) .... Yzma * ''On the One'' (2004) * ''Holes'' (2003) .... Madame Zeroni * ''Santa Baby!'' (2001) (TV) (voice) .... Emerald * "Feast of All Saints" (2001) (mini) TV Series .... Lola Dede ** aka "''Anne Rice's The Feast of All Saints''" (2001) (mini) (USA: complete title) * ''Emperor's New Groove'', ''The'' (2000) (voice) .... Yzma * "''Wild Thornberrys'', ''The''" (1998) TV Series (voice) * ''Ill Gotten Gains'' (1997) (voice) .... The Wood * ''Harriet the Spy'' (1996) .... Agatha K. Plummer * ''[[Distracció Fatal]] (Fatal Instinct)'' (1993) .... First Trial Judge * ''[[Boomerang (pel·lícula)|Boomerang]]'' (1992) .... Lady Eloise * ''Ernest Scared Stupid'' (1991) .... Old Lady Hackmore * ''Desperately Seeking Roger'' (1991) (TV) * ''Living Doll'' (1990) * ''[[Erik, el viking]] (Erik the Viking)'' (1989) .... Freya ** aka ''Erik viking'' (1989) ([[Suècia]]) * ''Master of Dragonard Hill'' (1989) .... Naomi * ''Dragonard'' (1987) .... Naomi * ''Pink Chiquitas'', The (1987) .... Voice of Betty, the Meteor * ''Serpent Warriors'', ''The'' (1985) * ''Night on the Town'', ''A'' (1983) (TV) * ''To Kill a Cop'' (1978) (TV) .... Paula * ''Friday Foster'' (1975) .... Madame Rena * ''Lieutenant Schuster's Wife'' (1972) (TV) .... Lady * ''Up the Chastity Belt'' (1971) .... Scherazade ** aka ''Chastity Belt'', ''The'' (1971) (USA) ** aka ''Naughty Knights'' (1971) * ''All About People'' (1967) .... Narrator * ''Batman, The movie'' (1966) .... Catwoman/ Selina Kyle * ''Synanon'' (1965) .... Betty Coleman ** aka ''Get Off My Back'' (1965) * Onkel Toms Hütte (1965) (uncredited) .... Singer ** aka ''Capanna dello zio Tom'', La (1965) ([[Itàlia]]) ** aka ''Case de l'oncle Tom'', La (1965) (France) ** aka ''Cento dollari d'odio'' (1965) (Itàlia) ** aka ''Cica Tomina koliba'' (1965) (''Iugoslàvia'': Croatian title) ** aka Cry Sweet Revenge (1965) (''Austràlia'': video title) ** aka ''Uncle Tom's Cabin'' (1969) (USA) * ''Saint of Devil's Island'' (1961) ** aka ''Seventy Times Seven'' (1961) * ''Anna Lucasta'' (1959) .... Anna Lucasta * ''St. Louis Blues'' (1958) .... Gogo Germaine * ''Mark of the Hawk'', The (1958) .... Renée ** aka ''Accused'' (1958) <span data-ve-clipboard-key="0.05146386759803001-0"> </span> == Cançons mai conegudas en [[Occitània]] == * ''Where is my man?'' (1983) * ''I love men'' (1984) * ''This is my life'' (1986) * ''I don’t care'' (1986) == Bibliografia == * [https://web.archive.org/web/20081229010218/http://www.earthakitt.com/ site web oficial] {{Commonscat}} {{Autoritat}} {{ORDENA:Kitt, Eartha}} [[Categoria:actritz americana|Kitt, Eartha]] [[Categoria:Naissença en Carolina del Sud]] [[Categoria:Naissença en 1927|Kitt, Eartha]] [[Categoria:Umorista american|Kitt, Eartha]] [[Categoria:Decès en 2008]] [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:hi-NRG]] a3ksrxz7y3w4s9gbmx2iors3jobmle5 0 120335 2507256 2360699 2026-08-19T22:00:28Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Nòva York 2507256 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Lindsay Lohan |imatge = Actress Lindsay Lohan.jpg |talha imatge = 200px |legenda = Lindsay Lohan, 2006. |nom de naissença = Lindsay Lohan |escais= |data de naissença = [[2 de julhet]] de [[1986]] |luòc de naissença = [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]], [[Estats Units]] |nacionalitat = {{Estats Units}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = http://www.lindsaylohan.com |activitats = [[cinèma|Actritz de cinèma]] e [[musica|cantaira]] |recompensas = |imdb =0517820 }} '''Lindsay Lohan''' (nascuda en [[2 de julhet]] de [[1986]]) es una actritz, cantaira e modèl [[Estats Units d'America|americana]]. == Biografia == La granda de 4 filhs, nasquèt en una familha d'artistas italo-irlandeses en [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]]. La siá maire, Dinna, barava en lo grop ''Rockettes'' del ''Radio City Music Hall'' abans de sortir en fulhetons de [[television]]. Lo sieu paire, Michael, se faguèt conéisser al fulheton ''As The World Turns''. A dos fraires Michael e Dakòta, e una sòr, ''Ali Lohan''. Lindsay Lohan comencèt la siá carrièra fòrça en rodant lèu spots publicitaris a comptar de 3 ans. Forma alavetz part del ''quadre familial'' de la [[Walt Disney Pictures]] en pelliculas coma ''The Parent Trap'', ''Freaky Friday'' o mai recentament ''Herbie: Fully Loaded'' . A rodat egalament una satira sus la joenessa americana, ''Mean Girls'', qu'a agut succès als Estats Units. Lança alavetz lo sieu primièr album ''Speak'' a fins del [[2004]] e vend mai d'un milion d'exemplars als Estats Units. Trai un nòu single en octòbre del [[2005]] ''Confessions of a Broken Heart'' consacrat a lo sieu paire. Lo sieu segond album, ''A Little More Personal (raw)'' sòrt lo [[6 de decembre]] de 2005 als [[Estats Units]], se vend mens plan que lo sieu primièr album e es pas mai present en lo "Top 40" doas setmanas après la siá sortida. Lo sieu retorn dins lo cinèma, en mai del [[2006]], a la pellicula ''Just My Luck'', es loisha, amb solament un pauc mai de 38 milions de dolars de recobrament dins lo mond entièr.<ref>{{en}} [http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=justmyluck.htm Recaptacion de ''Just My Luck'' ]</ref> ==Referéncias== {{reflist}} {{Portal cinèma}} {{DEFAULTSORT:Lohan, Lindsay}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] [[Categoria:Naissença en 1986]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] dpoon9w76o7xz3h25a8t763p7zika8t 0 120593 2507258 2361321 2026-08-19T22:02:03Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Califòrnia 2507258 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Jennette McCurdy 2012.jpg|vinheta]] {{Infobox|tematica=|carta=}} '''Jennette McCurdy''' (nascuda lo [[26 de junh]] de [[1992]]) es una actritz e [[cantaire|cantaira]] [[Estats Units|americana]]. {{DEFAULTSORT:McCurdy, Jennette}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en 1992]] [[Categoria:Naissença en Califòrnia]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] igpac3clsw4b5jbsekydgixpn8m3na5 0 120595 2507259 2361324 2026-08-19T22:03:06Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507259 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Daniella Monet.jpg|vinheta]] {{Infobox|tematica=|carta=}} '''Daniella Monet''' (nascuda '''Daniella Monet Zuvic'''; lo [[1èr de març]] de [[1989]]) es una actritz, [[cantaire|cantaira]], e [[dança|dançaira]] [[Estats Units|americana]]. {{DEFAULTSORT:Monet, Daniella}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en 1989]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 0pgh1bp1ju6anx7grzn2bxqmqqc38vd 0 127270 2507128 1878815 2026-08-19T12:06:58Z Alaric 506 44932 infobox 2507128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tabera de Abajo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} d4ynof2p1uy9ddlfpz12d9i92bf3lxl 0 127271 2507129 1871825 2026-08-19T12:07:48Z Alaric 506 44932 2507129 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Tala''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 3bhg1h6i94v96bmmayjgdh1nuh5dke3 0 127272 2507131 1878851 2026-08-19T12:08:46Z Alaric 506 44932 infobox 2507131 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tamames''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} to4sa1csxu258by55relyd8ll4buw62 0 127273 2507132 1878880 2026-08-19T12:09:38Z Alaric 506 44932 infobox 2507132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tarazona de Guareña''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} owjs4vof0y035xdwi3sjvzuxdppxfr2 0 127274 2507133 1878888 2026-08-19T12:10:41Z Alaric 506 44932 infobox 2507133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tardáguila''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} szsd5n6synxvb4g3e77kufvocnoem2f 0 127275 2507134 1868118 2026-08-19T12:11:20Z Alaric 506 44932 infobox 2507134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Tejado''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 2vu9t020bvswigxsg1m4qst34r9ml9b 0 127276 2507135 1878944 2026-08-19T12:12:11Z Alaric 506 44932 infobox 2507135 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tejeda y Segoyuela''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} tbmbegau2zoo9ib5nn2xcrnf86nambo 0 127277 2507136 1878969 2026-08-19T12:13:26Z Alaric 506 44932 infobox 2507136 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tenebrón''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} aj82hax04snzdkg5kd9g1fla0whk9f1 0 127278 2507138 1878996 2026-08-19T12:14:04Z Alaric 506 44932 infobox 2507138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Terradillos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 1pmn1t51fw80nlk2uua4bs3bn2yyb96 0 127279 2507139 1879208 2026-08-19T12:14:52Z Alaric 506 44932 infobox 2507139 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Topas''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} btjg8uvbo92tbg7yddjsjwomela83uj 0 127280 2507140 1879227 2026-08-19T12:15:27Z Alaric 506 44932 infobox 2507140 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tordillos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} qokf4prkzci58v9crer92mwwkreo0mg 0 127281 2507142 1868123 2026-08-19T14:04:49Z Alaric 506 44932 infobox 2507142 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Tornadizo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} bdweofn7bc7ww8dzofrh43gx2wgecdl 0 127282 2507143 1879402 2026-08-19T14:05:24Z Alaric 506 44932 infobox 2507143 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torresmenudas''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} gmqluchglbfdkufezqcnsfi3p4alcnm 0 127283 2507144 1879440 2026-08-19T14:05:52Z