Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 652 2507296 2111894 2026-08-20T21:36:34Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Demi Lovato]] 2507296 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1778]] - [[Bernardo O'Higgins]], lider de l'independéncia de [[Chile]] (m. [[1842]]) * [[1779]] - [[Jöns Jacob Berzelius]], quimista suedés (m. [[1848]]) * [[1833]] - [[Benjamin Harrison]], president dels [[Estats Units]] (m. [[1901]]) * [[1860]] - [[Raymond Poincaré]], president e primièr ministre de França (m. [[1934]]) * [[1901]] - [[Salvatore Quasimodo]], poèta italian, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1968]]) * [[1913]] - [[Roger Wolcott Sperry]], neurobiologista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1994]]) * [[1926]] - [[Hocine Aït Ahmed]], òme politic argerian (m. [[2015]]) * [[1936]] - [[Hideki Shirakawa]], quimista japonés, Prèmi Nobel * [[1941]] - [[Slobodan Milošević]], president de [[Serbia]] e tanben d'[[Iogoslavia]] (m. [[2006]]) * [[1942]] - [[Isaac Hayes]], musician e compositor american (m. [[2008]]) * [[1944]] - [[Rajiv Gandhi]], primièr ministre d'[[Índia]] (m. [[1991]]) * [[1946]] ** - [[Ralf Hütter]], musician alemand ([[Kraftwerk]]) ** - [[Laurent Fabius]], òme politic francés, 1^ièr ministre de 1984 a 1986, president del [[Conselh Constitucional (França)|Conselh constitucional]] dempuèi [[2006]] * [[1992]] - [[Demi Lovato]], cantautora, actritz e realizadora americana == Decèsses == * [[1823]] - Papa [[Piu VII]] (n. [[1740]]) * [[1914]] - Papa [[Piu X]] (n. [[1835]]) * [[1915]] - [[Paul Ehrlich]], scientific alemand, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] (n. [[1854]]) * [[1917]] - [[Adolf von Baeyer]], quimista alemand, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (n. [[1835]]) * [[1961]] - [[Percy Williams Bridgman]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [1882]]) * [[1980]] - [[Joe Dassin]], cantaire e compositor franco-american (n. [[1938]]) ---- Vejatz tanben: * [[19 d'agost]] | [[21 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 3es4mi9gwfolfae82ysjhe51q5xipi9 0 3036 2507320 2505695 2026-08-21T10:52:33Z Sovenhic 36254 2507320 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=<small>''Repubrikin Naoero''</small> |lenga= |nom_occitan=Republica de Nauru |de= |imatge_bandièra=Flag of Nauru.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Nauru.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |devisa= |lengas= [[nauruan]], [[english]] |capitala=[[Yaren]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Denigomodu]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents=President de la republica | noms_dirigents=[[David Adeang]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:21}} |percentatge_aiga={{unitat|,|%}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum: 11200}} |populacion_annada=2018 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia=1968 |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.nr]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Naoero''' (var. ''Nauru'') (en [[naoeroan]] ''Naoero'', en [[anglés]] oficial ''Naoero'', en anglés tradicional ''Nauru''), oficialament la '''Republica de Naoero''' (en naoeroan: ''Repubrikin Naoero''),[https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero] es una pichona [[illa]] e un país independent dins l'[[Ocean Pacific]]. L'Estat a pas de capitala oficiala, e mai se [[Yaren]], qu'es lo sèti del parlament, es considerada coma capitala de fach. Lo gentilici es '''naoeroan -a''' (var. ''nauruan -a''). Situada a 42 quilomètres al sud de l'[[Equator]], l'illa a una superfícia de 21,3 km² e es formada d'un replanat central, pauc enauçat, culminant a 71 mètres a [[Command Ridge]], e enrodat per una estreita plana costièra. Sus aquela plana se concentran los alotjaments e las infrastructuras industrialas, agricòlas, publicas e de transpòrt. L'interior de las tèrras es majoritariament dedicat a l'extraccion de la mina de [[fosfat]] que constituís la sola riquesa naturala de Naoero. L'illa es distanta de 705 quilomètres de [[Tarawa-Sud]], capitala de [[Kiribati]], a l'èst-nòrd-èst. Par sa superfícia, l'illa es considerada coma la pus pichona republica del mond. Sa densitat es la pus elevada d'Oceania (9n reng mondial). {| class="infobox_v2" |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | |- | colspan="2" align="center" | <font size=-1>[[Devisa nacionala]]<br /> ''God's Will First'' (dempuèi 1968) |- | [[Lista dels presidents de Nauru|President]] | [[Lionel Aingimea]] |- | Superfícia | 21 km² |- | [[Populacion]]<br />[[Densitat de populacion|Densitat]] | 9 275 <small>([[2007]])</small><br />442 ab/km² |- | Independéncia | [[31 de genièr]] de [[1968]] |- | [[Moneda]] | [[Dolar australian]] |- | Ora | [[UTC]] +12 |- | [[Imne nacional]] | "[[Nauru Bwiema]]" |} === Istòria === ===Politica=== Naoero es una [[republica]]. === Geografia === === Economia === ''De veire: [[Economia de Nauru]]'' === Cultura === === Ligams extèrnes === {{Oceania}} [[Categoria:Nauru| ]] ia0w3aq22wpnv74gatkev3vxijkpmhv 0 3322 2507322 2425402 2026-08-21T10:55:44Z Sovenhic 36254 pus clar 2507322 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=Рэспубліка Беларусь (be)<br> Республика Беларусь (ru) |lenga= |nom_occitan=Belarus |de= |imatge_bandièra=Flag of Belarus.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Belarus (official).svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Europe-Belarus.svg |devisa= |lengas= [[bielorús]] |capitala=[[Miensk]] |coordenadas_capitala=53°55′N 27°33′E | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Miensk]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Bielorussia|President]] <br /><br /><br /><br />[[Lista dels primièrs ministres de Bielorussia|Primièr Ministre]] | noms_dirigents= [[Aliaksandr Lokashenka]] (Аляксандр Лукашэнка) (de fach)<br/>[[Raman Galouchenka]] (Раман Галоўчанка) |superfícia_reng=86 |superfícia_totala={{formatnum:207 600}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=96 |populacion_totala={{formatnum:9498700}} |populacion_annada=2016 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia= [[25 d'aost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada=2016 |PIB= 48,8 miliards [[USD]] |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada=2016 |IDH= {{diminucion}} 0,796 |IDH_categoria= |IDH_reng=52 |còde_país=BLR | moneda =roble bielorús | còde_moneda=BYN |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.by]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= |nom_local2=}} '''Bielorussia'''<ref>[https://web.archive.org/web/20230404142036/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&q=Bi%C3%A9lorussie Bielorussia] sus Dicod'Òc.</ref> (en [[bielorús]] Беларусь = ''Biełaruś''; en [[rus]] tradicional Белоруссия = ''Belorussiia''; en rus oficial Беларусь = ''Belarus''), oficialament la '''Republica de Bielorussia''' ''(''en bielorús Рэспубліка Беларусь = ''Respublika Biełaruś''; en rus Республика Беларусь = ''Respublika Belarus'')'','' es un país d'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Bordeja [[Russia]] al nòrdèst e a l'èst, [[Ucraïna]] al sud, [[Polonha]] al sudoèst, [[Lituània]] a l'èst e [[Letònia]] al nordèst. La capitala n'es [[Miensk]] e lo gentilici n'es '''bielorús, -ussa'''. == Istòria == === Leis originas dau pòble bielorús === Lo tèrme « Bielorussia » apareguèt per lo premier còp en [[1917]] durant un congrès de [[nacionalisme|nacionalistas]] bielorús per designar lo territòri dei bielorús ò « Rus Blancs ». Sovent considerat coma una branca dau pòble rus, lei bielorús son eissits dei populacions rutènas [[Ortodoxia|ortodòxa]]s que faguèron partida dau Grand Ducat de Lituània entre lei sègles XIII e XVIII. Inicialament similaras ais autrei populacions eslavas d'[[Euròpa Orientala]], lei Rutèns foguèron [[vassal]]izats per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] amb leis autrei principats rus en [[1237]]-[[1240]]. Ai sègles XIV e XV, sostenguèron l'expansionisme dei sobeirans [[Lituània|lituanians]] que liberèron la region de la tutèla mongòla. Lei Rutèns integrèron alora l'union de [[Polonha]]-[[Lituània]] e participèron ai conflictes còntra lei [[Cavaèrs Teutonics|Chivaliers Teutonics]], lo [[Russia|Grand Principat de Moscòu]], lei Tatars ò lei [[Empèri Otoman|Turcs]]. Dins aqueu contèxte, lei Rutèns se diferencièron lentament dei populacions eslavas [[Ortodoxia|ortodòxas]] situadas en [[Ucraïna]] (au sud de la frontiera polonesa) e en [[Russia]] (a l'èst de la frontiera lituaniana). En parallèl, maugrat un raprochament amb lei Polonés e lei Lituanians (fondacion d'una glèisa catolica « uniata » de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]], polonizacion deis elèits... etc.), se mesclèron pas amb leis Eslaus Occidentaus. La disparicion de [[Polonha]] e de [[Lituània]] a la fin dau sègle XVIII e l'annexion dei territòris rutèns per [[Russia]] inversèt pas aqueu procès. Pasmens, leis autoritats imperialas russas assaièron d'integrar per fòrça lei Rutèns au rèsta dau pòble rus. En particular, refusèron de reconóisser un particularisme quin que siegue e impausèron lo retorn de la Glèisa « uniata » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodòxa]]. Au contrari, a l'iniciativa de folcloristas s'interessant ai tradicions dei païsans rutèns, la cultura bielorussa conoguèt una lenta renaissença. === Entre Polonés e Rus === La lenta renaissença de la cultura bielorussa se manifestèt d'un biais concrèt en març de [[1918]] amb la proclamacion d'una republica. Pasmens, aquel estat demorèt feble e poguèt pas empachar l'avançada dei tropas [[Polonha|polonesas]] que volián tornar constituir la Polonha de [[1772]]. Aquela volontat foguèt a l'origina de la [[Guèrra Sovietopolonesa]] de [[1919]]-[[1921]] que s'acabèt per un partiment dei territòris rutèns entre [[Polonha]] e l'[[URSS|Union Sovietica]] en formacion. Tre leis annadas 1920, lo [[govèrn]] centrau [[URSS|sovietic]] sostenguèt lo movement de renaissença bielorús de son costat de la [[frontiera]]. Fondèt una [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[Union Sovietica]] e fixèt lo limit entre [[Russia]] e Bielorussia lòng de la frontiera polonesa de [[1772]]. Puei, creèt una lenga bielorussa modernizada e li donèt un estatut oficiau. Aquò permetèt rapidament la formacion d'un elèit intellectuau locau que foguèt pasmens decimat per la repression [[Estalin|estaliniana]]. Enfin, en [[1939]], lei territòris bielorús annexats après lo partiment germanosovietic de [[Polonha]] foguèron integrats a la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]]. === L'RSS de Bielorussia de 1939 a 1991 === Ocupada per leis [[Alemanha|Alemands]] de [[1941]] a [[1944]], Bielorussia foguèt devastada per la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerats coma d'animaus per lei [[nazisme|nazis]], leis abitants patiguèron lo pilhatge generalizat dei territòris ocupats organizat per lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e la repression militara dei movements de partisans [[URSS|sovietics]] esconduts dins lei [[selva|seuvas]] e lei [[palun]]s dau país. Ansin, en tres ans, leis Alemands destruguèron aperaquí {{formatnum:9200}} vilatges bielorús — 628 foguèron totalament anientats — e tuèron 2,23 milions de bielorús (un quart de la populacion) compres {{formatnum:600000}} a {{formatnum:800000}} [[Judaïsme|judieus]]. De mai, en causa dau desmontatge deis usinas [[URSS|sovieticas]] vèrs l'èst, lo territòri bielorús aviá perdut son industria. A l'eissida de la guèrra, la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]], dotada d'un ministèri deis afaires estrangiers pròpri, participèt a la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] e venguèt sòci de l'Assemblada Generala. La republica recebèt tanben sei [[frontiera]]s actualas. La reconstruccion foguèt organizat per [[Estalin]] qu'ordonèt de tornar industrializar la region. En particular, una importanta industria automobila foguèt creada e l'analfabetisme dispareguèt dins lo corrent deis annadas 1960. A la fin de la [[Guèrra Freja]], Bielorussia èra relativament prospèra en despiech deis efècts negatius de la [[Catastròfa de Chornobyl|catastròfa nucleara de Chernobyl]] e leis abitants votèron largament en favor dau mantenement de l'[[URSS]] en març de [[1991]] (aperaquí 83,7% de sufragis favorables). Pasmens, après la temptativa de còp d'estat conservator de l'estiu de [[1991]], Bielorussia se dirigiguèt vèrs l'[[independéncia]]. [[Stanislav Shushkevich]] la proclamèt lo 25 d'aost e venguèt lo cap de l'Estat. Puei, lo 8 de decembre seguent, organizèt amb lei presidents rus e ucraïnians la liquidicacion de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === La Bielorussia independenta === Au contrari deis autrei país d'Euròpa de l'Èst, Bielorussia rompèt pas amb lo [[comunisme]] sovietic e gardèt de liames fòrça importants amb [[Russia]]. Ansin, en [[1994]], [[Stanislav Shushkevich]] foguèt escartat dau poder en causa de sa politica jutjada tròp pro-occidentala e dau desvolopament sensa precedents de la corrupcion au sen de la societat bielorussa. Foguèt remplaçat per [[Aliaksander Lukashenka]] que dirigís totjorn lo país. === Bielorussia, un satellit novèu de Russia === En [[1995]], un referendum favorable permetèt a Lukashenka d'aumentar sei poders e l'annada seguenta, de grèvas organizadas per l'oposicion nacionalista li permetèron d'arrestar plusors adversaris politics. Adoptèt una politica de raprochament amb [[Russia]] (restabliment de l'estatut oficiau dau [[rus]], retorn dau drapèu bielorús dau periòde sovietic...) e establiguèt un regime fòrça autoritari. Aquò suscita l'ostilitat dau blòt occidentau qu'a adoptat de sancions economicas còntra Bielorussia. En parallèl, lei relacions amb [[Russia]], partenari economic principau dau país, son pas totjorn coralas. En particular, la question dau pretz dau [[gas naturau]] liurat per lei Rus foguèt una fònt de tensions. De mai, en causa de l'isolament creissent dau regime, l'economia bielorussa es venguda fòrça dependenta de [[Moscòu]]. En 2020, las eleccions presidencialas veson la desfacha de Lukashenka que se manten au poder maudespiech la revòuta del pòble bielorús, mercé a l'ajuda militària de Russia. == Politica == Anciana Republica Socialista Sovietica d'[[URSS]] fins a l'an 1991, lo [[24 d'agost]] de [[1991]] se proclamèt republica independenta, e lo [[17 de setembre]] promoguèt lo nom oficial de ''Belarus''. Adoptèt una constitucion democratica en [[1994]] qu'establiguèt una forma de govèrn republican presidencial amb un Parlament de 360 deputats (reduïts en 1995 a 198). La lenga oficiala es lo bielorús, almens sul papièr, mas lo rus es cooficial dempuèi 1995. Lo [[14 de mai]] de [[1995]] un referendum balhèt lo poder al president [[Aliaksandar Łukašenka]] per dissoudre lo Parlament e aumentar los ligams amb [[Russia]]. Un nòu referendum, lo [[24 de novembre]] de [[1996]], permetèt una nòva constitucion qu'aumentèt encara mai los poders presidencials. A partir d'aquesta data foguèt exercit un poder dictatorial que perseguís los opausants, sonque reconegut per [[Russia]] e condemnat per l'[[Union Europèa]], los [[EUA]] e l'[[OSCE]]. == Geografia == [[Fichièr:Biélorussie-carte.png|left|thumb|250px|Bielorussia.]] == Economia == ''De veire: [[Economia de Bielorussia]].'' == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas & referéncias == <references/> {{Commons|Belaqrus|Bielorussia}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Bielorussia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] im0t199o4ib9vtlolax0x865srynqsu 2507323 2507322 2026-08-21T10:57:15Z Sovenhic 36254 pus clar 2507323 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=Рэспубліка Беларусь (be)<br> Республика Беларусь (ru) |lenga= |nom_occitan=Belarus |de= |imatge_bandièra=Flag of Belarus.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Belarus (official).svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Europe-Belarus.svg |devisa= |lengas= [[bielorús]] |capitala=[[Miensk]] |coordenadas_capitala=53°55′N 27°33′E | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Miensk]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Bielorussia|President]] <br /><br /><br /><br />[[Lista dels primièrs ministres de Bielorussia|Primièr Ministre]] | noms_dirigents= [[Aliaksandr Lokashenka]] (Аляксандр Лукашэнка) (de fach)<br/>[[Raman Galouchenka]] (Раман Галоўчанка) |superfícia_reng=86 |superfícia_totala={{formatnum:207 600}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=96 |populacion_totala={{formatnum:9498700}} |populacion_annada=2016 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia= [[25 d'aost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada=2016 |PIB= 48,8 miliards [[USD]] |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada=2016 |IDH= {{diminucion}} 0,796 |IDH_categoria= |IDH_reng=52 |còde_país=BLR | moneda =roble bielorús | còde_moneda=BYN |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.by]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= |nom_local2=}} '''Bielorussia'''<ref>[https://web.archive.org/web/20230404142036/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&q=Bi%C3%A9lorussie Bielorussia] sus Dicod'Òc.</ref> (en [[bielorús]] Беларусь = ''Biełaruś''; en [[rus]] oficial ''Беларусь = Belarus''; en rus tradicional Белоруссия = ''Belorussiia''), oficialament la '''Republica de Bielorussia''' (en bielorús Рэспубліка Беларусь = ''Respublika Biełaruś''; en rus Республика Беларусь = ''Respublika Belarus'')'','' es un país d'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Bordeja [[Russia]] al nòrdèst e a l'èst, [[Ucraïna]] al sud, [[Polonha]] al sudoèst, [[Lituània]] a l'èst e [[Letònia]] al nordèst. La capitala n'es [[Miensk]] e lo gentilici n'es '''bielorús, -ussa'''. == Istòria == === Leis originas dau pòble bielorús === Lo tèrme « Bielorussia » apareguèt per lo premier còp en [[1917]] durant un congrès de [[nacionalisme|nacionalistas]] bielorús per designar lo territòri dei bielorús ò « Rus Blancs ». Sovent considerat coma una branca dau pòble rus, lei bielorús son eissits dei populacions rutènas [[Ortodoxia|ortodòxa]]s que faguèron partida dau Grand Ducat de Lituània entre lei sègles XIII e XVIII. Inicialament similaras ais autrei populacions eslavas d'[[Euròpa Orientala]], lei Rutèns foguèron [[vassal]]izats per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] amb leis autrei principats rus en [[1237]]-[[1240]]. Ai sègles XIV e XV, sostenguèron l'expansionisme dei sobeirans [[Lituània|lituanians]] que liberèron la region de la tutèla mongòla. Lei Rutèns integrèron alora l'union de [[Polonha]]-[[Lituània]] e participèron ai conflictes còntra lei [[Cavaèrs Teutonics|Chivaliers Teutonics]], lo [[Russia|Grand Principat de Moscòu]], lei Tatars ò lei [[Empèri Otoman|Turcs]]. Dins aqueu contèxte, lei Rutèns se diferencièron lentament dei populacions eslavas [[Ortodoxia|ortodòxas]] situadas en [[Ucraïna]] (au sud de la frontiera polonesa) e en [[Russia]] (a l'èst de la frontiera lituaniana). En parallèl, maugrat un raprochament amb lei Polonés e lei Lituanians (fondacion d'una glèisa catolica « uniata » de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]], polonizacion deis elèits... etc.), se mesclèron pas amb leis Eslaus Occidentaus. La disparicion de [[Polonha]] e de [[Lituània]] a la fin dau sègle XVIII e l'annexion dei territòris rutèns per [[Russia]] inversèt pas aqueu procès. Pasmens, leis autoritats imperialas russas assaièron d'integrar per fòrça lei Rutèns au rèsta dau pòble rus. En particular, refusèron de reconóisser un particularisme quin que siegue e impausèron lo retorn de la Glèisa « uniata » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodòxa]]. Au contrari, a l'iniciativa de folcloristas s'interessant ai tradicions dei païsans rutèns, la cultura bielorussa conoguèt una lenta renaissença. === Entre Polonés e Rus === La lenta renaissença de la cultura bielorussa se manifestèt d'un biais concrèt en març de [[1918]] amb la proclamacion d'una republica. Pasmens, aquel estat demorèt feble e poguèt pas empachar l'avançada dei tropas [[Polonha|polonesas]] que volián tornar constituir la Polonha de [[1772]]. Aquela volontat foguèt a l'origina de la [[Guèrra Sovietopolonesa]] de [[1919]]-[[1921]] que s'acabèt per un partiment dei territòris rutèns entre [[Polonha]] e l'[[URSS|Union Sovietica]] en formacion. Tre leis annadas 1920, lo [[govèrn]] centrau [[URSS|sovietic]] sostenguèt lo movement de renaissença bielorús de son costat de la [[frontiera]]. Fondèt una [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[Union Sovietica]] e fixèt lo limit entre [[Russia]] e Bielorussia lòng de la frontiera polonesa de [[1772]]. Puei, creèt una lenga bielorussa modernizada e li donèt un estatut oficiau. Aquò permetèt rapidament la formacion d'un elèit intellectuau locau que foguèt pasmens decimat per la repression [[Estalin|estaliniana]]. Enfin, en [[1939]], lei territòris bielorús annexats après lo partiment germanosovietic de [[Polonha]] foguèron integrats a la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]]. === L'RSS de Bielorussia de 1939 a 1991 === Ocupada per leis [[Alemanha|Alemands]] de [[1941]] a [[1944]], Bielorussia foguèt devastada per la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerats coma d'animaus per lei [[nazisme|nazis]], leis abitants patiguèron lo pilhatge generalizat dei territòris ocupats organizat per lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e la repression militara dei movements de partisans [[URSS|sovietics]] esconduts dins lei [[selva|seuvas]] e lei [[palun]]s dau país. Ansin, en tres ans, leis Alemands destruguèron aperaquí {{formatnum:9200}} vilatges bielorús — 628 foguèron totalament anientats — e tuèron 2,23 milions de bielorús (un quart de la populacion) compres {{formatnum:600000}} a {{formatnum:800000}} [[Judaïsme|judieus]]. De mai, en causa dau desmontatge deis usinas [[URSS|sovieticas]] vèrs l'èst, lo territòri bielorús aviá perdut son industria. A l'eissida de la guèrra, la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]], dotada d'un ministèri deis afaires estrangiers pròpri, participèt a la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] e venguèt sòci de l'Assemblada Generala. La republica recebèt tanben sei [[frontiera]]s actualas. La reconstruccion foguèt organizat per [[Estalin]] qu'ordonèt de tornar industrializar la region. En particular, una importanta industria automobila foguèt creada e l'analfabetisme dispareguèt dins lo corrent deis annadas 1960. A la fin de la [[Guèrra Freja]], Bielorussia èra relativament prospèra en despiech deis efècts negatius de la [[Catastròfa de Chornobyl|catastròfa nucleara de Chernobyl]] e leis abitants votèron largament en favor dau mantenement de l'[[URSS]] en març de [[1991]] (aperaquí 83,7% de sufragis favorables). Pasmens, après la temptativa de còp d'estat conservator de l'estiu de [[1991]], Bielorussia se dirigiguèt vèrs l'[[independéncia]]. [[Stanislav Shushkevich]] la proclamèt lo 25 d'aost e venguèt lo cap de l'Estat. Puei, lo 8 de decembre seguent, organizèt amb lei presidents rus e ucraïnians la liquidicacion de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === La Bielorussia independenta === Au contrari deis autrei país d'Euròpa de l'Èst, Bielorussia rompèt pas amb lo [[comunisme]] sovietic e gardèt de liames fòrça importants amb [[Russia]]. Ansin, en [[1994]], [[Stanislav Shushkevich]] foguèt escartat dau poder en causa de sa politica jutjada tròp pro-occidentala e dau desvolopament sensa precedents de la corrupcion au sen de la societat bielorussa. Foguèt remplaçat per [[Aliaksander Lukashenka]] que dirigís totjorn lo país. === Bielorussia, un satellit novèu de Russia === En [[1995]], un referendum favorable permetèt a Lukashenka d'aumentar sei poders e l'annada seguenta, de grèvas organizadas per l'oposicion nacionalista li permetèron d'arrestar plusors adversaris politics. Adoptèt una politica de raprochament amb [[Russia]] (restabliment de l'estatut oficiau dau [[rus]], retorn dau drapèu bielorús dau periòde sovietic...) e establiguèt un regime fòrça autoritari. Aquò suscita l'ostilitat dau blòt occidentau qu'a adoptat de sancions economicas còntra Bielorussia. En parallèl, lei relacions amb [[Russia]], partenari economic principau dau país, son pas totjorn coralas. En particular, la question dau pretz dau [[gas naturau]] liurat per lei Rus foguèt una fònt de tensions. De mai, en causa de l'isolament creissent dau regime, l'economia bielorussa es venguda fòrça dependenta de [[Moscòu]]. En 2020, las eleccions presidencialas veson la desfacha de Lukashenka que se manten au poder maudespiech la revòuta del pòble bielorús, mercé a l'ajuda militària de Russia. == Politica == Anciana Republica Socialista Sovietica d'[[URSS]] fins a l'an 1991, lo [[24 d'agost]] de [[1991]] se proclamèt republica independenta, e lo [[17 de setembre]] promoguèt lo nom oficial de ''Belarus''. Adoptèt una constitucion democratica en [[1994]] qu'establiguèt una forma de govèrn republican presidencial amb un Parlament de 360 deputats (reduïts en 1995 a 198). La lenga oficiala es lo bielorús, almens sul papièr, mas lo rus es cooficial dempuèi 1995. Lo [[14 de mai]] de [[1995]] un referendum balhèt lo poder al president [[Aliaksandar Łukašenka]] per dissoudre lo Parlament e aumentar los ligams amb [[Russia]]. Un nòu referendum, lo [[24 de novembre]] de [[1996]], permetèt una nòva constitucion qu'aumentèt encara mai los poders presidencials. A partir d'aquesta data foguèt exercit un poder dictatorial que perseguís los opausants, sonque reconegut per [[Russia]] e condemnat per l'[[Union Europèa]], los [[EUA]] e l'[[OSCE]]. == Geografia == [[Fichièr:Biélorussie-carte.png|left|thumb|250px|Bielorussia.]] == Economia == ''De veire: [[Economia de Bielorussia]].'' == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas & referéncias == <references/> {{Commons|Belaqrus|Bielorussia}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Bielorussia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] fqw9fhm9zhj9ghg0tpmjhqmkw8y2zoj 2507324 2507323 2026-08-21T11:02:17Z Sovenhic 36254 2507324 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox_País |carta=cap |nom_local=Рэспубліка Беларусь (be)<br> Республика Беларусь (ru) |lenga= |nom_occitan=Belarus |de= |imatge_bandièra=Flag of Belarus.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason= Coat of arms of Belarus (official).svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Europe-Belarus.svg |devisa= |lengas= [[bielorús]] |capitala=[[Miensk]] |coordenadas_capitala=53°55′N 27°33′E | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Miensk]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Bielorussia|President]] <br /><br /><br /><br />[[Lista dels primièrs ministres de Bielorussia|Primier Ministre]] | noms_dirigents= [[Alaksandar Łukašenka]] (Аляксандар Лукашэнка) (de fach)<br/>[[Raman Galoŭšanka]] (Раман Галоўчанка) |superfícia_reng=86 |superfícia_totala={{formatnum:207 600}} |percentatge_aiga={{unitat|1,4}} |populacion_reng=96 |populacion_totala={{formatnum:9498700}} |populacion_annada=2016 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[URSS]] |data_independéncia= [[25 d'aost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada=2016 |PIB= 48,8 miliards [[USD]] |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada=2016 |IDH= {{diminucion}} 0,796 |IDH_categoria= |IDH_reng=52 |còde_país=BLR | moneda =roble bielorús | còde_moneda=BYN |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.by]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= |nom_local2=}} '''Bielorussia'''<ref>[https://web.archive.org/web/20230404142036/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&q=Bi%C3%A9lorussie Bielorussia] sus Dicod'Òc.</ref> (en [[bielorús]] Беларусь = ''Biełaruś''; en [[rus]] oficiau ''Беларусь = Belarus''; en rus tradicionau Белоруссия = ''Belorussiia''), oficialament la '''Republica de Bielorussia''' (en bielorús Рэспубліка Беларусь = ''Respublika Biełaruś''; en rus Республика Беларусь = ''Respublika Belarus'')'','' es un país d'[[Euròpa Orientala]] sens accès a la mar. Bordeja [[Russia]] au nòrd-èst e a l'èst, [[Ucraïna]] au sud, [[Polonha]] au sud-oèst, [[Lituània]] a l'èst e [[Letònia]] au nord-èst. La capitala n'es [[Miensk]] e lo gentilici n'es '''bielorús, -ussa'''. == Istòria == === Leis originas dau pòble bielorús === Lo tèrme « Bielorussia » apareguèt per lo premier còp en [[1917]] durant un congrès de [[nacionalisme|nacionalistas]] bielorús per designar lo territòri dei bielorús ò « Rus Blancs ». Sovent considerat coma una branca dau pòble rus, lei bielorús son eissits dei populacions rutènas [[Ortodoxia|ortodòxa]]s que faguèron partida dau Grand Ducat de Lituània entre lei sègles XIII e XVIII. Inicialament similaras ais autrei populacions eslavas d'[[Euròpa Orientala]], lei Rutèns foguèron [[vassal]]izats per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] amb leis autrei principats rus en [[1237]]-[[1240]]. Ai sègles XIV e XV, sostenguèron l'expansionisme dei sobeirans [[Lituània|lituanians]] que liberèron la region de la tutèla mongòla. Lei Rutèns integrèron alora l'union de [[Polonha]]-[[Lituània]] e participèron ai conflictes còntra lei [[Cavaèrs Teutonics|Chivaliers Teutonics]], lo [[Russia|Grand Principat de Moscòu]], lei Tatars ò lei [[Empèri Otoman|Turcs]]. Dins aqueu contèxte, lei Rutèns se diferencièron lentament dei populacions eslavas [[Ortodoxia|ortodòxas]] situadas en [[Ucraïna]] (au sud de la frontiera polonesa) e en [[Russia]] (a l'èst de la frontiera lituaniana). En parallèl, maugrat un raprochament amb lei Polonés e lei Lituanians (fondacion d'una glèisa catolica « uniata » de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]], polonizacion deis elèits... etc.), se mesclèron pas amb leis Eslaus Occidentaus. La disparicion de [[Polonha]] e de [[Lituània]] a la fin dau sègle XVIII e l'annexion dei territòris rutèns per [[Russia]] inversèt pas aqueu procès. Pasmens, leis autoritats imperialas russas assaièron d'integrar per fòrça lei Rutèns au rèsta dau pòble rus. En particular, refusèron de reconóisser un particularisme quin que siegue e impausèron lo retorn de la Glèisa « uniata » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodòxa]]. Au contrari, a l'iniciativa de folcloristas s'interessant ai tradicions dei païsans rutèns, la cultura bielorussa conoguèt una lenta renaissença. === Entre Polonés e Rus === La lenta renaissença de la cultura bielorussa se manifestèt d'un biais concrèt en març de [[1918]] amb la proclamacion d'una republica. Pasmens, aquel estat demorèt feble e poguèt pas empachar l'avançada dei tropas [[Polonha|polonesas]] que volián tornar constituir la Polonha de [[1772]]. Aquela volontat foguèt a l'origina de la [[Guèrra Sovietopolonesa]] de [[1919]]-[[1921]] que s'acabèt per un partiment dei territòris rutèns entre [[Polonha]] e l'[[URSS|Union Sovietica]] en formacion. Tre leis annadas 1920, lo [[govèrn]] centrau [[URSS|sovietic]] sostenguèt lo movement de renaissença bielorús de son costat de la [[frontiera]]. Fondèt una [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia]] que venguèt una republica constitutiva de l'[[Union Sovietica]] e fixèt lo limit entre [[Russia]] e Bielorussia lòng de la frontiera polonesa de [[1772]]. Puei, creèt una lenga bielorussa modernizada e li donèt un estatut oficiau. Aquò permetèt rapidament la formacion d'un elèit intellectuau locau que foguèt pasmens decimat per la repression [[Estalin|estaliniana]]. Enfin, en [[1939]], lei territòris bielorús annexats après lo partiment germanosovietic de [[Polonha]] foguèron integrats a la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]]. === L'RSS de Bielorussia de 1939 a 1991 === Ocupada per leis [[Alemanha|Alemands]] de [[1941]] a [[1944]], Bielorussia foguèt devastada per la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Considerats coma d'animaus per lei [[nazisme|nazis]], leis abitants patiguèron lo pilhatge generalizat dei territòris ocupats organizat per lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e la repression militara dei movements de partisans [[URSS|sovietics]] esconduts dins lei [[selva|seuvas]] e lei [[palun]]s dau país. Ansin, en tres ans, leis Alemands destruguèron aperaquí {{formatnum:9200}} vilatges bielorús — 628 foguèron totalament anientats — e tuèron 2,23 milions de bielorús (un quart de la populacion) compres {{formatnum:600000}} a {{formatnum:800000}} [[Judaïsme|judieus]]. De mai, en causa dau desmontatge deis usinas [[URSS|sovieticas]] vèrs l'èst, lo territòri bielorús aviá perdut son industria. A l'eissida de la guèrra, la [[Republica Socialista Sovietica de Bielorussia|RSS de Bielorussia]], dotada d'un ministèri deis afaires estrangiers pròpri, participèt a la fondacion dei [[ONU|Nacions Unidas]] e venguèt sòci de l'Assemblada Generala. La republica recebèt tanben sei [[frontiera]]s actualas. La reconstruccion foguèt organizat per [[Estalin]] qu'ordonèt de tornar industrializar la region. En particular, una importanta industria automobila foguèt creada e l'analfabetisme dispareguèt dins lo corrent deis annadas 1960. A la fin de la [[Guèrra Freja]], Bielorussia èra relativament prospèra en despiech deis efècts negatius de la [[Catastròfa de Chornobyl|catastròfa nucleara de Chernobyl]] e leis abitants votèron largament en favor dau mantenement de l'[[URSS]] en març de [[1991]] (aperaquí 83,7% de sufragis favorables). Pasmens, après la temptativa de còp d'estat conservator de l'estiu de [[1991]], Bielorussia se dirigiguèt vèrs l'[[independéncia]]. [[Stanislav Shushkevich]] la proclamèt lo 25 d'aost e venguèt lo cap de l'Estat. Puei, lo 8 de decembre seguent, organizèt amb lei presidents rus e ucraïnians la liquidicacion de l'[[URSS|Union Sovietica]]. === La Bielorussia independenta === Au contrari deis autrei país d'Euròpa de l'Èst, Bielorussia rompèt pas amb lo [[comunisme]] sovietic e gardèt de liames fòrça importants amb [[Russia]]. Ansin, en [[1994]], [[Stanislav Shushkevich]] foguèt escartat dau poder en causa de sa politica jutjada tròp pro-occidentala e dau desvolopament sensa precedents de la corrupcion au sen de la societat bielorussa. Foguèt remplaçat per [[Aliaksander Lukashenka]] que dirigís totjorn lo país. === Bielorussia, un satellit novèu de Russia === En [[1995]], un referendum favorable permetèt a Lukashenka d'aumentar sei poders e l'annada seguenta, de grèvas organizadas per l'oposicion nacionalista li permetèron d'arrestar plusors adversaris politics. Adoptèt una politica de raprochament amb [[Russia]] (restabliment de l'estatut oficiau dau [[rus]], retorn dau drapèu bielorús dau periòde sovietic...) e establiguèt un regime fòrça autoritari. Aquò suscita l'ostilitat dau blòt occidentau qu'a adoptat de sancions economicas còntra Bielorussia. En parallèl, lei relacions amb [[Russia]], partenari economic principau dau país, son pas totjorn coralas. En particular, la question dau pretz dau [[gas naturau]] liurat per lei Rus foguèt una fònt de tensions. De mai, en causa de l'isolament creissent dau regime, l'economia bielorussa es venguda fòrça dependenta de [[Moscòu]]. En 2020, las eleccions presidencialas veson la desfacha de Lukashenka que se manten au poder maudespiech la revòuta del pòble bielorús, mercé a l'ajuda militària de Russia. == Politica == Anciana Republica Socialista Sovietica d'[[URSS]] fins a l'an 1991, lo [[24 d'agost]] de [[1991]] se proclamèt republica independenta, e lo [[17 de setembre]] promoguèt lo nom oficial de ''Belarus''. Adoptèt una constitucion democratica en [[1994]] qu'establiguèt una forma de govèrn republican presidencial amb un Parlament de 360 deputats (reduïts en 1995 a 198). La lenga oficiala es lo bielorús, almens sul papièr, mas lo rus es cooficial dempuèi 1995. Lo [[14 de mai]] de [[1995]] un referendum balhèt lo poder al president [[Aliaksandar Łukašenka]] per dissoudre lo Parlament e aumentar los ligams amb [[Russia]]. Un nòu referendum, lo [[24 de novembre]] de [[1996]], permetèt una nòva constitucion qu'aumentèt encara mai los poders presidencials. A partir d'aquesta data foguèt exercit un poder dictatorial que perseguís los opausants, sonque reconegut per [[Russia]] e condemnat per l'[[Union Europèa]], los [[EUA]] e l'[[OSCE]]. == Geografia == [[Fichièr:Biélorussie-carte.png|left|thumb|250px|Bielorussia.]] == Economia == ''De veire: [[Economia de Bielorussia]].'' == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas & referéncias == <references/> {{Commons|Belaqrus|Bielorussia}} {{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Bielorussia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] eyvwax2iehvwvgbulp1yi6z88etwgdk 0 27852 2507310 2477497 2026-08-21T07:14:46Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507310 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{omon|Rènnas (omonimia)}} {{Infobox vila occitana |nom=Rènnas del Castèl |nom2=Rennes-le-Château |ist={{Lengadòc}} | imatge= Rennas-le-Chateau_-_Torre_Magdala.jpg | descripcion= Torre Magdala. |escut= Blason ville fr Rennes-le-Château (Aude).svg |parçan=[[Rasés]] |departament= {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |insee=11309 |cp=11190 |cònsol=Alexandre Painco |mandat= [[2026]]-[[2032]] |gentilici= rennenc |alt mej=435 |longitud=02.263333333 |latitud=42.9280555556 |alt mini=272 |alt maxi=568 |ectaras=1495 |km²=14.95 |}} '''Rènnas del Castèl'''<ref>La forma ''Rènnas'' (saique la cal escriure ''Rètnas''?) es atestada en occitan amb la pronóncia [ˈrrɛnnɔs] (es notada "Rènnos" a la francesa dins: Abat SAVARTÉS [1912] = Abbé SABARTHÈS, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude''; reedicion 1997, Nimes: Lacour).</ref> (''Rennos'' localament en [[grafia mistralenca]]<ref>[[Frederic Mistral]], [https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&pg=PA759&dq=%22Rennes%22+and+%22d%C3%B3u+F%C3%A9librige%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjOy-v-o_P6AhWnFTQIHRzjASwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Rennes%22%20and%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge], [[sègle XIX]]</ref>; ''Rennes-le-Château'' en [[francés]]) es una comuna d'[[Occitània]], en [[Lengadòc]], dins lo parçan de [[Rasés]] e administrativament dins la region d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]], lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]], l'arrondiment de [[Limós]] e lo canton de de La Val Nauta d'Aude (burèu centralizator [[Quilhan]]), ancianament dins lo canton de [[Coisan]]. La populacion es de 71 abitants en 2015. Es al som d’un puèg, près de Coisan, e s’i arriba per una estrada segondària en pujada. La superfícia de la comuna es de 1470 ha, e se tròba a una altitud de 435 m. Dempuèi lo limit del vilatge, près de la [[Torre]] Magdala, se gaudís d'un panorama esplendid de tota la val. Lo vilatge ten una glèisa notabla dedicada a santa Magdalena, amb un demòni a l’entrada e una estatua amb clòsca de mòrt. La ciutat se coneissiá dins l'Edat Antica coma ''Rhedae'', ''Castellum Redae'' (vèrs l'an [[1000]]), ''Redes'', ''Castrum Rades'', ''Reddae'', ''Castel de Redas'' (vèrs [[1130]]), ''Rehennas'' (sègles [[sègle XV|XV]] e [[sègle XVI|XVI]]), afrancesat en ''Rennes'' ([[1778]]). A Rènnas del Castèl an trobat qualques rèstas preïstoricas e romanas. Se pensa que foguèt la darrièra capitala del reialme [[Visigòts|visigòt]] quand los [[Sarrasins (pòble)|sarrasins]] ja avián conquerit tota [[Tarraconesa]] e gaireben tota [[Septimània]], e se crei qu'aquí s'amaguèt lo tresaur visigòt que pas jamai s’es trobat mas qu'a donat pè a de legendas e a la preséncia de cercaires de tresaurs dins la vila. Se l’identifica amb la ciutat de [[Rhedae]], capitala del comtat de [[Rasés]], que son istòria se confond amb ela. Quand lo comtat despareguèt, la vila perdèt d'importància e uèi es un vilatjon pichòt que viu del torisme e de l’agricultura. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11309.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Rènnas del Castèl | nord = [[Coisan]] | nord-est = | est = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud-est = [[Sogranha]], </br> [[Bugarag]] | sud = [[Sant Just del Besun]] | sud-ouest = [[Granes]] | ouest = [[Esperasan]] | nord-ouest = }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Castellum Redae'', en latin, en 1002, ''Ambos castros de Redez'', en latin, en 1067, ''De Redes'', en latin, en 1068, ''Castrum Redes'', en latin, en 1070, ''Reddae'', en latin, en 1125, ''Castel de Redas'' (en ?), en 1130, ''Civitas quae dicitur Redes'', en latin, en 1179, ''Villa de Reddis... territorium Beate Marie de Reddis'', en latin, en 1185, ''Beata Maria de Reddas'', en latin, en 1246, ''Sancta Maria de Reddis'', en latin, en 1255, ''Rezae'', en latin, en 1258, ''Vallis dicta de Redde'', en latin, en 1307, ''Rector de Regnis, alias de Reddis'', en latin, en 1347, ''Règnes'', en 1571, ''Rehennes'', en 1428-1589, ''Rénes'', en 1647, ''Rennes'', en 1778. La prononciacion en occitan es ''Rènnos'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 346 legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f438.item.texteImage.zoom </ref>, doncas ['rrɛnnɔs]. Las fòrmas latinas majoritàrias explican pas le nom actual. Carles Rostanh (Charles Rostaing) imagina un element preceltic ''red-'', inexplicat, e un sufixe preceltic atòn ''-ena'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. XVIII (supplément a la fin del libre)</ref>. Aquel sufixe ''-ena'' apareis pas dins las fòrmas ancianas e ''red-'' sembla celtic (''redo-'', « anar a chaval, en carri, viatjar », ''*rēdā'' passat al latin ''rheda'', ''reda'', ''reada'' coma veitura de quatre ròdas) <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. </ref>. Raymond Lizop supausa un pòble celtic aparentat als ''redones'' de [[Bretanha (istorica)|Bretanha]], a l'origina de [[Rasés]]; ''redonas'', a l'acusatiu plural, auriá donat ''Rènnas'' e ''Redae'' se seriá conservat dins lo latin dels escribas <ref>http://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1957_num_69_38_6156</ref>. Mes i a pas de pròva que le ''pagus Redensis'' carolingian, que son nom es basat sul nom de Rènnas, siá la seguida d'una entitat culturala o politica antica. Observem que las fòrmas ancianas latinas en ''Red-'' son seguidas de fòrmas en ''Redd-''. Le cas demòra problematic. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11309 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alexandre Painco |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= novembre de [[1998]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean François Lhuillier |Partit= |Qualitat= retirat d'oficièr militar }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1998 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11309 |1793=302 |1800=308 |1806=392 |1821=421 |1831=439 |1836=427 |1841= |1846=401 |1851=474 |1856=400 |1861=315 |1866=308 |1872=351 |1876=302 |1881=298 |1886=269 |1891=241 |1896=244 |1901=217 |1906=205 |1911=192 |1921=152 |1926=139 |1931=113 |1936=123 |1946=103 |1954=89 |1962= 104 |1968= 90 |1975= 80 |1982= 63 |1990= 88 |1999= 111 |cassini=28929 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|309}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|309}}/14.95) round 2}}}} ab/km². {{Clr}} ==Lòcs e monuments== <gallery> Rennes-le-Château.jpg Rènnas le Castèlh.jpg|Lo castèl de Rènnas France - Aude - Rennes le Château.jpg Portrait_Asmodis.JPG|Le diable a l'aigasenhadièr. Vue_aérienne_Rennes-le-Château.jpg|Vista aeriana de la propietat de l'abat Saunière. Rennes_le_Chateau_2_jcb.jpg|Rènnas vist del sud. Panorama_Tour_Magdala.jpg|Panorama dempuèi la torre Magdala. Renneslechateau.png|Le castèl de Rènnas. Bérenger_Saunière.jpg|L'abat Saunièra. </gallery> ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Berenguièr Saunièra]] ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11309 Rènnas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Rasés]] ah3c0xtqz792g93x2jy7sv20n39gdhg 0 43100 2507279 2507271 2026-08-20T16:37:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria dels nombres contemporanea */ 2507279 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrat per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 2ydo1kstsfj142lcm4ml3v377f6ri7p 2507280 2507279 2026-08-20T16:39:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria dels nombres contemporanea */ 2507280 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrat per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ci6gn3rzoqa0z9t03bjeqokjgedezsh 2507281 2507280 2026-08-20T16:40:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria dels nombres contemporanea */ 2507281 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> egrswqtmpquv0jltnauom6oyyyi5mf9 2507300 2507281 2026-08-21T04:34:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria dels nombres contemporanea */ 2507300 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> lweduauy243fzu64bc9viqro0roas0i 2507301 2507300 2026-08-21T04:44:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los conceptes principaus */ 2507301 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === La teoria elementària dels nombres estúdia las proprietats dels entiers au mejan de metòdes [[aritmetica|aritmetics]], sensa recórrer als otís mai importants desvolopats per d'autras branchas de las [[matematicas]]. Constituís sovent lo prumier contacte amb la disciplina que sos enonciats son accessibles (en despiech de demostracions sovent fòrça complexas). S'interèssa mai que mai a la [[division|divisibilitat]], a la descompausicion dels [[nombre entier|entiers]] en factors prumiers, au mai grand divisor comun, au mai pichon comun multiple, a las [[congruéncia]]s e a l'[[aritmetica modulara]]. Lo [[teorema fondamentau de l'aritmetica]], qu'enóncia que tot entier superior a un pòt se descompausar d'un biais unic en produch de nombres prumiers, n'es un resultat centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, chapitre 12, seccion 5.</ref>. === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> phprb6nwn16qw6b6y6oghns6or5od6n 2507302 2507301 2026-08-21T04:44:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2507302 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === La teoria elementària dels nombres estúdia las proprietats dels entiers au mejan de metòdes [[aritmetica|aritmetics]], sensa recórrer als otís mai importants desvolopats per d'autras branchas de las [[matematicas]]. Constituís sovent lo prumier contacte amb la disciplina que sos enonciats son accessibles (en despiech de demostracions sovent fòrça complexas). S'interèssa mai que mai a la [[division|divisibilitat]], a la descompausicion dels [[nombre entier|entiers]] en factors prumiers, au mai grand divisor comun, au mai pichon comun multiple, a las [[congruéncia]]s e a l'[[aritmetica modulara]]. Lo [[teorema fondamentau de l'aritmetica]], qu'enóncia que tot entier superior a un pòt se descompausar d'un biais unic en produch de nombres prumiers, n'es un resultat centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, chapitre 12, seccion 5.</ref>. === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, 568 p. * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> s4fk1epvc7wgie54frptqzdjrowwrdr 2507303 2507302 2026-08-21T04:48:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria elementària dels nombres */ 2507303 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === La teoria elementària dels nombres estúdia las proprietats dels entiers au mejan de metòdes [[aritmetica|aritmetics]], sensa recórrer als otís mai importants desvolopats per d'autras branchas de las [[matematicas]]. Constituís sovent lo prumier contacte amb la disciplina que sos enonciats son accessibles (en despiech de demostracions sovent fòrça complexas<ref>Se de questions de la teoria elementària necessitan de mestrejar de conceptes malaisats, una partia importanta de la complexitat d'aquelas demostracions es ligaa a la gamma fòrça larja d'otís matematics que i son utilizats (Henryk Iwaniec e Emmanuel Kowalski, ''Analytic Number Theory'', vol. 53, Providence, AMS, coll. « AMS Colloquium Publications », 2004, p. 1).</ref>). S'interèssa mai que mai a la [[division|divisibilitat]], a la descompausicion dels [[nombre entier|entiers]] en factors prumiers, au mai grand divisor comun, au mai pichon comun multiple, a las [[congruéncia]]s e a l'[[aritmetica modulara]]. Lo [[teorema fondamentau de l'aritmetica]], qu'enóncia que tot entier superior a un pòt se descompausar d'un biais unic en produch de nombres prumiers, n'es un resultat centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, chapitre 12, seccion 5.</ref>. === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, 568 p. * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> k1lgxtop9f2khtkoaxeqckjhjbzm1cl 2507304 2507303 2026-08-21T04:49:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2507304 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === La teoria elementària dels nombres estúdia las proprietats dels entiers au mejan de metòdes [[aritmetica|aritmetics]], sensa recórrer als otís mai importants desvolopats per d'autras branchas de las [[matematicas]]. Constituís sovent lo prumier contacte amb la disciplina que sos enonciats son accessibles (en despiech de demostracions sovent fòrça complexas<ref>Se de questions de la teoria elementària necessitan de mestrejar de conceptes malaisats, una partia importanta de la complexitat d'aquelas demostracions es ligaa a la gamma fòrça larja d'otís matematics que i son utilizats (Henryk Iwaniec e Emmanuel Kowalski, ''Analytic Number Theory'', vol. 53, Providence, AMS, coll. « AMS Colloquium Publications », 2004, p. 1).</ref>). S'interèssa mai que mai a la [[division|divisibilitat]], a la descompausicion dels [[nombre entier|entiers]] en factors prumiers, au mai grand divisor comun, au mai pichon comun multiple, a las [[congruéncia]]s e a l'[[aritmetica modulara]]. Lo [[teorema fondamentau de l'aritmetica]], qu'enóncia que tot entier superior a un pòt se descompausar d'un biais unic en produch de nombres prumiers, n'es un resultat centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, chapitre 12, seccion 5.</ref>. === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. * [[Nombre prumier]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, 568 p. * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0udngdxesant7rq697f48yoprgfr7v3 2507305 2507304 2026-08-21T04:55:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* La teoria elementària dels nombres */ 2507305 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. Au segle XVIII, [[Leonhard Euler]] ([[1707]]-[[1783]]) donèc una impulsion considerabla a la disciplina. Demostrèc plusors resultats enonciats per [[Pèire de Fermat|Fermat]], desvolopèc l'estudi de las [[congruéncia]]s e introduguèc de metòdes analitics inedits, çò que permetèc d'establir de ligams inesperats entre la teoria dels nombres e l'[[analisi matematica|analisi]]. Durant lo meteis periòde, [[Joseph-Louis Lagrange]] ([[1736]]-[[1813]]) presentèc plusors demostracions rigorosas de resultats importants, coma aqueu dau teorema afirmant que tot nombre entier pòt s'escriure sota la forma d'una [[Teorema dels quatre carrats de Lagrange|soma de quatre carrats]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joseph-Louis Lagrange, « Démonstration d'un théorème d'arithmétique », ''Nouveaux mémoires de l'Académie royale des sciences et belles-lettres de Berlin'', 1770, pp. 123-133.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Junod, « Sommes de deux et quatre carrés », ''Bulletin de la SSPMP'', vol. 144,‎ 2020, pp. 45-49.</ref>. Trabalhèc pereu sus las formas qüadraticas e las eqüacions diofantianas. Puei, [[Adrien-Marie Legendre]] ([[1752]]-[[1833]]) menèt de recherchas sus lo despartiment dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e formulèc la lei de reciprocitat qüadratica, mas ne'n poguèc pas trobar una demostracion completa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Franz Lemmermeyer, ''Reciprocity laws : from Euler to Eisenstein'', Springer, coll. « Springer Monographs in Mathematics », 2000.</ref>. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === {{veire|Carl Friedrich Gauss}} La teoria dels nombres prenguèc sa forma moderna au començament dau segle XIX amb [[Carl Friedrich Gauss]] ([[1777]]-[[1855]]), considerat coma un dels matematicians mai importants de l'[[istòria]]. D'efiech, en [[1801]], publiquèt las ''[[Disquisitiones Arithmeticae]]'', un obratge que tornèc fondar la disciplina e permetèc de definir la teoria dels nombres coma una brancha autonòma de las [[matematicas]]. Gauss i desvolopèc e i sistematizèc la nocion de [[congruéncia]], çò que menèc a la formacion de l'[[aritmetica]] modulara. I donèc pereu la prumiera demostracion completa de la [[lei de reciprocitat qüadratica]] e i presentèc sos estudis de las formas qüadraticas generalas e dels nombres entiers complexes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Catherine Goldstein, Norbert Schappacher e Joachim Schwermer, ''The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae'', Springer, 2010.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldo Dunnington, « Gauss, His Disquisitiones Arithmeticae, and His Contemporaries in the Institut de France », ''National Mathematics Magazine'', vol. 9, n° 7, 1935, pp. 187-192.