Alaric 506 44932 infobox 2507144 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Trabanca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 2kjj3ngfx8oyzts6qi2a1auzz4zn6no 0 127284 2507145 1879494 2026-08-19T14:06:29Z Alaric 506 44932 infobox 2507145 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Tremedal de Tormes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} mnu901spx80iwsxzyts3pyh4y0z7tdt 0 127285 2507146 1883029 2026-08-19T14:07:14Z Alaric 506 44932 infobox 2507146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdecarros''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} a27gtacp8cabj8fhr9mk3p9t4eytp4q 0 127286 2507147 1879886 2026-08-19T14:07:45Z Alaric 506 44932 infobox 2507147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdefuentes de Sangusín''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} bo7i0aad78mq7yeh8g8v1z7istphcc9 0 127287 2507148 1879890 2026-08-19T14:08:13Z Alaric 506 44932 infobox 2507148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdehijaderos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} kjla6g9bph8ctxnk1s4e9bmz8u7rvlw 0 127288 2507149 1879894 2026-08-19T14:08:38Z Alaric 506 44932 infobox 2507149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdelacasa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} e9znplf5npmam68oljtr3iid8wfsxjx 0 127289 2507150 1879896 2026-08-19T14:08:57Z Alaric 506 44932 2507150 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdelageve''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 8h6ok5rzeyk5gl7lolnng9uli6z8m4h 0 127290 2507151 1879902 2026-08-19T14:09:36Z Alaric 506 44932 infobox 2507151 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdelosa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} gdzacql4niabb21s4i71yy6mbz4np1k 0 127291 2507152 1879911 2026-08-19T14:10:35Z Alaric 506 44932 infobox 2507152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdemierque''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} rk2lxhs9oxsai9jg5zzmjhpu36bsicl 0 127292 2507153 1879940 2026-08-19T14:11:04Z Alaric 506 44932 infobox 2507153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valderrodrigo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 5iprt7tetoy3q84gir5355o0ds0w3z7 0 127293 2507154 1879960 2026-08-19T14:11:32Z Alaric 506 44932 infobox 2507154 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valdunciel''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} a0t2sbmg6vnhratvfb6o7vwv5bsqgl1 0 127294 2507155 1879980 2026-08-19T14:12:22Z Alaric 506 44932 infobox 2507155 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valero''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} saoqk7xplyvry16sl5qr1uuszampgba 0 127295 2507156 1880035 2026-08-19T14:12:53Z Alaric 506 44932 infobox 2507156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vallejera de Riofrío''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} mjfi1hflzzbcp8m56bdk14lp75jbcns 0 127296 2507157 1880065 2026-08-19T14:13:23Z Alaric 506 44932 infobox 2507157 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valsalabroso''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 3cpm8rb2wgm1w98b0tuiq5quvz4rwkg 0 127297 2507158 1880086 2026-08-19T14:13:47Z Alaric 506 44932 infobox 2507158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valverde de Valdelacasa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} lrtk7axryfpzg7edznvm9exxw3rsgvj 0 127298 2507159 1880094 2026-08-19T14:14:28Z Alaric 506 44932 infobox 2507159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Valverdón''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 5u0pumx04lh9w8v2cgwwdfzfz1yqkc0 0 127299 2507160 2248549 2026-08-19T14:15:40Z Alaric 506 44932 infobox 2507160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }}} '''Vecinos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 1qs6vx5q4cfibqb2mcuvyo56nzzj58m 0 127300 2507161 1880166 2026-08-19T14:16:18Z Alaric 506 44932 infobox 2507161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vega de Tirados''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} cz9ignyslqxyorthaaskhk1zywdlwfq 0 127301 2507162 2167505 2026-08-19T14:16:53Z Alaric 506 44932 infobox 2507162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:SA-Las Veguillas panorámica.jpg|thumb]] '''Las Veguillas''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} mcpq1wl89qcrrh71fe16bt9hyxp68vu 0 127302 2507163 1871855 2026-08-19T14:17:23Z Alaric 506 44932 infobox 2507163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vellés''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} q0ldiqowhzpk1o7d7ouot2qdtov67gi 0 127303 2507164 2138818 2026-08-19T14:17:56Z Alaric 506 44932 infobox 2507164 wikitext text/x-wiki {{omon|Ventosa (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ventosa del Río Almar''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 06pg2o0ly6awh2nu705i8vqg16dusli 0 127304 2507165 1871874 2026-08-19T14:18:53Z Alaric 506 44932 infobox 2507165 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vídola''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} m33d3hyvugzz846snxavp7o2wi1tszz 0 127305 2507166 2248557 2026-08-19T14:19:19Z Alaric 506 44932 infobox 2507166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villaflores''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} t0qu75d7f162u0hzdddiq1rdv4ji3zw 0 127306 2507167 1880478 2026-08-19T14:19:50Z Alaric 506 44932 infobox 2507167 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villagonzalo de Tormes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 7oda0763dgbblmwqyg6ogazdrwgtmw1 0 127307 2507168 1880500 2026-08-19T14:20:19Z Alaric 506 44932 infobox 2507168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villalba de los Llanos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 9pko4ww9ose9ugcvthgkx8qxviw0xy7 0 127308 2507169 1883031 2026-08-19T14:21:38Z Alaric 506 44932 infobox 2507169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villamayor''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 1i2t00tclfxqqkqv862zfvdlynaykc2 0 127309 2507170 1880631 2026-08-19T14:22:09Z Alaric 506 44932 infobox 2507170 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villanueva del Conde''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} putekm3g7e4pr07f2ebvrqmzdyec0ii 0 127310 2507171 1880653 2026-08-19T14:22:35Z Alaric 506 44932 infobox 2507171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de Argañán''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} r3xkwf82gcjx3wxqk84y85asdn61cmj 0 127311 2507172 1880655 2026-08-19T14:23:08Z Alaric 506 44932 infobox 2507172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de Ciervo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 24ms97d60zasd8gp70k7xx5irggo6b8 0 127312 2507173 1880660 2026-08-19T14:23:41Z Alaric 506 44932 infobox 2507173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de Gallimazo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} dvirpg005ggyca4n4eztfciou4vwh9q 0 127313 2507174 1880669 2026-08-19T14:24:04Z Alaric 506 44932 infobox 2507174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de la Yegua''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} fw7cbsebag2rwtxb60testjmxyh9mqg 0 127314 2507175 1880663 2026-08-19T14:24:33Z Alaric 506 44932 infobox 2507175 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de Peralonso''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} svz60uwpph44hx2g5qpyr5z0se8lqz5 0 127315 2507176 1880666 2026-08-19T14:25:06Z Alaric 506 44932 infobox 2507176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villar de Samaniego''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} lnrg1ah26rqelb5oa5377huk3ltq9aj 0 127316 2507177 1880703 2026-08-19T14:25:48Z Alaric 506 44932 infobox 2507177 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villares de la Reina''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} d8rdrf30gw6lkvcqt5hmpnd831iz8gk 0 127317 2507178 2177499 2026-08-19T14:26:17Z Alaric 506 44932 infobox 2507178 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villares de Yeltes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 0vi8b38lo619am5ekmvhbxle9b5cf4c 0 127318 2507179 1880708 2026-08-19T14:26:47Z Alaric 506 44932 infobox 2507179 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villarino de los Aires''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} eiet0c4zjf5bnng48237fiufz400r41 0 127319 2507180 1883157 2026-08-19T14:27:31Z Alaric 506 44932 infobox 2507180 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villarmayor''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 40oregyirdg8gcrcnl54psxtix0enb3 0 127320 2507181 1880713 2026-08-19T14:28:15Z Alaric 506 44932 infobox 2507181 wikitext text/x-wiki {{{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villarmuerto''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} arsqjby63kv7g48oey413g4e1oxv5z1 0 127321 2507182 1880741 2026-08-19T14:28:50Z Alaric 506 44932 infobox 2507182 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villasbuenas''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} oo3htgckyiozzkgnim6afsnldo9fbdm 0 127322 2507183 1880743 2026-08-19T14:29:23Z Alaric 506 44932 infobox 2507183 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villasdardo''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} nk7bh0jgiw7s4q09xx8aa90b0caetts 0 127323 2507184 1880748 2026-08-19T14:30:02Z Alaric 506 44932 infobox 2507184 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villaseco de los Gamitos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} nzczz5new09zmbcnqal94k67g88ikn7 0 127324 2507185 