</ref>. Durant la resta dau segle XIX, la teoria dels nombres se ramifiquèc amb d'aprefondiments considerables dins mai d'un domeni. Per exemple, lo matematician [[Alemanha|alemand]] [[Peter Gustav Lejeune-Dirichlet]] ([[1805]]-[[1859]]) aguèc l'ideia d'aplicar los metòdes de l'[[analisi matematica|analisi]] a la teoria dels nombres. Demostrèc ansin un important teorema sus los nombres prumiers en progression aritmetica, e pausèc las basas de la [[teoria analitica dels nombres]]. Autre exemple major, [[Bernhard Riemann]] ([[1826]]-[[1866]]) presentèc en [[1859]] una foncion, la [[foncion dzeta de Riemann|foncion dzeta]], ligaa au despartiment dels nombres prumiers. Puei, formulèc una conjectura, l'[[ipotesi de Riemann]] que permetriá, a partir d'aquela foncion, de melhorar la coneissença generala dels nombres prumiers<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 88-89.</ref>. Pasmens, a l'ora d'ara, la demostracion d'aquela conjectura es totjorn l'objecte de recherchas. === La teoria dels nombres contemporanea === Après los trabalhs d'estructuracion dau segle XIX, la teoria dels nombres se desvolopèc dins mai d'una direccion durant lo segle XX. Aquò permetèc d'establir de ligams mai e mai estrechs amb d'autras branchas de las [[matematicas]]. Per exemple, tre [[1896]], [[Jacques Hadamard]] ([[1865]]-[[1963]]) e [[Charles de La Vallée Poussin]] ([[1866]]-[[1962]]) trobèron d'un biais independent una demostracion dau [[teorema dels nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Hadamard, « Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques », ''Bulletin de la Société Mathématique de France'', vol. 24, Société Mathématique de France, 1896, pp. 199-220.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles-Jean de la Vallée Poussin, « Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers », ''Annales de la Société scientifique de Bruxelles'', 1896, 20 B e 21 B.</ref>. Succès major de la teoria analitica e de las ideas de [[Bernhard Riemann|Riemann]], aquela demostracion permetèc de precisar la rarefaccion progressiva dels nombres prumiers. Puei, la teoria algebrica dels nombres venguèc una brancha majora de las matematicas en desvolopant d'otís abstrachs poderós que permetèron de connectar la teoria dels nombres amb la geometria algebrica e d'autres domenis. En [[1994]], aqueles progrès foguèron illustrats per la demostracion dau [[darrier teorema de Fermat]] per lo [[Reiaume Unit|Britanic]] [[Andrew Wiles]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Violant I Holz, ''L’énigme de Fermat : Trois siècles de défi mathématique'', París, RBA (es)-Le Monde, coll. « Le Monde est mathématique » (n° 9), 2013, pp. 137-143.</ref>. Enfin, a la fin dau segle XX, l'importància creissenta de l'[[tecnologias de l'informacion|informatica]] entraïnèc una revolucion novèla, fondaa sus l'algoritmica dels nombres, e donèc a la teoria dels nombres d'aplicacions concretas dins mai d'un sector, especialament en [[criptografia]]. En parallele, plusors problemas, coma l'[[ipotesi de Riemann]] o la [[conjectura de Goldbach]], demòran au centre d'importantas recherchas matematicas. == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === La teoria elementària dels nombres estúdia las proprietats dels entiers au mejan de metòdes [[aritmetica|aritmetics]], sensa recórrer als otís mai importants desvolopats per d'autras branchas de las [[matematicas]]. Constituís sovent lo prumier contacte amb la disciplina que sos enonciats son accessibles (en despiech de demostracions sovent fòrça complexas<ref>Se de questions de la teoria elementària necessitan de mestrejar de conceptes malaisats, una partia importanta de la complexitat d'aquelas demostracions es ligaa a la gamma fòrça larja d'otís matematics que i son utilizats (Henryk Iwaniec e Emmanuel Kowalski, ''Analytic Number Theory'', vol. 53, Providence, AMS, coll. « AMS Colloquium Publications », 2004, p. 1).</ref>). S'interèssa mai que mai a la [[division|divisibilitat]], a la descompausicion dels [[nombre entier|entiers]] en factors prumiers, au mai grand divisor comun, au mai pichon comun multiple, a las [[congruéncia]]s e a l'[[aritmetica modulara]]. Lo [[teorema fondamentau de l'aritmetica]], qu'enóncia que tot entier superior a un pòt se descompausar d'un biais unic en produch de nombres prumiers, n'es un resultat centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, chapitre 12, seccion 5.</ref>. Los [[nombre prumier|nombres prumiers]] ocupan una plaça privilegiaa dins aqueu domeni. Plusors questions los regardant son d'enonciats simples que demòran non demostrats, coma la [[conjectura de Goldbach]] (tot entier par superior a 2 es la soma de dos nombres prumiers) o la question de l'existéncia d'una infinitat de [[nombres prumiers gemeus]], es a dire de pareus de nombres prumiers que diferisson unicament de doas unitats. === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. * [[Nombre prumier]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' G. H. Hardy e E. M. Wright (trad. François Sauvageot, pref. Catherine Goldstein), ''Introduction à la théorie des nombres'', Vuibert - Springer, 2007, 568 p. * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> fif15it7xmiqwv8ne25gmy5tp9ggpii 0 62800 2507283 2387541 2026-08-20T17:09:38Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507283 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bugarag | nom2 = ''Bugarach'' | imatge = Bugarach vue générale.jpg | descripcion = Vista dempuèi lo [[Puèg de Bugarag]]. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugarach (Aude).svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11055 | cp = 11190 | cònsol = Jean-Pierre Delord | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.35194444444 | latitud = 42.8780555556 | alt mini = 340 | alt mej = 427 | alt maxi = 1231 | km² = 26.62 | gentilici = |}} '''Bugarag''' o ''Burgarag'', fòrma arcaïca (''Bugarach'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de las [[Corbièras]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Es al pè del [[Puèg de Bugarag]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11055.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Bugarag | nord = [[Sogranha]] | nord-est = [[Forton]] <small>''per un qüadripunt''</small> | est = [[Camps d'Aglin]] | sud-est = [[Caudièrs de Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud = | sud-ouest = [[Sant Loís e Paraon]] | ouest = [[Sant Just del Besun]] | nord-ouest = [[Rènnas del Castèl]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Villa Burgaragio'', en latin, en 889, ''Bugaaragium'', en latin, en 1231, ''Ecclesia de Burgaraigio'', en latin, en 1259, ''Bugaragium'', en latin, en 1347, ''S. Marie de Bigarach'', en 1194-1500, ''Bigarach et Malet'', en 1298-1500, ''Locus de Brigaragio'', en latin, en 1377, ''Bugaraich'', en 1594, ''Beugarach'', en 1647, ''Bugarach'', en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 50, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f142.item.texteImage.zoom </ref>. La darrèra fòrma interpretabla coma ''Burgarag'' data del sègle XIII e la dissimilacion (''Bur...r...''), presenta ja en 1231, èra gaireben inevitabla. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Bugarag'' vendriá d'un nom germanic d'òme ''Burghar'' ambe'l sufixe ''-aticum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 123</ref>, mès lo sufixe ''-aticum'' auriá donat ''*-atge''. [[Ernèst Negre|Negre]], que considèra que ''Burga-'' de 889 es una maissanta lectura per ''Buga-'' [pr'aquò, i a encara una fòrma en ''Burga-'' en 1259], postula un nom germanic ''Bulgarevus'', ambe un sufixe romanic ''-ium'', ''agrum'' sosentendut, e lo sens seriá « los camps de ''Bulgarevus'' » <ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France: Tome 2, Formations dialectales'', p. 880 (ISBN 2-60000-133-6), p. 880, legir en linha https://books.google.fr/books?id=jbpVLN1tRNoC&printsec=frontcover&dq=Toponymie+g%C3%A9n%C3%A9rale+de+la+France:+Tome+2,+Formations+dialectales&hl=fr&sa=X&ei=kuDKUKDENunD0QWfr4C4Cw&ved=0CEMQ6AEwAA#v=onepage&q=bugarach&f=false</ref>; mès lo passatge de ''*Bulgarevium'' a ''Bugarag'' pausa problèma, mai que mai se ''Burga-'' es refusat. [[Joan Coromines]] fa de ''Bugarag'' un celtic ''veru-karaio'', nom qu'explica coma « rocassa corba » <ref>''Du nouveau sobre la toponymie occitane'', 268-269; DECat II, 557, s.V. carall; OnCat III, 135, s.V. Bugaraig</ref>. ''Veru-'', çò sembla, es puslèu un superlatiu sense rapòrt ambe l'adjectiu ''corbe'' e, en mai d'aquò, lo betacisme en 889 (''*Veruka-'' > ''*Vurga-'' > ''Burga-'') es dobtós. Lo mot celtic ''*berg-'' « montanha » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 73</ref>, semanticament idonèu, pòt explicar al mens lo començament del toponime (lo passatge de ''*Berg-'' a ''*Burg-'' es pas foneticament tròp malaisit). ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11055 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Pierre Delord|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat= Jean Cros |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat=Joseph Malet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat=Joseph Berthomieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1940]] |Fin= 1945 |Identitat=Elie Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1904]] |Fin= 1940 |Identitat= Pierre Berthomieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1904 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11055 |1793=688 |1800=732 |1806=790 |1821=748 |1831=1027 |1836=867 |1841=884 |1846=825 |1851=780 |1856=743 |1861=748 |1866=723 |1872=727 |1876=653 |1881=600 |1886=597 |1891=576 |1896=523 |1901=506 |1906=505 |1911=434 |1921=387 |1926=354 |1931=310 |1936=277 |1946=268 |1954=226 |1962= 201 |1968= 156 |1975= 125 |1982= 144 |1990= 153 |1999= 176 |2004=184 |max=1027 |cassini=6219 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|055}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|055}}/26.62) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bugarach5.jpg|Dintrada del vilatge davant le puèg. Bugarach_R44.jpg|Vista dempuèi la cima. Lac-Vène--Bugarach.jpg Château_de_Bugarach_2011.jpg|Castèl de Bugarag en renovacion. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11055 Bugarag sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de|insee=11055}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] b3klxqq01etuu4vijkpefgoynpwor3m 0 79139 2507299 2077196 2026-08-21T01:05:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507299 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat |tematica =economia |carta =ru | nom =Andrei Korotaiev | nomdebateg = | imatge =Rift Valley4.jpg | legenda = | datadenaissença = [[17 de febrièr]] de [[1961]] | luòcdenaissença = [[Moscòu]], [[Russia]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina ={{Russia}} | profession = [[economia|economista]], filosòf, matematician, sociològ | títol1 = | començamentderenhe = | finderenhe = | títol2 = | dinastia = | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = Vitaly Korotayev | maire = Liudmila Anarina | conjunt = Tatiana Stoliarova | enfants = Sofia Korotayeva | mestressas = }} '''Andrei Korotaiev''' (Андрей Витальевич Коротаев, nascut en 1961) es un antropològ, economista, istorian, e sociològ, amb d'importantas contribucions a la teoria del sistèma mondial e modèls matematics de macrodinamicas socialas e economicas. === Educacion e carrièra === [[Fichièr:Staruniversity.jpg|thumb|right|L'Universitat Estatala de Moscòu]] Nascut a [[Moscòu]], Andrei Korotaiev assistiguèt l'Universitat Estatala de Moscòu, ont recebèt lo gra de BA en 1984 e de MA en 1989. Obtenguèt lo sieu Doctorat en 1993 per l'Universitat de [[Manchester]], e en 1998 lo gra de Doctor en Sciéncias de l'Acadèmia de las Sciéncias de [[Russia]]. Dempuèi l'an 2000 es professor e director del Centre d'Antropologia de l'Orient a l'Universitat Estatala Russa d'Umanitats, Moscòu, e investigador a l'Institut Oriental<ref>Ильин И. В. , Мазур И. И., Чумаков А. Н. (Ред.). ''Глобалистика. Энциклопедический справочник''. М.: Альфа-М, 2012. С. 106.</ref> e l'Institut d'Estudis Africans de l'Acadèmia de las Sciéncias de [[Russia]]. En 2003-2004, foguèt membre visitant a l'Institut d'Estudis Avançats de Princeton. Es coeditor de la revista Sociala Evolution and History e de la colleccion History and Mathematics. Amassa amb Askar Akayev e George Malinetsky, coordina lo programa de l'Acadèmia de las Sciéncias de Russia "d'Analisis e modelado matemático de la dinamica mondiala". Korotaiev ganhèt lo prèmi de la Fondacion de Supòrt a la Sciéncia de Russia en 2006 après èsser reconegut coma un dels melhors economistas de l'Acadèmia Russa de las Sciéncias. === Principalas contribucions === Las contribucions pus importantas d'Andrei Korotaiev apertenon a quatre domenis: ==== Modèls matematics de la dinamica sociala, economica e istorica (cliodinamica) ==== En lo camp de la cliodinamica prepausèt una de las explicacions mai convincentes per l'Argument del jutjament final de Heinz von Foerster. En collaboracion amb las siás collègas Artemi Malkov e Daria Khaltourina demostrèt que, fins al decenni de 1970, lo creissement hiperbólico de la populacion mondiala foguèt acompanhat per un creissement hiperbólico de segond gra del PIB mondial, tre çò cual desvolopèt una seria de modèls matematics que descrivon tant aqueste fenomèn coma la Teoria del Sistèma Mondial. La correlacion entre lo creissement hiperbólico de la populacion mondiala e lo creissement hiperbólico de segond gra del PIB mondial, observats fins al decenni de 1970, correspond a una realimentación positiva pas lineal de segond òrdre entre lo creissement demografic e lo desvolopament tecnologic que se pòt explicar segon la sequéncia: Creissement tecnologic → Increment de la capacitat de carga de la [[planeta]] → Creissement demografic → Mai de gents → Mai d'inventors potencials → Acceleracion del creissement tecnologic → Acceleracion de l'increment de la capacitat de carga de la planeta → Creissement demografic pus rapid → Acceleracion de l'aumentacion del nombre d'inventors potencial → Creissement tecnologic pus rapid → Aumentacion de la capacitat de la Tèrra per suportar de gents... E aital successivament. Per d'autra part, la siá investigacion a mostrat que dempuèi 1970 lo Sistèma-Mond jamai mai se desvolopa hiperbólicamente, lo sieu desvolopament divergís de mai en mai del "regim de hinflado" e se desplaça actualament "dempuèi la singularitat", mai que "cap a la singularitat". Ajatz en compte tanben la siá recenta investigacion suls cicles de Kondratieff en la dinamica mondiala.<ref>Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V.(2010). [http://www.escholarship.org/uc/item/9jv108xp A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis]. ''Structure and Dynamics''. Vol.4. #1. P.3-57. </ref> ==== La teoria del sistèma mondial ==== Sistèma-mond Andrei Korotaiev Al bòrd de de autres autors van quitament mai luènh que Gunder Frank e plaçan lo principi de la formacion del sistèma-mond en lo milenio desen a.C., En o connectant amb lo començament de la revolucion neolítica en Orient Mejan. Lo centre d'aqueste sistèma-mond èra al dedins d'Asia, concrètament dins China. Un dels concèptes centrals dels estudis de Korotaiev es la "tèsi de la realimentación positiva". ==== Estudis culturals ==== En aqueste camp Andrei Korotaiev foguèt tanben un dels pionièrs (amassa amb los sieus collègas) de l'estudi de la correlación entre la distribucion espaciala dels motius mitológicos e los mercadors genetics.<ref>[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=333&Itemid=1 ''Myths and Genes. A Deep Historical Reconstruction''. Moscow: Librokom/URSS, 2011]; ''Which genes and myths did the different waves of the peopling of Americas bring to the New World?''[https://www.researchgate.net/publication/236984446_Translation_of_Chapter_3_of_Myths_and_Genes_(Moscow_URSS_Publishers_2011)?ev=prf_pub].</ref> ==== L'evolucion dels sistèmas sociopolitics de Iemèn. Originas de l'Islam ==== Korotaiev a fach una contribucion especiala en aqueste domeni mejançant la deteccion de las principalas tendéncias dins l'evolucion de Iemèn. En mai d'aquò, Korotaiev a fach una importanta contribucion a l'estudi de las originas de l'[[Islam]].<ref>[https://web.archive.org/web/20141222042405/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=270&Itemid=1 Origins of Islam: Political-Anthropological and Environmental Context. ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae''. 53/3–4 (1999): 243–276]</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> === Publicacions === Korotaiev a escrich mai de 20 libres e 150 articles ligats a las siás investigacions, a on destacan los libres: * Ancient Yemen ([[Oxford]] University Press, 1995) * World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective (Edwin Mellen Press, 2004) * Introduction to Social Macrodynamics (KomKniga, 2006, amb Artemy Malkov e Daria Khaltourina). Entre los sieus articles academics mai importants destacan: * "Origins of Islam" en 1999 Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae (amb Vladimir Klimenko e Dmitry Proussakov) * {{fr}} "Variabilité des relations sociales chez les primates humains et non humains: à la recherche d'un paradigme general" en 2000 ''Primatologie'' (amb Marina Butovskaya e Alexander Kazankov). * "Regions Based on Social Structure: A Reconsideration" en lo 2000 Current Anthropology (amb Alexander Kazankov) * A Compact Macromodel of World System Evolution en lo 2005 Journal of World Systems Research. * The World System Urbanization Dynamics: A quantitative analysis en History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies (KomKniga, 2006) * A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. ''Structure and Dynamics''. Vol.4. #1. P.3-57. {{filosòfs}} {{DEFAULTSORT:Korotayev, Andrey}} [[Categoria:Naissença en 1961]] [[Categoria:Economista]] [[Categoria:Filosòf]] [[Categoria:Matematician]] [[Categoria:Sociològ]] [[Categoria:Antropològ]] [[Categoria:Scientific rus]] [[Categoria:Naissença a Moscòu]] h7n4icd98yfvdyd3ppwtymewzc3ho1a 0 82585 2507318 2386484 2026-08-21T09:45:15Z Alaric 506 44932 2507318 wikitext text/x-wiki {{omon|Bèlvéser}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèlvéser | nom2 = ''Belvèze-du-Razès'' | imatge = Belvèze_mairie.jpg | descripcion = La comuna | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Belvèze-du-Razès_(Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós]] | canton = ''La Piège au Razès'' (en francés) ([[Canton d'Alanha|Alanha]] abans 2015) | intercom = CC del Limosenc | insee = 11034 | cp = 11240 | cònsol = Guillaume Malafosse | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1258 | longitud = 2.0958 | alt mej = | alt mini = 219 | alt maxi = 344 | ectaras = | km² = 4.52 |}} '''Bèlvéser''' (''Belvèze-du-Razès'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Rasés]] situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Fins a 2015, [[Alanha]], a 3 km, èra nominativament caplòc del canton, mès la realitat de la foncion èra a Bèlvéser. A la fin del sègle XIX, Bèlvéser rejonhèt la populacion d'Alanha (ambe un territòri plan mendre), puèi entre la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e las annadas 50, la populacion d'Alanha s'esfondrèt, signe d'una pèrda de las activitats economicas (comercialas mai que mai), probablament a l'avantatge de Bèlvéser, puèi la populacion baissèt pus lentament a Alanha dins la segonda mitat del sègle, mentre que la de Bèlvéser contunhava de créisser, ambe una acceleracion dins las annadas 80. Los comèrcis de Bèlvéser son ara incomparablament pus nombroses <ref>https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11034#chiffre-cle-11, cercar a Caractéristiques des Établissements > CEN T1</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11004#chiffre-cle-11, cercar a Caractéristiques des Établissements > CEN T1</ref> e variats; los servicis son tanben mai desvolopats (una piscina per exemple) e l'administracion los acompanhèt : la gendarmariá es a Bèlvéser (dempuèi quora ?), non pas al caplòc oficial. Lo nombre dels establiments comparat a la populacion de las comunas dona l'avantatge a Alanha çaquelà, signe d'una foncion dormitòria importanta a Bèlvéser (lotejaments, mai que mai al nòrd-nòrd-èst del vilatge, ambe probablament una politica volontarista). Significativament, l'anciana comunautat de comunas de la Costièra de Rasés (10 comunas) que durèt de [[2003]] a la fin de [[2013]] aviá la residéncia a Bèlvéser. Dins le paisatge, la plaça de l'abitat massat, sovent ancian, es importanta a Alanha, mentre que l'abitat dessarrat, generalament recent, es gaireben exclusiu a Bèlvéser (lo centre ancian es pichonèl); tot aquò es coërent ambe un desvolopament plan mai important de Bèlvéser dempuèi lo sègle XIX. Las intervencions politicas semblan pas d'aver jogat un ròtle important : i a pas agut de conselhièr general de Bèlvéser, nimai d'Alanha. Lo camin de fer favorizèt un moment Bèlvéser (anciana linha [[Bram]]-Bèlvéser, tròç d'un ensemble ferroviari qu'anava respectivament cap a [[Pàmias]], a [[Limós]] e a [[L'Avelhanet]], dubèrta en 1898); mès Bèlvéser comencèt de créisser abans lo tren, o cal constatar, e contunhèt un còp la linha barrada. [[Imatge:Map commune FR insee code 11034.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Bèlvéser | nord = [[Gramasia]] | nord-est = [[Calhau]] | est = [[Campbiure]] | sud-est = [[Rotièr]] | sud = [[Alanha]] | sud-ouest = [[Bèlagarda de Rasés]] | ouest = [[Maseròlas (Aude)|Maseròlas]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia quae vocatur Sancta Maria'' en 950, ''Villa de Bellvezer'' en 1215, ''Apud Bellumvidere'' en 1255, ''De Bellovisu, de Bellovidere, de Pulchro visu'' en 1262, ''Villa de Belvezer'' en 1228-1494, ''Belbèze en Razès'' en 1371-1589, ''Belvèze'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Belbéze'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 29, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f121.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [bɛl'beze]. </br> ''Bèlvéser'' es l'eretièr del latin ''Bellum videre'' [mes la formacion es medievala], ambe'l sens de « bèlas vistas ». Son de lòcs que permeton de véser luènh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 65, a ''3. Beauvais''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 193</ref>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11034 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Guillaume Malafosse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= André Amat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Didier Lozano |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Paul Briet |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Alanha]]; es ara del canton de ''La Piège-au-Razès'' (en francés), que se disiá ''de [[Bram]]'' abans lo 1èr de genièr 2016. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11034 |1793=335 |1800=371 |1806=360 |1821=395 |1831=378 |1836=356 |1841=403 |1846=424 |1851=460 |1856=466 |1861=460 |1866=433 |1872=444 |1876=475 |1881=509 |1886=630 |1891=530 |1896=576 |1901=592 |1906=617 |1911=625 |1921=529 |1926=559 |1931=611 |1936=669 |1946=556 |1954=595 |1962= 556 |1968= 610 |1975= 666 |1982= 738 |1990= 836 |1999= 765 |2004= 748 |cassini=3633 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|034}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|034}}/4.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11034 Bèlvéser sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Rasés]] dc42quh5cz4u1e0cq5y22jtnrnlyq9h 0 100544 2507319 2211572 2026-08-21T09:58:43Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:St-gen_ler_1.JPG]] per [[:Imatge:Vue_sur_Saint-Genest-Lerpt_1.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · the right name of the town, Saint-Genest-Lerpt, is better than just 2507319 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=frp | nomcomuna=Saint-Genest-Lerpt | nomcomuna2=Saint-Genest-Lerpt | imatge=Vue sur Saint-Genest-Lerpt 1.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | insee =42223 | cp =42530 | cònsol = Christian Julien | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Lerptiens (en [[francés]]) | longitud=4.3375 | latitud=45.4469444444 | alt mini =437 | alt mej =576 | alt maxi =698 | km² =12.68 }} '''Saint-Genest-Lerpt''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Léger (departament)|Léger]] e la [[regions francesas|region]] de [[Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=42223 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Julien|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=42223 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas de| insee =42223 }} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna de Léger]] mka9q20fmv9ivij10gp9va3m3jqewb8 0 102023 2507277 2416011 2026-08-20T16:23:42Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507277 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Antunhac | nom2 = ''Antugnac'' | imatge = Eglise_Saint-André_d'Antugnac_(01).jpg | descripcion = La glèisa Sant Andrieu d'Antunhac. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Antugnac_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11010 | cp = 11190 | cònsol = Philippe Comte | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Antugnacois (en [[francés]]) | latitud = 42.9558333333 | longitud = 2.22555555556 | alt mini = 260 | alt mej = 265 | alt maxi = 587 | km² = 9.49 |}} '''Antunhac''' (''Antugnac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11010.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Antunhac | nord = | nord-est = [[Alet]] | est = [[Montasèls]] | sud-est = | sud = [[Esperasan]] | sud-ouest = [[Fan (Aude)|Fan]] | ouest = [[La Serpent]] | nord-ouest = [[Conilhac de la Montanha]] }} ==Toponimia== ===Antunhac=== Las fòrmas ancianas son ''Antigniacum'', en latin, en 1234, ''Antuniachum... in terminio Sancti Andree'', en latin, en 1259, ''Autinhacum'' (legir ''Antinhacum''), en latin, en 1319, ''Antunhacum'', en latin, en 1319, ''Antinihacum'', ''Antuniacum'', en latin, en 1320, ''Antunhac'', en 1572, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 9, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f101.item.texteImage.zoom </ref>. </br> ''Antunhac'' ven del nom d'òme latin ''Antinius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 21, a ''Antignac''</ref>, latinizacion del sufixe gallés ''-ācon''. Antunhac èra donc una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Antinius''. ===Crotz=== ''Crotz'' se referís a l'instrument del suplici del Crist; normalament, i aviá una glèisa Santa Crotz <ref>Géraud Lavergne, ''Les noms de lieux d'origine ecclésiasticque'', Revue d'Histoire de l'Eglise de France, Annada 1929, Volume 15 Numerò 68 pp. 319-332, http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1929_num_15_68_2513.</ref>. I a efectivament una glèisa de Santa Crotz, qu'èra dins la diocèsi d'[[Alet]]. Las fòrmas ancianas son ''Castrum de Cruce'', en latin, en 1319, ''Chasteau sive ville de Croux'', en 1389-1589, ''La Croix... La Croux'', en 1372-1589, ''Croux, en grande ruine et pauvreté... esglize ruinée'', en 1594, ''Le fief de la Croix ou de Pradelle'', en 1004-1639, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 112, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f204.item.texteImage.zoom </ref>. ===Mornac=== I a pas qu'una proprietat. Las fòrmas ancianas son ''Mornacum'' en 1319, ''Mornhacum'' en 1319, ''Ornacum'', comprene ''Mornacum'', en 1319, ''Moruhacum'', comprene ''Mornhacum'' en 1319, ''Antunhacum cum Ornato'', comprene ''Mornaco'' en 1320, ''La ville de Mornac en la viguerie de Limoux'' entre 1372 e 1589, ''Mornac'' en 1807<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 268, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f360.item.texteImage.zoom </ref>. </br> ''Mornac'' ven del nom latin d'òme ''Maurinus'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 481, per d'autres lòcs</ref>. Çaquelà, las fòrmas en ''-nh-'' fan dobtar. Quina es la prononciacion ? == Istòria == Antunhac annexèt ''Croux'' (nom francés, donc '''Crotz'''), entre 1790 e 1794 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=2039</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11010 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe Comte |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Lydia Ibanez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Salva |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Desquennes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude (burèu centralizator [[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11010 |1793=240 |1800=254 |1806=254 |1821=287 |1831=304 |1836=326 |1841=351 |1846=362 |1851=366 |1856=321 |1861=344 |1866=328 |1872=307 |1876=346 |1881=329 |1886=323 |1891=292 |1896=318 |1901=323 |1906=342 |1911=323 |1921=308 |1926=314 |1931=350 |1936=300 |1946=273 |1954=300 |1962= 284 |1968= 238 |1975= 223 |1982= 219 |1990= 256 |1999= 266 |cassini=2039 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|010}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|010}}/9.49) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Antugnac_(1).jpg Église_Saint-André_à_Antugnac010.JPG|La glèisa Sant Andrieu d'Antunhac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11010 Antunhac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] p43llrhi9r73s9i6d5bucsjxm910kz2 0 102129 2507284 2400948 2026-08-20T18:57:10Z Alaric 506 44932 2507284 wikitext text/x-wiki {{omon|Camps (omonimia)}} {{Infobox vila occitana |nom= Camps |carta=oc |nom2= Camps-sur-l'Agly | lògo= | imatge=Camps_sur_Agly.jpg | descripcion= Camps a esquèrra e le puèg de Bugarag a dreta. |escut= |escais= |ist={{Lengadòc}} |parçan={{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Coisan|Coisan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |insee= 11065 |cp= 11190 |cònsol= Rolande Alibert |mandat=[[2026]]-[[2032]] |gentilici= |longitud = 2.4344 |latitud = 42.8606 |alt mini= 445 |alt mej=480 |alt maxi= 1227 |km²= 26.35 |}} '''Camps''' (''Camps-sur-l'Agly'' en [[francés]], ''Camps'' abans 1933) es una [[comuna francesa|comuna]] de las [[Corbièras]] ([[Occitània]]), situada dins lo departament francés d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Es al pè del [[Puèg de Bugarag]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11065.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Camps d'Aglin | nord = [[Forton]] | nord-est = | est = [[Cubièra]] | sud-est = | sud = [[Prunhanas]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Caudièrs de Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = [[Bugarag]] | nord-ouest = [[Sogranha]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Camps'', al sègle XIV, ''Cams'', en 1538, ''Campz'', en 1595, ''Cans'', en 1676, ''Campvilla'', ''Campville'', en 1769 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 61, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f153.image.texteImage </ref>. Lo mot ven del latin ''campus'' e representa las tèrras cultivadas per oposicion a las que son pas cultivablas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 138</ref> (o cultivadas). Sembla que non ten pas res a veire amb lo pre-latin ''calm''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11065 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Rolande Alibert|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11065 |1793=444 |1800=452 |1806=477 |1821=516 |1831=492 |1836=548 |1841=520 |1846=495 |1851=480 |1856=495 |1861=405 |1866=402 |1872=370 |1876=330 |1881=296 |1886=302 |1891=290 |1896=279 |1901=230 |1906=231 |1911=206 |1921=165 |1926=137 |1931=136 |1936=114 |1946=115 |1954=85 |1962= 60 |1968= 38 |1975= 37 |1982= 46 |1990= 56 |1999= 60 |cassini=6743 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|065}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|065}}/26.35) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Aglin.png|La plana d'Aglin Camps_sur_Agly_Cubières.jpg|Vista dempuèi le puèg de Bugarag. Camps_sur_Agly_2.jpg|Vista dempuèi la RD14. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11065 Camps sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Corbièras]] [[Categoria:comuna d'Aude]] [[Categoria:comuna de las Corbièras]] cmmx707y3hpsdwaej6ut7ku1m8pm00g 0 102222 2507286 2387711 2026-08-20T19:31:11Z Alaric 506 44932 imatges 2507286 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Conilhac de la Montanha |nom2 = <i>''Conilhac-de-la-Montagne''</i> |imatge = Conilhac-de-la-montagne-2019_(4).jpg |legenda = Vista generala de Conilhac de la Montanha. |blason = Blason_ville_fr_Conilhac-de-la-Montagne_(Aude).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lengadòc}} |nom de division2 = Parçan |division2 = [[Rasés]] ? |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Aude}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Limós|Limós]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de la Nauta Val d'Aude ([[Canton de Coisan|Coisan]] abans 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Ròcatalhada e Conilhac]] |còda = 11097 |ehess = |cp = 11190 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 42.9794 |longitud = 2.1947 |estatut = | altmin = 380 | altitud = | altmax = 602 |superfícia = 4.45 |populacion = {{popfrs11|097}} |annada-pop = {{popfrs11|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|097}}/4.45) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Conilhac de la Montanha''' (''Conilhac-de-la-Montagne'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Dempuèi 2019 es comuna delegada de [[Ròcatalhada e Conilhac]]. ==Geografia== Los ostals individuals bastits mai que mai al sud e sud-oèst del vilatge (bona exposicion, polidas vistas e pendas moderadas) son en rapòrt ambe l'aumentacion de la populacion dempuèi [[1999]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 11097.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Conilhac de la Montanha | nòrd = [[Ròcatalhada]] | nòrd-èst = [[Alet]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Antunhac]] | sud-oèst = [[La Serpent]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Borièja]] }} ==Toponimia== I a dos ''Conilhac''s (tres en comptant un lòc entre [[Narbona]] e [[Grussan]] <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 99, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f191.item.texteImage.zoom </ref>) e totis dos son del [[Departament francés|departament]] de l'[[Aude (departament)|Aude]], ''Conilhac de la Montanha'' e [[Conilhac de las Corbièras]] (canton de [[Lesinhan de las Corbièras]]). Las fòrmas ancianas d'ambedós presentan d'anomalias : per ''Conilhac de la Montanha'', ''In Redensi comitatu, castrum de Corniliaco'', en 1165, ''de Conilhaco'', en 1319, ''Covilacum'' = ''Conilacum'', ''Covilatum'' = ''Conilacum'', en 1320, ''Couilhatum'' = ''Conilhacum'', en 1320, ''Conilhac'', ''Connylhac'', en 1594, etc, per ''Conilhac de las Corbièras'', ''Castrum nomine Conneracum'', en 1142, ''De Oneraco'', en 1165, ''Ilonairacum'', en 1257, ''Rector de Conilhaco'' en 1351, ''Conilac'', al sègle XIV, ''Counilhac'', en 1537, etc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 207</ref>{{,}}<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 99, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f191.item.texteImage.zoom </ref>. En supausant que la fòrma autentica de cadun siá ''Conilhac'', donc que las atestacions del sègle XII sián d'errors o de cacografias dins cada cas, lo nom vendriá de ''Connilios'', latinizat en ''Connilius'', atestat al mens en abreviacion (''Connil[''), derivat del nom gallés d'òme ''Connos'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 122, 340 (explicitament per ''Conilhac de la Montanha''</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 207</ref>, latinizacion del sufixe gallés ''-ācon''. Se n'es atal, cada Conilhac èra una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre ''Connilios'' / ''Connilius''. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] [e [[Xavier Delamarre|Delamarre]] après Dauzat] supausan que la fòrma de 1165 de ''Conilhac de la Montanha'', ''Corniliaco'', es falsa perqué l'èrra se seriá conservada; pausa tanben lo problèma de las doás atestacions contradictòrias de ''Conilhac de las Corbièras'' e pensa que lo vilatge auriá poscut cambiar de nom se ''Conneracum'' correspond a qualque realitat; estima tanben qu'una atraccion del nom d'una localitat per l'autra es pas gaire probabla, perqué los dos vilatges son tròp luènh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 207</ref>. Vertat es qu'una atraccion per viá orala es gaireben impossibla; mès en supausant una influéncia a l'escrit, en partent de l'error d'un escriba, qu'auriá contaminada la prononciacion, la possibilitat existís (veire lo cas de [[Lusinhan Petit]] e de son omonime e vesin [[Lusinhan Grand]] qu'avián pas de ''-u-'' a la primièra sillaba abans lo sègle XVII e que l'an manlevada a l'oral a la fòrma oficiala); un ancian ''*Cornilhac'' ([[Cornilhac (Droma)|lo nom existís]]) auriá poscut passar a ''Conilhac'' (mès lo passatge de ''*Conerac'' a ''Conilhac'' seriá pus malaisit). La fòrma ''Conneracum'' de ''Conilhac de las Corbièras'' fa pensar al vilatge francés de [[Connerré]], ''*Coniduralion''; mès la responsabilitat d'un escriba francés qu'auriá interpretat ''Conilhac'' segon la localitat de son país seriá pus versemblabla al sègle XIII qu'al sègle XII. Los dos noms gardan doncas de mistèris. ==Istòria== Lo 1er de genièr de 2019, la comuna fusionèt ambe [[Ròcatalhada]] per formar la comuna novèla de [[Ròcatalhada e Conilhac]], creada pel Prefècte d'Aude lo 5 de decembre de 2018. Las doás comunas venguèron comunas delegadas <ref>Arrêté préfectoral SPL n° 2018-027 portant création de la commune nouvelle Roquetaillade-et-Conilhac http://www.aude.gouv.fr/IMG/pdf/raa_mois_de_decembre_2018.pdf|site=aude.gouv.fr</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11097 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2019]] |Identitat= Jean-Paul Canet|Partit= [[PS]] |Qualitat= 1èr adjunt de [[Ròcatalhada e Conilhac]] }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de [[Quilhan]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11097 |1793=103 |1800=102 |1806=111 |1821=117 |1831=118 |1836=128 |1841=110 |1846=130 |1851=116 |1856=110 |1861=116 |1866=115 |1872=107 |1876=111 |1881=109 |1886=114 |1891=101 |1896=102 |1901=102 |1906=120 |1911=98 |1921=71 |1926=72 |1931=81 |1936=74 |1946=55 |1954=60 |1962= 62 |1968= 57 |1975= 54 |1982= 55 |1990= 51 |1999= 45 |cassini=10511 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfrs11|0}} la populacion èra de {{popfrs11|097}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|097}}/4.45) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Conilhac-de-la-montagne-2019_(1).jpg|Paisatge a proximitat. Conilhac-de-la-montagne-2019_(2).jpg|Paisatge près de Conilhac. Conilhac-de-la-montagne-2019_(5).jpg|La RD 152. Conilhac-de-la-montagne-2019_(3).jpg|Calvari. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11097 Conilhac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 4vq0f5viakbfwxg4wffec8x553zbeth 0 102258 2507287 2387742 2026-08-20T19:42:29Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507287 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Costauçan | nom2 = ''Coustaussa'' | imatge = Coustaussa from D613.jpg | descripcion = Costauçan vist dempuèi la RD 613. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Coustaussa (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11109 | cp = 11190 | cònsol = Laurent Tricoire | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Costauçans | latitud = 42.9416666667 | longitud = 2.27888888889 | alt mini =235 | alt mej =318 | alt maxi =548 | km² = 4.47 }} '''Costauçan'''<ref>[http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref><ref>http://1886.u-bordeaux3.fr/files/original/f4641e97d30bab924a575c056464249a.pdf] e [[Loís Alibèrt]], ''Gramatica occitana'', pagina 24</ref> (''Coustaussa'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Costauçan | nòrd = | nòrd-èst = [[Cassanhas (Aude)]] | èst = | sud-èst = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud = | sud-oèst = [[Coisan]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Luc d'Aude]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Villa quae vocatur Constantianum'' en [[1157]]; ''Castrum Constantiani'' en [[1172]]; ''Villa de Constancano'' en [[1185]]; ''Castrum Constantium'' en [[1231]]; ''De Constanciano'' en [[1232]]; ''De Costanciano'' en [[1232]]; ''Constantianum'' en [[1320]]; ''Constansanum'' en [[1344]]; ''Coustanssianum'' en [[1377]]; ''Coustaussan'' en [[1594]]; ''Chasteau de Constanco'' en [[1037]]-[[1639]]; ''Coustaussa'' en [[1781]]; la prononciacion es ''Coustaussà''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P47017709|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>, donc normalament [kustaw'sa]. </br> ''Costauçan'' vendriá d'un nom latin d'òme ''Constantius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 215, a ''Cottance''</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11109 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Tricoire |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Didier Tricoire |Partit= [[França Insomesa|LFI]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat=Robert Sanchez|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11109 |1793=160 |1800=161 |1806=162 |1821=174 |1831=205 |1836=208 |1841=204 |1846=188 |1851=190 |1856=172 |1861=174 |1866=173 |1872=126 |1876=155 |1881=156 |1886=137 |1891=128 |1896=120 |1901=117 |1906=128 |1911=113 |1921=80 |1926=98 |1931=94 |1936=85 |1946=98 |1954=92 |1962= 76 |1968= 69 |1975= 59 |1982= 52 |1990= 43 |1999= 49 |cassini=10188 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|109}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|109}}/4.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Vestigis d'un castèl del sègle XII, XIII e XVI, inscrit als [[Monument istoric en França|Monuments Istorics]] en 1948 <ref>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00102666</ref>. <gallery mode=packed heights=180px> Coustaussa.jpg|Costauçan vist del sud Castle of Coustaussa017.JPG|Roïnas del castèl </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11109 Costauçan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] hq7jl8qgwvqhln782q71w5jv93ya6ij 0 102270 2507289 2387743 2026-08-20T19:54:55Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507289 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Cubièra | nom2= ''Cubières-sur-Cinoble'' | imatge= Cubières_sur_Cinoble.jpg | descripcion= Cubièra | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11112 | cp = 11190 | cònsol = Préscillia Krier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = |longitud= 2.4617 |latitud= 42.8619 | alt mini = 360 | alt mej = | alt maxi = 893 | km² = 14.48 }} '''Cubièra''' (''Cubières-sur-Cinoble'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Cubièra | nord = [[Forton]] | nord-est = | est = [[Solatge (Aude)|Solatge]] | sud-est = | sud = [[Sant Pau de Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Prunhanas]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = [[Camps d'Aglin]] | nord-ouest = }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Monasterium... in loco ubi dicitur Cuperia... in honore sancti Petri'', en latin, en 844, ''Abbacia Cubarias in Comitatu Redensi'', en 898, ''Abbacia quae vocatur Cubaria'', en 899, ''Cubarias'', en 922, ''Ecclesia Beatae Mariae, in valle quae ab antiquis Cubaria est cognominata'', en 1073, ''Cuberia'', en 1351 (totas en latin), ''Cubeyra'', al sègle XIV, ''Qubyera'', ''Qubieyra'', en 1538, ''Monastère Nostre Dame de Cubière ou de Saint Pierre l'Apostre'', en 896-1639, ''N.D. de Cubière'', en 1094-1639, ''Cubières'', en 1781 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 113, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f205.item.texteImage.zoom </ref>. ''-S'' finala sembla tardiva e artificiala, mès caldriá verificar sul terrenh. Lo sens seriá pas d'una fabrica de cubas [o de tot autre recipent en fusta], mes una comparason basada sus la situacion geografica : Cubièra es dins una valh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 232</ref>. ==Istòria== {{...}} * I aviá una abadiá, unida dempuèi 1073 a [[Moissac (Carcin)|Moissac]] <ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11112 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Préscillia Krier |Partit= |Qualitat= sense profession }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Maryse Baillat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Sylvie Romieu|Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Françoise Le Roy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11112 |1793=269 |1800=252 |1806=301 |1821=282 |1831=283 |1836=295 |1841=309 |1846=327 |1851=291 |1856=278 |1861=258 |1866=251 |1872=255 |1876=210 |1881=201 |1886=193 |1891=195 |1896=167 |1901=159 |1906=139 |1911=129 |1921=121 |1926=108 |1931=126 |1936=90 |1946=83 |1954=78 |1962= 64 |1968= 56 |1975= 39 |1982= 64 |1990= 64 |1999= 64 |2004=73 |cassini=11274 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|112}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|112}}/14.48) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11112 Cubièra sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] c7za0w9reibu5az0bjw3p44zg98flwt 0 102438 2507290 2402376 2026-08-20T20:12:45Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507290 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Forton | nom2 = ''Fourtou'' | imatge = Fourtouvillage.jpg | descripcion = Le vilatge | lògo = cap | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}}, [[Termenés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11155 | cp = 11190 | cònsol = Bernard Cros | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9086111111 | longitud = 2.43055555556 | alt mini = 432 | alt mej = 670 | alt maxi = 926 | km² = 20.46 |}} '''Forton''' (''Fourtou'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11155.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Forton | nòrd = [[Albièras]] | nòrd-èst = | èst = [[Auriac (Aude)|Auriac]] | sud-èst = [[Solatge (Aude)|Solatge]] | sud = [[Camps d'Aglin]], [[Cubièra]] | sud-oèst = [[Bugarag]] <small>''per un qüadripunt''</small> | oèst = [[Sogranha]] | nòrd-oèst = [[Arcas (Aude)|Arcas]] }} ==Toponimia== ===Forton=== Las fòrmas ancianas son ''Fortovum'', en latin en 1360, ''Forto'', en 1536, ''Forthon'' en 1574, ''Château de Fourton'' en 1639, ''Fourtou'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 153, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f245.item.texteImage </ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Forton'' vendriá del nom latin d'òme ''Fortis'' ambe'l sufixe ''-onem'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 300</ref>. Aquò supausa de legir ''*Fortonum'' l'atestacion de 1360 o de supausar que l'escriba aviá mal interpretada una prononciacion qu'èra benlèu dejà [fur'tu]. ===Las Ègas=== La glèisa, del vocable de Sant Pau, èra annèxa de Forton. </br> Las fòrmas ancianas son ''Rector de Equabus'', en latin en 1351, ''Molendinum de Equabus... locus de Equabus'', en latin en 1360, ''Las Eguas'', al sègle XIV, ''Lhas Egas'', en 1538, ''Les Egues'', en 1738, ''La Mouline'', en 1781 [i aviá una molina sus [[Orbiu]] e lo nom de l'installacion remplacèt lo nom tradicional del lòc]. Curiosament e contra las fòrmas ancianas, l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]] escriu que caldriá escriure ''Les Aigues (= Aquas)'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 121 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f213.item.texteImage.zoom</ref>, çò qu'a coma sol avantatge de mostrar que compreniá pas lo nom. Seriá tanben absurde, aprèp tant de fòrmas convergentas, de supausar una maissanta copadura : ''las sègas'' (culhidas de blat) o ''las sègas'' (los randals). Demòran ''las ègas'' (las cavalas : designacion d'un elevatge ?), nom benlèu desconegut en Corbièras, o ''las egas'' (< ''aequus'' al femenin ?), nom d'un impòst o del territòri de recobrament d'aquel impòst. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, ''Lasegues'' (''Las Egues'' sus la mapa de Cassini), parròquia annèxa de Forton, del vocable de Sant Pau <ref name = ansa/>, situada al nòrd-èst de Forton, foguèt annexada a Forton <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=14534</ref>{{,}}<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini</ref>. Auèi, la glèisa es dita de ''La Mouline'' <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte</ref>{{,}}<ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f213.item.texteImage.zoom</ref> e lo nom de ''Las Egues'' es absent de la mapa, mes la mapa de Cassini portava encara ''Las Egues, vulgo La Mouline''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11155 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Cros|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11155 |1793=350 |1800=377 |1806=357 |1821=423 |1831=407 |1836=408 |1841=413 |1846=420 |1851=412 |1856=392 |1861=405 |1866=385 |1872=344 |1876=299 |1881=304 |1886=314 |1891=305 |1896=274 |1901=263 |1906=269 |1911=254 |1921=187 |1926=163 |1931=158 |1936=137 |1946=106 |1954=71 |1962= 54 |1968= 42 |1975= 42 |1982= 46 |1990= 58 |1999= 53 |2004=50 |cassini=14534 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|155}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|155}}/20.46) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Ecole_Fourtou_2.jpg|Comuna e anciana escòla. Fourtou_Eglise.jpg|Glèisa, las campanas. Église_de_La_Mouline.jpg|Glèisa de la Molina. Campana_La_Mouline.jpg|Campanar de la Molina. Centre_tibétain_Fourtou.jpg|Centre tibetan. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11155 Forton sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 5lhgk0j7ce8mx2porbqfc6fdxz8r533 0 102604 2507291 2384119 2026-08-20T20:17:24Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507291 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Luc d'Aude | nom2 = ''Luc-sur-Aude'' | imatge = Luc-sur-Aude.jpg | descripcion = Vista del vilatge de Luc d'Aude. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Luc-sur-Aude 11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11209 | cp = 11190 | cònsol = Jean-Claude Pons | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.96 | longitud = 2.2711 | alt mini = 217 | alt mej = | alt maxi = 561 | km² = 7.67 |}} '''Luc d'Aude''' (''Luc-sur-Aude'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11209.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Luc d'Aude | nord = [[Alet]] | nord-est = [[Verasan]] | est = [[Peiròlas]] | sud-est = [[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] | sud = [[Costauçan]] | sud-ouest = [[Coisan]] | ouest = [[Montasèls]] | nord-ouest = }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Villa quae dicitur Luco'' en 889, en latin, ''Villa de Lucho'' en 1215, en latin, ''De Lucco'' en 1231, ''Sancta Leucasia de Luco'', en latin, en 1297, ''De Lhaco'' (comprene ''De Lhuco''), en latin, en 1377, ''Luc sur Aude'' en 1594, ''Luc'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 215, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f307.item.texteImage.zoom </ref>. Lo nom ven del latin ''lucus'', « bòsc sacrat » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 416</ref>. Lo determinant es lo nom del flume que i passa. == Istòria == L'origina d'aqueste vilatge es plan anciana. Luc es traversat per la ? Via romana. Data del sègle IX ???, al moment del fondament de l'abadiá de Sant Policarpi coma los vilatges de [[Gajan]], [[Malràs]], [[Salas]], [[Cassanhas]], [[Terròlas]] e [[Peiròlas]]. Per pròva, un document que data de [[889]], confirma la possession de l'abadiá sus aquestes vilatges. Al moment de la [[Crosada dels albigeses]], lo fèu es balhat coma tresaur de guèrra a un lòctenent de [[Simon de Montfòrt]], amb lo demai de la baroniá d'Arcas (amb Coisan, Terròlas, Peiròlas...). La torre de Castilhon que data del sègle XIII foguèt la residéncia d'estiu dels evesques d'Alet. Uèi aquela proprietat es gerida per un GFA que s'occupa de la reabilitacion d'aquel site. La glèisa es romanica. Es dedicada a Santa Leocàdia (''Leucasia'' en 1297) : l'aparelhatge e las bandas lombardas datan d'aquela epòca. Foguèt remanejada mai d'un còp al fial dels sègles. Las duberturas foguèron desplaçadas e datarián del sègle XV o XVI. Luc es comprés dins la zòna d'apellacion AOC Limós e Blanqueta de Limós. [[File:Luc-d-aude.jpg|thumb|Foto del vilatge de Luc d'Aude en Lengadòc]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11209 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] ? abrial de [[2014]] ? |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Pons |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 ? |Identitat= Jean-Luc ? Pons |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Martine Bifante |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11209 |1793=175 |1800=165 |1806=221 |1821=219 |1831=261 |1836=250 |1841=263 |1846=248 |1851=248 |1856=229 |1861=223 |1866=236 |1872=216 |1876=232 |1881=206 |1886=205 |1891=192 |1896=166 |1901=149 |1906=141 |1911=151 |1921=146 |1926=140 |1931=143 |1936=130 |1946=136 |1954=152 |1962= 122 |1968= 109 |1975= 113 |1982= 130 |1990= 199 |1999= 173 |cassini=20290 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|209}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|209}}/7.67) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11209 Luc sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] svm71j1nv0rfkyymrk0wmwqyvh0gczy 0 102681 2507292 2387771 2026-08-20T20:21:05Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507292 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Missegre | nom2=Missègre | imatge=Missègre - La place.jpg | descripcion= Missegre, la plaça e la font | lògo=cap | escut= Blason ville fr Missègre (Aude).