1880749 2026-08-19T14:30:33Z Alaric 506 44932 infobox 2507185 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villaseco de los Reyes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 6rdmj8ayrzq1dn6tyl9l6flz0g2mc1d 0 127325 2507186 1880755 2026-08-19T14:31:04Z Alaric 506 44932 infobox 2507186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villasrubias''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} dytujgi8phkf6zrgw6qyuk14g82ndny 0 127326 2507187 1880774 2026-08-19T14:31:33Z Alaric 506 44932 infobox 2507187 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villaverde de Guareña''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} jsp49f5cnaj5b3oil6vpre9gyhtfvpu 0 127327 2507188 1880787 2026-08-19T14:32:05Z Alaric 506 44932 infobox 2507188 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villavieja de Yeltes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} s69aaflcsbly038yl7z2eurz77nra3s 0 127328 2507189 1883156 2026-08-19T14:33:01Z Alaric 506 44932 infobox 2507189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villoria''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 9yvc5n8znzcms1h0wjt09mzwnvr0u4d 0 127329 2507190 1880817 2026-08-19T14:34:08Z Alaric 506 44932 infobox 2507190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villoruela''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} bmn96cm32rvc8sz69lkax4jn5672m0x 0 127330 2507191 1880826 2026-08-19T14:34:45Z Alaric 506 44932 infobox 2507191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilvestre''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} io9rsoy5eugb1lgeoqq57h4alr8a0s3 0 127331 2507192 1880888 2026-08-19T14:35:33Z Alaric 506 44932 infobox 2507192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vitigudino''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} gde1fzcbwxgnbpppc7vlhw8gtlft06s 0 127332 2507193 1833255 2026-08-19T14:36:04Z Alaric 506 44932 infobox 2507193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Yecla de Yeltes''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 2gjqbg4eueenra16born7jlamxkjedn 0 127333 2507194 1833256 2026-08-19T14:36:47Z Alaric 506 44932 infobox 2507194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Zamarra''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 85ksqvf66hv4w3ch5huoeydyo5wjduh 0 127334 2507195 1833257 2026-08-19T14:37:17Z Alaric 506 44932 infobox 2507195 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Zamayón''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} eemaboa4f4karjyelracnrkfoj7zftv 0 127335 2507196 1833258 2026-08-19T14:37:41Z Alaric 506 44932 infobox 2507196 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Zarapicos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} bpd338w0lqpbq3jrx9esrsoo1p8khhi 0 127336 2507197 1871880 2026-08-19T14:38:07Z Alaric 506 44932 infobox 2507197 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Zarza de Pumareda''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} 3fi3oh22mla8t7kpp1beeda49zvpys3 0 127337 2507198 2293402 2026-08-19T14:39:15Z Alaric 506 44932 infobox 2507198 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Zorita de la Frontera 54.jpg|vinheta]] '''Zorita de la Frontera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Salamanca (província)|Salamanca]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha e Leon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|37}} n2fhhb4l1ios3kqvg6t28jpar7sx5mj 0 130266 2507262 2358743 2026-08-19T22:05:31Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Nòva York 2507262 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:DonnaPescow.JPG|vinheta]] {{Esbòs actor}} '''Donna Pescow''' ([[Brooklyn]], [[Nòva York]], [[24 de març]] de 1954) es una actritz e realizatritz [[Estats Units d'America|americana]]. {{ORDENA:Pescow, Donna}} [[Categoria:Actritz americana|Pescow, Donna]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] [[Categoria:Naissença en 1954]] 1wcz3z8aw1jqv16k2iurocelf3dklzs 0 130908 2507257 2071164 2026-08-19T22:01:29Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Nòva York 2507257 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Rose Marie.jpg|vinheta]] {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Rose Marie|Rose Marie Mazzetta]] ([[1923]] – [[2017]]) foguèt una actritz [[Estats Units d'America|americana]] . {{ORDENA:Marie, Rose}} [[Categoria:Naissença en 1923|Marie, Rose]] [[Categoria:Decès en 2017|Marie, Rose]] [[Categoria:Actritz americana|Marie, Rose]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] tlojemi23bzg9w2ka5qehutisgteur6 0 137993 2507264 2361319 2026-08-19T22:39:33Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507264 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Miranda Cosgrove 2, 2013.jpg|vinheta]] {{Infobox|tematica=|carta=}} '''Miranda Cosgrove''' (nascuda lo [[14 de mai]] de [[1993]]) es una actritz e [[cantaire|cantaira]] [[Estats Units|americana]]. {{DEFAULTSORT:Cosgrove, Miranda}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en 1993]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] si2cj1eslqdo6wneiy41eq4xibz6ijy 0 146750 2507249 2361318 2026-08-19T21:53:49Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Nòva Jersei 2507249 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Elizabeth Gillies 2012.jpg|vinheta]] {{Infobox|tematica=|carta=}} '''Elizabeth Gillies''' (nascuda lo [[26 de julhet]] de [[1993]]) es una actritz, [[cantaire|cantaira]], e [[dança|dançaira]] [[Estats Units|americana]]. {{DEFAULTSORT:Gillies, Elizabeth}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Nòva Jersei]] [[Categoria:Naissença en 1993]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 6orzvtjfgrw2ywuah6cx3sk10s7joex 0 146751 2507253 2373878 2026-08-19T21:57:31Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Florida 2507253 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} [[Fichièr:Victoria Justice & Madison Justice (cropped).png|thumb|Victoria Justice]] '''Victoria Justice''' (nascuda lo [[19 de febrièr]] de [[1993]]) es una actritz, [[cantaire|cantaira]], e [[dança|dançaira]] [[Estats Units|americana]]. {{DEFAULTSORT:Justice, Victoria}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Florida]] [[Categoria:Naissença en 1993]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] ogyc06xn13hijy2ig2e7naelc2wv762 0 154062 2507222 2078598 2026-08-19T17:05:42Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507222 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}[[Fichièr:Christina Applegate 2012.jpg|thumb]] {{Esbòs actor}} '''Christina Applegate''' ([[Los Angeles]], [[25 de novembre]] de [[1971]]) es una actora [[Estats Units d'America|americana]] de [[cinèma]]. {{ORDENA:Applegate, Christina}} [[Categoria:Naissença en 1971]] [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] 2j0wtqvkutsunrtdnr3s2eq9k2lycip 0 155095 2507238 2454032 2026-08-19T19:43:39Z Rotondus 32520 /* Bibliografia */ 2507238 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[File:BnF ms. 12473 fol. 73 - Gui d'Ussel (1).jpg|thumb|upright|Son nom es "Gui duisel" d'après aquesta miniatura.]] [[File:BnF ms. 854 fol. 89v - Gui d'Ussel (1).jpg|thumb|upright|Gui representat coma un cavalièr en armadura.]] '''Gui d'Ussèl''' ([[floruit|fl.]][[1195]]-[[1209]]<ref name="Aubrey16">Aubrey, 16.</ref>) foguèt un [[trobador]], [[chivalier]] e [[chanonge]] [[Lemosin (Occitània)|lemosin]] dau sègle XIII e un dels quatre trobadors d'[[Ussèl (Corresa)|Ussèl]], embe sos fraires [[Eble d'Ussèl|Eble]] e [[Pèire d'Ussèl|Pèire]], e son cosin [[Elias d'Ussèl|Elias]]. ==Biografia== Vint de sas poesias an subreviscudas: uèit ''[[canso]]s'', doas ''[[pastorèla (poèma)|pastorèla]]s'', doas ''[[cobla (canso)|coblas]]'', uèit ''[[tenso]]s'', e un ''[[partiment|partimen]]'' amb [[Maria de Ventadorn]].<ref>Gaunt and Kay, 284.</ref> Demòran quatre melodias de sas ''cansos''.<ref>Perrin, 323.</ref> Cantat de las damas ''Margarida d'[[Aubuçon]]''<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Aubussoun Tresaur dau Felibritge]: ''Margarido d'Aubussoun'', en [[nòrma mistralenca]]</ref> e ''la comtessa de Montferrand''<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Mountferrand Tresaur dau Felibritge]: ''La coumtesso de Mount-Ferrand'', en [[nòrma mistralenca]]</ref>. A causa de son estat eclesiastic, [[Pèire de Castèlnòu]], legat del Papa Innocenci III li faguèt fin finala jurar vèrs [[1209]] de renonciar a compausar, çò que sembla aver fach.<ref name="Aubrey16"/> {{Traduccion|en}} ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Bibliografia== *Aubrey, Elizabeth. ''The Music of the Troubadours''. Indiana University Press, 1996. {{ISBN|0-253-21389-4}}. *Egan, Margarita, ed. and trans. ''The Vidas of the Troubadours''. New York: Garland, 1984. {{ISBN|0-8240-9437-9}}. *Gaunt, Simon, and Kay, Sarah, edd. ''The Troubadours: An Introduction''. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. {{ISBN|0-521-57473-0}}. *Perrin, Robert H. "Descant and Troubadour Melodies: A Problem in Terms." ''Journal of the American Musicological Society'', '''16''':3, (Autumn, 1963), pp.&nbsp;313&ndash;324. {{Multibendèl|Portal Lemosin|Portal trobar|Portal Crosada dels albigeses}} {{Autoritats}} {{CLEDETRI:Ussel, Gui d'}} [[Categoria:Trobador lemosin dau segle XIII]] [[Categoria:Personalitat de la Crosada dels Albigeses]] [[Categoria:Chanonge-còmte de Briude]] [[Categoria:Chanonge lemosin]] [[Categoria:Religiós catolic lemosin]] [[Categoria:Chivalier lemosin]] h3hy8c36lr2p1tavy8m8pm8l13vtypm 0 162758 2507231 2373505 2026-08-19T17:37:14Z Dostojewskij 20932 Fichièr:Candy Clark in Handle with Care.jpg 2507231 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Candy Clark in Handle with Care.jpg|thumb|Candy Clark (1977)]] '''Candace June Clark''', mai coneguda coma '''Candy Clark''' ([[Norman]], [[Oklahoma]], [[20 de junh]] de [[1947]]) es una actritz [[Estats Units|americana]]. Es coneguda mai que mai per son ròtle de Debbie Dunham dins lo film de 1973 ''[[American Graffiti]]''. {{ORDENA:Clark, Candy}} [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença en Oklahoma]] [[Categoria:Naissença en 1947]] l4gqqco4im824mp4we60rzp0r01p6h2 0 166239 2507240 2505700 2026-08-19T21:19:34Z Joaquim Link 17065 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:"Cataloniae Principatus novissima et accurata descriptio" (1608 o 1612).jpg]] → [[File:Cataloniae Principatus novissima et accurata descriptio (1608 o 1612).jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · Per treure les cometes i harmonitzar el nom amb la imatge Cataloniae Principatus novissima et accurata descriptio (1612).jpg 2507240 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ancian país |carta= | nom=Republica Catalana | p1= | bandièra_p1= | p2= | bandièra_p2= | p3= | bandièra_p3= | p4= | bandièra_p4= | s1= | bandièra_s1= | s2= | bandièra_s2= | s3= | bandièra_s3= | s4= | bandièra_s4= | annada debuta=[[1641]], [[1873]], [[1931]], [[1934]], [[2017]] | annada fin= | bandièra=bandièra | ligam bandièra=[[Fichièr:Flag of Catalonia.svg|125px|Bandièra de Catalonha]] | blason=blason | ligam blason=[[Fichièr:Seal of the Generalitat of Catalonia.svg|75px|Escut de Catalonha]] | mapa=[[File:Cataloniae Principatus novissima et accurata descriptio (1608 o 1612).jpg|250px]] | govèrn= | capitala=[[Barcelona]] | creacion= | dissolucion= | superfícia= | populacion= }} La '''Republica Catalana''', es una de las denominacions que prenguèt [[Catalonha]] long de l'istòria quora s'es proclamat subjècte juridic e politic sobeiran jos forma d'[[estat]]. Es l'objectiu simbolic de la luta politica d'una part del [[independentisme catalan|movement independentista catalan]]. Es estat proclamada, en maitas ocasions: * Al [[sègle XVII]] pels [[Braços Generals]] presidits per [[Pau Claris]] en l'an [[1641]] * Durant lo [[sègle XIX]] per [[Napoleon Bonaparte]] en l'an [[1810]] e tanben en l'an [[1873]] per [[Baldomer Lostau]] * Durant lo [[sègle XX]] per [[Francesc Macià]] en l'an [[1931]] e per [[Lluís Companys]], que en [[1934]] proclamèt [[Faits del sièis d'octobre|l'Estat Catalan]]. * En [[2017]] pel [[President de la Generalitat de Catalunya|President de la Generalitat]] [[Carles Puigdemont]] après lo [[Referendum sus l'independéncia de Catalonha]], e mai que la suspende immediatament per tal de permetre una mediacion internacionala. Posteriorament, lo [[27 d'octobre]], lo [[Parlament de Catalonha]] proclamèt la [[Republica]].<ref>[https://www.ara.cat/politica/DIRECTE-Parlament-propostes-resolucio-respondre_0_1895210574.html El Parlament declara la independència (Ara.cat)]</ref> ===Referéncia=== <references /> [[Categoria:Istòria de Catalonha]] bmf6q5k57fgt0h9dm80n71wcwxanvt8 0 167746 2507130 2482047 2026-08-19T12:08:34Z ~2026-45297-94 64894 /* */ 2507130 wikitext text/x-wiki [[Imatge:France Overseas Departments.svg|vinheta|upright=3|{{legenda|#0066cc|Departaments e regions d'otramar.}}]] Un '''departament e region d'otramar''' (en [[francés]]: ''département et région d'outremer''; acronim: '''DROM''') es un territòri de [[França]] qui constituís a l'encòp un [[departament francés|departament]] (DOM) e una [[region francesa|region]] (ROM) d'otramer. Aqueste estatut concernís la [[Guadalope]], la [[Guaiana Francesa]], la [[Martinica]], [[Maiòta]] e la [[Reünion]]. Los departaments e regions d'otramer son regís per l'article 73 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] de la [[Cinquena Republica Francesa|Cinquena Republica]]<span></span>: las leis e reglaments aplicables en [[França metropolitana]] i son aplicables de plen drech mas d'adaptacions son possiblas. Se destrian de las [[collectivitat d'otramar|collectivitats d'otramar]] dotadas d'estatuts especifics. Al vejaire l'[[Union Europèa|Union europèa]], los departaments e regions d'otramar son de [[Region ultraperiferica|regions ultraperifericas]]<ref>{{lien web|auteur=[[Conseil européen]]|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/fr/12/st00/st00112.fr12.pdf|titre=Décision du Conseil européen modifiant le statut à l'égard de l'Union européenne de Mayotte &#91;EUCO 112/12&#93;|site=[[Europa (portail web)|europa.eu]]|pages totales=6|id=MayotteRUP|date=12 juin 2012}}.</ref>. == Istòria == [[Fichièr:1742_Covens_and_Mortier_Map_of_Martinique_-_Geographicus_-_Martinique-covensmortier-1742.jpg|vinheta|Mapa de la [[Martinica]] de [[1742]].]] La [[Guadalope]], la [[Martinica]], la [[Guaiana]] e [[Reünion|La Reünion]] son eissuidas del [[primièr empèri colonial francés]]<span></span>: aquestas illas son colonizadas per la [[França]] dins lo [[sègle XVII]] e venon d'economias de plantacion repausant subretot sus l'[[esclavatge]] fins a son abolicion en 1848. Après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], alara que l'estatut de l'empèri colonial francés evolua, Aquestas quatre ancianas colonias venon de [[Departament francés|departements]] per la lei del 19 de març de 1946. Aquesta departamentalizacion significa l'integracion complèta de las illas a la [[França|Republica francesa]] que las leis e decrets aplicats en [[França metropolitana|metropòmi]] i venon aplicables, pasmens se de particularitats demoran<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=LEGITEXT000006068018 Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;46-451 du 19 mars 1946].</ref>. Los governaires colonials son remplaçats per de prefècte dependants del ministèri de l'Interior. La Constitucion de la Quatrena Republica confirma l'existéncia dels departaments d'otramar. La lei del 27 d'octobre de 1946 sus la composicion e l'eleccion de l'Assemblada de l'[[Union francesa]] ne dona la lista que comprend alara, en mai de la [[Guadalope|Guadalopa]], la [[Martinica]], la [[Guaiana|Guaian]] e [[Reünion|La Reünion]], los [[Departement francés d'Argeria|departements franceses d'Argeria]]<ref>{{lien web|url=https://lexpol.cloud.pf/document.php?document=188589&deb=484&fin=486&titre=TG9pIG7CsCA0Ni0yMzg1IGR1IDI3LzEwLzE5NDY=|site=lexpol.cloud.pf|titre=Loi {{n°}}46-2385 du 27octobre 1946 sur la composition et l'élection de l'Assemblée de l'Union française|consulté le=17 août 2016}}.</ref>. Aquestes, creats en [[1848]] après conquista de l'Argeria per la França, son alara al nombre de tres. Passant a quatre puèi a quinze e a tretze entre 1955 e 1958 abans de desparéisser amb l'[[Guèrra d'Argeria|independéncia de l'Argeria]] en [[1962]]. [[Fichièr:Champdecannesasucre.jpg|vinheta|Camp de [[Cana de sucre|canas de sucre]] en [[Guadalope]].]] La [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] de la [[Cinquena Republica Francesa|Cinquena Republica]] adoptada en [[1958]] prevei, dins son article 73 que « Lo regim legislatiu e l’organizacion administrativa dels departaments d’Otramar pòdon far l’objècte de mesuras d’adaptacions necessitadas per lor situacion particulara. » En [[1976]], lo territòri d'otramar de [[Sant Pèire e Miquelon]], tanben eritat del primièr empèri colonial, ven lo cinquen departament d'otramar<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000684772&fastPos=13&fastReqId=599534999&categorieLien=id&oldAction=rechTexte Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;76-664 du 19 juillet 1976 relative à l’organisation de Saint-Pierre-et-Miquelon].</ref> abans de venir una collectivitat territoriala d'estatut particular en [[1985]]<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000693671&categorieLien=id Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;85-595 du 11 juin 1985 relative au statut de l'archipel de Saint-Pierre-et-Miquelon].</ref>. En [[1982]], dins l'encastre del procediment de [[Descentralizacion en França|decentralizacion]], las [[Region francesa|regions]] prenon lo reng de collectivitat territoriala tot coma los departaments. Una let prevei alara que dins los departaments d'otramar, lo [[Conselh departamental (França)|conselh general]] e lo [[Conselh regional (França)|conselh regional]] fusonen en una assemblada unica elegida al [[Proporcionala|vòte proporcional]] mas aqueste tèxte es censurat pel [[Conselh Constitucional (França)|Conselh constitucional]] jutjant que, segon la Constitucion, « l'estatut dels departaments d'otramar deu èsser lo mèsme qu'aqueste dels departaments metropolitans »<ref>{{lien web|url=www.conseil-constitutionnel.fr/decision/1982/82147dc.htm|site=conseil-constitutionnel.fr|titre=Décision {{n°}}82-147 DC du 2 décembre 1982}}.</ref>. Una novèla lei es alara adoptada, fasent de la Guadalopa, de la Guaiana, de la Martinica e de La Reünion de regions monodepartamentalas ont existisson un conselh general e un conselh regional, amb cadun de competéncias diferentas<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000704428&dateTexte=19830101 Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;82-1171 du 31 décembre 1982 portant organisation des régions de Guadeloupe, de Guyane, de Martinique et de La Réunion].</ref>. En [[2003]], una revision de l'article 73 de la Constitucion acaba amb aquesta complexitat e dona la possibilitat de crea« una collectivitat se substituissent a un departament e una region d'otramar » o « una assemblada deliberanta unica per ambedoas collectivitats » a condicion qu'aqueste projècte siá validat per référendum dins lo quita territòri<ref>{{lien web|url=http://www.vie-publique.fr/decouverte-institutions/institutions/collectivites-territoriales/categories-collectivites-territoriales/que-sont-departements-regions-outre-mer.html|site=[[vie-publique.fr]]|titre=Que sont les départements et régions d'outre-mer ?