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11235 | cp = 11580 | cònsol = Frédéric Belotti | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = missegròi, missegròia ([mise'grɔj], [mise'grɔjɔ]) <ref>Jacques Boisgontier, ''Atlas Linguistique... du Languedoc oriental'', CNRS, tòme 1, mapa 12</ref> |longitud=2.37333333333 |latitud=43.0044444444 | alt mini =520 | alt mej =610 | alt maxi =832 | km² =7.45 }} '''Missegre''' (''Missègre'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11235.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Missegre | nord = [[Bèlcastèl e Buc]] | nord-est = | est = [[Vilardebèla]] | sud-est = | sud = [[Valmigièira]] | sud-ouest = [[Terròlas]] | ouest = | nord-ouest = [[Sant Policarpi]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Milsiricum'', en latin, en 881, ''Melisiricum'', en latin, en 889, ''Messigra'', en 1247, ''Miselgre'', en 1503, ''Misseigle'', en 1503-1589, ''Myssègre'', en 1538, ''Mességure'', en 1552, ''Misselgre'', en 1571, ''Miterie''...''Mileric'', en 1453-1587, ''Milseric'', en 1587, ''Milleric'', en 1589, ''Missègre'', en 1781. La prononciacion en occitan es ''Miségre'' (grafia de l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 243, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f335.item.texteImage.zoom </ref>, mes las costumas graficas de l'abat permeton pas de saber se cal legir [mi'segre] o [mi'zegre]; lo primièr es de segur lo pus probable. Segon Dauzat e Rostaing, ''Missegre'' vendriá d'un nom galloroman d'òme, ''*Melisirius'', del gallic ''Melisa'', ambe'l sufixe ''-icum'' o ''-acum'', puèi reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 459</ref>. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] interprèta lo nom coma ''melisīriācon'', « la propietat de Melisīrios »; lo nom de persona es de mal comprene : « estela jauna » ? <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 196, 302 e 358</ref>. La varietat extraordinària de las fòrmas ancianas fa pensar a un proparoxiton, de tipe ''*milséric'' (mes la fòrma de 1587 nòta una prononciacion dispareguda); lo resultat esperat èra ''*Milsergue'', mes ''l'' de la primièra sillaba, prèp foneticament de ''r'', a perturbada l'evolucion; lo sufixe ''-ācon'' es tonic e las fòrmas del sègle IX, que supausarián un passatge de ''-iācon'' a ''-icon'', obligatòriament pòsttonic, a data anciana, fan dobtar d'aquel sufixe. Pel sens del nom de persona (se n'i a un !), lo mot ''melissos'', « doç, agradiu » sembla pus probable semanticament e foneticament que ''melinos'', « jaune » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 223</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11235 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Frédéric Belotti |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 23 de març de [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Marcel Chaluleau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= 2008 |Identitat= Joseph Tailhan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1998 (mòrt en foncions) |Identitat=Jean Barzu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Antoine Bernat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=15 de març de [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat= Louis Pagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 8 de febrièr de [[1959]] |Fin= 1959 (demission ambe l'ensemble</br> del conselh municipal)|Identitat=Antoine Bernat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 19 de mai de [[1935]] |Fin= 1959 |Identitat= Émile Gatonne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 13 de mai de [[1919]] |Fin= 1935 |Identitat=Paul Sérié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1919 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11235 |1793= 287 |1800= 302 |1806= 313 |1821= 329 |1831= 352 |1836= 345 |1841= 351 |1846= 311 |1851= 359 |1856= 333 |1861= 329 |1866= 325 |1872= 298 |1876= 295 |1881= 307 |1886= 315 |1891= 274 |1896= 225 |1901= 200 |1906= 203 |1911= 203 |1921= 176 |1926= 169 |1931= 159 |1936= 148 |1946= 133 |1954= 131 |1962= 113 |1968= 96 |1975= 75 |1982= 79 |1990= 78 |1999= 66 |cassini=22618 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|235}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|235}}/7.45) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11235 Missegre sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 230vxyf4vbcgnz07w9jd9iz25db3zrz 0 102697 2507307 2387772 2026-08-21T06:52:54Z Alaric 506 44932 2507307 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Montasèls | nom2= Montazels | imatge= Couiza_07-2015_Montazels.jpg | descripcion= Montasèls | lògo=cap | escut=Blason ville fr Montazels (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan|Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11240 | cp = 11190 | cònsol = Christophe Cuxac | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = montaselhaire |longitud= 2.2467 |latitud= 42.9461 | alt mini = 211 | alt mej = | alt maxi = 527 | km² = 4.39 }} '''Montasèls''' (''Montazels'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11240.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Montasèls | nord = [[Alet]] | nord-est = [[Luc d'Aude]] | est = | sud-est = [[Coisan]] | sud = | sud-ouest = [[Esperasan]] | ouest = | nord-ouest = [[Antunhac]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Castrum da Montazellis'', en latin, en 1319, ''De Montazellis'', en latin, en 1319, ''De Mortazellis'', en latin, en 1319, ''Saincte Cecille de Montcol ou de Soroque'', en 1004-1639, ''Villa Sanciranichis quae alio nomine vocatur Crianos cum ecclesia Sanctae Ceciliae'', en 1521 (caldriá comprene ''Sauciranichis''), ''La Ville de Montazels en Rodès'', en 1235-1589, ''Montazels'', en 1594, etc. La prononciacion en occitan es ''Mountazèls'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 246-247 legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f338.item.texteImage.zoom </ref>, doncas [munta'zɛls]. ''Montasèls'', coma [[Montaseus]] ([[Perigòrd]]), s'explicariá benlèu per ''monte(m)'' seguit del nom germanic d'òme ''Asilo'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 469</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 249</ref>, o (puslèu ?), segon Jacques Astor, per un diminutiu de ''monte(m)'', ''monticellum'' (« los pichons monts ») <ref>J. Astor, ''Dictionnaire des noms de familles et noms de lieux du midi de la France'', Éditions du Beffroi, Millau, 2002</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20160304112150/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/velines/MONTAZEAU.htm</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11240 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christophe Cuxac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= André Fromilhague|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11240 |1793=238 |1800=230 |1806=236 |1821=262 |1831=289 |1836=297 |1841=313 |1846=294 |1851=312 |1856=313 |1861=297 |1866=307 |1872=325 |1876=325 |1881=367 |1886=325 |1891=332 |1896=342 |1901=385 |1906=453 |1911=418 |1921=372 |1926=389 |1931=389 |1936=401 |1946=400 |1954=418 |1962= 382 |1968= 399 |1975= 459 |1982= 462 |1990= 506 |1999= 469 |cassini=23182 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|240}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|240}}/4.39) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montazels.jpg|Castèl de Montasèls. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11240 Montasèls sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] r4cwdveosxziv810ptftg68eyonrar4 0 102835 2507308 2387773 2026-08-21T07:02:25Z Alaric 506 44932 2507308 wikitext text/x-wiki {{omon|Peiròla(s) (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Peiròlas | nom2= Peyrolles | imatge=Peyroles_mairie.jpg | descripcion= La comuna | lògo=cap | escut= | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11287 | cp = 11190 | cònsol = Éric Fromilhague | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) |longitud= 2.3383 |latitud= 42.9528 | alt mini = 280 | alt mej = | alt maxi = 764 | km² = 14.49 }} '''Peiròlas''' (''Peyrolles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11287.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Peiròlas | nord = [[Terròlas]] | nord-est = [[Valmigièira]] | est = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | sud-est = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud = [[Sèrras]] | sud-ouest = [[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] | ouest = [[Luc d'Aude]] | nord-ouest = [[Verasan]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa quae dicitur Petrolas'', en latin, en 889, ''Peirola'', en 1262, ''Locus de Peyrolis'', latinizacion de 1377, ''Peirols'', en 1414, ''Pairolles'', en 1571, ''Peiroles'', en 1594, ''Peyrolles'', en 1594, ''Perrolles'', en 1647, ''Peyroles, succursale'', en 1781 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 311 legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f403.item.texteImage.zoom </ref>. ''Peiròlas'' es un derivat de ''pèira'' (del latin ''petra'') que pòt aver lo sens de « pèira », mès tanben de « ròc », de « montanha » o quitament representar de roïnas anticas, ambe'l sufixe femenin, generalament diminutiu ''-òla'', del latin ''-ola'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 528</ref>{{,}}<ref>Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 372</ref>. Notar lo meteis sufixe per [[Terròlas]], comuna vesina. ==Istòria== * Peiròlas èra una parròquia annèxa de [[Sèrras]] abans la Revolucion <ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11287 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2013]], se supausa o [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Éric Fromilhague |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= febrièr de 2013 |Identitat= Claude Lete |Partit= [[Los Verds (França)|Verds]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11287 |1793=228 |1800=185 |1806=257 |1821=291 |1831=289 |1836=282 |1841=287 |1846=279 |1851=252 |1856=226 |1861=225 |1866=220 |1872=182 |1876=190 |1881=170 |1886=162 |1891=148 |1896=138 |1901=114 |1906=133 |1911=117 |1921=87 |1926=92 |1931=89 |1936=83 |1946=78 |1954=67 |1962=53 |1968=39 |1975=38 |1982=53 |1990=53 |1999=57 |2005=64 |cassini=26696 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|287}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|287}}/14.49) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Peyrolles_vu_depuis_le_Pech_Cardou.jpg|Peiròlas vist del Puèg Cardon. Les_Pyrénées_depuis_Mont_Redond.jpg|Les Pirenèus dempuèi Montredond, comuna de Peiròlas. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11287 Peiròlas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] pcbgxiw9wruaflv0b2epo204bkdahh2 0 102919 2507282 2415702 2026-08-20T16:59:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507282 wikitext text/x-wiki {{omon|Rènnas (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Los Banhs de Rènnas | nom2= Rennes-les-Bains | imatge=Rennes-les-Bains, pont sur la Sals.JPG | descripcion= Le pont sus ''Sals'' | lògo=cap | escut= | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11310 | cp = 11190 | cònsol = Olivier Buscail | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = |longitud= 2.3197 |latitud= 42.9197 | alt mini = 254 | alt mej = | alt maxi = 822 | km² = 18.77 }} '''Los Banhs de Rènnas''' (''Rennes-les-Bains'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Los Banhs de Rènnas | nord = [[Sèrras]] | nord-est = [[Peiròlas]] | est = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | sud-est = [[Sogranha]] | sud = | sud-ouest = [[Rènnas del Castèl]] | ouest = [[Coisan]] | nord-ouest = [[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]], </br>[[Costauçan]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas del nom son ''Ecclesia Sancti Nazarii de Aquis Calidis'', en latin, en 1162, ''Valnei'' [comprene ''Balnei''], en latin, en 1307, ''Rector de Balneis Montisferrandi'', en latin, en 1347, ''locus de Monteferando et Balneis'', en latin, en 1377, ''Règnes les Bains'', en 1406, ''Locus de Valneriis [Balneriis]'', en latin, en 1377-1589, ''Les Baings'', ''Les Bains'', en 1594, ''Bains de Montferrand'', en 1632, ''Les Bans'', en 1647, ''Les Bains de Montferran'', en 1781, ''Les Bains'', en 1807. La prononciacion al començament del sègle XX es ''Rènnos'', ''les Bans de Rènnos'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 346 legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f438.item.texteImage.zoom </ref>, doncas normalament ['rrɛnnos] o [lej 'baŋ de 'rrɛnnos]. ''Banhs'' demanda pas d'explicacion, mès lo determinant es passat progressivament de ''Montferrand'', nom d'un masatge sus un puèg, al nòrd-èst dels Banhs, ont i aviá un castèl, ara arroïnat, e que podiá aver d'importància de temps passat, a ''Rènnas'', anciana capitala de Rasés e comuna prèpa. Per ''Rènnas'', [[Rènnas del Castèl|véser a l'article]]. ===Montferrand=== Montferrand aviá un cossolat particular, mes èra del talhable dels Banhs. Las fòrmas ancianas son : ''Castellum que vocant Montferrad'' en 1063, ''Monsferrandus'' en 1231, ''Villa de Monteferrando'' en 1307, ''Locus de Montferrando et Balneis'' en 1377, ''Les Baings de Montferran'' en 1571, ''Montferran, hameau, 24 feux'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 248-249, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f340.item.texteImage </ref>.</br> ''Montferrand'' es format de ''mont'', del latin ''montem'', explicable per la situacion geografica, e un nom de persona (de senhor probablament) ''Ferrand'', d'origina germanica <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 469, per ''Monferran''</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11310 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=setembre de [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Olivier Buscail |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= novembre de [[2012]] |Fin= julhet de 2023 (mòrt en foncions) |Identitat= André Authier |Partit= |Qualitat= mètge reumatològue }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= octobre de 2012 |Identitat=Alain Girard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Robert Coudie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 2001 |Identitat= Jacques Hortala|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11310 |1793=260 |1800=351 |1806=402 |1821=425 |1831=493 |1836=522 |1841=424 |1846=478 |1851=506 |1856=500 |1861=483 |1866=503 |1872=492 |1876=502 |1881=447 |1886=478 |1891=420 |1896=359 |1901=315 |1906=317 |1911=325 |1921=304 |1926=295 |1931=287 |1936=263 |1946=219 |1954=199 |1962= 177 |1968= 192 |1975= 192 |1982= 194 |1990= 221 |1999= 159 |cassini=2442 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|310}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|310}}/18.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> La rivière Sals traversant le village de Rennes-les-Bains.JPG|Vista sul pont de ''Sals'' Rennes-les-Bains, rue centrale.JPG|La carrièra màger Heilbad bei Rennes-les-Bains.JPG|Los tèrmes antics Rennes-les-Bains, église.JPG|La glèisa Sant Nazari e Sant Cèlse Cimetière de Rennes-les-bains.JPG|Cementèri dels Banhs de Rènnas </gallery> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11310 Los Banhs de Rènnas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] ntq6kr525rdjhlc36zjkbk2aadnxgtx 0 102963 2507311 2387740 2026-08-21T07:25:06Z Alaric 506 44932 imatges 2507311 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Ròcatalhada |nom2 = <i>''Roquetaillade''</i> |imatge = Roquetaillade_3.jpg |legenda = Vista generala de Ròcatalhada. |blason = Blason_ville_fr_Roquetaillade_(Aude).svg |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lengadòc}} |nom de division2 = Parçan |division2 = [[Rasés]] ? |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Aude}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Limós|Limós]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de la Nauta Val d'Aude ([[Canton de Coisan|Coisan]] abans 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Ròcatalhada e Conilhac]] |còda = 11323 |ehess = |cp = 11300 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 42.995 |longitud = 2.2 |estatut = | altmin = 240 | altitud = | altmax = 654 |superfícia = 11.35 |populacion = {{popfrs11|323}} |annada-pop = {{popfrs11|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|323}}/11.35) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada e caplòc |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Ròcatalhada''' (''Roquetaillade'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Dempuèi 2019 es comuna delegada e [[caplòc]] de [[Ròcatalhada e Conilhac]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11323.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ròcatalhada | nord = [[Magria]] | nord-est = | est = [[Alet]] | sud-est = | sud = [[Conilhac de la Montanha]] | sud-ouest = | ouest = [[Borièja]] | nord-ouest = [[Torrelhas]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Petra Talada'', en 1156, ''Rocatalaida'', en 1247, ''Roca Talada'', en 1258, ''Roqua Talada'', en 1258, ''Ecclesia de Ruppetalliata'', en 1296, ''Roquatalada'', al sègle XIII, ''De Ruppe Talliata'', en 1319, ''Ruppes Talhata'', en 1334, ''Ruppestalhiata'', en 1338, ''De Rupetalliata'', en 1347, ''Rocquetalhade'', en 1571, etc. La prononciacion es ''Roquotalhádo'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 358, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f450.item.texteImage </ref>, doncas normalament [,rɔkɔta'ʎadɔ]. Lo mot ''ròca'' ven de ''*rocca'', un mot prelatin, absent del latin classic, çò qu'explica qu'es sovent latinizat en ''rupe(s)'' dins los tèxtes. ''Ròca'' prenguèt lo sens de « puèg, tuca, mont rocassós », puèi de « castèl fòrt, fortalesa » . Lo sens de l'epitèt ''talhada'' es pas precisat per Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569 e 571</ref>. ==Istòria== Lo 1er de genièr de 2019, la comuna fusionèt ambe [[Conilhac de la Montanha]] per formar la comuna novèla de [[Ròcatalhada e Conilhac]], creada pel Prefècte d'Aude lo 5 de decembre de 2018. Las doás comunas venguèron comunas delegadas e Ròcatalhada es lo caplòc <ref>Arrêté préfectoral SPL n° 2018-027 portant création de la commune nouvelle Roquetaillade-et-Conilhac http://www.aude.gouv.fr/IMG/pdf/raa_mois_de_decembre_2018.pdf|site=aude.gouv.fr</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11323 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2019]] |Identitat= Jean Siret|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11323 |1793=431 |1800=417 |1806=485 |1821=487 |1831=505 |1836=457 |1841=518 |1846=504 |1851=523 |1856=506 |1861=511 |1866=460 |1872=371 |1876=376 |1881=390 |1886=384 |1891=354 |1896=338 |1901=308 |1906=317 |1911=302 |1921=218 |1926=228 |1931=220 |1936=213 |1946=197 |1954=193 |1962= 182 |1968= 159 |1975= 161 |1982= 163 |1990= 197 |1999= 192 |cassini=29652 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfrs11|323}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|323}}/11.35) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Roquetaillade.jpg|Vista generala de Ròcatalhada. Eoliennes_Roquetaillade.jpg|Eolianas. Roquetaillade-2019_(4).jpg|Vista dempuèi lo castèl. Roquetaillade-2019_(3).jpg|Carrièra. Roquetaillade-2019_(5).jpg|Castèl. Roquetaillade-2019_(2).jpg|Comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM11323-roquetaillade Ròcatalhada sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] lpy8ptgfm5nhk82powj0j09poe5widk 0 103108 2507313 2387798 2026-08-21T07:32:38Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507313 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Serpent | nom2 = ''La Serpent'' | imatge = La_Serpent_village_2.jpg | descripcion = Lo castèl e lo vilatge | lògo = cap | escut = Blason ville fr La Serpent (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11376 | cp = 11190 | cònsol = Rémy Tisseyre | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9680555556 | longitud = 2.18333333333 | alt mini = 309 | alt mej = 350 | alt maxi = 568 | km² = 9.59 |}} '''La Serpent''' (en [[francés]] tanplan coma en [[occitan]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11376.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = La Serpent | nord = [[Borièja]] | nord-est = [[Conilhac de la Montanha]] | est = | sud-est = [[Antunhac]] | sud = [[Fan (Aude)|Fan]] | sud-ouest = [[Rovenac]] | ouest = [[Fèstas e Sant Andrieu]] | nord-ouest = }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Castrum de Serpente'', en latin, en 1319, ''La Serpente'', en 1581, ''La Serpent'', en 1594, ''La Serpant'', en 1647 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 433, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f525.item.texteImage </ref>. Seriá un nom d'animal, segon Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 654</ref> e lo pichon Levy nòta ''serpen'', substantiu masculin e femenin, « serpent » (en francés, doncas ''sèrp'' en occitan). Mes la motivacion d'aquel nom es escura. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11376 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Rémy Tisseyre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Cazaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Corinne Laffond|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Alain Boursier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11376 |1793=304 |1800=294 |1806=352 |1821=292 |1831=229 |1836=306 |1841=320 |1846=310 |1851=308 |1856=273 |1861=264 |1866=265 |1872=237 |1876=227 |1881=247 |1886=229 |1891=210 |1896=188 |1901=192 |1906=193 |1911=195 |1921=160 |1926=177 |1931=181 |1936=158 |1946=155 |1954=121 |1962= 114 |1968= 106 |1975= 95 |1982= 91 |1990= 85 |1999= 77 |2004=74 |cassini=36145 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|376}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|376}}/9.59) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Château de La Serpent003.JPG|Lo castèl e lo vilatge Château_de_La_Serpent002.JPG|Castèl de la Serpent. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11376 La Serpent sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 15kmqpxjq1i3uy1ty34t31tjep86ia9 0 103111 2507314 2387848 2026-08-21T07:40:47Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507314 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Sèrras | nom2=Serres | imatge= Serres_3.jpg | descripcion= Le vilatge vist de l'oèst. | lògo= cap | escut= Blason_ville_fr_Serres_(Aude).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee =11377 | cp =11190 | cònsol = Nathalie Vaurabourg | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Serrains (en [[francés]]) |longitud=2.32555555556 |latitud=42.9475 | alt mini =259 | alt mej =271 | alt maxi =797 | km² = 4.06 }} '''Sèrras''' (''Serres'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11377.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sèrras | nord = | nord-est = [[Peiròlas]] | est = | sud-est = | sud = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud-ouest = | ouest = [[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Praepositus de Serris'', en latin, en 1283, ''Prepositura de Serris'', en latin, en 1347 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 434, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f526.item.texteImage </ref>. Lo sens de ''sèrra'' es viu en occitan, es lo d'un puèg o d'una tuca alongada, eventualament dentada; lo mot es considerat coma d'origina prelatina <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 655, a ''Serra-di-Ferro''</ref>. La sola dificultat es que lo vilatge es dins una ribièra e que los autres ''Sèrra(s)'' son justament plaçats sus una sèrra. Lo nom, qu'es al plural e qu'a doncas una valor geografica pus larga, poiriá en teoria se motivar per las montanhas al sud que se veson dempuèi Sèrras, plan pus nautas que las que son al nòrd e que trason doncas l'atencion. O lo vilatge a cambiat d'emplaçament. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11377 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nathalie Vaurabourg|Partit= |Qualitat= foncion publica}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Octave Treton|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Claude Vaissière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Octave Treton|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11377 |1793=133 |1800=144 |1806=161 |1821=162 |1831=152 |1836=196 |1841=193 |1846=169 |1851=157 |1856=134 |1861=137 |1866=139 |1872=123 |1876=120 |1881=112 |1886=112 |1891=100 |1896=100 |1901=87 |1906=107 |1911=101 |1921=83 |1926=86 |1931=91 |1936=80 |1946=68 |1954=82 |1962= 72 |1968= 62 |1975= 72 |1982= 41 |1990= 55 |1999= 58 |2005=51 |cassini=36161 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|377}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|377}}/4.06) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Château_de_Serres_(Aude).jpg|Castèl de Sèrras Town_hall_of_Serres_Aude_(1).jpg|Comuna. Theatre_de_Serres.jpg|Teatre. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11377 Sèrras sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 7020wgz5yvepi28uv0x89ok9gn52aw9 0 103117 2507315 2387874 2026-08-21T07:44:30Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507315 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom = Sogranha | nom2 = Sougraigne | imatge=Sougraigne_02-2017.jpg | descripcion = | lògo= | escut = Blason_ville_fr_Sougraigne_(Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee =11381 | cp =11190 | cònsol = Nicole Socquet-Juglard | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = |longitud=2.35527777778 |latitud=42.9016666667 | alt mini =329 | alt mej =400 | alt maxi =854 | km² =18.43 }} '''Sogranha''' (''Sougraigne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11381.