|consulté le=17 août 2016}}.</ref>. Es aquesta opcion de la [[collectivitat territoriala unica]] qu'es retenguda en [[2011]] après que los Maoreses votèron per la departamentalizacion. [[Maiòta|Maïota]], territòri crompat per la [[França]] al sègle XIX es ligat al territòri de las Comòras de [[1946]] a l'independéncia de las [[Comòras]] en [[1975]], èra primièr una collectivitat territoriale d'estatut particular<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000522252&categorieLien=id Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;76-1212 du 24 décembre 1976 relative à l'organisation de Mayotte].</ref> venguda « collectivitat departementala » en 2001<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnTexteDeJorf?numjo=INTX0000187L Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;2001-616 du 11 juillet 2001 relative à Mayotte].</ref>. En [[2007]], las comunas insulàrias de [[Sant Bartomieu (illa)|Sant Bartomieu]] e [[Collectivitat de Sant Martin|Sant Martin]] se desligan de la [[Guadalope|Guadalopa]] per venir de collectivitats d'otramar. En [[2016]], la [[Guaiana]] e la [[Martinica]] venon a lor torn de las [[Collectivitat territoriala unica|collectivitats territorialas unicas]]. == Lista == === Departaments e regions d'otramar actuals === {| class="wikitable centre sortable" style="width: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="2" scope="col" | Nom ! scope="col" | Còdi INSEE ! scope="col" | Departamentalization ! scope="col" | Cap-luòc ! scope="col" | Superfícia ! scope="col" | Populacion ! scope="col" | Subdivisions ! scope="col" | Fus orari<ref>Les DROM n'observent pas l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Heure_d%27%C3%A9t%C3%A9 heure d'été]. Leur décalage horaire avec la France métropolitaine n'est donc pas constant toute l'année.</ref> ! scope="col" | Conselh departemental ! scope="col" | Conselh regional |- |[[Guadalope]] |[[Fichièr:Département_971_in_France_(-mini_map)_(zoom).svg|100x100px]] |971 |1946 |[[Basse-Terre]] |1 629&nbsp;km² |402 119 |Arrondiments, cantons, [[Comunas de Guadalope|comunas]] |UTC-4 |Conselh departamental de la Guadalope |Conselh regional de la Guadalope |- |[[Martinica]] |[[Fichièr:Département_972_in_France_(-mini_map)_(zoom).svg|100x100px]] |972 |1946 |[[Fort-de-France]] |1 128&nbsp;km² |385 551 |Arrondiments, [[Comunas de Martinica|comunas]] |UTC-4 | colspan="2" |Assemblada de Martinica |- |[[Guaiana]] |[[Fichièr:Département_973_in_France_(-mini_map).svg|100x100px]] |973 |1946 |[[Cayenne]] |86 504&nbsp;km² |259 865 |Arrondiments, [[Comunas de Guaiana|comunas]] |UTC-3 | colspan="2" |Assemblada de Guaiana |- |[[Reünion|La Reünion]] |[[Fichièr:Département_974_in_France_(-mini_map)_(zoom).svg|100x100px]] |974 |1946 |[[Saint-Denis (Reünion)|Saint-Denis]] |2 512&nbsp;km² |835 103 |Arrondiments, cantons, comunas |UTC+4 |Conselh departamental de La Reünion |Conselh regional de La Reünion |- |[[Maiòta]] |[[Fichièr:Département_976_in_France_(-mini_map)_(zoom).svg|100x100px]] |976 |2011 |[[Dzaodzi|Dzaoudzi]] (''[[de jure]]'')<ref>Le [//fr.wikipedia.org/wiki/Conseil_d%C3%A9partemental_de_Mayotte conseil départemental] et l'[//fr.wikipedia.org/wiki/H%C3%B4tel_de_pr%C3%A9fecture_de_Mayotte hôtel de préfecture] sont à [//fr.wikipedia.org/wiki/Mamoudzou Mamoudzou].</ref> |374&nbsp;km² |256 518 |Cantons, comunas |UTC+3 | colspan="2" |Conselh departamental de Maïòta |} === Ancians departaments d'otramar === {| class="wikitable centre sortable" style="width: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="2" scope="col" | Nom ! scope="col" | Còdi INSEE ! scope="col" | Cap-luòc ! scope="col" | Creacion ! scope="col" | Disparicion ! scope="col" | Rason |- |Argièr |[[Fichièr:Département_d'Alger_1962.PNG|100x100px]] |91 / 9A |[[Argièr]] |1848 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Oran |[[Fichièr:Département_d'Oran_1962.PNG|100x100px]] |92 / 9G |[[Oran]] |1848 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Constantina |[[Fichièr:Département_de_Constantine_1962.PNG|100x100px]] |93 / 9D |[[Constantina]] |1848 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Bòna |[[Fichièr:Département_de_Bône_1962.PNG|100x100px]] |99 / 9C |Bòna |1955 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Batna |[[Fichièr:Département_de_Batna_1962.PNG|100x100px]] |9B |Batna |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Medèa |[[Fichièr:Département_de_Médéa_1962.PNG|100x100px]] |9E |Medèa |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Mostaganèm |[[Fichièr:Département_de_Mostaganem_1962.PNG|100x100px]] |9F |Mostaganèm |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Indeprendéncia d'Argeria]] |- |Orleansvila |[[Fichièr:Département_d'Orléansville_1962.PNG|100x100px]] |9H |Orleansvila |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Setif |[[Fichièr:Département_de_Sétif_1962.PNG|100x100px]] |9J |Setif |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Indeprendéncia d'Argeria]] |- |Tiaret |[[Fichièr:Département_de_Tiaret_1962.PNG|100x100px]] |9K |Tiaret |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Tizi-Ozo |[[Fichièr:Département_de_Tizi_Ouzou_1962.PNG|100x100px]] |9L |Tizi-Ozo |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Tlemcèn |[[Fichièr:Département_de_Tlemcen_1962.PNG|100x100px]] |9M |Tlemcèn |1957 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Aumala | |9M |Aumala |1958 |1959 |Partejat entre los departaments de Medèa e Batna |- |Bogia | |9P |Bogia |1958 |1959 |Partejat entre los departaments de Setif e Constantina |- |Saïda | |9R |Saïda |1958 |[[1962]] |[[Guèrra d'Argeria|Independéncia d'Argeria]] |- |Sant Pèrire e Miquelon |[[Fichièr:Saint_Pierre_and_Miquelon_in_France.svg|100x100px]] |975 |Saint-Pierre |1976 |1985 |Ven una collectivitat territoriala d'estatut particular |} == Estatut == Los departaments e regions d'otramar son regís per l'article 73 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] que prevei un regim d'identitat legislativa, es a dire que « las leis e reglaments son aplicables de plin drech » Pasmens, la Constitucion prevei tanben que d'« adaptacions tenent a las caracteristicas e constrenchas particularas d'aquestas collectivitats » se pòdon far. === Institucions === [[Fichièr:Conseil_General_(10030016943).jpg|vinheta|L'ostal del departament de [[Maiòta|Maïòta]] a [[Mamodzo]].]] Las institucions dels departaments e regions d'otramar son globalament las mèsmas qu'aquestas dels [[Departament francés|departaments]] e [[Region francesa|regions]] de [[França metropolitana|metropòli]]. L'Estat i es atal representat per un prefècte e lo territòri es talhat en [[Arrondiment francés|arrondiments]] e [[Comuna|comunas]], aquestas constituissent lo mai pichon escalon de las collectivitats territorialas. Cada DROM essent a l'encòp un departament e una region, dispausa d'un [[Conselh departamental (França)|conselh departamental]] e d'un [[Conselh regional (França)|conselh regional]] encargat cadun d'exercir las competéncias d'aquestas collectivitats. Pasmesn, l'article 73 de la Constitucion prevei qu'una [[collectivitat territoriala unica]] pòt se substituir a un departament e una region d'otramar. Aquesta disposicion s'aplica a<span></span>: * Maïòta, que conselh departamental exercís tanben las competéncias d'un conselh regional; * la Guaiana, que l'Assemblada de Guaiana exercís las competéncias d'un conselh departamental e d'un conselh regional; * la Martinica, que l'Assemblada de Martinica exercís las competéncias d'un conselh departamental e d'un conselh regional amb un conselh executiu encargat del [[poder executiu]]. === Adaptacions e competéncias particularas === [[Fichièr:RouteDesTamarins_ViaducBernica.JPG|esquèrra|vinheta|La carrièra dels Tamarins a [[Reünion|La Reünion]] es una rota nacionala gerida pel conselh regional.]] L'article 73 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] prevei que d'adaptacions a las leis e als reglaments pòdon èsser fachas per prene en compte de la situacion particulara dels departaments e regions d'otramar. Aquestas adaptacions pòdon èsser<ref name="applic">{{lien web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/Droit-francais/Guide-de-legistique/III.-Redaction-des-textes/3.6.-Application-et-applicabilite-des-textes-outre-mer/3.6.4.-Collectivites-d-Outre-mer-de-l-article-73-de-la-Constitution-Guadeloupe-Guyane-Martinique-La-Reunion-Mayotte|site=[[Légifrance]]|titre=Guide de logistique. Collectivités d'Outre-mer de l'article 73 de la Constitution (Guadeloupe, Guyane, Martinique, La Réunion, Mayotte)|consulté le=17 août 2016}}.</ref><span></span>: * realizadas per l'Estat<span></span>: pòt s'agir per exemple d'una dintrada en vigor d'un tèxte diferenta en otramar e en metropòli o d'una lei qu'autoriza lo [[Govèrn francés|govèrn]] a realizar de modalitats d'aplicacion particulara dins los DROM per decret en Conselh d'Estat; * realizadas per las quita collectivitats a condicion d'i èsser abilitadas pel [[Parlament francés|Parlament]], tanben per l'adaptacion d'una disposicion tenent normalament de la lei. D'entre las adaptacions juridicas especificas a l'otramar existisson per exemple de mesuras fiscalas (coma l'[[autreg de mar]] o de deduccions), l'atribucion de competéncias (per exemple la gestion de las rotas nacionalas pels conselhs regionals de Guadalopa, de Martinica e de la Reünion e non pas l'Estat), de règlas d'amenatjament (coma la [[zona dels cinquanta pases geometrics]]), d'ajudas e financiaments (continuitat territoriala), etc. Mai, la Constitucion prevei que los departaments e regions d'otramar — levat [[Reünion|La Reünion]] — pòdon èsser autorizadas per la lei a fixar d'espereles las règlas aplicables sus lor territòri dins un nombre limitat de matèrias (qu'exclusisson la nacionalitat, los drechs civics, las garantidas de las libertats publicas, l'estat e la capacitat de las personas, l'organizacion de la justícia, lo drech penal, la procedura penala, la politica estrangièra, la defensa, la seguretat e l'òrdre publics, la moneda, lo credit e los cambis o lo drech electoral). La lei organica prevei que per çò fae, l'assemblada deliberanta de la collectivitat territoriala concernida deu adoptar una demanda d'abilitacion a la majoritat absoluda de sos membres e, se l'abilitacion es acordada, expira après doas annadas maxim. Las mesuras adoptadas per un departament o una region d'otramar en vertut d'una tala abilitacion son publicadas al ''Jornal oficial''. === Union europèa === [[Fichièr:Pont_depuis_l'_Oyapock.jpg|vinheta|En [[Guaiana]], lo flume [[Oyapock]] forma la frontièra entre la [[França]] (e donc l'[[Union Europèa|UE]]) e le [[Brasil]].]] Los departaments e regions d'otramar son, del vejaire de l'[[Union Europèa|Union europèa]] (UE), de [[Region ultraperiferica|regions ultraperifericas]]. Aqueste estatut, previst per l'article 349 del Tractat sul foncionament de l'Union europèa, fa dels DROM una partida integranta del territòri de l'Union europèa ont lo drech comunautari s'aplica coma dins las autras regions de l'UE mas fa possible de « mesuras especificas » portant « per exemple sus las politicas douanièras e comercialas, la politica fiscala, las zonas francas, las politicas dins los domènis de l'agricultura e de la pèsca, las condicions de provesiment en matèrias primièras e en bens de consomacion de primièra necessitat, las ajudas d'Estat, e las condicions d'accès als fons estructurals e als programas orizontals de l'Union » (article 349)<ref name="rp">{{lien web|url=http://www.rpfrance.eu/L-UE-et-les-Outre-mers|éditeur=[[Liste des représentants permanents de la France auprès de l'Union européenne|Représentation permanente de la France auprès de l'Union européenne]]|titre=Outre-mers|consulté le=18 août 2016}}.</ref>{{,}}<ref>{{lien web|url=http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-6655-2008-REV-8/fr/pdf|auteur1=[[Conseil de l'Union européenne]]|site=[[Europa (portail web)|europa.eu]]|date=30 janvier 2015|titre=Versions consolidées du traité sur l'Union européenne et du traité sur le fonctionnement de l'Union européenne et Charte des droits fondamentaux de l'Union européenne|passage=256}}.</ref>. Las DROM benefician per exemple, que son de regions ultraperifericas, del Fons europèu de desvolopament economic e regional (FEDER) e del Fons social europèu (FSE) amb de tauses mai naut qu'en metropòli. En mai dels DROM, [[Collectivitat de Sant Martin|Sant Martin]] (collectivitat d'otramar), las [[Illas Canàrias|Canàrias]] ([[Espanha]]), [[Açòres]] e [[Archipèla de Madèira|Madèira]] ([[Portugal]]) son tanben de regions ultraperifericas de l'UE. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Collectivitat d'otramar]] * [[Region ultraperiferica]] === Ligam extèrne === * [http://www.outre-mer.gouv.fr/ Ministèri de las Otramar] b5mdgfbjwzscjj0a9u8gx9sxppfy7w6 0 175618 2507273 2506834 2026-08-20T07:37:25Z Alaric 506 44932 /* Composicion */ en òbras 2507273 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Ocreg}} |dept={{Aude}} |créacion= 1èr de genièr de [[2014]] |nbcom=76 |caplòc= [[Limós]] |president= Pierre Durand ([[PS]], adjunt al cònsol de [[Limós]] |pop= 27 873 |datapop=[[2022]] |superf= 791,10 km2 |ectaras= 79 110 |dens= 35 |budget= |sitweb= https://www.ccrlcm.fr/ |imatgesfin= |}} [[File:Localisation EPCI du Limouxin dans l'Aude, France.svg|thumb|right|250px|Localizacion dins lo departament d'Aude.]] La '''Comunautat de comunas del Limosenc''' es una [[Intercomunalitat|comunautat de comunas]] [[França|francesa]], situada dins lo [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Foguèt creada lo [[1èr de genièr]] de [[2014]]. Amassa 78 comunas e 27 873 abitants. Las comunas concernidas botan en comun un certan nombre de competéncias. ==Istòria== La Comunautat de comunas del Limosenc resulta de la fusion, le 1er de genièr de [[2014]], de la comunautat de comunas del Limosenc e del Santilarenc (35 comunas, residéncia Limós), de la comunautat de comunas dels Travèrses de Rasés (10 comunas, residéncia [[Bèlvéser (Rasés)|Bèlvéser]]) e de la comunautat de comunas del Rasés Malapera (13 comunas, residéncia [[Maseròlas (Aude)|Maseròlas]]). Le 1er de genièr de [[2015]], las comunas de [[Bresilhac]], [[Fenolhet (Rasés)|Fenolhet]], [[Ferran (Aude)|Ferran]] e [[Onós]] quitan la comunautat per s'incorporar a la [[comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera]]. Le 1er de genièr de [[2017]], las comunas de l'anciana Comunautat de comunas del País de Coisan dintran dins la comunautat. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- |[[Bèlcastèl e Buc]] |11029 | 14,15 | {{popfr11|029}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|029}}/14.15) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Caunetas de Lauquet]] |11082 | 4,97 | {{popfr11|082}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|082}}/4.97) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Clarmont (Aude)|Clarmont]] |11094 | 18,29 | {{popfr11|094}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|094}}/18.29) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Gàrdia]] |11161 | 4,65 | {{popfr11|161}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|161}}/4.65) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Grefuèlh]] |11169 | 13,67 | {{popfr11|169}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|169}}/13.67) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Ladèrn de Lauquet]] |11183 | 24,64 | {{popfr11|183}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|183}}/24.64) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] |11344 | 23,02 | {{popfr11|344}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|344}}/23.02) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Sant Policarpi]] |11364 | 13,81 | {{popfr11|364}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|364}}/13.81) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilabasin]] |11420 | 12,18 | {{popfr11|420}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|420}}/12.18) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilardebèla]] |11412 | 13,14 | {{popfr11|412}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|412}}/13.14) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Le Vilar de Monsenh Ancel]] |11415 | 5,88 | {{popfr11|415}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|415}}/5.88) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- | [[Ajac]] |11003 | 5,29 | {{popfr11|003}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|003}}/5.29) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Alet]] |11008 | 23,54 | {{popfr11|008}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|008}}/23.54) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Borièja]] |11045 | 10,65 | {{popfr11|045}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|045}}/10.65) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Borijòla]] |11046 | 9,08 | {{popfr11|046}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|046}}/9.08) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Castèlrenc]] |11078 | 11,02 | {{popfr11|078}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|078}}/11.02) round 2}}}} |[[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Cépia]] |11090 | 6,61 | {{popfr11|090}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|090}}/6.61) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Cornanèl]] |11105 | 6,34 | {{popfr11|105}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|105}}/6.34) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Fèstas e Sant Andrieu]] |11142 | 18,07 | {{popfr11|142}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|142}}/18.07) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Gajan e Viladieus]] |11158 | 7,75 | {{popfr11|158}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|158}}/7.75) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Ladinha d'Amont]] |11119 | 3,61 | {{popfr11|119}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|119}}/3.61) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Ladinha d'Aval]] |11120 | 3,14 | {{popfr11|120}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|120}}/3.14) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | '''[[Limós]]''' |11206 | 32,41 | {{popfr11|206}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|206}}/32.41) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Lopian]] |11207 | 4,46 | {{popfr11|207}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|207}}/4.46) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Magria]] |11211 | 9,95 | {{popfr11|211}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|211}}/9.95) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Malràs|Marlàs]] |11214 | 4,22 | {{popfr11|214}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|214}}/4.22) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Paulinha]] |11274 | 6,06 | {{popfr11|274}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|274}}/6.06) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Piussa]] |11289 | 12,92 | {{popfr11|289}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|289}}/12.92) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Sant Coat de Rasés]] |11338 | 6,4 | {{popfr11|338}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|338}}/6.4) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Sant Martin de Vilareglan]] |11355 | 9,38 | {{popfr11|355}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|355}}/9.38) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Torrelhas]] |11394 | 6,29 | {{popfr11|394}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|394}}/6.29) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Verasan]] |11406 | 14,66 | {{popfr11|406}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|406}}/14.66) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[La Vesòla]] |11039 | 6,51 | {{popfr11|039}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|039}}/6.51) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Vilalonga de Rasés]] |11427 | 13,11 | {{popfr11|427}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|427}}/13.11) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] hrq63i824f27vpmv5a3gf7adh5m28yj 2507275 2507273 2026-08-20T10:55:07Z Alaric 506 44932 2507275 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Ocreg}} |dept={{Aude}} |créacion= 1èr de genièr de [[2014]] |nbcom=76 |caplòc= [[Limós]] |president= Pierre Durand ([[PS]], adjunt al cònsol de [[Limós]] |pop= 27 873 |datapop=[[2022]] |superf= 791,10 km2 |ectaras= 79 110 |dens= 35 |budget= |sitweb= https://www.ccrlcm.fr/ |imatgesfin= |}} [[File:Localisation EPCI du Limouxin dans l'Aude, France.svg|thumb|right|250px|Localizacion dins lo departament d'Aude.]] La '''Comunautat de comunas del Limosenc''' es una [[Intercomunalitat|comunautat de comunas]] [[França|francesa]], situada dins lo [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Foguèt creada lo [[1èr de genièr]] de [[2014]]. Amassa 76 comunas e 27 873 abitants. Las comunas concernidas botan en comun un certan nombre de competéncias. ==Istòria== La Comunautat de comunas del Limosenc resulta de la fusion, le 1er de genièr de [[2014]], de la comunautat de comunas del Limosenc e del Santilarenc (35 comunas, residéncia Limós), de la comunautat de comunas dels Travèrses de Rasés (10 comunas, residéncia [[Bèlvéser (Rasés)|Bèlvéser]]) e de la comunautat de comunas del Rasés Malapera (13 comunas, residéncia [[Maseròlas (Aude)|Maseròlas]]). Le 1er de genièr de [[2015]], las comunas de [[Bresilhac]], [[Fenolhet (Rasés)|Fenolhet]], [[Ferran (Aude)|Ferran]] e [[Onós]] quitan la comunautat per s'incorporar a la [[comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera]]. Le 1er de genièr de [[2017]], las comunas de l'anciana Comunautat de comunas del País de Coisan dintran dins la comunautat. ==Composicion== La CC del Limosenc enclau totas las comunas dels ancians cantons de [[canton de Limós|Limós]] e de [[canton de Coisan|Coisan]] e una granda majoritat dels ancians cantons de [[canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] e d'[[canton d'Alanha|Alanha]]. </br> {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- |[[Bèlcastèl e Buc]] |11029 | 14,15 | {{popfr11|029}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|029}}/14.15) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Caunetas de Lauquet]] |11082 | 4,97 | {{popfr11|082}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|082}}/4.97) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Clarmont (Aude)|Clarmont]] |11094 | 18,29 | {{popfr11|094}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|094}}/18.29) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Gàrdia]] |11161 | 4,65 | {{popfr11|161}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|161}}/4.65) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Grefuèlh]] |11169 | 13,67 | {{popfr11|169}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|169}}/13.67) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Ladèrn de Lauquet]] |11183 | 24,64 | {{popfr11|183}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|183}}/24.64) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Sant Ilari (Rasés)|Sant Ilari]] |11344 | 23,02 | {{popfr11|344}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|344}}/23.02) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Sant Policarpi]] |11364 | 13,81 | {{popfr11|364}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|364}}/13.81) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilabasin]] |11420 | 12,18 | {{popfr11|420}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|420}}/12.18) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Vilardebèla]] |11412 | 13,14 | {{popfr11|412}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|412}}/13.14) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- |[[Le Vilar de Monsenh Ancel]] |11415 | 5,88 | {{popfr11|415}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|415}}/5.88) round 2}}}} | [[Canton de Sant Ilari|Sant Ilari]] |- | [[Ajac]] |11003 | 5,29 | {{popfr11|003}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|003}}/5.29) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Alet]] |11008 | 23,54 | {{popfr11|008}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|008}}/23.54) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Borièja]] |11045 | 10,65 | {{popfr11|045}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|045}}/10.65) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Borijòla]] |11046 | 9,08 | {{popfr11|046}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|046}}/9.08) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Castèlrenc]] |11078 | 11,02 | {{popfr11|078}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|078}}/11.02) round 2}}}} |[[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Cépia]] |11090 | 6,61 | {{popfr11|090}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|090}}/6.61) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Cornanèl]] |11105 | 6,34 | {{popfr11|105}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|105}}/6.34) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Fèstas e Sant Andrieu]] |11142 | 18,07 | {{popfr11|142}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|142}}/18.07) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Gajan e Viladieus]] |11158 | 7,75 | {{popfr11|158}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|158}}/7.75) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Ladinha d'Amont]] |11119 | 3,61 | {{popfr11|119}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|119}}/3.61) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Ladinha d'Aval]] |11120 | 3,14 | {{popfr11|120}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|120}}/3.14) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | '''[[Limós]]''' |11206 | 32,41 | {{popfr11|206}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|206}}/32.41) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Lopian]] |11207 | 4,46 | {{popfr11|207}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|207}}/4.46) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Magria]] |11211 | 9,95 | {{popfr11|211}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|211}}/9.95) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Malràs|Marlàs]] |11214 | 4,22 | {{popfr11|214}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|214}}/4.22) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Paulinha]] |11274 | 6,06 | {{popfr11|274}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|274}}/6.06) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Piussa]] |11289 | 12,92 | {{popfr11|289}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|289}}/12.92) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Sant Coat de Rasés]] |11338 | 6,4 | {{popfr11|338}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|338}}/6.4) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Sant Martin de Vilareglan]] |11355 | 9,38 | {{popfr11|355}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|355}}/9.38) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Torrelhas]] |11394 | 6,29 | {{popfr11|394}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|394}}/6.29) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Verasan]] |11406 | 14,66 | {{popfr11|406}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|406}}/14.66) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[La Vesòla]] |11039 | 6,51 | {{popfr11|039}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|039}}/6.51) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- | [[Vilalonga de Rasés]] |11427 | 13,11 | {{popfr11|427}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|427}}/13.11) round 2}}}} | [[Canton de Limós|Limós]] |- |[[Antunhac]] |11010 | 9,49 | {{popfr11|010}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|010}}/9.49) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Arcas (Aude)|Arcas]] |11015 | 18,53 | {{popfr11|015}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|015}}/18.53) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Los Banhs de Rènnas|Les Banhs de Rènnas]] |11310 | 18,77 | {{popfr11|310}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|310}}/18.77) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Bugarag]] |11055 | 26,62 | {{popfr11|055}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|055}}/26.62) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Camps (Corbièras)|Camps]] |11065 | 26,35 | {{popfr11|065}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|065}}/26.35) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] |11073 | 3,74 | {{popfr11|073}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|073}}/3.74) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Coisan]] |11103 | 6,77 | {{popfr11|103}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Costauçan]] |11109 | 4,47 | {{popfr11|109}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|109}}/4.47) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Cubièra]] |11112 | 14,48 | {{popfr11|112}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|112}}/14.48) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Forton]] |11155 | 20,46 | {{popfr11|155}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|155}}/20.46) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Luc d'Aude]] |11209 | 7,67 | {{popfr11|209}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|209}}/7.67) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Missegre]] |11235 | 7,45 | {{popfr11|235}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|235}}/7.45) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Montasèls]] |11240 | 4,39 | {{popfr11|240}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|240}}/4.39) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Peiròlas]] |11287 | 14,49 | {{popfr11|287}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|287}}/14.49) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Rènnas del Castèl]] |11309 | 14,95 | {{popfr11|309}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|309}}/14.95) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Ròcatalhada e Conilhac]] |11323 | 15,80 | {{popfr11|323}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|323}}/15.8) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[La Serpent]] |11376 | 9,59 | {{popfr11|376}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|376}}/9.59) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Sèrras]] |11377 | 4,06 | {{popfr11|377}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|377}}/4.06) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Sogranha]] |11381 | 18,43 | {{popfr11|381}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|381}}/18.43) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Terròlas]] |11389 | 6,63 | {{popfr11|389}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|389}}/6.63) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |[[Valmigièra]] |11402 | 5,94 | {{popfr11|402}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} | [[Canton de Coisan|Coisan]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] okb8wj8xx7j9s0k3cw2q8f697yo63qu 0 189245 2507263 2347256 2026-08-19T22:14:43Z PhantomFunds 64900 2507263 wikitext text/x-wiki '''Listenbourg''' (mot [[francés]], pr. ''Listembor'') es un país imaginari inventat sus la sàrcia sociala Twitter en octobre de 2022. Partit d'una galejada per se trufar de las coneissenças aproximativas de la geografia dels estatunidencs,<ref>Aleksandar Brezar. "What is Listenbourg? Why is it going viral on Twitter? Why did the meme become so big in Europe?" ''Euronews'', 2 de novembre de 2022. [https://www.euronews.com/my-europe/2022/11/02/what-is-listenbourg-why-is-it-going-viral-on-twitter-why-did-the-meme-become-so-big-in-eur Legir en linha].</ref> es vengut un ''meme'' popular e un fum de comptes parodics ligats an aquel país foguèron creats. [[File:Listenbourg Locator.svg|220px|thumb|left|Localisacion de la nacion fictiva de Listenbourg en verd]] ==Situacion== Listenbourg es una mapa de França a l'arrevèrs pegada sus Galícia, e que s'espandís subre l'ocean Atlantic. {{ref}} [[Categoria:Lòc imaginari]] 1m4oxu7i2g9rrtywtwlwpni50lg8345 0 199939 2507255 2481937 2026-08-19T21:59:13Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença a Los Angeles 2507255 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Blake Lively 2018 (cropped 2).jpg|miniatura|Blake Lively en 2018]] '''Blake Ellender Lively''' ([[Tarzana]], [[Los Angeles]], [[25 d'agost]] de [[1987]]) es una actritz e modèla [[Estats Units|americana]]. Se revelèt en 2005 gràcias a son ròtle dins ''The Sisterhood of the Traveling Pants'' e a sa seguida en 2008. Es coneguda subretot internacionalament per son interpretacion de la multimilionària Serena Van der Woodsen dins la sèria ''Gossip Girl''. Es maridada amb l'actor [[Ryan Reynolds]]. == Referéncias == <references/> == Ligams extèrns == {{ORDENA:Lively, Blake}} [[Categoria:Naissença en 1987]] [[Categoria:Actritz americana]] [[Categoria:Naissença a Los Angeles]] a6qu6lqh3eh8z5xqttdza8c4q9fwpp4 0 201470 2507267 2026-08-20T03:51:25Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Valmigièira]] cap a [[Valmigièra]] : Títol mal escrit : la prononciacion implica Valmigièra e non pas una varianta narbonesa 2507267 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Valmigièra]] 59yipdv94q0vbcey34e9eoy5or44u2a 0 201471 2507272 2026-08-20T06:48:51Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Coisan |imatge = Map canton code 11 13.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Coisan]] |nbcom= 22 |canton=1113 |km²= 258.64 |cons= Jacques Hortala ([[PS]]) |datas= [[1998]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Coisan''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le depar... » 2507272 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Coisan |imatge = Map canton code 11 13.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Coisan]] |nbcom= 22 |canton=1113 |km²= 258.64 |cons= Jacques Hortala ([[PS]]) |datas= [[1998]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Coisan''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 ''Canton de la Val Nauta d'Aude''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Antunhac]] |11010 | 9,49 | {{popfr11|010}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|010}}/9.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Arcas (Aude)|Arcas]] |11015 | 18,53 | {{popfr11|015}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|015}}/18.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Los Banhs de Rènnas|Les Banhs de Rènnas]] |11310 | 18,77 | {{popfr11|310}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|310}}/18.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Bugarag]] |11055 | 26,62 | {{popfr11|055}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|055}}/26.62) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Camps (Corbièras)|Camps]] |11065 | 26,35 | {{popfr11|065}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|065}}/26.35) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] |11073 | 3,74 | {{popfr11|073}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|073}}/3.74) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |'''[[Coisan]]''' |11103 | 6,77 | {{popfr11|103}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Conilhac de la Montanha]] |11097 | 4,45 | {{popfrs11|097}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|097}}/4.45) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Costauçan]] |11109 | 4,47 | {{popfr11|109}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|109}}/4.47) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cubièra]] |11112 | 14,48 | {{popfr11|112}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|112}}/14.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Forton]] |11155 | 20,46 | {{popfr11|155}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|155}}/20.46) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Luc d'Aude]] |11209 | 7,67 | {{popfr11|209}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|209}}/7.67) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Missegre]] |11235 | 7,45 | {{popfr11|235}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|235}}/7.45) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Montasèls]] |11240 | 4,39 | {{popfr11|240}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|240}}/4.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Peiròlas]] |11287 | 14,49 | {{popfr11|287}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|287}}/14.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Rènnas del Castèl]] |11309 | 14,95 | {{popfr11|309}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|309}}/14.95) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Ròcatalhada]] |11323 | 11,35 | {{popfrs11|323}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|323}}/11.35) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[La Serpent]] |11376 | 9,59 | {{popfr11|376}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|376}}/9.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sèrras]] |11377 | 4,06 | {{popfr11|377}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|377}}/4.06) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sogranha]] |11381 | 18,43 | {{popfr11|381}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|381}}/18.43) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Terròlas]] |11389 | 6,63 | {{popfr11|389}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|389}}/6.63) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Valmigièra]] |11402 | 5,94 | {{popfr11|402}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |} ==Istòria== Lo començament de l'istòria del canton es especialament complicat. De 1790 a 1801, las comunas de [ <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Coisan foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, e passèt entièrament dins le [[canton de Quilhan]], en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Véser l'introduccion per la plaça de cada comuna dins les cantons successors. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} hsm5hd2rzpytjfxshgtgpkpb4a5it23