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sogranha | nord = [[Los Banhs de Rènnas]] | nord-est = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | est = [[Forton]] | sud-est = [[Camps d'Aglin]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud = [[Bugarag]] | sud-ouest = | ouest = [[Rènnas del Castèl]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa de Sogragna'', en 1307, ''Sogranha'', en 1377, ''Sougranes... Sougrane... Sogranie'', en 1377-1589, ''Sograignes'', en 1571, ''Sougraignes'', en 1594, ''Sograigne'', en 1277-1639, ''Sogranhe'', en 1639, ''Sougrannes'', en 1781, ''Sougragne'', en 1807. La prononciacion es ''Sougrágno'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 436, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f528.item.texteImage </ref>, doncas normalament [su'graɲɔ]. Ni Dauzat e Rostaing, nimai los Féniés dison pas res de Sogranha. Se pòt pensar a un derivat d'un cognomen ''Socer'', « sògre » (mès ''*Sograna'' seriá esperat puslèu), o a un lòc disparegut ipotetic, ''*Granha'' (del nom latin ''Granius'' o gallés ''*Grannios''), que seriá pus naut. Cf. [[Soturac]] situat ''so'' (occitan ancian = jos) Turac, lòc tanben disparegut. Mès Sogranha es sus un travèrs escalabrós e la situacion d'un vilatge en ubac, de l'autra part de Sals (cors d'aiga), es improbabla. Tot aquò es especulatiu e malurosament las fòrmas ancianas datan pas d'abans lo sègle XIV. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11381 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]] ) |Identitat=Nicole Socquet-Juglard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Jérôme Rousset |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1995 |Identitat= Arsène Rivière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee=11381 |1793=220 |1800=289 |1806=309 |1821=352 |1831=335 |1836=390 |1841=384 |1846=370 |1851=394 |1856=346 |1861=300 |1866=278 |1872=286 |1876=269 |1881=268 |1886=259 |1891=248 |1896=238 |1901= 194 |1906=187 |1911=183 |1921=153 |1926=130 |1931=121 |1936=118 |1946=113 |1954=102 |1962=97 |1968= 53 |1975= 48 |1982= 56 |1990= 65 |1999= 54 |cassini=35276 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|381}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|381}}/18.43) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sougraigne_02-25_(2).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11377 Sogranha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] tvf42yfjzlzg1hc4vmctjaswwe9vdvn 0 103135 2507316 2387884 2026-08-21T07:53:04Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507316 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Terròlas | nom2 = ''Terroles'' | imatge = Terroles.jpg | descripcion = Dintrada de Terròlas. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Terroles (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11389 | cp = 11580 | cònsol = Raymond Fraisse | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9861111111 | longitud = 2.33916666667 | alt mini = 480 | alt mej = 550 | alt maxi = 767 | km² = 6.63 |}} '''Terròlas'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161001194534/http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/t.htm</ref> (''Terrolo'' en [[nòrma mistralenca]]<ref name="Tdf">https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2194.html</ref><ref group="N">Cita lo luòc "Terrolles" dins l'Aude; probablament grafia anciana francesa per la meteissa comuna.</ref> e ''Terrólos'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Terroles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Terrólos'' de Savartés<ref name="ASavartés"/>, la prononciacion es normalament {{AFI|[te'rɔlɔs]}}. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11389.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Terròlas | nord = [[Sant Policarpi]] | nord-est = [[Bèlcastèl e Buc]] <small>''per un qüadripunt''</small> | est = [[Missegre]] | sud-est = [[Valmigièira]] | sud = [[Peiròlas]] | sud-ouest = | ouest = [[Verasan]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Rector de Tarronis'' en [[1347]]; ''De Terrobis'' en [[1377]]; ''Terolhas'' en [[1538]]; ''Terolles'' en [[1647]]; ''Terrolles'' en [[1781]]; ''Terrólos'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P61605518|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=443|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage}}</ref>.<br> Lo nom pòt èsser un derivat de ''tèrra'', del latin ''terra'', ambe'l sufixe femenin, generalament diminutiu ''-òla'', del latin ''-ola'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 673</ref>{{,}}<ref>Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 372</ref>, mès las fòrmas ancianas, contradictòrias, pòdon menar a una autra solucion, derivada o non de ''tèrra'', puèi a l'influéncia del sufixe del vilatge de [[Peiròlas]], situat a pauca distància. Sembla pr'aquò malaisit d'imaginar una oposicion entre una parròquia peirosa, ''Peiròlas'', e una parròquia ''terrosa'', doncas mai cultivabla, Terròlas, perqué Terròlas es una comuna traversuda, boscosa, ambe pauc de terrenhs aptes a la cultura. == Istòria == * Terròlas èra una parròquia annèxa de [[Valmigièira]] <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443 legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage.zoom </ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11389 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Raymond Fraisse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Pierre-André Planel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Marie Cros |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11389 |1793=104 |1800=160 |1806=152 |1821=124 |1831=143 |1836=282 |1841=133 |1846=141 |1851=252 |1856=136 |1861=140 |1866=127 |1872=113 |1876=107 |1881=93 |1886=83 |1891=71 |1896=69 |1901=73 |1906=76 |1911=65 |1921=59 |1926=54 |1931=48 |1936=48 |1946=49 |1954=34 |1962= 35 |1968= 34 |1975= 23 |1982= 31 |1990= 22 |1999= 15 |cassini=37263 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|389}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|389}}/6.63) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Col_de_l'Espinas_(1).jpg|Dempuèi le còl de l'Espinàs, en davalant cap a Terròlas. Terroles_école.jpg|L'anciana escòla. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11389 Terròlas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] kiccd6d5bxn87hjfv4pcs1wfmt08z9h 0 103155 2507317 2507266 2026-08-21T07:56:58Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507317 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Valmigièra | nom2 = ''Valmigère'' | imatge = Valmigère.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Valmigère (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11402 | cp = 11580 | cònsol = Isabelle Fouquet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9827777778 | longitud = 2.37638888889 | alt mini = 596 | alt mej = 692 | alt maxi = 926 | km² = 5.94 |}} '''Valmigièira'''<ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Valmig%C3%A8re</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (forma segon las atestacions narbonesas) o '''Valmigièra''' (forma segon la prononciacion) (''Vau-migèro'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2302.html</ref> e ''Balmigèro'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Valmigère'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Segon la grafia ''Balmigèro'' de Savartés, la prononciacion es normalament {{AFI|[balmi'ʒɛɾɔ]}}. La grafia es '''Valmigièra''' (absorcion de ''i'' per ''g''), non pas ''Valmigièira'', fòrma grafica narbonesa. == Geografia == === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Valmigièra | nòrd = [[Missegre]] | nòrd-èst = [[Vilardebèla]] | èst = [[Boissa]] | sud-èst = | sud = [[Arcas (Aude)|Arcas]] | sud-oèst = [[Peiròlas]] | oèst = [[Terròlas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Vallis Migieira'' en [[1360]]; ''Vallis Migeria'' en [[1377]]; ''Valmigeyra'' al [[sègle XIV]]; ''Al loc de Val Mejeyra, … Valh Mygyera'' en [[1538]]; ''Valmiger'' en [[1552]]; ''Valmiguère'' en [[1595]]; ''Balmigère'' en [[1671]]; ''Valmégère, diocèze de Narbonne'' en [[1686]]; ''Valmigère'' en [[1781]]; ''Balmigèro'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P01557826|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=XXX459|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f551.item.texteImage}}</ref>.<br> ''Valmigièra'' es format [de l'eretièr] del latin ''vallis'', « val » e de [l'eretièr] de ''*mediaria'', « val entre autras doás vals, al mièg » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 696</ref>. Lo nom es probablament d'epòca occitana o romanica, non pas latina. Tota val es mai o mens entre d'autras vals e dins aquel cas se sap pas se la val nauta, o coma, ont es lo vilatge es entre la val del riu de La Frau e la val del riu de la Galina, o entre la del riu de Borrèl e la del riu de la Galina (la coma de Valmigièra fa un angle dret ambe aquelas vals). Autrament dit, la motivacion exacta del nom es de mal precisar. Las fòrmas en ''-ièira'' semblan degudas a de fonts narbonesas. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11402 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Isabelle Fouquet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2003 |Identitat= Andrée Comte <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-valmigere.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11402 |1793=115 |1800=96 |1806=117 |1821=118 |1831=117 |1836=120 |1841=122 |1846=131 |1851=129 |1856=118 |1861=127 |1866=127 |1872=113 |1876=96 |1881=89 |1886=81 |1891=89 |1896=88 |1901=77 |1906=79 |1911=78 |1921=50 |1926=54 |1931=50 |1936=50 |1946=55 |1954=46 |1962=42 |1968=37 |1975=37 |1982=32 |1990=23 |1999=25 |2004=23 |cassini=38763 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|402}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Valmigere-col.jpg|Paisatge al còl de Valmigièra, en ivèrn. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11402 Valmigèra sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] mga6kmilpqc7ewa8cck5ny6d4tnv859 0 106648 2507309 2506884 2026-08-21T07:13:39Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Mikhail_Chyhir.png es estat escafat coma o es estat sus Commons per The Squirrel Conspiracy (Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]])) 2507309 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Coat of arms of Belarus.svg|thumb|200px|Blason de Bielorussia]] Lo [[primièr ministre]] es lo cap de govèrn de [[Bielorussia]]. Aquesta es la lista de primièrs ministres de Bielorussia, de 1918 fins a uèi. ==Caps del secretariat del pòble == * Jazep Varonka ([[21 de febrièr]] fins a mai [[1918]]) * Jan Sierada (junh fins a agost [[1918]]) * Raman Skirmunt (agost fins a octobre [[1918]]) * Anton Luckevich (octobre fins a [[11 d'octobre]] de [[1918]]) ==Caps del Conselh de Ministres== * Anton Luckevich (octobre de 1918 fins a [[13 de decembre]] de [[1919]]) * Vaclau Lastouski ([[13 de decembre]] de [[1919]] fins a [[1920]]) == Republica de Bielorussia (1991 fins a uèi) == {|class="wikitable" width=80% style="text-align:center" |- ! colspan=3 width=50%|Primièr ministre ! colspan=2 width=50%|Periòde de govèrn |- ! width=2%|<small># ! width=20%|<small>Nom ! width=8%|<small>Imatge ! width=15%|<small>Començament ! width=15%|<small>Final |- ! 1 |[[Vyachaslau Kebich]]<br /><small>(1936–2020) || [[File:Vyacheslav Kebich 1991 (cropped).jpg|60px]] || [[19 de setembre]] de [[1991]] || [[21 de julhet]] de [[1994]] |- ! 2 |[[Mikhaïl Chigir]]<br /><small>(1948–) || || [[21 de julhet]] de [[1994]] || [[18 de novembre]] de [[1996]] |- ! rowspan=2|3 |'' [[Sergey Ling]]<br /><small>(1937-)<br />(interim)'' || rowspan=2| || ''[[18 de novembre]] de [[1996]]'' || ''[[19 de febrièr]] de [[1997]]'' |- |[[Sergey Ling]]<br /><small>(1937-) ||[[19 de febrièr]] de [[1997]] || [[18 de febrièr]] de [[2000]] |- ! rowspan=2|4 | ''[[Vladimir Yermoshin]]<br /><small>(1942-)<br />(interim)'' || rowspan=2| [[Fichièr:Vladimir Yermoshin.jpg|60px]] || ''[[18 de febrièr]] de [[2000]]'' || ''[[14 de març]] de [[2000]]'' |- |[[Vladimir Yermoshin]]<br /><small>(1942-) ||[[14 de març]] de [[2000]] || [[1 d'octobre]] de [[2001]] |- ! rowspan=2|5 | ''[[Henadz Navitski]]<br /><small>(1949-)<br />(interim)'' || rowspan=2| || ''[[1 d'octobre]] de [[2001]]'' || ''[[10 d'octobre]] de [[2001]]'' |- | [[Henadz Navitski]]<br /><small>(1949-) ||[[10 d'octobre]] de [[2001]] || [[10 de julhet]] de [[2003]] |- ! rowspan=2|6 | ''[[Sergey Sidorsky]]<br /><small>(1954-)<br />(interim)'' || rowspan=2| [[Fichièr:Sergey Sidorsky, October 2010.jpeg|60px]] || ''[[10 de julhet]] de [[2003]]'' || ''[[19 de decembre]] de [[2003]]'' |- | [[Sergey Sidorsky]]<br /><small>(1954-) || [[19 de decembre]] de [[2003]] || [[28 de decembre]] de [[2010]] |- ! 7 | [[Mikhaïl Miasnikovich]]<br /><small>(1950-) || [[Fichièr:Mikhail Myasnikovich, March 2011.jpeg|60px]] || [[28 de decembre]] de [[2010]] || [[28 de decembre]] de [[2014]] |- ! 8 | [[Andrei Kobyakov]]<br /><small>(1960-) ||[[Fichièr:Andrei Kobjakow, Belarus Vize-Ministerpräsident 2.jpg|60px]] || [[28 de decembre]] de [[2014]] || [[18 d'agost]] de [[2018]] |- ! 9 | [[Syarhei Rumas]]<br /><small>(1969-) ||[[Fichièr:Syarhey Rumas (2013-10-24).jpg|60px]] || [[18 d'agost]] de [[2018]] || [[4 de junh]] de [[2020]] |- ! 10 | [[Roman Golovtchenko]]<br /><small>(1973-)|| [[Fichièr:Roman_Golovchenko_(2020-09-03)(portrait).jpg|60px]] || [[4 de junh]] de [[2020]] || uèi |} [[Categoria:Primièr ministre de Bielorussia| ]] [[Categoria:Lista de caps de govèrn|Bielorussia]] 0pp0r60fh2hbzegkqfo4vefa0poa4bp 0 112839 2507288 2454541 2026-08-20T19:52:35Z Rotondus 32520 /* Vejatz tanben */ Modèls 2507288 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[File:BnF ms. 854 fol. 56v - Peirol (1).jpg|thumb|right|250px|Peiròl, representat sus un cançonièr del sègle XIII]] '''Peiròl''' o '''Peiròl d'Auvèrnha'''<ref>''Peiròu d'Auvergno'' en [[nòrma mistralenca]], dialècte [[provençau]].</ref> (dins d'autres parlars '''''Peiròu''''') foguèt un [[trobador]] [[auvèrnhe|auvernhat]], originari del [[castèl de Peiròu]]{{TdF}} (comm. de [[Prondinas]]) dins [[Combralha]]. Nasquèt vèrs 1160 e defuntèt vèrs 1220. Escriguèt mai que mai de cansos de [[fin' amor]] a la fin del sègle XII e al començament del sègle XIII. Trente quatre poèmas nos son demorats entre losquals, dètz set amb sas melodias. ===Biografia=== Se sap pas grand causa de sa vida, mas la naissença de Peiròl es generalament estimada a l'entorn de 1160. Es benlèu originari del vilatge de Pérols a [[Prondines]], [[Puèi de Doma]], al pe del castèl de [[Rochefort-Montagne|Rocafòrt Montanha]]). Una autra possibilitat per sa vila natala es Peiròl dins la vila modèrna de [[Riòm de las Montanhas]]. Sa patria èra doncas "''en la contrada del Dalfin''": dins lo comtat del [[Dalfin d'Alvèrnha]]. Peirol èra a l'origina un paure cavalièr, descrit coma "''cortés e polit''" per l'autor de sa [[Vida (literatura)|vida]] de la fin del sègle XIIIen. Serviguèt la cor de Dalfin d'Alvèrnha, mas èra amorós de sa sòrre Salh de Claustra, molhèr de Beraut III de Mercuèr, e escriguèt cansons per aquesta "domna" (dòna). Alara que Dalfin aviá menat sa sòrre a la cour per Peiròl e aviá ajudat Peiròl a respondre a sos gosts dins sas composicions, Dalfin finiguèt per venir gelós de l'atencion que sa sòrre acordava a Peirol e, en partida pr'amor de l'inconvenença, deguèt donar comjat a Peiròl. Son biograf indica, ''Peirols no se poc mantener per cavallier e venc joglars, et anet per cortz e receup dels barons e draps e deniers e cavals''. Peiròl es conegut per èsser estat un violonista e un cantaire dins una tornada d'Albertet de Sestaro. Après èsser tornat d'un pelerinatge a [[Jerusalèm]] qualque temps en 1222 o après, Peiròl es saique mòrt a [[Montpelhièr]] dins los ans 1220. == Vejatz tanben == *[[Lista de poètas de lenga occitana]] *[[Lista de trobadors e trobairises]] == Referéncias == <references/> {{Autoritats}} {{LitOc}} [[Categoria:trobador auvernhat]] dswi4ymch62i13l5t67r82bxx6yeica 0 114735 2507278 2387532 2026-08-20T16:31:52Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507278 wikitext text/x-wiki {{Omon|Arcas}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arcas | nom2 = ''Arques'' | imatge = Ch_Arques_02-19_(9).jpg | descripcion = Lo vilatge e lo castèl. | lògo = cap | escut = Blason_de_la_ville_d'Arques_(11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11015 | cp = 11190 | cònsol = Géraldine Gracia | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9533 | longitud = 2.3758 | alt mini = 329 | alt mej = | alt maxi = 854 | km² = 18.53 |}} '''Arcas''' (''Arques'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11015.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Arcas | nord = [[Valmigièira]] | nord-est = [[Boissa]] | est = [[Albièras]] | sud-est = [[Forton]] | sud = [[Sogranha]] | sud-ouest = [[Los Banhs de Rènnas]] | ouest = [[Peiròlas]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa de Archis'', en latin, en 1260, ''Per vallem de Arquis'', en latin, en 1320, ''Arcas'', en 1538, ''Arques'' en 1781. La prononciacion es ''Arquos'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 12, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f104.item.texteImage.zoom </ref>, donc ['arkɔs]. ''Arcas'' s'explica benleu pel latin, ''arcus'', ''arca'', « arca d'un pont » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 24</ref>. Mas lo riu es pichon, encara que mediterranèu, çò que pòt menar a una autra possibilitat, la del nom d'òme ''Arcus'', atestat, que representa eventualament lo gallés ''Arcū'' o ''Arcos'', amb una finala ''-ā'' al neutre plural, segon çò que [[Xavier Delamarre]] dona '''per d'autres lòcs''' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 56, a ''arco-ialon'' e a ''arcū, arconon''</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11015 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Géraldine Gracia |Partit= [[PS]] |Qualitat= secretària de comuna }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Audrey Cabedo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= 29 de novembre 2014 |Identitat= Maxime Barbaza (fraire del precedent) <ref>https://www.lindependant.fr/2014/12/05/maxime-barbaza-maire-d-arques-a-demissionne-de-son-poste,1964201.php</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2008 |Identitat= Henri Barbaza |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11015 |1793=460 |1800=488 |1806=535 |1821=506 |1831=549 |1836=591 |1841=600 |1846=601 |1851=556 |1856=504 |1861=560 |1866=539 |1872=542 |1876=495 |1881=520 |1886=531 |1891=508 |1896=507 |1901=504 |1906=516 |1911=429 |1921=272 |1926=326 |1931=330 |1936=297 |1946=284 |1954=250 |1962= 235 |1968= 210 |1975= 190 |1982= 201 |1990= 210 |1999= 199 |cassini=1331 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|015}}/18.53) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery mode=packed heights=380px> Le_donjon_d'Arques.jpg|Lo domnon d'Arcas. Arques_04-24_(11).jpg Ch_Arques_St_Barth_1.jpg|Le castèl, al luènh Rènnas del Castèl e le pic ''Saint-Barthélémy''. Arques_3.jpg|Vist del nòrd, las tèrras rojas. Arques_donjon_10.jpg|Faciada sud. </gallery> ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Deodat Roche]] ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11015 Arcas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] hb0qod6ursoj653vkoukzyo41cnpycq 0 114739 2507285 2477411 2026-08-20T19:05:15Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507285 wikitext text/x-wiki {{omon|Cassanhas}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Cassanhas | nom2= Cassaignes | imatge = Cassaignes.jpg | descripcion= | lògo= cap | escut= Blason_ville_fr_Cassaignes_(Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11073 | cp = 11190 | cònsol = Lucas Lorenz | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = cassanhòl, cassanhòla<ref>Albert Cazes, revista Conflent n.190, julhet/agost 1984</ref> |longitud= 2.3 |latitud= 42.9467 | alt mini = 252 | alt mej = | alt maxi = 486 | km² = 3.74 }} '''Cassanhas ''' (''Cassaignes'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11073.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Cassanhas | nord = | nord-est = [[Peiròlas]] | est = [[Sèrras]] | sud-est = [[Los Banhs de Rènnas]] | sud = | sud-ouest = [[Costauçan]] | ouest = | nord-ouest = [[Luc d'Aude]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa quae dicitur Cassanias'', latinizacion de 889, ''Cassanea'', en latin, en 1377, ''Cassahas'', en 1371-1583. La prononciacion es ''Casságnos'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 72, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f164.item.texteImage </ref>, doncas normalament [ka'saɲɔs]. </br> ''Cassanhas'' vendriá del collectiu latin ''cassanea'' « cassanha » en occitan, derivat de ''cassanum'' [del gallés ''cassanos''], « garric, casse » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 152</ref>. En realitat, ''cassanea'' poiriá èsser una latinizacion d'escriba per un mot gallic ''*cassaniā'', doncas « la cassanha, los garrics, los casses » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 108</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11073 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Lucas Lorenz |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Ferrié|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=André Rousseau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Gabin Rousset |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Coisan]]; es ara del canton de de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11073 |1793=159 |1800=159 |1806=159 |1821=178 |1831=173 |1836=173 |1841=153 |1846=146 |1851=155 |1856=146 |1861=147 |1866=149 |1872=127 |1876=126 |1881=108 |1886=116 |1891=119 |1896=119 |1901=119 |1906=115 |1911=107 |1921=89 |1926=80 |1931=89 |1936=79 |1946=66 |1954=71 |1962= 50 |1968= 33 |1975= 27 |1982= 30 |1990= 44 |1999= 49 |cassini=7034 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|073}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|073}}/3.74) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11073 Cassanhas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 2kla9591y6efe1lvzpnblf0gukf40e0 0 151727 2507306 2490146 2026-08-21T06:21:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507306 wikitext text/x-wiki La '''Prima Aràbia''' o '''Lo Printemps Arabi''' ([[Arabi]]الربيع العربي, ''ar-rabīˁ al-ˁarabī''), fa referéncia internacionalament a una èrsa revolucionària de [[manifestacion]]s e [[protestacion]]s que se debanèron en [[Orient Mejan]] e [[Africa del Nòrd]] a partir de [[18 de decembre]] de [[2010]]. Dempuèi, se passèt de revolucions en [[Revolucion de Jasemin|Tunisia]] e en [[Revolucion Egipciana de 2011|Egipte]], una [[guèrra civila]] en [[Guèrra civila de Libia]] e en [[Guèrra Civila de Siria|Siria]]; tanben se faguèt grandas protestacions en [[Protestacions en Argeria em 2010-2011|Argeria]], [[Protestacions en Bahrayn en 2011|Bahrayn]], [[Jiboti]], [[Protescions en Iraq en 2011|Iraq]], [[Protescion en Jordania en 2011|Jordania]], [[Protestacions a Oman en 2011|Oman]] e [[Protescins en Iemèn en 2011|Iemèn]] e protestacions menoras al [[Kowait]], [[Liban]], [[Mauritània]], [[Protestacins en Marròc en 2011|Marròc]], [[Protestacins en Arabia Saudita en 2011|Arabia Saudita]], [[Sodan]] e [[Sahara Ocidental]].<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110302230053/http://news.yahoo.com/s/ac/20110224/pl_ac/7929736_benin_senegal_mauritania_impacted_by_protest_movements Benin, Senegal, Mauritania Impacted by Protest Movements] Yahoo! 2011-02-24, Shawn Humphrey}}</ref><ref>{{en}}[http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 Somalia: Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5] The New York Times, 2011-02-16, Mohammed Ibrahim}}</ref><ref>{{en}}[http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html] 2011-01-28, Thousands in Yemen Protest Against the Government</ref><ref>{{en}}[http://www.boston.com/bigpicture/2011/01/protest_spreads_in_the_middle.html Protest spreads in the Middle East - The Big Picture] Boston Globe, 2011-01-26</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 Lebanon: Protests against Sectarian Political System] Reuters, 2011-02-27</ref><ref>{{fr}}[http://archive.wikiwix.com/cache/20110224002345/http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php Mauritanie: mécontent du régime, un homme s'immole par le feu à Nouakchott] Le Parisien, 2011-01-17</ref><ref>{{en}}[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia] BBC News, 2011-01-23</ref><ref>{{en}}[http://www.presstv.ir/detail/160998.html Sudan opposition leader arrested] Press TV, 2011-01-19</ref><ref>{{en}} Matthew Cassel [http://english.aljazeera.net/indepth/features/2011/01/2011127111226715315.html Lebanon convulses on 'Day of Rage'], Al Jazeera, 2011-01-27</ref><ref name = "afrol1">{{en}}[http://www.afrol.com/articles/37175 Morocco King on holiday as people consider revolt] Afrol.com, 2011</ref><ref name="tropicpost">{{en}} Middle East In Revolt [http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/ tropicpost 2011-02-11]</ref> Las protestacions partejan de tecnicas de resisténcia civila dins de campanhas sostengudas comprenent [[greva]]s, manifestacions, passacarrièras e rassemblaments, e tanben per l'usatge dels [[mèdias socials]], coma [[Facebook]], [[Twitter]] e [[Youtube]], per organizar, comunicar e sensibilizar la populacion e la [[comunautat internacionala]] en fàcia de las tentativas de [[Repression politica|repression]] e [[censura]] d'Internet venent dels [[Estat]]s.<ref name = cascading>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110301052550/http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/ The Arab Uprising's Cascading Effects] Miller-mccune.com</ref> == Començament == [[Fichièr:Zine El Abidine Ben Ali cropped.jpg|thumb|200px|[[Zine El Abidine Ben Ali]], lo primièr [[cap d'Estat]] a èsser despausat en genièr de [[2011]].]] Los malhums socials prenguèron un ròtle considerable dins aqueles moviments contra a la ditatura dins los païses arabis. L'espandiment del movement conegut coma Prima Araba, que comecèt en 2010 en [[Tunisia]], passant per tot lo Nòrd d'Africa e l'Oriente Mejan seriá pas estat lo mèsme sens las resorças provesidas per internet. En decembre de 2010, un jòve [[Tunisia|tunisian]], [[Mohamed Boazizi]], s'immolèt per manifestar contra las condicions de vida dins lo seu país. O sauprà pas el, mas l'acte desesperat, que lo faguèt mòrt, aurà per consequéncia l'èrsa de protestacions conenguda coma la Prima Araba. Manifestacions que s'espandiguèron en Tunisia, menant lo president [[Zine El Abidine Ben Ali]] a fugir cap a [[Arabia Saudita]] sonque dètz jorns après. Ben Ali èra al cap del poder depuèi novembre de 1987 <ref>{{pt}}[https://web.archive.org/web/20140402025211/http://topicos.estadao.com.br/primavera-arabe Un an de Prima Araba, la prima inacabada] Estadão.com, 18 de març de 2012</ref>. == Evolucion == Lo tèrme ''Prima Araba'', que servís a nomenar l'eveniment,<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12339521 Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles] BBC, 2011-02-02, Roger Hardy}}</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110711113021/http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/ Arab 'spring' a chance for U.S. to rewrite relationships] [[San Angelo Standard-Times]], 2011-03-08, Kate Smith}}</ref><ref>{{en}}[http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English An Arab Spring?] 2011-01-26, Dominique Moisi}}</ref><ref>{{en}}[http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring | arab spring], [[The Nation]], 2011-03-03, Rashid Khalidi}}</ref><ref>{{en}}[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/mar/06/arab-spring-european-reply-labour The Arab spring requires a defiantly European reply] The Guardian, UK, 2011-03-06, Jackie Ashley}}</ref><ref>{{en}}[http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/03/arab_spring Arab Spring - Who lost Egypt?] The Economist, 2011-03-01</ref> pr'amor que comencèt pendent l'ivèrn de l'emifèri nòrd, fa alusion la [[Prima de Praga]]. Comencèt amb los primièras protestacions que se debanèron en Tunisia lo 18 de Decembre de 2010, aprés l'autoimolacion de [[Mohamed Bouazizi]], per protestar contra la corrupcion policièra e los mals suènhs.<ref>{{en}}[http://www.nytimes.com/2011/01/22/world/africa/22sidi.html?pagewanted=1&_r=1&src=twrhp Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia] The New York Times 2011-01-22 Kareem| Fahim}}</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110209104243/http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119 Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution] Reuters, UK, 2011-01-19</ref>. Amb lo sucesses de las [[Revolucion de Jasemin|protestacions de Tunisia]], una èrsa onda d'instabilitat atenguèt [[Argeria]], [[Jordania]], [[Egipte]] e [[Iemèn]],<ref>{{en}}[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/27/AR2011012702081.html Inspired by Tunisia and Egypt, Yemenis join in anti-government protests] The Washington Post, 2011-01-27</ref> que las mai importantas e organizadas manifestacions se debanèron en un "jorn de furor".<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110707154845/http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests] Arab News, 2011-02-03</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111223070701/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg] in Hosted news 13 de febrièr de 2011, Aden, Iemèn</ref><ref>{{en}}[http://www.businessinsider.com/bahrain-day-of-rage-2011-2 Bahrain Now Bracing For Its Own Day Of Rage After Giving Every Family $2,660 Fails news] Business Insider, 13 de febrièr de 2011, White Gregory</ref> Las protestacions tanben provoquèron trebolum identics fòra de la region. Fins ara, las manifestacions s'acabèron per capvirar tres caps d'Estat: lo présidente de [[Tunisia]], [[Zine El Abidine Ben Ali]], fugissent cap a [[Arabia Saudita]] lo [[14 de genièr]], enseguida de las protestacions de la [[Revolucion de Jasemim]]; en [[Egipte]], lo [[President d'Egipte|president]] [[Hosni Mubarak]] renoncièt l'[[11 de Febrièr]] de [[2011]], apès 18 jorns de protestacions de massa, acabant lo seu mandat de 30 ans; e en Libia, lo president [[Moammar al-Gaddafi]], mòrt dins una fusilhada après que foguèt capturat lo 20 d'otobre e torturat pels rebèls, arrastat per una carrièra en public, tuat d'un tir dins la tèsta. Pendent aquel periòde d'instabilidat regionala, qualques lidèrs anoncièron lor intencion de renonciar: lo president d'[[Iemèn]], [[Ali Abdullah Saleh]], anoncièt que serà pas candidat a sa reeleccion en [[2013]], acabant son mandat de 35 ans.<ref>{{en}}Sudam Mohamed [https://web.archive.org/web/20110205073347/http://www.reuters.com/article/2011/02/02/idINIndia-54586020110202 Yemen president says won't extend presidential term] Reuters, 2011-02-02</ref> Lo president de [[Sodan]], [[Omar al-Bashir]] tanben anoncièt que tentarà pas èsser reelegit en 2015,<ref>[http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=417637&version=1&template_id=37&parent_id=17 Party: Bashir is not standing for re-election] Gulf Times, 2011-02-22</ref> tot coma lo primièr ministre [[Iraq|iraquian]], [[Nouri al-Maliki]], que lo mandat s'acaba en 2014,<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20120111044547/http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html Iraq PM plans no re-election] Voice of Russia, 5 de febrièr de 2011</ref> pasmens que contunhèron de manifestacions totjorn mai violentas exigissednt s demission imediata.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110925071202/http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html Iraq angered protesters call for Maliki resignation] Alsumaria 26 de febrièr de 2011</ref> De Protacions en [[Jordania]] tanben causèrn le demission del govèrn,<ref>{{en}}[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm Jordanians stage anti-gov't sit-in in Amman] Xinhua, 2011-01-30</ref> fasent de ex primièr ministre e [[ambaissador]] d'[[Israèl]], Marouf Bakhit, coma nòu primièr ministre del [[Abdullah II da Jordania|rei Abdullah]].<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110204083047/http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201 Jordan king appoints new PM, government quits] Reuters, 2011-02-01</ref> La volatilidat de las protestacions<ref>{{en}} Bowen Jeremy [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12503334 Mid-East unrest: The discontent shaping new Arab world] BBC News, 2011-02-18</ref> e las seunas implicacions geopoliticas atirèt l'atencion globala<ref>{{en}}AFP 27 January 2011, [https://web.archive.org/web/20110131183904/http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html Unrest across the Arab world] The Vancouver Sun, 1986-01-28</ref> que s'evoquèt l'eventualitat que qualques manifestants pòscan èsser nomenats pel [[Prèmi Nobel de la Patz]] de 2011.<ref>{{en}}[http://www.news24.com/World/News/Arab-protests-attract-Nobel-interest-20110131 Arab protests attract Nobel interest: News24: World: News] News24 =2011-01-31</ref> === Situacion per país === <center> {| class="wikitable sortable" |- ! País !! Data de començament !! Data de fin !! Tipe de protestacion !! Consequéncias |- | {{Tunisia}} [[Revolucion de Jasemim]] || 18/12/2010 || 14/1/2011 || autoimmolacion de [[Mohamed Bouazizi]] e grandas manifestacions publicas || Se capvirèt [[Zine El Abidine Ben Ali|Ben Ali]] |- | {{Argeria}} [[Protestacions en Argeria en 2010-2011|Protestacions en Argeria]] || 28/12/2010 || Genièr de [[2012]] || Grandas manifestacions publicas || Lo president [[Abdelaziz Bouteflika]] prometèt la fin de l'estat d'ugéncia |- | {{Libia}} [[Guèrra Civila Libia]] || 13/01/2011 || 23/10/2011 || Èrsa de protestacions que leu evoluèt en un conflite armat generalizat. Apès [[Intervencion militar en Libia en 2011|intervencion internacionala]], fòrças del [[Conselh Nacional de Transicion]] assumissent lo contraròtle del país e capvirèt lo regime del ditador [[Muammar al-Gaddafi]]. || Guèrra civila, capvirat e mòrt de Gaddafi e transicion d'estil de govèrn en una Republica Parlamentarista. |- | {{Jordania}} [[Protestacions en Jordania (2011)]] || 14/01/2011 || || Pichona protestacions || Cambiament de Govèrn e apèl del rei [[Abdullah II]] a de rapidas e eficacias reformas democraticas. |-: | {{Mauritània}} [[Protestacions en Mauritània en 2011]] || 17/01/2011 || 17/01/2011 || Autoimolacion || |- | {{Oman}} [[Protestacions en Oman en 2011]] || 17/01/2011 || 17/01/2011 || Pichonas protestacions || Lo sultan [[Qaboos bin Said Al Said]] anoncia l'aument del salari minim dels emplecs del sector privat |-: | {{Iemèn}} [[Protestacions en Iemèn en 2011]] || 18/01/2011 || 27/02/2012|| Grandas manifestacions publicas || Lo President [[Ali Abdullah Saleh|Saleh]] ganhèt l'imunidat judiciària per pas se presentar a las eleccions generalas de 2012. |- | {{Arabia Saudita}} [[Protestacions en Arabia Saudita en 2011]] || 21/01/2011 || 29/01/2011 || autoimolacion || |- | {{Liban}} [[Protestacions en Liban en 2011]] || 24/01/2011 || Fin de [[2011]] || Pichonas protestacions || Protestacions se menant al [[Conflicte Libanés (2011)|conflicte sectari]] s'agravant fins a [[Guèrra Civila Siriana]]. |- | {{Egipte}} [[Revolucion en Egipte en 2011]] || 25/01/2011|| 11/02/2011 || Grandas manifestacions publicas || Renoncièt [[Hosni Mubarak]] |- | {{Siria}} [[Guèrra Civila Siriana]] || 26/01/2011 || pas acabada || autoimmolacion, grandas protestacions, [[guèrra civila]] || Lo president [[Bashar al-Assad]] prometèt de reformas del govèrn. Pojada de la violéncia e grand nombre de mòrts. |- | {{Palestina}} [[Protestacion en Palestina en 2011]] || 28/01/2011 || || Pichonas protestacions || |- | {{Marròc}} || 30/01/2011 || [[Març]]/[[Abril]] de [[2011]] || autoimolacion || Lo rei [[Muhammad VI de Marròc|Mohammad VI]] organizèt un referendum que permitèt lo cambiament da [[Constituicion]] de Monarquia Constituicional cap a Democracia. |- | {{jiboti}} || 01/02/2011 || 01/02/2011 || Pichonas protestacions || |- | {{Iraq}} || 10/02/2011 || || [[Autoimolacion]], protestacions dins de vilas per tot lo país|| Lo [[Primièr ministre]] [[Nori al-Maliki]] anoncia que s presentarà pas a un tresen mandat |- | {{Bahrayn}} [[Revòlta en Bahrayn]] || 14/02/2011 || || Grandas manifestacions publicas || Lo rei [[Hamad bin Isa al-Khalifa|Hamad]] donarà d'argent per las familha e ordena a la liberacion de prisonièrs politics <ref>{{es}}[http://www.20minutos.es/noticia/967110/0/rey/bahrein/presos/ 20minutos.es]</ref> |- | {{Kowait}} || 18/02/2011 || || Grandas manifestacions publicas || |} </center> == Motivacions == La revolucion democratica araba se considèra coma la primièra granda èrsa de protestacions [[democracia|democraticas]] del [[Mond Arabi]] del [[sègle XXI]]. Las protestacions, d'impulsion sociala e, dins lo cas de Tunisia, sostenidas per l'[[armada]], foguèron causadas per de fators demografics esperital,<ref>{{en}}[[Andrey Korotayev]], Julia Zinkina. [https://web.archive.org/web/20110527164714/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=276&Itemid=70 Egyptian Revolution: A Demographic Structural Analysis. ''Entelequia. Revista Interdisciplinar'' 13 (2011): 139-165.]</ref> condicions de vida duras provocadas pel [[caumatge]], en mai dels regimes corromputs e autoritaris<ref name="blog">Font, Pedro; {{es}}[http://redroman.blogspot.com/2011/01/tunez-el-significado-de-la-primera.html Túnez: El significado de la primera revolución democrática árabe del Siglo XXI].</ref> revelats per los [[revelacions de telegramas diplomatics dels Estats Units per Wikileaks|telegramas diplomatics dels Estats Units per Wikileaks]]. Aqueles regimes, nascuts dels [[nacionalisme arabi|nacionalismes arabis]] pendent los [[ans 1950]] e [[ans 1970|1970]], se cambièron en govèrns repressius qu'enebisson l'oposicion politica credibla qu'entraïnèt un vuèg qu'emplena lo movements islamistas.<ref name="blog" /> [[Fichièr:Hosni Mubarak facing the Tunisia domino effect.png|thumb|Una caricatura politica de [[Carlos Latuff]] representant [[Hosni Mubarak]] coma un dominò tombant darrièr lo doninò de las protestacions en Tunisia e ne fasent tombar d'autres]] En mai de las condicions de vida, enlà del caumatge e de l'injustíia politica e sociala dels seus govèrns, i a la manca de liberdats, dins una societat fòrça [[Militarisme|militarizada]] e la manca d'infrastruturas dins de luòcs ont tot lo benefici economics en creis demòra dins d'escassas mans e corrompudas.<ref>{{es}}[[Juan Goytisolo|Goytisolo, Juan]]; [[El País]]: ''Revolución democrática en el Magreb''.</ref> Aquelas revolucions aurián pas podut se debanar abans, perque, ins a la [[Guèrra Freja]], los païses arabis sosmetián los seus interesses nacionals a aqueles del [[capitalisme]] estatsunian o del [[comunisme]] rus. Levat qualques excecions, fins a Guèrra Freja, la principalas liberdats politicas èran pas permitidas dins aqueles países. Diferentemente da atualidade, la coincidéncia del procés generalizat de [[globalizacion]], que difusan las idèas de l'Occident e que, a la fin de la primièra decennia de 2000, acabant per èsser fòrça presents dins los [[malhum social]]s, e en [[2008]] sus [[internet]]. Lo quita internet èra present dempuèi 2000 mercé a de plans de desvolopament de l'[[Union Europèa]].<ref name="rev">{{es}}Historia de Ahora; [https://web.archive.org/web/20110313191115/http://historiaahora.wordpress.com/2011/01/28/la-revolucion-de-tunez-y-su-expansion-por-los-paises-arabes/ La revolución de Túnez y su expansión por los países “árabes”]. 28 de janeiro de 2011.</ref> La majoritat dels protestaires son de joves (es pas per azard, que las protestacions en Egipte se nomenèt "Revolucion de la Juventut"), amb l'accès a ''Internet'' e, al contrari de las geracions precedentas, avent una educacion basica e, quitament, suberiora. O mas curiós dels eveniments que comencèron en Tunisia foguèt la seuna [http://www.estadao.com.br/especiais/a-revolucao-que-abalou-o-mundo-arabe,130095.htm difuson] aviad per d'outras partidas del mund arabi.<ref>{{pt}}[http://www.dgabc.com.br/News/5914806/ban-ki-moon-pede-apoio-a-primavera-arabe.aspx Ban Ki-moon sosten la Prima Araba]</ref> La [[crisa economica de 2008|crisa]] prigonda de 2008 que foguèt fòrça sentit pels païses d'[[Africa del Nòrd]], agravèt los nivèls de pauretat, provoquèt l'aument dels preses dels aliments e d'outres produtes de basa.<ref name="rev" /> A aquelas causas comunas dels païses de la region s'apondon d'outras particularitats. Dins lo cas de la [[Tunisia]], la frequentacion [[torisme|toristica]] e, subretot, los europèus, faguèt mai prigonda la penetracion de las idèas occidentalas; e mai, lo govèrn da Tunisia èra un dels mens restritiu.<ref name="rev" /> == Vejatz tanben == ==Referéncias== <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> ==Ligams extèrnes== * {{pt}}[http://www.outraspalavras.net/2011/03/02/os-ventos-da-mudanca/ Os ventos da mudança], por [[Immanuel Wallerstein]]. ''OutrasPalavras'', 2 de març de 2011. * {{pt}}[http://www.outraspalavras.net/2011/02/25/arabes-desbravam-uma-nova-democracia/ A revolta árabe] segon [[Antonio Negri]] e [[Michael Hardt]]. 25 de febrièr de 2011. * {{pt}}[https://web.archive.org/web/20130626004423/http://outraspalavras.net/2011/03/01/castells-sobre-internet-e-insurreicao-e-so-o-comeco/ Castells, sobre Internet e Rebelião: “É só o começo”]. Entrevista de [[Manuel Castells]] a Jordi Rovira, 1{{èr}} de març de 2011. * {{en}}[http://online.wsj.com/article/SB10001424053111904070604576518753822451110.html?mod=googlenews_wsj#articleTabs%3Dinteractive Grafic Interatiu: Cronologia] * {{pt}}[https://web.archive.org/web/20111108125057/http://entremundos.com.br/revista/democratas-arabes/ Cercant lo democratas arabis], article. 859bhqaoqj89k51p38g1uw0ueu0akmy 0 153884 2507298 2495598 2026-08-21T00:01:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507298 wikitext text/x-wiki {{coord|40|8|50|N|76|43|30|W|region:US_type:isle_scale:50000|display=title}} [[Fichièr:3MileIsland.jpg|thumb|Centrala nucleara de Three Mile Island amb las 4 [[torre de refregeracion|torres de refregeracion]]. Los [[reactors nuclears]] son contenguts dins las copòlas de beton. Lo reactor 2 es al rèire plan]] L''''accident nuclear de Three Mile Island''' se debanèt lo 28 de març de 1979 dins la [[centrala nucleara]] de [[Centrala nucleara de Three Mile Island|Three Mile Island]]. L'illa es situada sul riu [[Susquehanna]], près de [[Harrisburg]], dins l'Estat de [[Pennsilvània]] als [[Estats Units d'America]]. Après d'eveniments accidentals en cadena, lo còr del reactor 2 de la centrala de Three Mile Island (TMI-2) se fondèt en partida, provocant l'espandiment dins l'environament d'una quantitat flaca de radioactivitat<ref name="nrc">{{en}} [http://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/fact-sheets/3mile-isle.html ''{{en}}Backgrounder on the Three Mile Island Accident}}''], rapòrt de l'[[Autoritat de seguretat nucleara dels EUA]] (NRC) sus l'accident de Three Mile Island, 11 d'agost de 2009</ref>. Aquel accident foguèt classificat al nivèl 5 de l'[[escala internacionala dels eveniments nuclears]] (INES). == Debanament == [[Fichièr:Image-Tmi-2 schematic-fr.svg|thumb|Esquèma foncional dem reactor 2 de Three Miles Island (TMI-2), de tipe [[reactor d'aiga pressurizada]]]] L'accident comencèt per la pèrda d’estanqueïtat de l'encencha del circuit d’aiga primària (segunda barrièra de proteccion), una baca de descarga del pressurizador demorèt blocada en posicion obèrta. A la seguida d’accions inadaptadas, lo refregiment del còr èra pas mai assegurat, provocant la [[Fusion del còr d'un reactor nuclear|fusion d’una partida del combustible]], es a dire la pèrda de la primièra barrièra de proteccion. L’[[encencha de confinhament]], tresena barrièra, joguèt son ròtle per limitar los rebuts radioactius. Quand sièis ans mai tard, venguèt possible d'intrar dins l’encencha, una camèra introducha dins la cuba montrèt qu’una partida importanta del combustible s'aviá fondut mas qu’aviá pas passa la cuba, lo [[còri]] s’èra estratificat al fons sens provocar d’explosion. === Primièras minutas de l'accident === [[Fichièr:TMI-2 control panel.png|thumb|Lo panèl de contraròtle del reactor TMI-2, mostrant d'etiquetas podent amagar los lums de contraròtle. Aquelas etiquetas foguèron misas en causa pel fach que las pompa del sistèma de refregiment de secors avián podut pas foncionar per deca d’una baca que demorèt tancada a causa l’oblit d’un operator, e que calguèt 8 minutas per remarcar l'anomalia e obrir la baca]] Las pompas principalas d'alimentacion en aiga del sistèma de [[refregiment]] segondari (o circuit segondari) tombèron en pana vèrs 4 ora del matin (t=0) lo 28 de març de 1979<ref name="irsn">[https://web.archive.org/web/20120614155546/http://www.irsn.fr/FR/base_de_connaissances/Installations_nucleaires/La_surete_Nucleaire/Les-accidents-nucleaires/three-mile-island-1979/Pages/sommaire.aspx « Three Mile Island (États-Unis) 1979 »], [[Institut de radioproteccion e de seguretat nuclara]] (IRSN).</ref>. Aquela pana modifiquèt sul còp las condicions [[termodinamica]]s dins lo [[generator de vapor]], mermant sa capacitat a refregir lo sistèma de refregiment primari ([[circuit primari]]). La [[pression]] dins lo circuit primari (que passa pel còr) aumenta alara imediatament a causa de l'aument de temperatura. Per evitar que la pression aumente tròp, la sopapa de descarga del pressurizador<ref>Aparelh destinat a establir e mantenir la pression dins lo circuit primari de refregiment, a una valor causida per empachar que prenga bolh.</ref> del circuit primari se dubriguèt automaticament (t=3s) puèi la turbina e lo [[Reactor nuclear|reactor]] (insercion des barras de comanda dins lo còr) se copèron automaticament<ref name="irsn"/> (t=8s). Aquela [[sopapa]] auriá degut enseguida se tancar a la [[pression]] tornada mai baissa, mai malgrat l’òrdre automatic de tancadura foguèt pas lo cas. Factor agravant, los lums dels [[operator]]s montrèron la sopapa en posicion tancada (lo lum indicava que l'òrdre de tancadura aviá estat donat, mas pas que la manòbra aviá estat realizada)<ref name="irsn"/>. En consequéncia, la [[pression]] contunha de mermar dins lo circuit primari, que perdava per aquela [[sopapa]] demorada obèrta (pèrda de la segonda barrièra de [[confinhament]]). La baissa de pression dins lo circuit primari provòca la partença automatica del circuit d'injeccion de seguretat (t=2min1s), encargat de menar d'aiga dins lo circuit primari<ref name="irsn"/>. Pasmens, al meteis temps que la pression baissava, de « vuèits » (de vapor d’aiga en fach) se formavan dins la cuba e dins lo circuit primari. Aqueles vuèits provoquèron de movements d’aiga complèxes que, paradoxalament, empliguèron lo pressurizador en aiga, lo pressurizador se trobant a aquel moment mai freg que la cuba a causa de: * la descarga en vapor de las sopapas primaras qu'aviá refregit lo pressurizador per evaporacion d'aiga contenguda; * la calor residuala del còr que fasent pujar la temperatura d'aiga presenta dins la cuba. De fach d'aquel escart de temperatura, lo posicionament en punt naut del pressurizador empachèt gaire son emplissatge en aiga (pel passatge jol vuèit de tipe « abeurador d'aucels »). L’operator, avent l'informacion que lo pressurizador èra al plen, ne concluguèt erronèament que l'ensems del circuit primari n'èra tanben e arrestèt manualament lo circuit d’injeccion de seguritat (t=4min3 s). Pauc de temps après, l’aiga comencèt lo bolh a la sortida del còr (t=5min30s). Parallelament, un autre problèma pareguèt endacòm mai: * lo sistèma de secors de refregiment en aiga dels generators de vapor auriá estat testat {{nobr|42 oras}} abans l'accident. Pendent aquel tèst, una baca aviá estat tancada, e deuriá tornar èsser obèrta a la fin del tèst. Mas aquel còp, après una negligéncia umana o administrativa, la baca tornèt pas èsser obèrta, empachant lo sistèma de refregimment de secors de foncionar<ref name="irsn"/>. La baca tancada foguèt fin finala descobèrta e obèrta manualament (t=8min18s)<ref name="irsn"/>, permetent al sistèma de secors de foncionar corrèctament, de refregir los generators de vapor, e en consequéncia lo circuit primari; * la mèscla de vapor e d’aiga que s’escapava de la sopapa del pressurizador èra dirigida cap a una restanca de descarga. Mas, après un temps (t=14min48s), aquela restanca foguèt al plen, menant a la rompadura dels discs de descarga prevists per aquò. A partir d'aquel instant, lo circuit primari se voidava dirèctament dins l’encencha de confinhament (tresena e darrièra barrièra de confinhament de la radioactivitat)<ref name="irsn"/>. === Pendent las oras seguentas === Après mai d’una ora d'aument lent de la temperatura e de voidança del circuit primari, las pompas del circuit primari comencèron a tremolar per que pompavan mai de vapor que d’aiga. Foguèron alara arrestadas (t=1h13 per la primièra, t=1h40 per la segonda), perque la teoria prevesiá que la conveccion naturala permetriá a l'aiga de contunhar a circular. En realitat la circulacion foguèt gaireben arrestada per l’idrogèn ja presa dins los generators de vapor, e l’evaporacion de l’aiga del circuit primari s’accelerava encara. Al meteis moment, lo naut del còr comencèt a emergir de l'aiga<ref name="irsn"/>. La temperatura favorizava la reaccion entre la vapor e lo revestiment de [[zircòni]] del combustible, formant d'[[idrogèn]], desgradant fòrça la gaina del combustible e menant a l'espandiment d’elements radioactius dins lo circuit primari (pèrda de la primièra barrièra de confinhament). Mas en sala de comanda los operators comencèron a reagir. Per comprene l’encadenament d'aquel accident, cal comprendre plan que los operators èran gaireben cècs (negats jol flus d'alarmas) e èra pas en mesura de comprene çò que se passava (situacion fòrça complèxa, estrès, pression, tròp de gents en sala des comandas eca). Una baca d’isolament situada en aval de la sopapa del pressurizador foguèt tancada, çò qu'arrestèt fin finala la voidança del circuit primari (t=2h22). Enseguida, los operators decidiguèron tanben de demarrar una pompa del circuit primari (t=2h54) alara que deuriá demorar gaireben pas qu'un mètre d’aiga dins lo còr (a la plaça de 30 abituals): lo movement de barrejadís desgrada fortament los elements combustibles, en granda partida emergidas e extrèmament cauds (veire ja en partit fonduts). La pompa foguèt fin finala arrestat (t=3h12), e los operators decidiguèron de tornar obrir 5 minutas la baca d’isolament que tancava la sopapa du pressurizador. Lo circuit primari tornèt començar a se voidar dins l’encencha, mas aquel còp amb d’aiga plan fortament contaminada, çò que provoquèt las alarmas d’irradiacion<ref name="irsn"/>. Comprenent alara que lo còr aviá estat fortament desgradat e que lo circuit de segur mancava doncas d’aiga (e començant a comprendre la situacion), los operators tornèron a metre en servici l’injeccion de seguritat (t=3h20), tornant a metre lo còr, en partida fondut, dins l'aiga<ref name="irsn"/>. Ne fasent, prengavan lo risc de generar una explosion de vapor o de provocar la rompadura de la cuba a causa del tust termic, mas res d'aquò arribèt: la cuba tenguèt e lo còr tornèt èsser sota l'aiga (t=3h45), estabilizant la situacion. Lo circuit d’injeccion de seguritat enviant d’aiga a fòrça nauta pression dins lo circuit primari, calguèt, dins las oras seguentas (entre t=5h e t=9h), obrir e tancar alternativament la baca d’isolament per mantenir una pression acceptabla (çò qu'èra lo ròtle de la sopapa defalhenta normalament). Aquò menèt encara a largar de centenas de mètres cubics d’aiga contaminada dins l’encencha de confinhament. Darrièr eveniment màger (t=9h50): l’idrogèn, generat per la reaccion entre la vapor d’aiga e lo zircòni de la gaina de gredons de combustible puèi largar dins l’encencha de confinhament, explosèt, mas sens far de degalh particular (lo sol indice d'aquel eveniment foguèt la deteccion d’un pic de pression dins l’encencha de confinhament)<ref name="irsn"/>. Pendent las oras que seguèron, los operators ensagèron d'emplir lo circuit primari en aiga, çò que foguèt dificil perque de grandas quantitats d’idrogèn èran presas dins los punts nauts dels generators de vapor. Fin finala, la situacion s'estabilizèt, e las pompas del circuit primari foguèron de nòu mesas en servici (t=15h49). L’estat del reactor èra fòrça degradat, pasmens permetava de refregir lo combustible. === Pendent los jorns seguents === Dos jorns mai tard, la [[Comission de reglamentacion nucleara dels EUA]] (NRC) anoncia qu'una fusion del còr del reactor nuclear es possible. Per mesura de precaucion, lo governaire de l'Estat de la Pennsilvània faguèt evacuar los enfants d'edat escolara e las femnas emprenhadas a 8 quilomètres de la centrala per evitar que sián incomodats per l'espandiment dels gas radioactius<ref name="Sherbrooke">[[Universitat de Sherbrooke]] (Quebec) {{fr}}[https://web.archive.org/web/20131112162054/http://perspective.usherbrooke.ca/bilan/servlet/BMEve?codeEve=546 Accident a la centrala nucleara de Three Mile Island]</ref>. Mai de {{formatnum:200000}} personas fugiguèron la region<ref>L'expansion - 12 de febrièr de 2009: [https://web.archive.org/web/20140410063334/http://energie.lexpansion.com/energie-nucleaire/three-mile-island-un-accident-pour-l-histoire_a-32-591.html Three Mile Island : un accident per l'istòria]</ref>. Dos jorns après l'accident, 90 % dels residents de la municipalitat de Goldsboro (Pennsilvània) partiguèron<ref>Michel Llory - [http://books.google.fr/books?id=dEm08NB4yHMC&lpg=PA68&ots=nB1N1by4Zw&dq=three%20miles%20island%20%C3%A9vacuation&hl=fr&pg=PA2#v=onepage&q=three%20miles%20island%20%C3%A9vacuation&f=false {{fr}} L'accident de la centrala nuclear de Three Miles Island] - Ed: L'Harmattan, 1999</ref>. Lo jornalista quebequés Jean-Claude Leclerc foguèt trebolat que las « autoritats publicas deguèron improvizar d'evacuacions massissas de populacion »<ref>{{fr}}Jean-Claude Leclerc, «Lo tust nuclear», Le Devoir (Quebec, Canadà), 3 d'abril de 1979, p.4 citat dins [[Universitat de Sherbrooke]] (Quebec) [http://perspective.usherbrooke.ca/bilan/servlet/BMEve?codeEve=546 Accident a la centrala nucleara de Three Mile Island]</ref>. Le 9 d'abril, lo director de la regulacion dels reactors nuclears de l'NRC, Harold Denton, anoncièt que la situacion èra restablida<ref name="Sherbrooke" />. == Bilanç == [[Fichièr:Graphic TMI-2 Core End-State Configuration.png|thumb|Estat final del còr]] [[Fichièr:TMI cleanup-2.jpg|thumb|Una equipa de netejatge descontaminant Three Mile Island]] Los ans d’estudis<ref name="irsn"/> sus aquel accident permetèron de descobrir que fin finala: * 45 % del còr s'èra fondut<ref name="irsn"/> ; * 20 % aviá rajat al fons de la cuba. Plan domatjada, la cuba s'èra pas traucada e la partida fonduda del còr èra demorada contenguda dins la cuba; quitament, malgrat de desformacions importantas e fusions parcialas, las cubas intèrnas foguèron pas destruidas. Malgrat la gravetat extrèma de l’accident, en despièch d'aquel encadenament de decas mecanicas, umanas e de concepcion, l’encencha de confinhament demorèt integra; l'espandiment de produchs radioactius dins l’environament demorèt flac. Es pasmens dificil de trobar de chifres fisables per o quantificar (perque foguèron pas mesurats al moment). E mai, aquel accident menèt los expleitants de centralas de mèsma concepcion a de prigondas reflexions (coma [[Electricitat de França|EDF]] en França, quitament s'aquelas centralas presentan de diferéncias). L'accident de Three Mile Island (TMI) mostrèt fòrça e permetèt de far avançar la seguretat, subretot mostrar l'importànça de la « conducha per Estat »<ref name="irsn"/>: :En efècte, los operators de TMI dispausavan de proceduras d'aplicar en foncion de segon l'incident (se dich « proceduras evenimencialas »). Se vei qu'en situacion reala, se podèt pas far un diagnostic e qu'aquò fa agrabar la situacion (arrèst de l’injeccion de seguretat, nòu demarratge de las pompas primaras amb un còr emergit, eca). Totas las proceduras de conducha accidentala tornèron èsser estudiadas amb un apròche tot novel: se pòt pas mai demandar als operators de comprendre çò que se passa (qu'i a de grandas probabilitats per que s'enganan, pasmans que fòrça competants), mas lor donar d'accions de far en foncion dels paramètres que dispausan: pression, temperatura, nivèl d’aiga, taus de radioactivitat o autres. Çò que se nomena « l’apròche per estat », qu'es ara utilizat dins fòrça nombrosas centralas nuclaras pel mond<ref name="irsn"/>. En agost de 2009<ref name="nrc" /> : * lo còr endomatjat èra retitat de la cuba, tanben las partidas fondudas pendent l'accident; * l'encencha de confinhament tanben foguèt netejat; * la centrala espèra una decision per l'avenir que poiriá benlèu èsser un desmantelament complet, l'empresa actuala es gaire utilisabla. == Consequéncias == [[Fichièr:Carter_leaving_Three_Mile_Island.jpg|thumb|Jimmy Carter, alara president, en visita a la centrala nucleara de Three Mile Island qualques jorns après l'accident.]] === Consequéncias per l'industria nucleara mondiala === [[Fichièr:Nuclear power history.svg|lang=fr|thumb|Istoric mondial de la construccion de reactors electronuclears. L'accident de TMI es citat coma un dels factors de declin]] Segon l'[[Agéncia internacionala de l'energia atomica]], l'accident de Three Mile Island marquèt un grand cambiament dins lo desvelopament mondial de l'industria nucleara<ref>"50 Years of Nuclear Energy". IAEA. Retrieved December 29, 2008</ref>. Three Mile Island menèt los EUA a abandonar la construccion de novèlas centralas, a la seguida d’una decision presa pel president [[Jimmy Carter]]<ref>{{fr}}laradioactivite.com : [https://web.archive.org/web/20140508143802/http://www.laradioactivite.com/fr/site/pages/threemileisland.htm 1979 : Un grava accident que menèt la destruccion d'un reactor]</ref>. Fins a 1989, las proceduras utilisadas per menar de situacions incidentalas e accidentala èran fondadas sus un apròche de tipe « evenimencial ». Aquel apròche consistís, per d'eveniments iniciators convencionalament seleccionats, a definir per avança las accions de conducha necessàrias al manten des foncions de seguretat. A partir d'un diagnostic inicial unic, los operators son doncas menats a engatjar una estrategia de conducha predeterminada. L'accident que toquèt lo 29 de març de 1979 la centrala de ''Three Mile Island'' (TMI) metèt en evidéncia las limitas de la conducha evenimenciala. Aquela permet pas en efècte de gerir las situacions ont se tròban cumuladas, en mai de l'eveniment iniciator, de las decas umanas o materialas. EDF decidiguèt d’abandonar progressivament l’apròhe « evenimencial » per passar a una apròche novèla, dicha « per estats » (APE). Aquela darrièra consistís a adaptar la conducha de l’installacion a l’estat vertadièr de la caudièra. L’estat de la caudièra se definís a partir de sièis « foncions d’estat » que cobrisson las tres foncions de seguretat susmencionadas. La conducha APE a enseguida per objectiu de restaurar la o las foncions d’estat degradadas, segon una grasilha de conducha que definís las prioritats<ref>Autoritat de seguretat nucleara, {{fr}}[http://www.asn.fr/index.php/content/download/18473/109665/file/15_chap_11.pdf los reactors d'aiga jos pression].</ref>. === Consequéncias sanitàrias als EUA === [[Fichièr:Goldsboro, PA and TMI.jpg|thumb|Una carrièra de Goldsboro (Pennsilvània) près de la centrala de Three Miles Island]] Mai d'un rapòrts scientifics concluguèron qu'aquel accident a provoquèt pas de mòrt, nimai de ferrits o d'efièch nefastes per la santat: *Lo rapòrt de l'[[Universitat de Columbia|Université de Columbia]] publicat en 1990 afirma que, estatisticament, l'aument flac de la deteccion dels cases de càncer podèt pas aver èsser causada pels espandiments radioactius de la centrala pendent l'accident; s'agís mai probablament, de la consequéncia d'una melhora deteccion dels cases de càncer après lo renforçament del contraròtle medical de la populacion locala après l'accident<ref>{{en}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1405170/pdf/amjph00206-0049.pdf Cancer rates after the Three Mile Island nuclear accident and proximity of residence to the plant. - American Journal of Public Health - 8 janvier 1991, 81, {{p.|719-724}}: "''In an analysis examining cancer rates and residential proximity to the Three Mile Island nuclear plant, we observed a modest postaccident increase in cancer near TMI that is unlikely to be explained by radiation emissions. (...) The most plausible alternative explanation is that improved surveillance of cancer near the TMI plant led to the observed increase.''"]</ref>. *En 2008, l'[[UNSCEAR]] afirma que l'exposicion del public foguèt nrgligible. En efièch, pasmens la granda quantitat de produchs de fission espandits pendent la fusion del còr, la majoritat d'aqueles produchs foguèt retenguda dins l'aiga utilisada per refregir lo reactor, mas 370PBq de gas rares (subretot Xe133) e 550Gbq d'iòde 131 foguèron largat dins l'atmosfèra<ref name="UNSCEAR2008">[https://web.archive.org/web/20200309222921/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/11-80076_Report_2008_Annex_C.pdf SOURCES AND EFFECTS OF IONIZING RADIATION United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly with Scientific Annexes] sur le site de unscear.org "''Most fission products were retained in the water, but about 370 PBq of noble gases, mainly ¹³³Xe, and some 550GBq of ¹³¹I were released into the atmosphere. While the accident released large amounts of activity from the failed reactor core, the resulting exposures of the public were negligible.''"</ref>. *Per l'[[American Nuclear Society]], tornant sovent sus de chifras citats, l'irradiacion mejana de la populacion vivent dins un rai de 10 milas de la centrala ({{unitat|16|km}}) foguèt de 80 micro[[Sievert]]s, e degun foguèt expausat a mai de 1 milli-[[Sievert]], o lo tèrç de la dòsi recebuda en mejana per an als EUA du fach de l'irradiacion naturala<ref>[http://www.ans.org/pi/resources/sptopics/tmi/whathappened.php What Happened and What Didn't in the TMI-2 Accident], American Nuclear Society</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20120301210916/http://www.unscear.org/docs/reports/1993/1993c_pages%2091-120.pdf UNSCEAR 1993], annexe B</ref>. *Una novèla estimacion de las dòsis recebudas, conducha en 1990, concluguèt a una exposicion un pauc superiosa, ont <!--several thousand persons received doses as large as the background dose--> qualques milièrs de personas podèron recebre una dòsi de l'òrdre d'aquela irradiacion naturala<ref>[http://www.cipi.com/PDF/tmi_Full_Report_1.pdf Re-estimating the noble gas releases from the TMI accident], Jan Beyea and John M. DeCicco, National Audubon Society, August 14, 1990</ref>. *Una analisi de 23 ans de donadas (de 1985 a 2008) par ''retrospective'' ([[analyse transversale]]) del ''Pennsylvania Cancer Registry'' de 2012 mòstra pas, estatisticament, d'influéncia significativa suls càncers tiroïdians avançats ni amb l'accident de centrala, nimai amb la proximitat de la centrala. L'analisi mòstra una pujada de càncers tiroïdians papillars, una mendra agressivitat generala dels [[càncer]]s e una deteccion mai precoça per la populacion locala que dins lo rèste de la [[Pennsilvània]]. Alara que d'estudis auriá mostrar qu'un ligam existariá entre l'exposicion a de disis flacs de radiacion e una pujada de l'incidéncia dels càncers de la tiroïda pels enfants, lo cohòrt estudiat aicí permet gaire de confirmar aquel ipotèsi<ref>{{en}}Neerav Goyal, MD, MPH; Fabian Camacho, MS, MA; Joseph Mangano, MPH, MBA; David Goldenberg, MD, FACS [https://web.archive.org/web/20150503054035/http://www.radiation.org/reading/pubs/3mileisland.pdf Thyroid Cancer Characteristics in the Population Surrounding Three Mile Island], "''Although the TMI area shows a higher incidence of thyroid cancer as compared to the rest of the state, this was not statistically significant. Conclusions: The TMI population showed a higher proportion of papillary thyroid cancer and less aggressive pathology and earlier diagnosis compared to the rest of Pennsylvania. No statistically significant difference in thyroid cancer incidence was noted. Overall, the study does not show a clear link with more advanced thyroid cancer and proximity to the TMI nuclear reactors.''" et « Although low-dose radiation has been linked to increased thyroid cancer incidence in children, our data do not support a similar link among the TMI cohort. » The Laryngoscope, 27 février 2012</ref>. D'autres rapòrts afirman d'incidéncias sus la santat publica: *Un analisi recent de ''Pennsylvania Cancer Registry'' foguèt menat, en 2011, aquel còp, sus [[neoplasia|neoplasmes]] malins, càncers de las [[broncas]], de la [[traquèa]], o dels [[palmons]], o suls [[Linfòm|càncers linfatics]] o [[Emopatia|ematopoïetics]], sus las [[leucemias]] e [[càncers del sen]], al respècte de las radiacions. Lis riscs d'aument de càncers, a causa l'exposicion a de dòsis d'irradiacion flacas, essent bas e, gaireben totes, non significatius<ref name="Han2011">{{article |langue=en |prenom1=Yueh-Ying |nom1=Han |prenom2=Ada O. |nom2=Youk |prenom3=Howell |nom3=Sasser |prenom4=Evelyn O. |nom4=Talbott |títol=Cancer incidence among residents of the Three Mile Island accident area: 1982–1995 |periodic=Environmental Research |volum=111 |numero=8 |mes=11 |annada=2011 |paginas=1230-1235 |issn=0013-9351 |format=html |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935111002039 |résumé=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935111002039|doi=10.1016/j.envres.2011.08.005}}''{{cita|Increased cancer risks from low-level radiation exposure within the TMI cohort were small and mostly statistically non-significant. However, additional follow-up on this population is warranted, especially to explore the increased risk of leukemia found in men.}}''</ref>. mas, d'autres estudis semblan necessàrias per explorar la pujada flaca dels riscs de leucemias, pels òmes, absent per las femnas<ref name="Han2011"/>. === Consequéncias sur l'opinion publica mondiala === [[Fichièr:Crowd at rally. Anti-nuke rally in Harrisburg (Pennsylvania) at the Capitol. - NARA - 540017.tif|thumb|Manifestacion [[antinucleara]] a [[Harrisburg]] en 1979, après l'accident de Three Mile Island]] L'incident foguèt pro difusat al nivèl internacional, e amb d'efectes prigonds sus l'opinion publica, subretot als EUA. L'opinion publica europèa prenguèt consciéncia que los accidents nuclears constituisson un risc vertadièr podent se concretizar a tot moment. Marquèt l'espandiment del debat sus la seguretat nucleara del domèni des scientifics e dels industrials a aquel dels ciutadans e dels politics<ref>[[Aymeri de Montesquiou]] - rapòrt del [[Senat francés]] - 2000 : {{fr}}[http://www.senat.fr/rap/r99-320/r99-3204.html L'energia nucleara en Euròpa: union o confusion ?]</ref>. ''[[Lo sindròma chinés]]'', un film sus una catastròfa nucleara, que sortiguèt sonque {{unitat|12|jorns}} abans la catastròfa, aguèt fòrça succés als EUA<ref>Mathias Goldstein - [http://www.dissident-media.org/infonucleaire/tmi_25.html Three Mile Island (TMI), déjà 32 ans]</ref>. == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{Commons|Three Mile Island accident|Accident de Three Mile Island}} === Bibliografia === * {{fr}}Jacques Libmann, ''Éléments de sûreté nucléaire'', EDP Sciences, coll. « IPSN », 1996, 2000, 574 p. {{ISBN|978-2-86883-274-0}} ; 2e tirage, 2000 [http://books.google.fr/books?id=Tncf9scjIGEC&printsec=frontcover&dq=Jacques+Libmann&source=bl&ots=A4EA8Gjq7d&sig=qHibOqaVtwuiRpvh2H9-lG69tz8&hl=fr&ei=dMCLTZGEDMaWhQe0qtGuCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false en linha sus books.google.fr|date=24 mars 2011]. === Filmografia === * ''[[Lo Sindròma chinés]]''. === Article connèxe === * === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.dissident-media.org/infonucleaire/tmi.html Informacions tecnicas e descripcion de l'accident] * {{fr}}[http://www.chez.com/atomicsarchives/lecon_arrisburg.html La leison de Three Mile Island] [[Categoria:Catastròfa nucleara]] pxgi9r1xis692qoxv2607nu8esze290 0 179792 2507321 2505688 2026-08-21T10:53:02Z Sovenhic 36254 2507321 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Nauruan |País=[[Nauru]] |Regions=[[Oceania]] |personas=6 000 |n= |tipologia= | familha = [[lengas austronesianas]]<br />&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas|malaiopolinesian]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas centreorientalas|centreoriental]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas orientalas|oriental]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas oceanianas]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas micronesianas|micronesian]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;nauruan |status={{Nauru}} |academia= |iso-1= |iso-2= |iso-3=nau |iso-6= |iso-6P= |sil= |grop= }} Lo '''naoeroan''' (var. ''nauruan'') es una [[lengas oceanianas|lenga oceaniana]] parlada a [[Naoero]] (o [[Nauru]]). == Localizacion == Lo naoeroan es la lenga de l'illa de [[Nauru|Naoero]]. == Classificacion == Lo naoero es una de las [[lengas micronesianas]]. Aquestas son un grop de las [[lengas oceanianas]], que fan partida de la branca [[lengas malaiopolinesianas|malaiopolinesiana]] de la familha [[lengas austronesianas|austronesiana]]. Lo naoeroan es classat per Lynch, Ross e Crowley (2002) coma una de las doas brancas del micronesian. Se diferencia de las autras lengas micronesianas que forman la segonda branca<ref name="S117-8">Lynch, Ross e Crowley 2002, p. 117, p. 890.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, ''The Oceanic Languages'', Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press. {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga micronesiana]] [[Categoria:Lenga de Nauru]] iodlueg62g32armgok5smxskfb4o6sm 0 192685 2507312 2387708 2026-08-21T07:26:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507312 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ròcatalhada e Conilhac | nom2 = ''Roquetaillade-et-Conilhac'' | imatge = Roquetaillade_2022_(5).jpg | descripcion = Ròcatalhada, lo caplòc. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Rasés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]), [[Canton de Coisan| Coisan]] abans 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] | insee = 11323 | cp = 11300 | cònsol = Dominique Azam | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.2 | latitud = 42.995 | alt mini = 240 | alt mej = | alt maxi = 654 | km² = 15.80 }} '''Ròcatalhada e Conilhac''' es una [[comuna francesa|comuna]] novèla [[Lengadòc|lengadociana]] que regropa dempuèi lo 1èr de genièr de 2019 [[Ròcatalhada]] e [[Conilhac de la Montanha]], vengudas comunas delegadas. Es situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo caplòc es [[Ròcatalhada]]. ==Istòria== Lo 1er de genièr de 2019, la comuna novèla se creèt per fusion de [[Ròcatalhada]] e [[Conilhac de la Montanha]]. La decision foguèt finalizada pel Prefècte d'Aude lo 5 de decembre de 2018. Las doás comunas venguèron comunas delegadas <ref>Arrêté préfectoral SPL n° 2018-027 portant création de la commune nouvelle Roquetaillade-et-Conilhac http://www.aude.gouv.fr/IMG/pdf/raa_mois_de_decembre_2018.pdf|site=aude.gouv.fr</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11323 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Dominique Azam |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 1er de genièr de [[2019]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean Siret|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|323}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|323}}/15.80) round 2}}}} ab/km². ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11323 Ròcatalhada e Conilhac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 2xemq3s5vygvf983d25paoskxv1sgv9 0 197290 2507295 2458375 2026-08-20T20:39:06Z Zafer 21744 Photo changed 2507295 wikitext text/x-wiki [[File:Romane Bernies 47 France 20250618 (4).jpg|thumb|Romane Bernies en 2025]] '''Romane Bernies''' (nascuda lo [[27 de junh]] de [[1993]] a [[Agen]]) es una jogaira professionala [[Occitans|occitana]] de basquetbòl. Es vice-campiona olimpica en 2024 amb l'equipa de [[França]]. Jòga actualament a [[Latas-Montpelhièr]]. {{O|Grenier}} [[Categoria:Naissença en 1993]] [[Categoria:Naissença a Agen]] [[Categoria:Basquetbòl occitan]] [[Categoria:Basquetbòl]] 2nox3dsyjy1ypyej6l5uy3g5lqs8rbe 0 197291 2507293 2468220 2026-08-20T20:27:33Z Zafer 21744 Photo changed 2507293 wikitext text/x-wiki [[File:Valériane Ayayi 11 France 20250619 (11).jpg|thumb|Valériane Ayayi en 2025]] '''Valériane Ayayi''' (nascuda lo [[29 d'abriu]] de [[1994]] a [[Bordèu]]) o '''Vukosavljević''' (nom maritau) qu'ei ua jogadora professionau [[Occitans|occitana]] de basquetbòl. Qu'ei vicecampiona olimpica en 2024 dab l'equipa de [[França]]. Que jòga actuaument a l'[[USK Praga]]. {{O|Ayayi}} [[Categoria:Naissença en 1994]] [[Categoria:Naissença a Bordèu]] [[Categoria:Basquetbòl occitan]] [[Categoria:Basquetbòl]] aak1nwabydscib72pwj9mdmwam50gqo 0 197293 2507294 2458385 2026-08-20T20:35:50Z Zafer 21744 Photo changed 2507294 wikitext text/x-wiki [[File:Leïla Lacan 42 France 20250618 (10).jpg|thumb|Leïla Lacan en 2023]] '''Leïla Lacan''' (nascuda lo [[2 de junh]] de [[2004]] a [[Rodés]]) es una jogaira professionala [[Occitans|occitana]] de basquetbòl. Es vice-campiona olimpica en 2024 amb l'equipa de [[França]]. Jòga actualament a [[Basket Landes|Basquet Lanas.]] {{O|Lacan}} [[Categoria:Naissença en 2004]] [[Categoria:Naissença a Rodés]] [[Categoria:Basquetbòl]] idv0us7fl5u7qlsdq26mhuovl2ybfdj 0 201466 2507297 2507106 2026-08-20T23:52:15Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Los Santos (omonimia)]] 2507297 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Los Santos (omonimia)]] buq8riurn05nmbijy5vmufvghlabbaq 0 201471 2507276 2507272 2026-08-20T12:15:59Z Alaric 506 44932 istòria 2507276 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Coisan |imatge = Map canton code 11 13.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Coisan]] |nbcom= 22 |canton=1113 |km²= 258.64 |cons= Jacques Hortala ([[PS]]) |datas= [[1998]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Coisan''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 ''Canton de la Val Nauta d'Aude''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Antunhac]] |11010 | 9,49 | {{popfr11|010}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|010}}/9.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Arcas (Aude)|Arcas]] |11015 | 18,53 | {{popfr11|015}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|015}}/18.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Los Banhs de Rènnas|Les Banhs de Rènnas]] |11310 | 18,77 | {{popfr11|310}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|310}}/18.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Bugarag]] |11055 | 26,62 | {{popfr11|055}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|055}}/26.62) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Camps (Corbièras)|Camps]] |11065 | 26,35 | {{popfr11|065}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|065}}/26.35) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] |11073 | 3,74 | {{popfr11|073}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|073}}/3.74) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |'''[[Coisan]]''' |11103 | 6,77 | {{popfr11|103}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Conilhac de la Montanha]] |11097 | 4,45 | {{popfrs11|097}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|097}}/4.45) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Costauçan]] |11109 | 4,47 | {{popfr11|109}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|109}}/4.47) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cubièra]] |11112 | 14,48 | {{popfr11|112}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|112}}/14.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Forton]] |11155 | 20,46 | {{popfr11|155}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|155}}/20.46) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Luc d'Aude]] |11209 | 7,67 | {{popfr11|209}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|209}}/7.67) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Missegre]] |11235 | 7,45 | {{popfr11|235}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|235}}/7.45) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Montasèls]] |11240 | 4,39 | {{popfr11|240}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|240}}/4.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Peiròlas]] |11287 | 14,49 | {{popfr11|287}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|287}}/14.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Rènnas del Castèl]] |11309 | 14,95 | {{popfr11|309}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|309}}/14.95) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Ròcatalhada]] |11323 | 11,35 | {{popfrs11|323}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|323}}/11.35) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[La Serpent]] |11376 | 9,59 | {{popfr11|376}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|376}}/9.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sèrras]] |11377 | 4,06 | {{popfr11|377}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|377}}/4.06) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sogranha]] |11381 | 18,43 | {{popfr11|381}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|381}}/18.43) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Terròlas]] |11389 | 6,63 | {{popfr11|389}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|389}}/6.63) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Valmigièra]] |11402 | 5,94 | {{popfr11|402}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |} ==Istòria== Lo començament de l'istòria del canton es especialament complicat. L'element de basa es le canton d'[[Arcas (Aude)|Arcas]], agrandit en 1801. En 1805, le canton d'Arcas foguèt suprimit e remplaçat per le canton de [[Coisan]]; çaquelà le canton de Coisan recebèt de comunas qu'èran pas del canton d'Arcas entre 1801 e 1805. Le cas pus simple concernís las comunas qu'èran dins le canton d'Arcas en 1790, i demorèron en 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, puèi passèron dins le canton de Coisan en 1805; son 8 : Arcas, [[Forton]], [[Peiròlas]], [[Los Banhs de Rènnas|Les Banhs de Rènnas]], [[Sèrras]], [[Sogranha]], [[Terròlas]] e [[Valmigièra]]. Una autra categoria enclau las comunas qu'èran dins le canton d'[[Alet]], suprimit en 1801, que passèron dins le canton d'Arcas en 1801 e dins le canton de Coisan en 1805; son 5 : [[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]], Coisan, [[Costauçan]], [[Luc d'Aude]], [[Rènnas del Castèl]]. Dins las comunas del canton d'Alet, i a d'autres cases. Las 3 comunas d'[[Antunhac]], [[Montasèls]] e [[la Serpent]] faguèron un contorn dins le [[canton de Quilhan]] en 1801, puèi arribèron dins le canton de Coisan en 1805; las 2 comunas de [[Conilhac de la Montanha]] e [[Ròcatalhada]] passèron dins le [[canton de Limós]] en 1801, abans d'arribar dins le canton de Coisan en 1805. 3 comunas del canton de [[Bugarag]], suprimit en 1801, passèron dins le canton d'Arcas en 1801 e logicament dins le canton de Coisan en 1805; son [[Bugarag]], [[Camps (Corbièras)|Camps]] e [[Cubièra]]. Enfin, [[Missegre]], del canton de [[Vilardebèla]], passèt al canton d'Arcas en 1801 e al canton de Coisan en 1805 <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> La fin de l'istòria del canton es plan pus simpla. En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Coisan foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passèt entièrament dins le [[canton de Quilhan]], en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 9spkcbes1q3z07d5uobx3rs2b096zvu